Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γραμματική’ Category

Μεζεδάκια στο σιντριβάνι

Posted by sarant στο 16 Μαΐου, 2020

Ποιο σιντριβάνι; Mα φυσικά το καινούργιο σιντριβάνι της Ομόνοιας.

Το σιντριβάνι, που εγκαινιάστηκε προχτές από τον δήμαρχο Αθηναίων -με αποτέλεσμα να συντριβεί (pun intended) κάθε οδηγία για τήρηση αποστάσεων αφού, όπως εύκολα θα μπορούσε -και θα έπρεπε- να προβλεφθεί, πλήθος κόσμου μαζεύτηκε, μια και τούτες τις περίεργες μέρες, που ακόμα δεν έχουν χαλαρώσει όλα τα μέτρα και δεν έχουν ανοίξει καφετέριες, ζαχαροπλαστεία και ταβέρνες (να μην πούμε για θερινα σινεμά) ώστε να ισοκατανεμηθούν όσοι αναζητούν έξοδο και διέξοδο, με το παραμικρό συνωστίζεται ο κόσμος στις πλατείες.

Στα σόσιαλ επικρίθηκε έντονα η υποκριτική στάση των καναλιών, που ήταν αμείλικτα όταν καυτηρίαζαν προηγούμενα συμβάντα συγκέντρωσης πλήθους σε πλατείες, ενώ τώρα μόνο επαίνους είχαν -στην αρχή. Αντέγραψα ένα πολύ πετυχημένο της φίλης Έλενας Μηλιώτη:

Νισάφι πια με αυτά τα παλιόπαιδα, που μαζεύονται στις πλατείες, αυτούς τους αναρχικ…, α καλέ ο Δήμαρχος είναι, μπραβο κ. Δήμαρχε, καταπληκτικό το σιντριβανι κ. Δήμαρχε, τέλεια εκδήλωση κ. Δήμαρχε.

Τέλος πάντων, χάρη στην αντίδραση αυτή, αναγκάστηκε τελικά και ο κ. Δήμαρχος ν’ αναγνωρίσει πως έκανε λάθος.

* Και ξεκινάμε με τα μεζεδάκια μας.

Ο ληξίαρχος Νομανσλάνδης θα ενδιαφερθεί για ένα άρθρο της iefimerida, αφιερωμένο στις τελευταίες ώρες του Χίτλερ.

Eκει διαβάζουμε ότι την 29η Απριλίου 1945, μια μέρα πριν από την αυτοκτονία του, «Ο Βάλετ Λιζν χορηγεί σταγόνες κοκαΐνης στο πονεμένο δεξί μάτι του Χίτλερ και του δίνει ένα κουτί χάπια για τον τυμπανισμό του».

Πιο πέρα, μετά την αυτοκτονία, διαβάζουμε ότι ο Μπόρμαν «και ο Λινζ» μπήκαν στο δωμάτιο ακούγοντας τον πυροβολισμό και βρήκαν τα δυο πτώματα -ο Χίτλερ είχε αυτοπυροβοληθεί ενώ η Εύα Μπράουν πήρε δηλητήριο.

Ο Βάλετ Λιζν (ή Λινζ μήπως; ) είναι υποψήφιος για κατάταξη τόσο στα μητρώα της Νομανσλάνδης όσο και στη Στρατιά των Αγνώριστων. Πρόκειται για τον υπηρέτη του Χίτλερ, που λεγόταν Heinz Linge, Χάιντς Λίνγκε. Ούτε Λιζν, ούτε Λινζ.

Ούτε βεβαίως Βάλετ! Απλώς, στο αγγλικό πρωτότυπο απ’ όπου αντλήθηκαν οι πληροφορίες, έλεγε Valet Linge, o βαλές, σα να λέμε, κι αυτό θεωρήθηκε το μικρό όνομά του.

Το πιο περίεργο είναι ότι, στην αρχή του άρθρου, γράφεται σωστά: Ο Μάρτιν Μπόρμαν μαζί με τον οδηγό του Χίτλερ Έριχ Κέμπκα, τον υπηρέτη του Χάιντς Λίγκε….

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γλωσσικό ζήτημα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ορθογραφικά, Πανδημικά, μέσα κοινωνικής δικτύωσης | Με ετικέτα: , , , , , , , | 438 Σχόλια »

Υποκειμενικές απόψεις (συνεργασία από ΣτοΔγιαλοΧτηνος)

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2020

Το κείμενο που δημοσιεύουμε σήμερα είναι γραμμένο από τον φίλο μας ΣτοΔγιαλοΧτηνος. Πριν από ενάμιση χρόνο είχαμε δημοσιεύσει ένα άλλο δικό του πεζό., που το είχαμε χαρακτηρίσει διήγημα επιστημονικής φαντασίας. Το σημερινό κείμενο έχει περισσότερο χαρακτήρα δοκιμίου για τη γλώσσα και τη χρήση της ή παιγνιώδους λεξικογραφίας, άρα ενδιαφέρει πολύ το ιστολόγιο.

Ο συγγραφέας προτάσσει στο κείμενό του την εξής αφιέρωση:

Το κείμενο αφιερώνεται στη μνήμη μιας δασκάλας ελληνικών που λείπει. Την έλεγαν Κρόνη, Cronopiusa, Αμαλία.  Και στον Spiral Architect. Αν και ο γραφιάς δεν τον γνώρισε παρά μόνο από την παρουσία του στο ιστολόγιο, θέλει να πιστεύει πως θα του άρεσε το πόνημα.

 

ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ

Αν και ως γνωστόν οι καλοί φίλοι είναι αυθεντίες στα μαθηματικά και συνεπώς είναι περιττό να κάνουν λογαριασμούς, εμείς ας λογαριαστούμε εξ αρχής ευθέως:

Όπως δηλώνει ευθαρσώς ο τίτλος του πονήματος, ο γράφων δεν έχει την παραμικρή πρόθεση να είναι αντικειμενικός. Στο κάτω-κάτω, όπως λέει και ο αγαπητότερος των φίλων του, περάσαμε τόσες δεκαετίες αγωνιζόμενοι σκληρά και ανυποχώρητα για να συγκροτήσουμε και να χαλυβδώσουμε την υποκειμενικότητά μας. Θα ήταν τρέλα να τινάξουμε τώρα στον αέρα τους κόπους μιας  ολόκληρης ζωής εν ονόματι μιας ασαφούς και νεφελώδους αντικειμενικότητας.

Όλως αντιθέτως λοιπόν, για τον γράφοντα είναι απολύτως αδύνατον να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους η λέξη «υποκείμενο» έχει παλαιόθεν επιβαρυνθεί με το πασίγνωστο, όσο και δυσβάστακτο φορτίο απαξίας.

Φράσεις όπως «Μμμ, σπουδαίο υποκείμενο ο φιλαράκος σου», «Άκουσε κόρη μου, αυτό το ύποπτο υποκείμενο που μας κουβάλησες εγώ δεν το κάνω γαμπρό μου», «Το ευρισκόμενο στο εδώλιο άθλιο υποκείμενο Κύριοι Δικαστές…» κλπ, στιγματίζουν αυτό το αγρίως συκοφαντηθέν μέρος του Λόγου με ιδιότητες οι οποίες συνήθως χαρακτηρίζουν ένα μούτρο ή ένα κουμάσι.

