Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Γραμματική’ Category

Φύρδην μίγδην

Posted by sarant στο 12 Ιουλίου, 2017

Περνώντας χτες-προχτές μπροστά από την τηλεόραση, είδα αυτόν τον τίτλο σε τηλεοπτική εκπομπή, υποθέτω σατιρική, νομίζω κυπρέικη, κι αυτό μου έδωσε την ιδέα για το σημερινό αρθράκι, σε συνδυασμό με εκείνο που συζητήσαμε τις προάλλες στα μεζεδάκια μας, σε κάποιο δικό σας σχόλιο, για το μαργαριτάρι μιας επώνυμης δημοσιογράφου, που έγραψε ότι ο Πέτρος Κόκκαλης «εξελέξη αριστείδην (!) μέλος του ΚΚΕ». Αριστίνδην βέβαια, αλλά ευτυχώς το είδαν και το διόρθωσαν.

Φύρδην μίγδην θα πει «ανάκατα, άνω κάτω, σε μεγάλη αταξία, σε απόλυτη ακαταστασία». Αυτές οι δυο λέξεις χρησιμοποιούνται μόνο σε αυτή τη φράση, και μόνο ζευγαρωμένες, δηλαδή λέμε Bιβλία, τετράδια, χαρτιά ριγμένα πάνω στο τραπέζι φύρδην μίγδην, αλλά δεν λέμε «τα βρήκα όλα μίγδην» ή «τα έριξε χάμω φύρδην». Αρχαίες είναι βέβαια οι λέξεις, αλλά στην αρχαιότητα δεν κάνανε μαζί, χώρια χρησιμοποιούνταν -μάλιστα ενώ το φύρδην είναι καθαρόαιμο αρχαίο, το μίγδην είναι ελληνιστικό, ο αρχαιότερος τύπος είναι «μίγδα», λέει ο Πετρούνιας στο ΛΚΝ. Η πιο παλιά ανεύρεση των δύο λέξεων μαζί είναι σε ένα σχόλιο που υπάρχει στο λεξικό Σούδα, ένα υβρεολόγιο που θα άξιζε να το μελετήσουμε κάποια άλλη φορά διότι είναι πολύ γλαφυρό, όπου λέγεται για κάποιον «καὶ κυκῶν καὶ φύρδην καὶ μίγδην ποιῶν ἅπαντα». Η στερεότυπη έκφραση «φύρδην μίγδην» δεν ξέρω πότε εμφανίζεται πρώτη φορά στα νεότερα γράμματά μας, πάντως μια διάσημη εμφάνισή της είναι σε ένα σύγγραμμα του Θ.Ι.Κολοκοτρώνη, του επιλεγόμενου και Φαλέζ, εγγονού του ήρωα της επανάστασης, που είχε τίτλο «Κουλουβάχατα ή αι φύρδην μίγδην σημεριναί ιδέαι» -στον Φαλέζ δηλαδή χρωστάμε αν όχι τη γέννηση πάντως τη διάδοση της λέξης «κουλουβάχατα», που έχει αραβική αρχή (kulluwahad = όλα ένα).

Το φύρδην και το μίγδην είναι παραδείγματα μιας κατηγορίας αρχαίων επιρρημάτων που είχαν την περίεργη -για τη σημερινή γλώσσα- κατάληξη «-δην». Αυτά παράγονταν είτε από ουσιαστικά (σπόρος – σποράδην) είτε από ρήματα (πλέκω-πλέξω-πλέγδην). Όπως λέει ο γραμματικός Απολλώνιος ο Δύσκολος (δεν χρειάζεται μετάφραση, είναι… εύκολο το κείμενο):

Τὰ εἰς δην ἐν βαρείᾳ τάσει ἐστί, καὶ παράγεται καὶ ἀπὸ ὀνομάτων, ὡς τῷ λόγος τὸ λογάδην παράκειται, μόνος μονάδην, τρόχος τροχάδην, σπόρος σποράδην. ἢ παρὰ ῥῆμα, διὰ τοῦ δ καὶ τοῦ συγγενοῦς β παραλαμβανομένου ἐν πρώτῃ συζυγίᾳ, κλέπτω κλέβδην, κρύπτω κρύβδην, γράφω γράβδην, ὄπτω ὄβδην καὶ ἐσόβδην. καὶ παρὰ τοὺς εἰς ξω λήγοντας μέλλοντας διὰ τοῦ γδ, πλέξω πλέγδην, μίξω μίγδην, νύξω νύγδην. καὶ παρὰ τὴν πέμπτην δὲ συζυγίαν, αἴρω ἄρδην, φύρω φύρδην. καὶ παρὰ τὸ σύω δὲ τὸ σύδην· ὅπερ ἐσχημάτιστο, ἐκ μεταθέσεως τοῦ ε εἰς τὸ υ, παρὰ τὸ σέω, ἀφ’ οὗ καὶ τὸ σόος, καθότι καὶ τῷ ῥέω τὸ ῥύω παράκειται, ἀφ’ οὗ καὶ τὸ ῥύβδην καὶ ὁλόκληρον εἰς ον λῆγον ῥυδόν· καὶ παρὰ τὸ χύω τὸ χύδην.

Στην αρχαιότητα τα επιρρήματα εις -δην ήταν πάρα πολλά, αλλά στις μέρες μας έχουν επιβιώσει λιγοστά, που μετριούνται στα δάχτυλα αν όχι του ενός χεριού πάντως των χεριών και των ποδιών. Κάποια άλλα, ενώ δεν λέγονται, έχουν δώσει παιδιά που τα χρησιμοποιούμε, ας πούμε από το «ράγδην» (από το ρήγνυμι) έχουμε το «ραγδαίος», που το χρησιμοποιούμε για τη βροχή και για τη γρήγορη εξέλιξη κακών πραγμάτων, μακριά από εμάς. Επίσης από το άδην (με δασεία) που σήμαινε «άφθονα» έχουμε τον αδηφάγο.

Υποσύνολο των επιρρημάτων σε -δην είναι τα επιρρήματα σε -ίνδην, που αυτά πράγματι μετριούνται στα δάχτυλα. Εκτός από το «αριστίνδην», το μόνο που είχε κάποια συχνή χρήση ήταν το «πλουτίνδην» (με κριτήριο τον πλούτο, δηλαδή).

Στο ΛΚΝ βρίσκω 12 λήμματα-επιρρήματα με κατάληξη -δην. Ο Μπαμπινιώτης, που θέλει να φανεί κάπως πιο λόγιος, προσθέτει πεντέξι ακόμα.

Τα συγκέντρωσα και τα παρουσιάζω εδώ (όχι, δεν φυλλομέτρησα μία προς μία τις σελίδες των λεξικών, χρησιμοποίησα ηλεκτρονικές μεθόδους’ από τότε που βγήκε η ηλεκτρονική αναζήτηση χάθηκε το φιλότιμο).