Ωστόσο, μια προσεκτικότερη προσέγγιση του θέματος θα έπειθε και τον πλέον κακοπροαίρετο συζητητή πως το υποκείμενο όχι μόνο δεν αξίζει την ισόβια ποινή διαπόμπευσης στην οποία έχει αδίκως καταδικαστεί, αλλά αντιθέτως αναδεικνύεται σε κρίσιμο καταλύτη και ρυθμιστικό παράγοντα καταστάσεων που χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά ευαίσθητες ισορροπίες.

Ίσως ακόμα σπουδαιότερος να είναι ο ρόλος του υποκειμένου στην αποκάλυψη της ύπουλης, διπρόσωπης στάσης του ρήματος, το οποίο συλλαμβάνεται πολλάκις επ’ αυτοφώρω άλλα να δηλώνει και άλλα να υπονοεί. Με την καθοριστική όμως παρέμβαση του υποκειμένου γίνεται ξεκάθαρο το ποιος είναι ποιος και τίνος τα συμφέροντα  υπηρετεί ο καθένας.

Ελάτε λοιπόν, ανοίξτε την πτυσσόμενη αλουμινένια σκάλα και ας ξεσκονίσουμε τα θαμμένα στο πατάρι σχολικά βιβλία της Ελληνικής Γραμματικής, για να θυμηθούμε μαζί κάποιους βασικούς ορισμούς στους οποίους εντρυφούσαμε στα ξένοιαστα μαθητικά μας χρόνια :

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Δοκίμια, Ευτράπελα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 136 Σχόλια »

Απολαύστε το!

Posted by sarant στο 24 Απριλίου, 2020

Το πρόγραμμα τηλεκατάρτισης επιστημόνων, για το οποίο γράψαμε κι εμείς προχτές, δεν υπάρχει πια. Ύστερα από την κατακραυγή που ξέσπασε, πρώτα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κι ύστερα ευρύτερα, τόσο για τον όλο σχεδιασμό του προγράμματος όσο και, κυρίως, για τα κωμικοτραγικά λάθη και την απίστευτη προχειρότητα του περιεχομένου της «κατάρτισης», ο πρωθυπουργός αποφάσισε να το καταργήσει.

Όσοι γράψαμε για το θέμα δικαιούμαστε να καμαρώνουμε, ιδίως αφού το αποτέλεσμα αυτό επιτεύχθηκε παρά την αποσιώπηση των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης. Βέβαια, πρέπει να πούμε ότι κατά πάσα πιθανότητα έπαιξαν ρόλο και άλλοι δυο παράγοντες· αφενός οι αποκαλύψεις των εφημερίδων (κυρίως ΕφΣυν και Ντοκουμέντο) για τις «πλατφόρμες» και τον ρόλο τους, και αφετέρου οι πληροφορίες από τις Βρυξέλλες, ότι κάθε άλλο παρά δεδομένο ήταν ότι θα γινόταν αποδεκτό το πρόγραμμα. Ωστόσο, χωρίς το έναυσμα από τα κοινωνικά μέσα και ιδίως χωρίς τα ξεκαρδιστικά αλαμπουρνέζικα που ήρθαν στο φως και που άφησαν εποχή (Σκοιλ Ελικικού και τα συναφή) δεν θα είχε τεθεί σε κίνηση το θέμα. Η γελοιοποίηση σκοτώνει.

Η εξέλιξη αυτή αφήνει έκθετα εκείνα τα κυβερνητικά στελέχη που είχαν σπεύσει να υπερθεματίσουν υπέρ της καταργηθείσας κατάρτισης, πρώτα και κύρια τον Άδωνη Γεωργιάδη, που για άλλη μια φορά εζυγίσθη, εμετρήθη και ευρέθη ελλιπής, και φυσικά τον αρμόδιο υπουργό Γιάννη Βρούτση, ο οποίος μία μέρα πριν καταργηθεί η κατάρτιση είχε ψέξει την αντιπολίτευση ότι φωνάζει για «τέσσερα ορθογραφικά λάθη σε 10.000 σελίδες».

Τόσο πρόδηλο ήταν το άδειασμα από τον πρωθυπουργό, που πολλοί σχολιαστές αναρωτηθηκαν αν η απόφαση για κατάργηση του προγράμματος θα συνοδευόταν από παραίτηση του κ. Βρούτση. Οπότε, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος έσπευσε χτες το πρωί να διευκρινίσει ότι «ο Γιάννης Βρούτσης απολαμβάνει της εμπιστοσύνης του πρωθυπουργού».

Και εδώ το άρθρο μας κάνει μιαν απότομη πιρουέτα, παρόμοια με εκείνην που έκανε προχτές η κυβέρνηση. Ενώ δηλαδή είχα ξεκινήσει να γράφω για το φιάσκο με το Σκοιλ Ελικικού και για την ενδεχόμενη παραίτηση του κ. Βρούτση, αυτό δεν ήταν παρά ο πρόλογος. Το σημερινό άρθρο είναι γλωσσικό στην πραγματικότητα, και ο τίτλος του, παρόλο που πράγματι μπορεί να διαβαστεί σαν προτροπή να χαρούμε την κυβερνητική υποχώρηση στο θέμα της ενίσχυσης των επιστημόνων με βάουτσερ (που ονομάστηκε εύλογα και «βράουτσερ»!), στην πραγματικότητα είναι δανεικός από παλιότερο άρθρο της Λεξιλογίας και αφορά τα ρήματα «απολαμβάνω» και «απολαύω».

Επανέρχομαι στη φράση που χρησιμοποίησε ο κ. Πέτσας: «ο Γιάννης Βρούτσης απολαμβάνει της εμπιστοσύνης του πρωθυπουργού». Αυτή η συνταξη, του ρήματος απολαμβάνω με γενική, φαίνεται μεν επίσημη αλλά στην πραγματικότητα δεν στέκει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 195 Σχόλια »

Μένουμε σπίτι

Posted by sarant στο 9 Απριλίου, 2020

Επιστρέφουμε σήμερα σε πανδημικούς ρυθμούς.

Ανάμεσα στις λέξεις και τις φράσεις που γέννησε η πανδημία ξεχωριστή θέση έχει η φράση «Μένουμε σπίτι» καθώς είναι σύνθημα επίσημο, θεσμικό. Όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες ο πληθυσμός προτρέπεται να μένει στο σπίτι, να αποφεύγει τις περιττές μετακινήσεις.

Aυτός ο περιορισμός των μετακινήσεων, lockdown που το είπαν στα αγγλικά, ξεκίνησε από την Κίνα, τον Γενάρη, και σταδιακά επεκτάθηκε σε άλλες χώρες. Πολύς κόσμος, όσος μπορεί, δουλεύει από το σπίτι, ενώ βέβαια στο σπίτι μένουν και οι μαθητές, αφού τα σχολεία είναι κλειστά. Πολλές χώρες, κι η Ελλάδα ανάμεσά τους, έχουν θεσπίσει μέτρα ελέγχου των μετακινήσεων, με πρόστιμα, κάποτε τσουχτερά, σε όσους κριθεί ότι παραβαίνουν τις διατάξεις.

Οπότε, μένουμε σπίτι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Υγεία | Με ετικέτα: , , | 340 Σχόλια »

Πώς θα ακούγονταν τα νεοελληνικά σε αρχαίο Έλληνα; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Posted by sarant στο 20 Νοεμβρίου, 2019

Εδώ και κάμποσο καιρό έχουμε αρχίσει να δημοσιεύουμε συνεργασίες του φίλου γλωσσολόγου Νίκου Νικολάου. Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο τέταρτο αυτής της συνεργασίας. Στο τέλος θα βρείτε ευρετήριο των προηγούμενων άρθρων.

Το σημερινό άρθρο, πολύ πρωτότυπο, είναι ασυνήθιστα σύντομο. Ωστόσο, έχει ένα μπόνους που θα σας αποζημιώσει, ένα βίντεο με τον Νικολάου να απαγγέλλει το άρθρο στα αγγλικά (διότι η αρχική δημοσίευση του άρθρου, όπως και για όλα της σειράς, έγινε στα αγγλικά, στο quora.com). Υπάρχει και ένα Επιμύθιο, που ο Νικολάου έκρινε ότι δεν έχει νόημα για ελληνικό κοινό, αλλά τον έπεισα να το μεταφράσει και αυτό και νομίζω ότι έχει γούστο -εσείς θα κρίνετε αν η τόσο αγαπητή στους αρχαίους αντιθετική σύνδεση (μεν… δε) είναι εξίσου απαραίτητη στα νέα ελληνικά.

—Μα τους δυο θεούς, ω Αυτόλυκε!

—Τι τρέχει, ω Χάραξε;

—Ακούς τι αλλόκοτα που μιλάει αυτός ο άνθρωπος με την περίεργη ενδυμασία;

—Αρκετά αλλόκοτα, θα έλεγα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γραμματική, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , | 97 Σχόλια »

Πολυτεχνικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Νοεμβρίου, 2019

Αύριο είναι η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Πέρυσι, που το σαββατιάτικο άρθρο μας έπεφτε ανήμερα της επετείου, τα είχα πει «Μεζεδάκια του Πολυτεχνείου». Φετος, υιοθετώ αυτήν την παραλλαγή.

Θα μπορούσα βέβαια να τα πω «Μεζεδάκια της ΑΣΟΕΕ», μια και αυτή η πανεπιστημιακή σχολή βρέθηκε κάτω από τον προβολέα της επικαιρότητας τη βδομάδα που μας πέρασε -και, παρόλο που εδώ και χρόνια η επίσημη ονομασία έχει αλλάξει και είναι το ΟΠΑ (Οικονομικό Πανεπιστήμιο) όλοι σχεδόν στην ΑΣΟΕΕ αναφέρθηκαν, πολλοί γράφοντάς τη και λάθος, ΑΣΣΟΕ.

Και το κορυφαίο μαργαριτάρι της ΑΣΟΕΕ φιλοτεχνήθηκε από τη φεγγαρόφωτη υφυπουργό μας κ. Δόμνα Μιχαηλίδου, η οποία είπε σε ραδιοφωνικό σταθμό, με αφορμή τα «ευρήματα» της αστυνομίας στην υποτιθέμενη γιάφκα της ΑΣΟΕΕ:

Δεν είναι δυνατόν κάποιος συμπολίτης μας να έχει πρόσβαση σε όπλα τα [sic] οποία έχει πρόσβαση ο στρατός της Συρίας.

Εν τω μεταξύ, τα… όπλα που βρέθηκαν στην ΑΣΟΕΕ ήταν τρία κοντάρια σημαιών -που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σαν ρόπαλα, ας το δεχτούμε- μερικά μπουκάλια τζιν και βότκα και δυο κράνη μοτοσικλετιστή.

Φυσικά, ο συριακός στρατός δεν πολεμάει με καδρόνια και (έστω) μολότοφ (αν δεχτούμε πως τα μπουκάλια τα κρατούσαν γι’ αυτό το σκοπό, αν και κατά πάσα πιθανότητα απλώς είχαν ξεμείνει από κάποιο πάρτι). Και εύλογα έπεσε πολύ γέλιο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ας πούμε με την ατάκα ότι αν διπλώσεις τον χάρτη το κτίριο της ΑΣΟΕΕ πέφτει πάνω στη Δαμασκό.

(Υποθέτω ότι στην πραγματικότητα η υπουργός δεν ήθελε να κάνει αυτή την τερατώδη σύγκριση των μπουκαλιών με τα καλάσνικοφ. Τις ίδιες μέρες είχε βρεθεί πραγματική γιάφκα με καλάσνικοφ, αλλά όχι στην ΑΣΟΕΕ παρά σε κάποιο διαμέρισμα. Η κ. Μιχαηλίδου μάλλον μπέρδεψε τις δυο υποθέσεις. Όμως, δεν ζήτησε συγγνώμη, διότι είναι άριστη).

* Άλλος άριστος, που διορίστηκε και στην Επιτροπή για τα 200 χρόνια από την επέτειο του 1821, ο καθηγητής Στάθης Καλύβας. Φίλος βρήκε σε βιβλίο του ένα αστείο μαργαριτάρι -τον παρακάλεσα να μου στείλει φωτογραφία της σελίδας διότι ήθελα να έχω ατράνταχτο τεκμήριο.

Η φωτογραφία είναι από το βιβλίο του Στάθη Καλύβα «Καταστροφές και θρίαμβοι», σελ. 138.

Διαβάζουμε ότι κάποιες ένοπλες αντιστασιακές ομάδες «τις διοικούσαν κομμουνιστές, όπως π.χ. ο Μπάμπης Κλάρας, ο γνωστός και ως Άρης Βελουχιώτης».