  • άρδην (από το αίρω): ολοκληρωτικά, εκ θεμελίων. Η κατάσταση άλλαξε άρδην. Άρδην ήταν ο τίτλος της σοσιαλιστικής εφημερίδας του Πλάτωνα Δρακούλη και τώρα του εθνικιστικού κινήματος του Καραμπελιά -εκεί που κρεμούσαν οι καπεταναίοι τ’άρματα…
  • αριστίνδην (από το άριστος): με επιλογή μεταξύ των αρίστων, χωρίς εκλογή. Παλιά υπήρχαν αριστίνδην γερουσιαστές, ενώ αριστίνδην Ιερά Σύνοδος ήταν αυτή που έκλεξε αρχιεπίσκοπο τον Ιερώνυμο το 1967 (χουντίνδην ήταν δηλαδή, αλλά…)
  • βάδην (από το βαίνω): με ρυθμό βαδίσματος. Και ουσιαστικό, το βάδην, το αγώνισμα του στίβου. Επίρρημα Βυρτεμβέργην δεν υπάρχει.
  • διαρρήδην (από το θέμα ρη- του λέγω, είρημαι): απερίφραστα, κατηγορηματικά. Ο Μπαμπινιώτης δίνει την ελαφρώς άστοχη (και φτιαχτή) φράση «υποστήριξε διαρρήδην τις διεκδικήσεις του» αλλά σχεδόν πάντα το χρησιμοποιούμε με το «αρνούμαι» ή με το «απορρίπτω»
  • εκτάδην (από το εκτείνω): σε ξαπλωτή στάση. Μόνο ο Μπαμπινιώτης το έχει.
  • επιτροχάδην (από τον τροχό): γρήγορα, βιαστικά και συνήθ. χωρίς πολλή προσοχή: Ελέγχω επιτροχάδην τους λογαριασμούς. Aναφέρθηκε επιτροχάδην στα προηγούμενα (δηλ. σύντομα). Ο Μπαμπινιώτης εδώ σφάλλει, διότι το λημματογραφεί στο «τροχάδην», ως δύο λέξεις (επί τροχάδην) υποβάλλοντας μάλιστα την ιδέα ότι έτσι το έγραφαν οι αρχαιοι, ενώ οι αρχαίοι πάντοτε το έγραφαν σε μία λέξη, επιτροχάδην.
  • καταλογάδην : κατά τον τρόπο της φυσικής ομιλίας’ λέγεται για απόσπασμα π.χ. της Ιλιάδας που το διαβάζουμε πεζό, όχι έμμετρο.
  • λογάδην (από το λογάς = εκλεκτός -και όχι φλύαρος!): κατ’ επιλογή. Μόνο στον Μπαμπινιώτη και αμφιβάλλω αν λέγεται σήμερα, αν και βλέπω ότι υπάρχει λογοθεραπευτικό κέντρο ή κάτι τέτοιο με τον τίτλο Λογάδην, τρέχα γύρευε δηλαδή.
  • μίγδην (από το μίγνυμι) βλ. φύρδην μίγδην.
  • προτροπάδην (από την προτροπή): πολύ γρήγορα. Μόνο στον Μπαμπινιώτη που το χαρακτηρίζει αρχαιοπρεπές. Για κάποιον που το βάζει στα πόδια μπορούμε να πούμε «έφυγε προτροπάδην».
  • σποράδην (από το σπόρος): σποραδικά. Μπορούμε να αποδώσουμε έτσι τη βιβλιογραφική ένδειξη passim.
  • στάγδην (από το στάζω): σταγόνα-σταγόνα. Μόνο στον Μπαμπινιώτη, ο οποίος περιέργως δεν καταγράφει τον σύμπλοκο όρο «στάγδην άρδευση», τουλάχιστον στην έκδοση που έχω.
  • συλλήβδην (από το συλλαμβάνω): όλα/όλοι μαζί, χωρίς εξαίρεση -συχνά με επικριτική χροιά, π.χ. δεν μπορείς να χαρακτηρίζεις πουλημένους συλλήβδην τους πολιτικούς. Επειδή δεν είναι διάφανη η σημασία, συχνά λέμε «όλους συλλήβδην».
  • συστάδην (από το συνίσταμαι ή από τη συστάδα): από κοντά, σώμα με σώμα. Μόνο στις φράσεις «μάχομαι/μάχη εκ του συστάδην».
  • τροχάδην (από τον τροχό): τρέχοντας, βιαστικά. Και ουσιαστικό, το τροχάδην, που έχει δώσει σε σχολεία και στρατόπεδα το υποκοριστικό «το τροχαδάκι».
  • φύρδην (από το φύρω, εξού και φύραμα, αιμόφυρτος), βλ. φύρδην μίγδην.
  • χύδην (από το χέω): σωρηδόν, χύμα. Τόσο το ΛΚΝ όσο και ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζουν ότι χρησιμοποιείται μόνο στη φράση «χύδην όχλος» που τον λέγανε περιφρονητικά οι παλιοί ψηλομύτηδες για την πλέμπα -άλλωστε και η λ. χυδαίος από το χύδην είναι. Ωστόσο, υπάρχει και το χύδην φορτίο, πχ. χύδην τσιμέντο (bulk που λέμε) στην ορολογία της πιάτσας και θα έπρεπε να το καταγράψουν τα λεξικά.

Πέρα από αυτά, το Αντίστροφο λεξικό της Συμεωνίδη, που όμως καταγράφει και σπανιότατες λέξεις, έχει τρεις ακόμα: περιβάδην, παραστάδην και συμμίγδην. Τα δύο πρώτα ακούγονται λιγάκι σαν κυπρέικα.

Να πούμε ότι όλες οι παραπάνω λέξεις είναι αρχαίες, δηλαδή το επίθημα -δην δεν είναι πια ζωντανό στα νέα ελληνικά, σε αντίθεση με το άλλο επιρρηματικό επίθημα, το -δόν, π.χ. αναφανδόν, οκλαδόν, ομαδόν, σωρηδόν, το οποίο χρησιμοποιείται και για την παραγωγή νεότερων λέξεων, κάποτε ευκαιριακών σχηματισμών, π.χ. κλοτσηδόν, σαρδεληδόν (π.χ. για τους επιβάτες στο λεωφορείο), κοπιπαστηδόν.

Από την άλλη, τα επιρρήματα σε -δην, όπως και να το κάνεις, έχουν κάποιαν επισημότητα. «Θα τιμωρήσω όλο τον λόχο διαρρήδην», έλεγε ένας λοχαγός που είχαμε στο στρατό κι εμείς ψαρώναμε. Μάλλον συλλήβδην ήθελε να πει, αλλά κανείς δεν τόλμησε να του το επισημάνει.

Posted in Αρχαία ελληνικά, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 129 Σχόλια »

Καταιγιστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2017

Δεν τα λέω έτσι επειδή σερβίρονται με ταχύτατους ρυθμούς, πού τέτοια τύχη, αλλά διότι καθώς τα γράφω ακούω βροντές και βλέπω αστραπές καθώς ξέσπασε το άξαφνο καλοκαιρινό μπουρίνι.

Ξεκινάμε με τα ορντέβρ και με ένα ρεπορτάζ για τις αλλαγές στον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, αλλαγές που κινούνται, θα μπορούσε να πει κανείς, σε… αντικαφασική κατεύθυνση. Διαβάζω ότι:

«Μαχαιριά» στην ελληνική ευρηματικότητα αποτελεί ο νέος Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας, κυρίως για τους ιδιοκτήτες αυτοκινήτων που στερούνται νόμιμης θέσης στάθμευσης και εφεύρουν διάφορους τρόπους για να εξασφαλίζουν μόνιμα μια θέση πάρκινγκ έξω από το σπίτι τους!

Όχι όμως. Το ρήμα είναι «εφευρίσκω», ο τύπος «εφεύρω» σκέτος δεν στέκεται παρά μόνο με «να» και «θα». Κι αν σας φαίνεται κάπως σκονισμένο το «εφευρίσκουν», που συμφωνώ, υπάρχουν ευτυχώς πολλά άλλα συνώνυμα, από τα κάπως πιο επίσημα (π.χ. επινοούν) ως τα πιο ζωντανά και λαϊκά (μηχανεύονται, σκαρφίζονται) που νομίζω πως ταιριάζουν στην περίσταση, που δεν έχουμε δα και καμιά εφεύρεση περιωπής.

* Όμως, πέρα από το γλωσσικό λαθάκι, το πιο εντυπωσιακό είναι αυτό που γράφει ο φίλος μας ο Στάζιμπος στο σχόλιο 49, ότι δηλαδή η είδηση είναι ΟΛΗ κατασκευασμένη – λάθος. Δεν υπάρχει «νέος ΚΟΚ», η δε ποινή των 400 ευρώ ισχύει από το 2007!

* Δεν το άκουσα με τ’ αυτιά μου, αλλά μου το μετέδωσαν δυο φίλοι, οπότε μάλλον θα είναι αληθινό. Μεσημεριανές ειδήσεις στον «Σκάι» πριν από μερικές μέρες:

«Η κ. Μέι θα συναντηθεί με την αυτού μεγαλειότης τη βασίλισσα Ελισάβετ».