Φυσικά ο Άρης Βελουχιώτης λεγόταν Θανάσης Κλάρας. Ο Μπάμπης Κλάρας ήταν ο αδελφός του, εφτά χρόνια νεότερος (1910-1986), που σταδιοδρόμησε με το πραγματικό του ονοματεπώνυμο ως δημοσιογράφος και έγραψε βιβλία για τη μνήμη του αδερφού του (εδώ ο ιστότοπος της οικογένειας). Και βέβαια, ο Μπάμπης Κλάρας είχε μεν συμμετοχή στην αντίσταση αλλά δεν ανέλαβε ποτέ ηγετικές θέσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριθμοί, Γραμματική, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 255 Σχόλια »

Ησχολείτο, ασχολείτο, ασχολούταν, ασχολούνταν ή ασχολιόταν;

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2019

To σημερινό άρθρο ασχολείται με ένα θέμα που το έχουμε εξετάσει κι άλλες φορές στο ιστολόγιο, αν και δεν του έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο: εννοώ τους πιθανούς τύπους του τρίτου προσώπου του μεσοπαθητικού παρατατικού, που είναι μια περιοχή της γλώσσας μας ακόμα ρευστή, που δεν έχει κατασταλάξει: η μπίλια όχι μόνο δεν έχει ακόμα καθίσει κάπου αλλά γυρίζει τρελά, μια και οι πιθανοί τύποι ανάμεσα στους οποίους έχει κανείς να διαλέξει δεν είναι δύο ή τρεις, αλλά πέντε, που τους παρουσιάζω εδώ πηγαίνοντας από τον λογιότερο στον δημωδέστερο:

ησχολείτο, ασχολείτο, ασχολούταν, ασχολούνταν, ασχολιόταν

Το πεντάλημμα αυτό μας έχει απασχολήσει και άλλοτε και θα μας απασχολήσει κι άλλη φορά, αλλά το έναυσμα για το σημερινό άρθρο μού το έδωσε μια ανακοίνωση του κ. Γ. Μπαμπινιώτη στο Φέισμπουκ (Προσωποδίκτυο το λέει ο ίδιος), ανακοίνωση που συνίσταται στην εικόνα που βλέπετε συν το εξής συνοδευτικό κείμενο:

Με ρωτούν φίλοι/ακολουθούντες το προσωποδίκτυό (ΦΒ) μου για μερικούς γραμματικούς τύπους που ακούν στην Τηλεόραση ή διαβάζουν στον Τύπο και που τους ενοχλούν ακουστικά / οπτικά, αν είναι σωστοί. Απάντηση: εμπιστευτείτε το αφτί σας! Αν δεν σάς ενοχλεί ένας τύπος (τον ξέρετε οι ίδιοι, τον ακούτε να χρησιμοποιείται ιδίως από προσεκτικούς ομιλητές), μη τον φοβάστε (ότι δήθεν είναι από την καθαρεύουσα, δεν είναι σε κάποιους δήθεν κανόνες τής δημοτικής κ.λπ.). Χρησιμοποιήστε τον!

Βλέπουμε ότι ο κ. Μπαμπινιώτης εκφράζει σαφή προτίμηση για το λογιότερο άκρο της κλίμακας που παρουσίασα πιο πάνω, για τους τύπους σε -είτο, με ή χωρίς αύξηση.

Τον τύπο σε -ούνταν τον θεωρεί «παράκαμψη» του προβλήματος, αφού χρησιμοποιεί το γ’ πληθυντικό αντί του γ’ ενικού, ενώ τους τύπους σε -ούταν τους θεωρεί προκλητικούς και τους υπογραμμίζει, βάζει θαυμαστικά και γενικά εκφράζει εύγλωττα τον αποτροπιασμό του.

Κι έτσι, καταλαβαίνουμε ότι την πολύ σωστή κατά τα άλλα συμβουλή του «Εμπιστευτείτε το αυτί σας» δεν πρέπει να την πάρουμε τοις μετρητοίς αφού κι ο ίδιος φροντίζει να προσδιορίσει ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε να χρησιμοποιούμε τύπους που τους έχουμε ακούσει «από προσεκτικούς ομιλητές» -είναι δε προσεκτικοί ομιλητές όσοι ακολουθούν τα χούγια του κ. Μπαμπινιώτη· ο Σεφέρης πάντως, δεν ήταν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , | 148 Σχόλια »

Τα πρώτα μεζεδάκια του φθινοπώρου

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2019

Αφου το προηγούμενο πολυσυλλεκτικό μας άρθρο το είχαμε πει «τα τελευταία μεζεδάκια του καλοκαιριού», λογικό είναι το σημερινό να το πούμε «Τα πρώτα μεζεδάκια του φθινοπώρου».

Θα μου πείτε, ποιο φθινόπωρο, στους 30 βαθμούς. Όμως, εδώ που είμαι εγώ το φθινόπωρο έχει ήδη μπει για τα καλά, αν και από έγκυρες πηγές πληροφορούμαι ότι εκλεκτοί φίλοι του ιστολογίου λιάζουν ακόμα το κορμί τους σε παραλίες, φορώντας μάλιστα κόκκινο σορτσάκι-μαγιό.

* Ας είναι, ξεκινάμε με ένα μεζεδάκι από τη συζήτηση για το πόθεν έσχες. Ο Γιάνης Βαρουφάκης απαντά ως εξής σε όσους τον κατηγόρησαν (κακοπροαίρετα, κατά τη γνώμη μου) για τα υψηλά του εισοδήματα.

Bρίσκω πειστικά τα όσα γράφει, αλλά προσέχω στο τέλος το «έχει εξάγει», που δεν στέκει. Είναι σαν να λέμε «έχει δίνει» αντί για «έχει δώσει». Θα χρειαζόταν «έχει εξαγάγει».

Ο Βαρουφάκης ξέρει πολύ καλά ελληνικά και έχει και συγγραφικό χάρισμα. Το λαθάκι δείχνει μάλλον ότι ο συγκεκριμένος τύπος ρημάτων είναι προβληματικός. Αν συνηθιζόταν, όπως στον 19ο αιώνα, ή όπως σήμερα στην Κύπρο, η χρήση αναλογικών τύπων, θα γράφαμε «έχει εξάξει» και θα ήμασταν όλοι εντάξει. Κακόηχο; Και το εξαγάγει κακόηχο είναι.

* Καραβιδένιο μεζεδάκι από το tvxs, σε άρθρο για τα σκάνδαλα των Βρυξελλών, δηλαδή των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων:

Η κορωνίδα όμως των οικονομικών σκανδάλων στα θεσμικά όργανα της ΕΕ μας έρχεται από το 1999 όταν ολόκληρο το Κολέγιο των Επιτρόπων οδηγήθηκε σε μαζική παραίτηση, με φόντο την αποκάλυψη της ευρείας διαφθοράς στους κόλπους της με επίκεντρο τη διασπάθιση κοινοτικών κονδυλίων για προσωπικό όφελος από τον τότε Επίτροπο Εκπαίδευσης, τον Ερίκ Κρεζόν, ο οποίος είχε νωρίτερα θητεία και ως πρωθυπουργός στη Γαλλία.

Η καραβιδα βρισκεται στο απόσπασμα που έχει τυπωθεί με έντονους χαρακτήρες. Ο τότε Επίτροπος Ερίκ Κρεζόν ήταν γυναίκα, η Επίτροπος Εντίτ Κρεσόν (Edith Cresson), η οποία πράγματι είχε διατελέσει πρωθυπουργός προς το τέλος της προεδρίας Μιτεράν -η μοναδική ως τώρα γυναίκα που κατέλαβε αυτό το αξίωμα στη Γαλλία.

* Και μετα το «εξάγει» ας δουμε ένα μαργαριτάρι σχετικό με το «εισάγει». Πρόκειται για μήνυμα σε κινητό, που εμφανίζεται όταν δεν κάνει καλή επαφή η κάρτα SIM. Η φωτογραφία δεν είναι καλή, αλλά το μήνυμα λέει:

Παρουσιάστηκε σφάλμα.
Παρακαλούμε εισήγαγε την Vodafone SIM κάρτα σου.