Δύο κοτσάνες στην τιμή της μίας. Και «αυτού» αντί «αυτής» (αφού είναι γυναίκα η Ελισάβετ) και άκλιτο το «μεγαλειότης» αντί «μεγαλειότητα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , | 229 Σχόλια »

Εσείς βάζετε κόμμα στο ό,τι;

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2017

Στη συνέντευξη που είχα δώσει τις προάλλες στο oneman.gr, και που την είχα αναδημοσιεύσει και εδώ, σε μια ερώτηση για τα γλωσσικά λάθη απάντησα, ανάμεσα στ’ άλλα:

Έτσι, θα κρίνω πιο αυστηρά εκείνον ο οποίος, από αφροντισιά, δεν βάζει τόνο στο ερωτηματικό πού/πώς ή παραλείπει το κόμμα στο αναφορικό ‘ό,τι’ (*’κάνει ότι θέλει’) παρά, ας πούμε, εκείνον που γράφει ‘ανταπεξέρχομαι’, έστω κι αν το ‘ανταπεξέρχομαι’ (αντί ‘αντεπεξέρχομαι’) θεωρείται έγκλημα από τους λαθολόγους. Πάντως, αν το βρω σε κείμενο που επιμελούμαι, θα το διορθώσω και αυτό.

Στα σχόλια που έγιναν στον ιστότοπο oneman.gr, ένας σχολιαστής, προφανώς νέος στα χρόνια, έγραψε (μεταφέρω κοπι-πέιστ):

Μπραβο!
Αν κ βεβαια το »ο,τι» μου μοιαζει απο παιδακι απλα αστειο. Απο τα πρωτα που η γενια μου εχει ηδη σβησει απο τον χαρτη.

Κάποιος άλλος δεν συμφώνησε με τη γενίκευση σε ολόκληρη τη γενιά, αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι κάποιοι προσφέρθηκαν να εξηγήσουν τη διαφορά:

Όταν σε μια φράση το ό,τι μπορεί να αντικατασταθεί με το «οτιδήποτε», γράφεται με κόμμα π.χ. θα κάνω ό,τι θέλω, θα πάρω ό,τι μου προσφέρει. Όταν το ότι μπορεί να αντικατασταθεί από το «πως», γράφεται χωρίς κόμμα π.χ. Μου είπε ότι θα έρθει, Μου δήλωσε ότι είναι αντίθετος.

Και ο πρώτος σχολιαστής: ΧΙΛΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ, εισαι αρχηγος. Μια δασκαλα να μας το ειχε εξηγησει ετσι…….

Τέλος καλό όλα καλά, αλλά εμένα μου δόθηκε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Σκοπός μου δεν είναι να πω πράγματα γνωστά, αλλά κυρίως να σφυγμομετρήσω τις συνήθειες σας, αν βάζετε κόμμα στο αναφορικό «ότι».

Για να τα λέμε κανονικά, δεν είναι κόμμα -έχω την εντύπωση ότι η επίσημη ορολογία είναι «υποδιαστολή» -αν και θαρρώ πως πρόκειται για το ίδιο σύμβολο. Το σύμβολο αυτό χρησιμοποιείται για να διακρίνει δυο λέξεις που διαφορετικά θα ήταν ομόγραφες, τον ειδικό σύνδεσμο «ότι» και την αναφορική αντωνυμία «ό,τι» (= οτιδήποτε). Λέω «ομόγραφες» γιατί ομόηχες κανονικά δεν είναι, το αναφορικό «ό,τι» προφέρεται τονιζόμενο σαφώς, ενώ το ειδικό «ότι» ουσιαστικά δεν τονίζεται, γιαυτό και στο προσαρμοσμένο μονοτονικό του αείμνηστου Πετρούνια το ειδικό «οτι» γραφόταν άτονο.

Για να το συνειδητοποιήσουμε, ας δούμε πώς προφέρουμε το «λέει ότι/ό,τι θέλει»:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 238 Σχόλια »

Τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα;

Posted by sarant στο 17 Νοέμβριος, 2016

Συνεχίζω σήμερα (και μάλλον τελειώνω εδώ) τα άρθρα μου για τη Μάλτα, εμπνευσμένα από το πρόσφατο ταξίδι μου. Και αφού το ιστολόγιο έχει ως πρωταρχικό του αντικείμενο τη γλώσσα, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα άρθρο για τη γλωσσική κατάσταση της Μάλτας. Κάθε χώρας η γλωσσική κατάσταση έχει ενδιαφέρον, αλλά της Μάλτας ίσως έχει αυξημένο, επειδή στη Μάλτα βρίσκουμε μερικά χαρακτηριστικά που σπάνια τα βρίσκουμε αλλού. Πριν προχωρήσω να πω πως το άρθρο αυτό το γράφω και λιγάκι σαν άσκηση μνήμης, μόνο με βάση τις σημειώσεις που έχω κρατήσει και χωρίς να ανατρέξω σε Βικιπαίδειες παρά μόνο για να επαληθεύσω την ορθότητα των σημειώσεων -και βέβαια δεν φιλοδοξώ να καλύψω το θέμα, κάθε άλλο.

Καταρχάς, τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα; Η Μάλτα είναι κράτος δίγλωσσο. Tο Σύνταγμα του 1961 ορίζει ότι η εθνική γλώσσα της Μάλτας είναι τα Μαλτέζικα, αλλά ότι επίσημες γλώσσες της χώρας είναι τα Αγγλικά και τα Μαλτέζικα -μάλιστα, το Σύνταγμα περιλαμβάνει και μια περίεργη πρόνοια «και όποια άλλη γλώσσα οριστεί από το Κοινοβούλιο». Ο κάθε πολίτης μπορεί να απευθύνεται στη διοίκηση σε όποια από τις δύο επίσημες γλώσσες επιθυμεί, η δε διοίκηση είναι υποχρεωμένη να απαντήσει σε αυτή τη γλώσσα.

Δίγλωσσα ή πολύγλωσσα κράτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έξι: Μάλτα, Κύπρος, Φινλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Ιρλανδία. Εκτός ΕΕ έχουμε την Ελβετία (τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων θα τις αναφερουμε άλλη φορά). Ωστόσο, ενώ στο Βέλγιο ή στην Ελβετία κάθε επίσημη γλώσσα συνδέεται με μια συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα, η δε χώρα απαρτίζεται από μονόγλωσσες εδαφικές οντότητες, στην περίπτωση της Μάλτας (και του Λουξεμβούργου, κάπως διαφορετικά) η χώρα είναι ομοιόμορφα δίγλωσση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Γλώσσες, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , | 234 Σχόλια »

Περί ταχέων επεμβάσεων και παχέων αγελάδων

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2016

Ένα από τα βασικά καθήκοντα του Frontex, όπως ορίζονται στη σχετική νομοθεσία της ΕΕ, είναι «ο σχεδιασμός και συντονισμός κοινών επιχειρήσεων και ταχέων επεμβάσεων στα σύνορα». Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι οι πρόσφυγες εξακολουθούν να βρίσκονται στην επικαιρότητα, το σημερινό μου άρθρο δεν έχει αυτό το θέμα -είναι καθαρά γλωσσικό. Απλώς από την περιγραφή των καθηκόντων του Frontex δανείστηκα την παραπάνω φράση, που μου δίνει το έναυσμα για το άρθρο.

Το απόσπασμα που έβαλα μέσα στα εισαγωγικά έχει ένα λάθος, ενώ ο τίτλος του σημερινού μου άρθρου έχει δύο λάθη. Και να μην ξέρετε ποιο είναι, εύκολα θα υποθέσετε ότι, αν υπάρχει λάθος, θα υπάρχει στον τύπο «ταχέων επεμβάσεων» -και, προκειμένου για τον τίτλο του άρθρου, στο «παχέων αγελάδων».

Γιατί είναι λάθος; Ας δούμε. Η ονομαστική είναι στον ενικό «ταχεία επέμβαση» και στον πληθυντικό «ταχείες επεμβάσεις». Στη γενική «ταχειών επεμβάσεων», όχι «ταχέων». Το «ταχέων» είναι η γενική του αρσενικού -ο ταχύς, του ταχέος (που πολλοί το γράφουν *ταχέως!), οι ταχείς, των ταχέων.