Η προστακτική θα έπρεπε να είναι «εισάγαγε». Δεν λέγεται, θα μου πείτε. Ε, ούτε το «εισήγαγε» λέγεται. Αν το πάμε στον πληθυντικό, το «εισαγάγετε» είναι κάπως πιο ανεκτό, αλλά -όπως θα έχετε διαπιστώσει από διάφορα μηνύματα σε αυτόματα μηχανήματα- και αυτο πολλές φορές το βλέπουμε «εισάγετε τον κωδικό σας».

Εδώ διαπλέκονται δύο ζητήματα, η καταχρηστικά λεγόμενη «προστακτική με αύξηση» και οι δυσκολίες που έχουν τα ρήματα σε -άγω. Θα άξιζε εκτενέστερο σχολιασμό, ίσως, αλλά θα αρκεστώ στην επισήμανση πως δεν θα πάθουμε τίποτα αν χρησιμοποιήσουμε ένα απλούστερο ρήμα.

Εδώ, Παρακαλούμε βάλε την κάρτα σου. Ή, τοποθέτησε την κάρτα σου. Στο ΑΤΜ, «δώστε τον κωδικό σας» ή, έστω, «πληκτρολογήστε τον κωδικό σας».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Εφημεριδογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , | 279 Σχόλια »

Η Γκρέτα της Γκρέτας;

Posted by sarant στο 27 Σεπτεμβρίου, 2019

Tο σημερινό άρθρο δεν είναι συνέχεια του χτεσινού, που είχε θέμα του την πρωτοβουλία της Γκρέτας Τούνμπεργκ για την κλιματική αλλαγή, όμως είναι έμμεση απόρροιά του.

Ακριβώς επειδή στον τίτλο είχα το όνομα της 16χρονης ακτιβίστριας να κλίνεται, της Γκρέτας, μου έγιναν παρατηρήσεις από φίλους -όχι εδώ, στο Φέισμπουκ. Οπότε, σκέφτηκα να γράψω το σημερινό άρθρο για να συζητήσω αυτό το θέμα, που ασφαλώς είναι (ασύγκριτα) λιγότερο σημαντικό από την κλιματική αλλαγή αλλά δεν παύει ν’απασχολεί όσους ασχολούνται επαγγελματικά με τη γλώσσα ή το γράψιμο ή απλώς ενδιαφέρονται για το θέμα.

Η λογική πίσω από την άκλιτη μορφή είναι ότι πρόκειται για ξένο όνομα και «οι ξένες λέξεις δεν κλίνονται» όπως λέει ο κανόνας. Ο κανόνας ισχύει, αλλά παίρνει νερό ή εν πάση περιπτώσει χρειάζεται αναδιατύπωση. Επίσης πρέπει να διακρίνουμε κύρια ονόματα από ουσιαστικά.

Λοιπόν, με βάση αυτή τη λογική, αφού η Γκρέτα είναι αλλοδαπή, δεν θα την κλίνουμε, θα πούμε «της Γκρέτα», όπως θα λέγαμε «της Σκάρλετ» ή «της Ζιζέλ».

Η άλλη λογική, που την ενστερνίζομαι κι εγώ, δεν κοιτάζει το διαβατήριο του προσώπου αλλά το όνομα. Αν το όνομα έχει προσαρμοστεί ή μπορεί να προσαρμοστεί στο ελληνικό τυπικό, τότε το κλίνουμε. Επομένως, της Γκρέτας, της Ούρσουλας, της Σάρας, της Μπάρμπαρας. Λιγάκι πιο δύσκολο είναι όταν έχουμε εκφορά ονοματεπωνύμου, αλλά εγώ τουλάχιστον γράφω: της Γκρέτας Γκάρμπο, της Ούρσουλας Άντρες, της Σάρας Μπερνάρ, της Μπάρμπαρας Στρέιζαντ.

Λέω «εγώ» όχι από εγωισμό αλλά για να τονίσω ότι πολλά από όσα λέω στο σημερινό άρθρο δεν είναι κοινώς αποδεκτά, πιθανόν δε να είναι και μειοψηφικά.

Οπότε, τα θηλυκά σε -α τα κλίνω, όπως και κάποια θηλυκά σε y, που τα γράφω και -η όταν είναι να τα κλίνω (της Μαίρης Πόπινς).

Ως προς τα τοπωνύμια. Έχουμε πολλά ονόματα χωρών και πολιτειών των ΗΠΑ σε -α. Αυτά αυτομάτως τα κλίνω όλα: της Νικαράγουας, της Βενεζουέλας, της Τανζανίας (ως εδώ οι περισσότεροι θα συμφωνήσετε μαζί μου, υποθέτω), της Ζάμπιας, της Κένυας, της Ναμίμπιας (λιγότεροι θα συμφωνούν), της Καλιφόρνιας, της Αλαμπάμας, της Νεβάδας, της Καρολίνας, της Γιούτας, της Μινεσότας (δεν θα έχετε ολοι ενιαια στάση σε αυτά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 220 Σχόλια »

Κύριε Σαραντάκο ή κύριε Σαραντάκε;

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2019

Σαραντάκο βεβαίως. Βεβαίως; Για μένα ναι, όχι όμως για όλους. Κάμποσες φορές με έχουν αποκαλέσει «Σαραντάκε» και τους διορθώνω -ή μάλλον δεν τους διορθώνω, επισημαίνω: «Εμείς στην οικογένεια το προτιμάμε ‘Σαραντάκο'».

Δεν είναι μόνο θέμα προτίμησης: ο κανόνας που θα δείτε παρακάτω προκρίνει το «Σαραντάκο» στην κλητική. Αλλά Καμμένο ή Καμμένε; Βαρεμένο ή Βαρεμένε; Βενιζέλο ή Βενιζέλε;

Μ’ άλλα λόγια, πώς σχηματίζεται η κλητική των αρσενικών ονομάτων σε -ος; Είναι σε -ο ή σε -ε;

Ευτυχώς από εδώ και μπρος δεν έχω πολλή δουλειά να κάνω. Θα κοπιπαστώσω ένα πολύ καλό παλιότερο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, που θα το σχολιάσω στο τέλος. Δεδομένου μάλιστα ότι και ο Χάρης στο άρθρο του παραθέτει αποσπάσματα από συγγράμματα αναφοράς, έχουμε εγκιβωτισμένη παράθεση.

Ο λόγος στον Γιάννη Χάρη:

ΘΡΥΛΟ, ΘΕΟ ΜΟΥ, ΟΛΥΜΠΙΑΚΟ ΜΟΥ!», ΑΛΛΑ ΚΑΙ «ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΑΡΑ, ΜΕΓΑΛΟ ΚΑΙ ΤΡΑΝΑΡΑ!», ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΗΘΟΥΜΕ ΓΙΑ ΜΟΝΟΠΑΝΤΟ ΟΠΑΔΙΣΜΟ
Ακούστηκαν ποτέ έτσι, το σύνθημα για τον Ολυμπιακό απ΄ τη μια, το τραγούδι του Παναθηναϊκού απ΄ την άλλη; Προφανώς όχι. Υπάρχει περίπτωση να ακουστούν έτσι; Προφανώς όχι, και πάντως όχι στο άμεσο μέλλον!