Και για ταχείες επεμβάσεις δεν μιλάμε πολύ συχνά (άσε που μπορούμε να τις πούμε ‘γρήγορες επεμβάσεις’ και να ξεμπερδεύουμε) αλλά με τις αγελάδες το λάθος είναι πολύ συχνότερο, μια και πρόκειται για παγιωμένη φράση, ή μάλλον για δίδυμες φράσεις, αφού άλλοτε λέμε για ισχνές (έως σκελετωμένες, τον τελευταίο καιρό) αγελάδες και άλλοτε για παχιές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 206 Σχόλια »

Υπερασπίζω ή υπερασπίζομαι;

Posted by sarant στο 9 Δεκέμβριος, 2015

Τις προάλλες συναντήθηκα σε μια γωνιά του κυβερνοχώρου με φίλο δικηγόρο, ο οποίος μού έδωσε μια «παραγγελία για το μπλογκ, όταν βρεις χρόνο κι όταν έχεις κέφι». Η παραγγελία του φίλου διατυπώνεται στο εξής ερώτημα: «Υπερασπίζω ή υπερασπίζομαι ή και τα δύο; Θα πω «θα υπερασπίσω κάποιον» ή «θα υπερασπιστώ κάποιον»; Ή και τα δύο;».

Του απάντησα σε συντομία και τώρα έρχομαι να εκτελέσω και την… παραγγελία, δηλαδή να γράψω άρθρο για το ερώτημα του τίτλου, έτσι ώστε, αν παραστεί ανάγκη, να μπορώ κι εγώ να ζητήσω από τον φίλο κάποια νομική συμβουλή (αχρείαστος να είναι, βέβαια).

Υπερασπίζω λοιπόν ή υπερασπίζομαι; Ποιο είναι το σωστό;

Αλλά ας δούμε πρώτα την ιστορία της λέξης. Δεν είναι της κλασικής αρχαιότητας, εμφανίστηκε στην ελληνιστική εποχή, πρώτα στον Πολύβιο, στον 3ο αιώνα π.Χ. -και εμφανίστηκε ως ενεργητικό ρήμα, υπερασπίζω: τους υπερασπίσαντας και σώσαντας τινας των πολιτών…

Η ετυμολογία είναι προφανής: υπέρ + ασπίς, βάζω δηλαδή την ασπίδα μου πάνω από τον συμπολεμιστή μου και τον προστατεύω -και τον καιρό εκείνο, τον καιρό που οι μάχες δίνονταν σώμα με σώμα και με όπλα αγχέμαχα, η λέξη θα είχε και εντελώς κυριολεκτικές χρήσεις, αν και ήδη από την αρχή εμφανίζεται και η αφηρημένη της σημασία, μακριά από το πεδίο της μάχης δηλαδή. Πάντως έχουν περάσει από τότε σχεδόν εικοσιπέντε αιώνες, τα όπλα έχουν γίνει παντοδύναμα κι ο σκοτωμός στον πόλεμο έχει πάρει μαζικές διαστάσεις, ασπίδες βρίσκουμε μόνο στα μουσεία ή σε τίποτα κιτσάτες τελετές με σαλαμινομάχους που φοράνε τζεντζερέδια, αλλά εξακολουθούμε να υπερασπιζόμαστε ή να υπερασπίζουμε την πατρίδα, τα συμφέροντά μας, τον πελάτη μας στο δικαστήριο, όπως και να προασπίζουμε τα δικαιώματά μας ή τη δικαιοσύνη, οι ανώτατοι αξιωματικοί έχουν πάντοτε υπασπιστές, κι ας μην τους κρατάνε τώρα την ασπίδα αλλά το πολύ το τάμπλετ ή τον χαρτοφύλακα. Είπαμε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικό.

Πράγμα συντηρητικό, αλλά που εξελίσσεται. Κι έτσι, το ρήμα «υπερασπίζω», ενώ εξακολουθεί ενεργητικό, μερικούς αιώνες αργότερα παρουσιάζει και τη μέση φωνή αλλά με ενεργητική σημασία, «υπερασπίζεται δε και την φιλανθρωποτάτην ευχήν» στον Ευσέβιο, τον 4ο αιώνα μ.Χ. Η εμφάνιση του μέσου τύπου δεν σήμαινε εγκατάλειψη του ενεργητικού: μάλιστα, ο Ευσέβιος, σε άλλα του έργα, χρησιμοποιεί κανονικά τον ενεργητικό τύπο, ας πούμε: «προπολεμήσουσιν υπερασπίζοντες των προσφύγων».

Πώς όμως εμφανίστηκε ο μέσος τύπος; Οι αρχαίοι συνήθιζαν τη χρήση της μέσης φωνής με ενεργητική σημασία για να δείξουν ότι κάτι γίνεται με παραγγελία ώστε να το εκτελέσει άλλος, δηλαδή το «οικοδομώ οικίαν» σήμαινε ότι χτίζω το σπίτι με τα χέρια μου (είμαι χτίστης), ενώ «οικοδομούμαι οικίαν» ότι παραγγέλνω σε άλλους να χτίσουν το σπίτι μου (και τους πληρώνω), αλλά αυτή η λεπτή διάκριση έχει εξαιρέσεις και κόντρα εξαιρέσεις που καμιά φορά είναι περισσότερες από τον κανόνα, κι έτσι τελικά απλώς μένει μια μάλλον αναρχούμενη διτυπία, όπου μέσος και ενεργητικός τύπος χρησιμοποιούνταν και οι δυο με ενεργητική σημασία, και αυτό μας έχει κληροδοτήσει και καναδυό ζευγάρια με εντελώς ίδια σημασία, όπως το «αιτώ» και το «αιτούμαι» και κατ’ αναλογία μάλλον το υπερασπίζω και το υπερασπίζομαι.

Κι άλλα ρήματα πέρασαν από παρόμοια διαδικασία, αλλά εκεί ο ενεργητικός τύπος ατόνησε -ας πούμε το αρχαίο «υποπτεύω» σήμερα λέγεται «υποπτεύομαι» και μόνο σπάνια θα συναντήσεις κανέναν πολύ παλιομοδίτη να λέει «υπόπτευσα» και να εννοεί «υποπτεύθηκα» (κι όμως, πριν από εκατόν τόσα χρόνια, ο αττικιστής Κόντος θεωρούσε ‘παντελώς έκφυλο και ανελλήνιστο’ τον τύπο «υποπτεύομαι»). Το ίδιο και το επιβουλεύω που έγινε επιβουλεύομαι. Στην ίδια κατηγορία με το «υπερασπίζω/ομαι» είναι και το «προασπίζω/ομαι» που επίσης διατηρεί και τον ενεργητικό και τον μέσο τύπο -άλλωστε μοιάζουν πολύ και στην σημασία οι λέξεις αυτές.

Το «υπερασπίζομαι» βέβαια είναι συχνότερο από το «υπερασπίζω» στη χρήση, ίσως και πολύ συχνότερο -αλλά αυτό δεν κάνει «αποθετικό» το ρήμα, ίσως όμως να το κάνει «οιονεί αποθετικό». Για να κάνω μια παρένθεση αποθετικά είναι τα ρήματα που έχουν ενεργητική διάθεση αλλά μόνο μέσο τύπο, όπως π.χ. το επεξεργάζομαι, το διαπραγματεύομαι, το χειρίζομαι. Τα ρήματα αυτά δεν σχηματίζουν παθητική φωνή, και κανονικά, παρόλο που λέγεται κάποτε, δεν μπορείς να πεις «*το σχέδιο επεξεργάστηκε από την επιτροπή» ή «*από τις μετοχές που διαπραγματεύτηκαν, τη μεγαλύτερη πτώση σημείωσαν οι τραπεζικές». Θα την πεις περιφραστικά την παθητική φωνή (το σχέδιο έτυχε επεξεργασίας ή πιο στρωτά «το σχέδιο το επεξεργάστηκε η επιτροπή τάδε» ή «οι μετοχές που έγιναν αντικείμενο διαπραγμάτευσης» ή πιο στρωτά «από τις μετοχές που ακούστηκαν/κινήθηκαν χτες, τη μεγαλύτερη πτώση…»). Εννοείται βέβαια ότι τα ρήματα αυτά δεν έχουν ενεργητική φωνή, δεν υπάρχει *επεξεργάζω.