Απλώς ήθελα να παρατηρήσουμε, σκόπιμα σε μεγέθυνση, μια τάση, μια σχεδόν ανεπαίσθητη, μικρή αλλαγή, με κεφαλαιώδη ωστόσο, από μιαν άποψη, σημασία.

Αναφέρομαι σε μια ελαφρά σύγχυση ως προς την κλητική των ονομάτων σε- ος, που άλλοτε σχηματίζεται σε- ε και άλλοτε σε- ο: Νίκο αλλά Αλέξανδρε, Ευαγγελάτε και Ευαγγελάτο , αλλά μόνο Παναγιωτόπουλε. Και λέω ότι η μικρή αυτή αλλαγή, αν όντως βρισκόμαστε μπροστά σε αλλαγή, έχει από μιαν άποψη κεφαλαιώδη σημασία, γιατί μας δείχνει πολύ παραστατικά τον τρόπο με τον οποίο κινείται, εξελίσσεται, αλλάζει η γλώσσα, κάθε γλώσσα.

Είναι δηλαδή μια ευκαιρία να δούμε τη γλώσσα εν κινήσει, να δούμε πώς οι μικρές ή μεγάλες παρεκκλίσεις διαμορφώνουν σταδιακά μια καινούρια γλωσσική πραγματικότητα, η οποία, εντελώς χαρακτηριστικά στο προκείμενο, περνά μάλλον απαρατήρητη και δεν συνοδεύεται από τις γνωστές θρηνωδίες για «αλλοίωση» και «αφανισμό» της γλώσσας.

Ας δούμε τα πράγματα από την αρχή, ξεκαθαρίζοντας ότι αναφερόμαστε, σχεδόν αποκλειστικά για την ώρα, στα κύρια ονόματα, τα ονόματα προσώπων. Ο γνωστός κανόνας λέει ότι τα αρσενικά σε- ος: χρόνος, άγγελος κτλ., σχηματίζουν την κλητική σε- ε: χρόνε, άγγελε κτλ. Έτσι έχουμε και «καλημέρα, Άγγελε» ή «Αλέξανδρε» κτλ., ενώ από την άλλη έχουμε: «γεια σου, Νίκο», και όχι «Νίκε», «τι νέα, Σπύρο», και όχι «Σπύρε»! Όμως, λέμε και «Παύλο» και «Παύλε». Τι στο καλό λοιπόν συμβαίνει; Υπάρχουν κανόνες;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , | 244 Σχόλια »

Μεζεδάκια της εμπιστοσύνης

Posted by sarant στο 19 Ιανουαρίου, 2019

Της ψήφου εμπιστοσύνης, βεβαίως, στην ψηφοφορία που έγινε μεσοβδόμαδα. Από εκεί τιτλοφορείται το σημερινό σαββατιάτικο πολυσυλλεκτικό μας άρθρο. Είχε πολλές ενδιαφέρουσες σκηνές η διήμερη συζητηση στη Βουλή και την παρακολούθησα ιντερνετικά -αν και σε ορισμένες περιπτώσεις οπως στις δευτερολογίες των πολιτικών αρχηγών η μετάδοση κάθε τόσο κοβόταν ίσως επειδή την παρακολουθούσαν πολλοί.

(Παρένθεση: Πρέπει να είναι αρκετοί πια όσοι παρακολουθούν τηλεοπτικές εκπομπές ή ακούν ραδιόφωνο ζωντανά μεν αλλά ιντερνετικά. Μετριούνται αυτοί με κάποιον τρόπο; )

Από τη συζήτηση στη Βουλή σταχυολόγησα ορισμένα γλωσσικά, που τα παραθέτω εδώ ανάκατα -επειδή τα σημείωνα όπως τα άκουγα, δεν μπορώ να παραθέσω ολόκληρες παραγράφους αλλά μόνο τις επίμαχες φράσεις.

* Ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας σε κάποιο σημείο της πρώτης ομιλίας του χρησιμοποίησε τον τύπο «καταχράζονται». Κανονικά θα λέγαμε «καταχρώνται», αλλά όλο και περισσότερο χρησιμοποιείται ο νέος ενεστώτας «καταχράζομαι» που έχει φτιαχτεί αναδρομικά από τον αόριστο (καταχράστηκα) όπως το πιάνω φτιάχτηκε από το πιέζω-επίεσα-επίασα.

Τον τύπο τον δέχομαι ευνοϊκά, όχι επειδή τον είπε ο Τσίπρας (που θα έλεγε κάποιος ανόητος), αλλά επειδή τον είχα δεχτεί ευνοϊκά σε συζήτηση στη Λεξιλογία πριν από πεντέξι χρόνια, όπου είχα γράψει: Και το πιάνω έτσι φτιάχτηκε και πάμπολλα άλλα ρήματα, μπορεί σε πεντέξι δεκαετίες να έχει φτιαχτεί και «καταχράζομαι» και μόνο κάτι παλιόγεροι (όπως θάχουμε γίνει τότε) να θυμούνται το «καταχρώμαι». Ειδικά είναι βολικό το «καταχράζομαι» στον παρατατικό, διότι βέβαια ποιος θα πει «καταχράτο»;

Μάλιστα, αργότερα βρήκα ότι στον Κοτζάμπαση του Καστρόπυργου, του Μ. Καραγάτση (1944), κεφάλαιο ΙΕ’ υπάρχει η φράση:

Τον Καστρόπυργο τον κυβερνούσε τώρα ο Πανάγος’ μα ήταν σεμνός και δεν καταχραζόταν τη δύναμή του.

Οπότε, θεωρώ πλέον ότι το καταχράζομαι δεν έχει ανάγκη άλλα διαπιστευτήρια.

* Παρόμοια περίπτωση, σε ομιλία του βουλευτή του ΚΚΕ Γιάννη Δελή, που είναι και δάσκαλος άρα κάτι παραπάνω ξέρει:

Τραμπ και Μέρκελ που παρελάζουν…

Το παρελάζω από τον αόριστο «παρέλασα». Ομαλότερο από το «παρελαύνω» αν και χάνει λίγο σε επισημότητα.

* Αντίθετα, δεν μου άρεσε που ο Δημήτρης Κουτσούμπας (στην πρώτη ομιλία του) έπεσε θύμα του τρόμου της διπλής άρνησης. Εγώ ήξερα ότι οι κομμουνιστές είναι ατρόμητοι. Κι όμως, είπε:

εξοπλισμοί που καμία σχέση έχουν με την άμυνα της χώρας…

Αυτά είναι αγγλικά, δεν είναι ελληνικά. Στα ελληνικά: καμία σχέση δεν έχουν με την άμυνα της χώρας ή, έστω, ουδεμία σχέση έχουν…

* Ο Ιω. Αμανατίδης του ΣΥΡΙΖΑ δεν έκανε φραστικό λάθος αλλά δυο φορές στην ομιλία του είπε «ο Ελευθέριος Βενιζέλος» εννοώντας τον Ευάγγελο. Από τα Χανιά ακούστηκε ένα βαθύ βουητό, σαν να στριφογυρίζει κάτι.