Τώρα, το υπερασπίζομαι, ενώ έχει ενεργητικό τύπο, υπερασπίζω, ίσως είναι «οιονεί αποθετικό», με την έννοια ότι αποφεύγουμε την παθητική φωνή του.

Δηλαδή, μπορείς να πεις είτε «Ο Χ.Α.Σοδίκης υπεράσπισε λαμπρά τον πελάτη του» είτε «Ο Χ.Α.Σοδίκης υπερασπίστηκε λαμπρά τον πελάτη του». Και οι δυο τύποι είναι εξίσου αποδεκτοί και το ποιον θα διαλέξουμε είναι μάλλον θέμα ύφους και προσωπικής προτίμησης, δεν νομίζω να έχουν καμιά διαφορά στη σημασία (αλλά αν διαφωνούν οι δικηγόροι του ιστολογίου, αν πιστεύουν ότι έχει διαφορά το ‘υπερασπίζω τον πελάτη μου’ από το ‘υπερασπίζομαι τον πελάτη μου’ ας μας το πουν).

Ωστόσο, δεν νομίζω ότι μπορούμε να πούμε: «Ο κατηγορούμενος υπερασπίστηκε λαμπρά από τον Χ.Α.Σοδίκη», δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε την ίδια λέξη και για την ενεργητική και για την παθητική φωνή.

Αυτά περίπου είπα (αλλά πολύ πιο σύντομα) στον φίλο που είχε την απορία.

 

 

Posted in Απορίες, Γραμματική, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »

Μεζεδάκια του συμβουλίου αρχηγών

Posted by sarant στο 28 Νοέμβριος, 2015

Ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου είναι ίσως παραπλανητικός, αφού τα μεζεδάκια μας δεν έχουν βέβαια αλιευτεί από τις συζητήσεις στο σημερινό Συμβούλιο Αρχηγών, που άλλωστε δεν έχει αρχίσει, και που τα πρακτικά του έτσι κι αλλιώς δεν δημοσιεύονται, τουλάχιστον σε μορφή που να επιτρέπει τον εντοπισμό γλωσσικών αξιοπερίεργων. Απλώς, το σημερινό άρθρο δημοσιεύεται την ίδια μέρα με τη σύγκληση του Συμβουλίου, οπότε βρήκα μια εύκολη λύση για τον τίτλο του.

sugklΣύγκληση βέβαια, αφού συγκαλείται. Πολλοί το έγραψαν «σύγκλιση», ακόμα και τα Νέα για μερικές ώρες (ευτυχώς στο μεταξύ το διόρθωσαν) αλλά αυτό είναι άλλη λέξη, από το «συγκλίνω», και για να λογοπαίξουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν υπήρξε σύγκλιση απόψεων ως προς τη σύγκληση του συμβουλίου.

(Οι οδοντογιατροί ξέρουν ότι υπάρχει και τρίτο ομόηχο στην παρέα, η σύγκλειση, αλλά είναι σπάνιο. Σύγκλυση δεν υπάρχει, μόνο σύγκλυς όχλος στα αρχαία Αλλά υπάρχει και σύγκλυση, από το αρχαίο ρήμα συγκλύζω, που είναι η πλημμύρα ή η νεροποντή, όπως μου θύμισε ο φίλος Δημήτρης, Η λέξη λεξικογραφείται στον Δημητράκο και στο Μείζον Ελληνικό Λεξικό, και υπάρχεικαι στον Ερωτόκριτο: οπούλαχε να δει ποτέ σύγκλυση να φουσκώσει.

* Ένας φίλος μού στέλνει κατά καιρούς κρούσματα γλωσσικού ευπρεπισμού που ψαρεύει εδώ κι εκεί. Για παράδειγμα, σε άρθρο για τον εμπρησμό στο σπίτι του Αλ. Φλαμπουράρη, πρόσεξε τη φράση «η φωτιά προσέλαβε διαστάσεις» και μου λέει «άρχισαν οι προσλήψεις;» Του απάντησα ότι για τους κοινούς θνητούς «παίρνει διαστάσεις», αλλά αφού ήταν για υπουργό, έστω και συριζαίο, είπε να βάλει τα καλά της.

* Το ρήμα «παίρνω» όμως είναι απαγορευμένο από τους γλαφυρούς. Τις προάλλες, στην εκπομπή του Σκάει Μπογδάνου, που έτυχε να την ακούσω, ένας από τους δημοσιογράφους είπε ότι η Τουρκία, με το να καταρρίψει το ρωσικό αεροσκάφος «λαμβάνει μεγάλο ρίσκο». «Παίρνει ρίσκο» είναι η έκφραση -αν θες να το πεις με φράκο θα πεις «διακινδυνεύει», αλλιώς έχεις φράκο με βερμούδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ευπρεπισμός, Κοτσανολόγιο, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 190 Σχόλια »

Δεκαπενταυγουστιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Αύγουστος, 2015

Πέρυσι τέτοιον καιρό, τα αντίστοιχα μεζεδάκια τα είχα τιτλοφορήσει «δεκαπενταυγουστιανά» και μάλιστα είχα προβληματιστεί μήπως θα έπρεπε να τα πω «δεκαπενταυγουστιάτικα» -οπότε, φέτος υιοθετώ αυτόν τον τίτλο που δεν έχω χρησιμοποιήσει άλλη φορά, παρόλο που τούτος είναι ο έβδομος Δεκαπενταύγουστος του ιστολογίου.

* Τα μεζεδάκια επισημαίνουν λάθη διαφόρων ειδών, λάθη που παραδοσιακά τα χρεώναμε στον δαίμονα του τυπογραφείου (κάποτε θα παρουσιάσω ένα σχετικό άρθρο). Ωστόσο, αν στα παραδοσιακά τυπογραφεία υπήρχε ένας δαίμονας, η σύγχρονη παραγωγή κειμένων ταλανίζεται από πλήθος διαβολάκια -και πρόσφατα αντιλήφθηκα μιαν καινούργια ποικιλία, τον δαιμονάκο του Οσιάρ.

Σε κείμενο για τη βόμβα του Ναγκασάκι, διαβάζουμε (πριν από τη φωτογραφία) ότι η βόμβα ονομαζόταν «Ραΐ Μαη (Χοντρός)», ενώ «ο Γρούμαν ξαναζήτησε την παράδοση της Ιαπωνίας». Ως πηγή δίνεται το βιβλίο του Michael Lee Lanning “Οι 100 μεγαλύτερες μάχες όλων των εποχών”-εκδόσεις Ενάλιος. Προφανώς, τα σφάλματα αυτά δεν υπάρχουν στο βιβλίο. Μάλλον στο πρόγραμμα αναγνώρισης χαρακτήρων (Οσιάρ το λέω εγώ, OCR) πρέπει να χρεωθούν.Έτσι εξηγείται ότι το Fat Man έγινε Ραΐ Μαη -ένα παράδειγμα της φράσης του δαίμονα του Οσιάρ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γραμματική, Λαθολογία, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Η ρύθμιση των ήχων και οι ζωές των άλλων

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2015

Τον παλιό καιρό, θυμάμαι, τότε που άκουγα φανατικά ραδιόφωνο, στην αρχή ή στο τέλος κάθε εκπομπής, εκεί που αναφέρονταν οι συντελεστές της, ακουγόταν και η στερεότυπη αναφορά: «Στη ρύθμιση του ήχου ο τάδε».Τώρα ακούω σπανιότερα ελληνικό ραδιόφωνο -και κυρίως από τον υπολογιστή- αλλά, στο Κόκκινο 105,5 τουλάχιστον, η στερεότυπη αναφορά έχει τροποποιηθεί: στη ρύθμιση των ήχων ο τάδε. Πάλι από το ραδιόφωνο, ακούω πολύ συχνά ότι την τάδε ώρα ο τάδε «διαλέγει/βάζει μουσικές», ενώ στα νιάτα μου διάλεγε τη μουσική, έβαζε μουσική ή, στον πληθυντικό, έβαζε τραγούδια.

Έχουν βέβαια προηγηθεί οι πολιτικές, οι τακτικές, οι δράσεις, όλοι αυτοί οι (να ‘μαι κι εγώ) ευρωπληθυντικοί, αφού από μεταφρασμένα κείμενα της ΕΟΚ (νυν ΕΕ) έγινε μαζική διείσδυση τέτοιων τύπων στα ελληνικά πριν από εικοσιπέντε-τριάντα χρόνια. Είναι και η επιρροή των αγγλικών, διότι στα αγγλικά λες στο αντικείμενο του πόθου σου ότι θες να ζήσετε μαζί for the rest of our lives, δηλαδή κατά λέξη «για το υπόλοιπο των ζωών μας», ενώ στα ελληνικά λέμε «για την υπόλοιπη ζωή μας» (ή, πιο απλά, «για όλη μας τη ζωή»). Το παράδειγμα το παίρνω από ένα παλιότερο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, στο οποίο παραπέμπει και η της πιο πρόσφατη επιφυλλίδα του στην ΕφΣυν. Όπως σωστά σημειώνει ο Χάρης, «στη γλώσσα μας «υπόλοιπες ζωές» έχουν μονάχα οι οπαδοί της μετενσάρκωσης και οι γάτες»

Κάτι παρόμοιο είχε ειπωθεί πριν από μερικά χρόνια για τον τίτλο της ταινίας «Οι ζωές των άλλων», όπου χρησιμοποιήθηκε αυτός ο κάπως αφύσικος για τα ελληνικά πληθυντικός, κατά μίμηση του αγγλικού τίτλου The lives of others (και όχι του πρωτότυπου γερμανικού, που ήταν στον ενικό: Das Leben der Anderen).

Πράγματι, υπάρχουν ουσιαστικά για τα οποία ο πληθυντικός φαίνεται καταχρηστικός -υπάρχει μόνο σε ειδικές χρήσεις. Ας πούμε, η πείνα, που, όπως πάλι λέει ο Χάρης, σε πληθυντικό θα μπορούσε να σταθεί μόνο σε εκφράσεις του τύπου «έχω κάτι πείνες που δεν βλέπω μπροστά μου».

Αλλά ας δώσω τον λόγο στον Χάρη -θα παραθέσω ολόκληρο το άρθρο του:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γραμματική, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »

Ταν ή νταν;

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2015

Σε τι άραγε να αναφέρεται ο τίτλος του σημερινού σημειώματος; Το μυαλό μας μπορεί να πάει στο «ή ταν ή επί τας», στο νταν της καμπάνας αλλά και στα νταν που συνοδεύουν τη μαύρη ζώνη στο τζούντο, όμως δεν θέλω να ξεστρατίσουμε, διότι το άρθρο έχει ένα μάλλον πιο πεζό θέμα, τη γραμματική και την κλίση του μεσοπαθητικού παρατατικού. Κανονικά θα έπρεπε να διατυπώσω τον τίτλο με παύλες: -ταν ή -νταν, και τότε θα καταλαβαίνατε ότι εννοώ τις καταλήξεις του τρίτου προσώπου.

Λοιπόν, στον μεσοπαθητικό παρατατικό, κανονικά το τρίτο ενικό πρόσωπο έχει κατάληξη -ταν και το τρίτο πληθυντικό -νταν, με τον τόνο να ανεβαίνει. Αυτός ερχόταν, αυτοί έρχονταν. Σε σχέση με το τρίτο πληθυντικό, ας μην συζητήσουμε τώρα τις πολλές παραλλαγές που μπορεί να υπάρχουν, δηλαδή ερχόντανε, ερχόντουσαν ή το μωραΐτικο ερχόσαντε, διότι θα χαθούμε, ας περιοριστούμε στο «στάνταρ» ζευγάρι.

Ωστόσο, αυτό το σχήμα (ταν – νταν, ας το πούμε), ενώ είναι το κυρίαρχο, δεν είναι το μοναδικό. Σε ένα σχόλιο στη Λεξιλογία, το οποίο με έσπρωξε να γράψω το σημερινό άρθρο, μια καλή φίλη παρατήρησε ότι ο ευθυμογράφος Νίκος Ζαχαριάδης του Πρόταγκον χρησιμοποιεί συστηματικά στο τρίτο ενικό πρόσωπο τύπους που κανονικά είναι του πληθυντικού, σε -νταν, δηλαδή:

Η αναμονή τόσων χρόνων, δικαιώνονταν.
Καθώς ο νέος «Δημοσθένης» (ναι, έτσι αισθάνονταν) κάθονταν στη θέση του.

Αυτός δικαιώνονταν, αυτός αισθάνονταν, αυτός κάθονταν. Κανονικά, στη δική μου μητρική διάλεκτο, που τυχαίνει να είναι και η επικρατέστερη, οι τύποι αυτοί δεν στέκουν, εγώ θα έλεγα: αυτός αισθανόταν, αυτός δικαιωνόταν, αυτός καθόταν.

Ωστόσο, ξέρω ότι ο τύπος με -νταν στο τρίτο ενικό δεν είναι μια τυχαία απόκλιση, ότι υπάρχουν ελληνικές διάλεκτοι όπου αυτός είναι ο κανονικός τύπος. Δυστυχώς δεν έχω πρόχειρο κανένα διαλεκτολογικό σύγγραμμα, αλλά υποθέτω ότι αυτό συμβαίνει τουλάχιστον στα ηπειρώτικα, αφού το βρίσκω όχι μόνο στον Κρυστάλλη, π.χ.: Κι ο αχός του ακόμα, κι αυτός έρχονταν λυπητερός και βραχνός

αλλά και, συνεχώς, στον Κοτζιούλα. Από το ημερολόγιό του, που ελπίζω να εκδοθεί μεσοπρόθεσμα, ξεσηκώνω ένα απόσπασμα, με μεταφορά λαϊκού λόγου:

Εγώ το δοκήθηκα πως θα χάνονταν ο μακαρίτης, είπε στο τέλος κι η χήρα του, μια μικρόσωμη γυναικούλα που είχε σωθεί θαρρείς απ’ την αδιάκοπη εργασία. Είχα ιδεί τρεις μέρες πριν ένα είνορο σημαδιακό. Βρίσκομουν, λέει, σ’ ένα χωράφι μας, απάνω στη Λαζινιά, κι αυτό ξεκόβονταν κι έφευγε απ’ την κάτω μεριά, όλο έφευγε. Στο τέλος ξεκόπηκε πολύς τόπος απ’ τον πάτο και διάβηκε κάτω, αυτό ήταν. Από τότε κατάλαβα πώς θα χάνονταν ο άνθρωπός μας.

Από άλλα κείμενα του Κοτζιούλα βλέπω ότι χρησιμοποιεί τον ίδιο τύπο (π.χ. χάνονταν) και για το γ’ πληθυντικό, άρα έχει το σχήμα νταν-νταν. (Αυτός έρχονταν / αυτοί έρχονταν).

Το ίδιο σχήμα το βρίσκουμε και στην Πηνελόπη Δέλτα, όπως επισήμανε ο φίλος Εαρίων, η οποία χρησιμοποιεί συστηματικά τον τύπο «αυτός έρχουνταν» (για το -ου- περισσότερα παρακάτω).

Υπάρχει όμως και η αντίστροφη τάση, αν και είναι σπανιότερη: να χρησιμοποιείται, δηλαδή, ο τύπος του γ’ ενικού και για τον πληθυντικό, δηλαδή αυτοί ερχόταν, αυτοί καθόταν. Ένα παράδειγμα βρίσκω πρόχειρα σε διήγημα στη λαρισινή εφημερίδα Ελευθερία: Άλλες φορές, τα καλοκαίρια, οι άντρες καθόταν ως το ξημέρωμα στην πλατεία.