* Ο Μάκης Μπαλαούρας είπε «σε ατραπούς δύσκολους». Τα μουστάκια μπαίνουν εύκολα στα δευτερόκλιτα θηλυκά -μερικές φορές μονιμοποιούνται (και νομιμοποιούνται), όπως στους ψήφους -που ακούστηκαν κάμποσες φορές στην προχτεσινή συζήτηση.

* Ο Βασίλης Λεβέντης είπε «να περιθάλπτει», συχνό λαθάκι.

* Ο Θανάσης Παφίλης κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι «τον έχετε ανάγει» -δεν σημείωσα ποιον και τι. Όμως δεν μπορεί να σταθεί αυτός ο τύπος, είναι σαν να λέμε «τον έχετε δίνει». Ή θα πούμε βαρβαρόφωνα «έχετε αναγάγει» ή, αναλογικά, όπως έλεγαν οι παλαιοί και όπως λένε οι Κύπριοι «έχετε ανάξει».

Μπορεί να υπήρχαν και άλλα αξιοσημείωτα, αλλά εγώ αυτά σημείωσα.

* Κι ένα γουστόζικο ορθογραφικό λάθος σε σχόλιο της συζήτησης στη Βουλή, από τον δημοσιογράφο Νίκο Υποφάντη: έχει υποθεί από το βήμα…

Το αστείο είναι βέβαια στην ομοιότητα με το επώνυμο του δράστη. Εκτός αν, για να διατηρήσουμε την ισορροπία, γράψουμε ότι ο Νίκος Ειπωφάντης έγραψε ότι έχει υποθεί από το βήμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γραμματική, Γκρίκλις, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 217 Σχόλια »

Νοικοκυραίοι και νοικοκύρηδες

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2018

Η θανάτωση του Ζακ Κωστόπουλου έφερε ξανά στη δημόσια συζήτηση τον όρο «νοικοκυραίοι».

Σταχυολογώ τίτλους πρόσφατων δημοσιευμάτων: Οι «νοικοκυραίοι» και το τέρας, στην ΕφΣυν, Ο Ζακ ήταν ένας υπέροχος άνθρωπος που τον δολοφόνησαν οι «νοικοκυραίοι» της Μαρίας Λούκα στην Popaganda, Οι άριστοι «νοικοκυραίοι» και οι απειλές για την κοινωνία τους στο altsantiri, Φονιάδες των λαών νοικοκυραίοι στον Provocateur (το σύνθημα προϋπήρχε) με τη λέξη αυτή, που τη βρίσκω επίσης και σε πόλλά άλλα άρθρα, καθώς και σε αμέτρητες δημοσιεύσεις στο Φέισμπουκ.

Σπεύδω να διευκρινίσω πως δεν συμφωνώ κατ΄ανάγκη με το περιεχόμενο των άρθρων (δεν τα έχω άλλωστε διαβάσει όλα), ούτε δέχομαι υποχρεωτικά ότι τον Ζακ τον δολοφόνησαν νοικοκυραίοι εντός ή εκτός εισαγωγικών -δύο-τρία άτομα άλλωστε είδαμε να τον κλωτσούν με δύναμη στο κεφάλι, όχι κάποιο πλήθος.

Αλλά προς το παρόν εδώ λεξιλογούμε. Και θα λεξιλογήσουμε για τη λέξη «νοικοκυραίοι» και τη διαφορά της, αν υπάρχει, από τους νοικοκύρηδες.

Ν’ αρχίσουμε από την αρχή. Ο νοικοκύρης είναι λέξη που εμφανίστηκε στα μεσαιωνικά χρόνια. Ανάγεται στο οικοκύριος > οικοκύρης. Και από τον οικοκύρη, ακριβώς με τη συνεκφορά «τον οικοκύρη» που οδήγησε σε επανανάλυση: «τον οικοκύρη» –> «το νοικοκύρη» πλάστηκε η νέα ονομαστική νοικοκύρης. Αυτή η επανανάλυση έχει επίσης δώσει τύπους όπως μπαλάσκα (την παλάσκα), γκαμήλα (την καμήλα), κτλ. αλλά ο νοικοκύρης είναι το μοναδικό παράδειγμα της κοινής νεοελληνικής όπου από την επανανάλυση προστίθεται αρχικό νι σε λέξη από φωνήεν. Λέω «της κοινής» διότι σε διαλέκτους ή στην αργκό έχουμε κι άλλα παραδείγματα, π.χ. ο νώμος (τον ώμο).

Ο νοικοκύρης σχηματίζει τον πληθυντικό «οι νοικοκύρηδες» και, σε πιο ανεπίσημο ύφος, «οι νοικοκυραίοι». Αυτός ο πληθυντικός σε -αίοι έχει ενδιαφέρον.

Το παραγωγικό τέρμα -αίοι έχει την αφετηρία του σε αρχαία επίθετα πχ αγοραίος, κορυφαίος, τελευταίος, που παράγονταν από ουσιαστικά σε -α (ή σε α μακρό που είχε τραπεί σε η στην αττική και ιωνική διάλεκτο) με το επίθημα -ιος. Εμφανίστηκε κατ’ αρχάς ως πατριδωνυμικό: Αθηναίοι, Ρωμαίοι. Φυσικά, εδώ ο ενικός είναι Αθηναίος, Ρωμαίος.

Από τα μεσαιωνικά χρόνια αρχίζει να εμφανίζεται το επίθημα -αίοι στον πληθυντικό λέξεων που δεν έχουν ενικό σε -αίος, πχ καβαλαραίοι, Σαρακηναίοι, κι έτσι αυτονομήθηκε.

Σήμερα, εμφανίζεται καταρχάς ως επίθημα σε πληθυντικούς οικογενειακών ονομάτων, και μάλιστα πολλές φορές με τη σημασία όλων των μελών μιας ευρύτερης οικογένειας, για το σόι δηλαδη, π.χ. οι Κολοκοτρωναίοι. Λέγεται βέβαια και για μια πυρηνική οικογένεια, πχ μας έκαναν επίσκεψη οι Παπαδοπουλαίοι. Από εκεί και τα πάμπολλα τοπωνύμια σε -αίικα (ή -έικα αν προτιμάτε).

Επίσης, το -αίοι εμφανίστηκε ως επίθημα για τον σχηματισμό παράλληλων τύπων του πληθυντικού αρσενικών ουσιαστικών, συνήθως σε -ης, που δηλώνουν επάγγελμα ή ιδιότητα: μουσαφιραίοι (παράλλ. τ. του μουσαφίρηδες), τσαγκαραίοι, φουρναραίοι, νοικοκυραίοι, καπεταναίοι. Κάποτε ο τύπος αυτός είναι σαφώς μειωτικός (π.χ. σκουπιδιαραίοι), κάποτε όχι. Οι νοικοκυραίοι ως πρόσφατα δεν είχαν μειωτική χροιά. Πάντως, οι τύποι σε -αίοι είναι λαϊκότεροι, οικειότεροι. Προσθέστε αν θέλετε στον κατάλογο και άλλους τύπους πληθυντικού σε -αίοι (που να μην έχουν ενικό σε -αίος, δηλ. όχι οι νεολαίοι).