Αυτό θα το πούμε σχήμα ταν-ταν, αλλά δεν ξέρω αν εντοπίζεται στη θεσσαλική διάλεκτο.

Δεν έχω βρει ακόμα κάποια διάλεκτο ή έστω και κάποιον άνθρωπο που να χρησιμοποιεί συστηματικά το εντελώς αντίστροφο με την επικρατούσα τάση σχήμα, το νταν-ταν, δηλαδή, ας πούμε: αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν. Αναρωτιέμαι αν υπάρχει.

Οπότε, έχουμε τα τέσσερα σχήματα για τον μεσοπαθητικό παρατατικό:

Α. αυτός καθόταν και αυτοί κάθονταν (ταν-νταν)

Β. αυτός κάθονταν και αυτοί κάθονταν (νταν-νταν)

Γ. αυτός καθόταν και αυτοί καθόταν (ταν-ταν)

Δ. αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν (νταν-ταν).

Θα με υποχρεώσετε αν, στα σχόλιά σας, αναφέρετε ποιο σχήμα χρησιμοποιείτε εσείς, ιδίως αν χρησιμοποιείτε κάποιο άλλο εκτός από το Α.

Υπάρχει βέβαια και μία κατηγορία ρημάτων όπου η επίσημη γραμματική συνιστά τη χρήση του τύπου του γ’ πληθυντικού και για το ενικό. Πρόκειται για τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας ομάδας Β’ (κατά την κατάταξη της γραμματικής Holton-Mackridge-Φιλιππάκη), δηλαδή τα ρήματα σαν το «θεωρούμαι», που ίσως αξίζουν χωριστό άρθρο, μια και για το τρίτο πρόσωπο του παρατατικού ερίζουν τουλάχιστον πέντε τύποι, κατά σειρά φθίνουσας λογιότητας:

* εθεωρείτο

* θεωρείτο

* θεωρούταν

* θεωρούνταν

* θεωριόταν

Προφανώς, εξαρτάται και από τη λογιότητα του ρήματος, πιο εύκολα θα πεις «αρνιόταν» ή και «χρησιμοποιόταν» παρά «θεωριόταν» ή (καθόλου) «στεριόταν». Αλλά δεν θέλω να συζητήσω τώρα αυτό το θέμα, που το έχουμε άλλωστε συζητήσει στο παρελθόν και θα το συζητήσουμε, είμαι βέβαιος, ξανά στο μέλλον.

Επισημαίνω απλώς ότι η σύσταση της Γραμματικής H-M-Φ (σελ. 141), αλλά και του Μπαμπινιώτη, είναι να χρησιμοποιείται ο τύπος του γ’ πληθυντικού και στο ενικό: αυτός θεωρούνταν. Για κάποιο λόγο που δεν τον ξέρω, δεν αναφέρουν καν το «αυτός θεωρούταν».

Και κλείνω με το «έρχουνταν» της Πηνελόπης Δέλτα, αντί για «έρχονταν». Αυτό το «ου» ήταν πολύ συχνότερο πριν απο 100 χρόνια, και για τον ενεστώτα: έρχουμαι, χαίρουνται, έρχουνταν. Αν κοιτάξετε κείμενα των αρχών του 20ού αιώνα θα το βρείτε να είναι ο επικρατέστερος τύπος, όχι μόνο σε δημοτικά τραγούδια ή στον Καζαντζάκη, αλλά και σε όλους τους δημοτικιστές μέχρι και τους νεότερους (π.χ. Καραγάτσης), όπως επίσης και στον λαϊκό λόγο που διασώζεται π.χ. στους διαλόγους του Παπαδιαμάντη ή στα θεατρικά ή στην επιστολογραφία.

Αυτό το «έρχουμαι» σήμερα πρέπει να ακούγεται χωριάτικο γι’ αυτό και υποθέτω ότι ελάχιστα χρησιμοποιείται σε ζωντανό σημερινό λόγο -όμως μπορεί να πέφτω έξω και περιμένω να με διορθώσετε.

Και ενώ σήμερα το ου ακούγεται πολύ περισσότερο απ’ ό,τι παλιότερα στο πρώτο πληθυντικό του ενεστώτα (δηλ. ο τύπος «εμείς έχουμε» παλιότερα ήταν μοιρασμένος με το «εμείς έχομε», ενώ σήμερα οι «χουμιστές» είναι πολύ περισσότεροι αν και υπάρχουν ακόμα «χομιστές» όπως και εδώ στο ιστολόγιο), στην παθητική φωνή έχει υποχωρήσει σαφέστατα. Περίεργο πράγμα η γλώσσα, δεν μπαίνει σε καλούπια, τα φτιάχνει.

 

 

 

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ντοπιολαλιές, Σφυγμομετρήσεις | Με ετικέτα: , , , | 151 Σχόλια »

Ποιος είναι ο καθημαγμένος;

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2015

Με ρωτάει ένας φίλος αν είναι σωστός ο τύπος που άκουσε τις προάλλες σε κάποιο δελτίο ειδήσεων μεγάλου καναλιού, ότι η κρίση «έχει καθημάξει τη χώρα».  Θα μπορούσα να το περάσω σε μεζεδάκι, αλλά τελικά αποφάσισα να αφιερώσω σ’ αυτό το ερώτημα το σημερινό μου σημείωμα.

Ξεκινώντας, να πω ότι ο τύπος «έχει καθημάξει» είναι αντικανονικός, παρόλο που βγάζει καμιά εκατοστή γκουγκλιές. Σχηματίστηκε, εύλογα αλλά όχι κανονικά, από τη μετοχή «καθημαγμένος», που δεν είναι πια μετοχή βέβαια, αφού μόνο ως επίθετο χρησιμοποιείται και αφού οι περισσότεροι που τη χρησιμοποιούν δεν ξέρουν καν σε ποιο ρήμα αναφέρεται. (Εσείς το ξέρετε; Αν όχι, προσπαθήστε να το μαντέψετε).

Εύλογα λοιπόν, κάποιος που σκέφτεται ότι η χώρα είναι καθημαγμένη και που θέλει να διατυπώσει τη φράση ενεργητικά, προσπαθεί να βρει τον ενεργητικό παρακείμενο κι έτσι πλάθει το «έχω καθημάξει». Πολύ πιο συνηθισμένο παράδειγμα τέτοιου αντικανονικού σχηματισμού έχουμε στην περίπτωση του «απηυδισμένος», από τον οποίο επίσης κάποιοι πλάθουν τον τύπο «έχω *απηυδήσει» και κάποιοι λιγότεροι πλάθουν και ενεστώτα, «*απηυδώ». Ωστόσο, στο σχηματισμό της αρχαίας μετοχής του παρακειμένου μπαίνει στη μέση η χρονική αύξηση. Το ρήμα είναι απαυδώ (αυδή είναι πανάρχαια λέξη για τη φωνή, που επιβιώνει στον άναυδο, τον άφωνο), απηύδησα στον αόριστο, αλλά «έχω απαυδήσει» στον νεοελληνικό παρακείμενο. Για να πάρουμε ένα παράδειγμα με ένα πιο κοινόχρηστο ρήμα, λέμε «αφηρημένος» που είναι το ρήμα «αφαιρούμαι» αλλά βέβαια δεν λέμε «αφηρώ». Μπορούμε να πούμε «αφαιρεμένος», όχι όμως «έχω αφηρεθεί». Γι’ αυτό και δεν λέμε «έχω απηυδήσει» αλλά «έχω απαυδήσει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 126 Σχόλια »

Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2015

Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές από τον ομιλητή της κοινής ελληνικής (εξαιρώ δηλαδή ποντιακά και τσακώνικα). Κάτι που μου έχει κάνει εντύπωση σε σχέση με το διαλεκτικό λεξιλόγιο των κρητικών, αν και μπορεί να λαθεύω, είναι πως (μου φαίνεται ότι) έχουν πολλά επιρρήματα που διαφέρουν από την κοινή ελληνική. Το διαλεκτικό λεξιλόγιο θα περίμενα να διαφοροποιείται κυρίως στα ουσιαστικά, λιγότερο στα ρήματα και ακόμα λιγότερο στα επιρρήματα, βλέπω όμως ότι στα κρητικά υπάρχουν πολλά επιρρήματα που δεν τα έχει η κοινή ελληνική (και αντίστροφα: επιρρήματα της κοινής δεν τα έχει το κρητικό ιδίωμα).