Να προσεχτεί ότι ο πληθυντικός αυτός δεν έδινε -τουλάχιστον ως τώρα- νέο ενικό, δηλαδή λέμε μεν οι μουσαφιραίοι αλλά όχι ο μουσαφιραίος. Πρέπει επίσης να αναφέρουμε τη λέξη «οι νοματαίοι», χωρίς ενικό, όπου ο παράλληλος τύπος υπερτερεί σαφώς έναντι του «κανονικού» τύπου «οι νομάτοι» (Η λέξη έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία: τα ονόματα -> οι ονομάτοι -> οι νομάτοι -αξίζει αρθράκι).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 314 Σχόλια »

Μεζεδάκια της ισημερίας

Posted by sarant στο 22 Σεπτεμβρίου, 2018

Η φθινοπωρινή ισημερία είναι σήμερα ή, αν διάβασα σωστά, αύριο τα ξημερώματα. Ισημερία θα πει πως οι μέρες διαρκούν όσο και οι νύχτες, αλλ’ από αύριο η νύχτα θα πάρει το πάνω χέρι και η διαφορά τους ολοένα θα μεγαλώνει, θα νυχτώνει όλο και νωρίτερα, τα φύλλα θα πέφτουν απ’ τα κλαριά, θα βάλει ψύχρα, θ’ αρχίσουν τα πρωτοβρόχια και στις δημοσκοπήσεις θα απαντάμε όλοι ότι θα ψηφίσουμε Κούλη. (Αυτό το τελευταίο το είπα επειδή άκουσα πως ο Παύλος Τσίμας απέδωσε την προσφατη δημοσκοπική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ στο ότι οι δημοσκοπήσεις έγιναν το καλοκαίρι που επηρεάζει θετικά τη διάθεση).

Αν αναρωτιέστε γιατί δεν τα είπα «ισημεριακά» τα μεζεδάκια μας, η απάντηση είναι απλή: επειδή τα έχω ονομάσει έτσι άλλες δυο φορές ως τώρα.

* Και ξεκινάμε.

* Tο σαββατοκύριακο που μας πέρασε ήταν η σειρά του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης να περάσει από τη ΔΕΘ, να μιλήσει και να δώσει συνέντευξη Τύπου.

Στο Φέισμπουκ κυκλοφόρησε αυτή η φωτογραφία από την ομιλία του Κ. Μητσοτάκη, με τη λεζάντα «Τύφλα να’χει ο Μάρλον Μπράντο» να κάνει αστεία αντίστιξη.

Με τις σημερινές τηλεοπτικές συσκευές είναι εύκολο να στήσει κανείς τέτοια στιγμιότυπα, αρκεί κάποιο από τα πολλά κανάλια μας να παίζει την ίδια ώρα κάποιαν εκπομπή με αστείο τίτλο. Αλλά έχει πλάκα.

* Στην ομιλία του Κ. Μητσοτάκη πρόσεξα ένα λάθος που το κάνουν πολλοί. Σε κάποιο σημείο της ομιλίας του, αναφερόμενος στους (νεο)μετανάστες της κρίσης, ο Κ.Μ. είπε:

…θα γυρίσουν στην Ελλάδα, να στηρίξουν την ανάρρωση της ελληνικής κοινωνίας, να κάνουν αυτό, το οποίο τελικά όλοι όσοι ζήσαμε στο εξωτερικό το ξέρουμε πολύ καλά -ο νόστος είναι πολύ ισχυρός- και θέλουν να γυρίσουν τελικά στην πατρίδα τους...

Ώστε «ο νόστος είναι πολύ ισχυρός». Αλλά τι σημαίνει νόστος; Σύμφωνα με τα λεξικά, νόστος είναι η επιστροφή στην πατρίδα, ιδίως έπειτα από πολύχρονη απουσία μακριά. Από τη λέξη νόστος και από την επίσης ελληνική λέξη άλγος, κάποιος λόγιος του 17ου αιώνα έπλασε στα νεολατινικά της εποχής τον όρο nostalgia για να δηλώσει τη λαχτάρα της επιστροφής στην πατρίδα, όρος που έγινε διεθνής και πέρασε και στα ελληνικά.

Αξίζει άρθρο για το θέμα, αλλά προς το παρόν ας περιοριστούμε στο ότι αρκετός κόσμος, ιδίως τα τελευταία χρόνια, λέει «ο νόστος» και εννοεί «η νοσταλγία» -όπως εδώ, στην αποστροφή του Κ. Μητσοτάκη. Δεν είναι όμως σωστό. (Για περισσότερα, δείτε παλιό άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αμφισημίες, Γραμματική, Κύπρος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , , , , | 245 Σχόλια »

Μεζεδάκια λάτιν

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2018

Ο τίτλος του καθιερωμένου βδομαδιάτικου πολυσυλλεκτικού μας άρθρου αντανακλά το γεγονός που πολύ απασχόλησε μέσα στη βδομάδα που πέρασε την επικαιρότητα και το ιστολόγιο, δηλαδή την ανακοίνωση του Υπουργείου Παιδείας ότι τα λατινικά δεν θα εξετάζονται πλέον στις Πανελλαδικές εξετάσεις της θεωρητικής κατεύθυνσης και θα αντικατασταθούν από την Κοινωνιολογία.

Αφιερώσαμε άρθρο στο θέμα αυτό, καταγράψαμε και κάποιες αντιδράσεις, εδώ δεν θα σταθούμε στην ουσία του θέματος παρά μόνο στα φαιδρά και στα παράξενα που γέννησε.

Καθώς είχε ανάψει η συζήτηση στο Φέισμπουκ και είχαμε εξαντλήσει τα λατινικά ρητά του Αστερίξ, και όπως λέγαμε το μακρύ και το κοντό μας για τα Λατινικά, σκέφτηκα να δημοσιεύσω μια ειρωνική ανάρτηση, κάτι σαν:

«Καταργούν τα λατινικά για να μην καταλαβαίνουμε το erga omnes – Δγιαδώσται!!!»

αλλά βαρέθηκα, μια και είχα κιόλας ανεβάσει ένα άλλο ειρωνικό στάτο.

Βρέθηκε τελικά άλλος, μόνο που αυτός το λέει στα (οΘντκ) σοβαρά ότι «Καταργούν τα λατινικά για να ξεχάσει ο Έλληνας τι εστί erga omnes».

Όπως λέμε, η ζωή ξεπερνάει την τέχνη.

Αλλά το ίδιο επιχείρημα χρησιμοποιήθηκε και από άλλο δημόσιο πρόσωπο, που εκ πρώτης όψεως θεωρείται και σοβαρότερο από τον προηγούμενο.

.

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Γραμματική, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 159 Σχόλια »