Είχα αναφέρει καναδυό φορές σε σχόλια ότι θέλω κάποτε να γράψω ένα άρθρο για τα κρητικά επιρρήματα, αλλά το ανέβαλλα, μέχρι που ο φίλος Δημήτρης Ραπτάκης μού έστειλε μια πραγματεία, του Μιχάλη Καυκαλά, με τίτλο «Τα επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου, ολόκληρο βιβλίο 230 σελίδων. Οπότε δεν έχω πια δικαιολογία, κι έτσι στο άρθρο αυτό θα παρουσιάσω δεκαοχτώ επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου που δεν τα έχει η κοινή νέα ελληνική.

Μερικά είναι δάνεια από τα ενετικά/ιταλικά ή από τα τουρκικά, άλλα είναι από τα αρχαία. Δεν διάλεξα μόνο γνωστά επιρρήματα, πάντως απέφυγα τα πολύ σπάνια. Επίσης απέφυγα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα με την ίδια ακριβώς σημασία. Κατά τα άλλα, η επιλογή έγινε μάλλον αυθαίρετα αλλά νομίζω πως το δείγμα είναι αντιπροσωπευτικό.

Εκτός από το βιβλίο του Καυκαλά, συμβουλεύτηκα και το Γλωσσικό ιδίωμα της Ανατολικής Κρήτης, του Μανώλη Πιτυκάκη και, για τα τουρκικά δάνεια, το βιβλίο του Βασίλη Ορφανού.

1. χάμαι: Αυτό το ήξερα από παλιά και είναι εύκολο να καταλάβουμε τι σημαίνει. Χάμαι θα πει κάτω, καταγής, χάμω. Από το αρχαίο χαμαί, με ανέβασμα του τόνου.

Στον Ερωτόκριτο: χάμαι στη γης εξάπλωσε τση Πάτρας το λιοντάρι (Β1515). Α θέλεις ντρέτα πήγαινε, κι α θέλεις πέφτε χάμαι.

Υπάρχει και η ιδιωματική φράση «χάμαι θωρώ και λέω το», με την οποία ο ομιλητής, που μόλις έχει πει ή ετοιμάζεται να πει κάτι το υβριστικό ή μειωτικό, ζητάει συγνώμη γι’ αυτό, ας πούμε: «Το κοπέλι τουτονά είναι του διαόλου, χάμαι θωρώ και λέω το, και θάχει κακό τέλος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γραμματική, Ετυμολογικά, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Τα φόρα στη φόρα με φόρα

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2015

Κατά την επίσκεψή του στην Κύπρο, την πρώτη στο εξωτερικό μετά τον σχηματισμό της αριστερής κυβέρνησης (θέλω να το ακούω, που έλεγε η διαφήμιση), ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας υπογράμμισε «την ανάγκη συντονισμένης στάσης των κυβερνήσεων της Ελλάδας και της Κύπρου στα ευρωπαϊκά φόρα».

Θα διαφωνήσω μαζί του -όχι στην ουσία της τοποθέτησής του, αλλά στον τύπο του πληθυντικού που χρησιμοποίησε («τα φόρα»). Και βέβαια, ο Αλεξης Τσίπρας δεν είναι ο μοναδικός που κλίνει με τον τρόπο αυτό τη συγκεκριμένη λέξη: αρκετοί θεωρούν ότι έτσι πρέπει να κλίνεται -είτε επειδή θυμούνται πώς κλινόταν στα λατινικά, είτε (το πιθανότερο) επειδή στα αγγλικά η λέξη forum έχει διπλό πληθυντικό, τον λαϊκό (forums) και τον περίπλοκο (fora), και δανείζονται τον περίπλοκο τύπο.

Στα ελληνικά, λέμε φόρουμ στον ενικό. Η λέξη, πέρα από την παλιά ιστορική της σημασία, του ρωμαϊκού forum/φόρουμ, χρησιμοποιείται πολύ τα τελευταία χρόνια με δυο βασικές σημασίες: αφενός, φόρουμ είναι μια διάσκεψη, μια οργανωμένη συζήτηση, συχνά σε διεθνές επίπεδο, για ανταλλαγή απόψεων κυρίως, αλλά κατ’ επέκταση και για λήψη αποφάσεων. Αφετέρου, στο Διαδίκτυο, έχουμε τα ιντερνετικά φόρουμ, χώρους δημόσιων συζητήσεων, τα μέλη των οποίων ανταλλάσσουν απόψεις -άλλοτε με άξονα ένα συγκεκριμένο θέμα και άλλοτε χωρίς τέτοιον περιορισμό· για παράδειγμα, η Λεξιλογία είναι το μεγαλύτερο και εγκυρότερο μεταφραστικό φόρουμ, ενώ το phorum.gr είναι κοινότητα γενικού  χαρακτήρα. Και τα θεματικά και τα μη θεματικά φόρουμ διαιρούνται πάντοτε σε επιμέρους ενότητες, και φυσικά ακόμα και στα θεματικά φόρουμ υπάρχουν, σχεδόν πάντοτε, ενότητες για συζητήσεις επί παντός του επιστητού ή τουλάχιστον για θέματα έξω από το βασικό αντικείμενο του φόρουμ. Υπάρχει κι άλλη μια χρήση της λέξης φόρουμ, παρακλάδι της πρώτης σημασίας: οργανωμένο σύνολο ατόμων με κοινές απόψεις, για συζήτηση και δράση, π.χ. το Φιλελεύθερο Φόρουμ ή το Φόρουμ Μεταναστών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γλωσσικά δάνεια, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 152 Σχόλια »

Ακατάσχετα

Posted by sarant στο 17 Οκτώβριος, 2014

117Το χτεσινό πρωτοσέλιδο της Εφημερίδας των Συντακτών είχε ένα ωραίο λογοπαίγνιο: Ακατάσχετη πρόκληση, που δίνει και την αφορμή για το σημερινό μας άρθρο, όχι μόνο επειδή το ιστολόγιό μας αγαπάει τα λογοπαίγνια αλλά και επειδή ο όρος «ακατάσχετος» έχει αρκετό γλωσσικό ενδιαφέρον.

Ο λογοπαικτικός τίτλος βέβαια στηλιτεύει την τροπολογία που ψήφισε χτες η συγκυβερνητική πλειοψηφία, σύμφωνα με την οποία το 40% της κρατικής επιχορήγησης προς τα πολιτικά κόμματα είναι ακατάσχετο, δηλαδή δεν μπορεί να κατασχεθεί από τις τράπεζες σε περίπτωση που τα κόμματα φανούν ασυνεπή στην εξυπηρέτηση των δανείων τους και στις άλλες υποχρεώσεις τους. Η ρύθμιση είναι βέβαια σκανδαλώδης, διότι είναι φωτογραφική: δεν έχουν όλα τα κόμματα επαχθείς δανειακές υποχρεώσεις, αλλά μόνο, και ακριβώς, τα δύο κόμματα της συγκυβέρνησης -δηλαδή, νομοθετούν για τον εαυτό τους. Η είδηση έκανε αλγεινή εντύπωση, ιδίως σε αντιδιαστολή με τη μεταχείριση που έχουν οι πολίτες από τις τράπεζες -κατά σύμπτωση στο χτεσινοβραδινό δελτίο ειδήσεων αναφέρθηκε η περίπτωση ενός πατέρα από τη Ρόδο που επιχείρησε να αφήσει το μικρό παιδί του να το φροντίσει η Εφορία, όταν διαπίστωσε ότι από τον υποτίθεται ακατάσχετο λογαριασμό του είχαν δεσμευτεί τα 300 ευρώ με τα οποία υπολόγιζε να το συντηρήσει -είχε παραλείψει να τον ανανεώσει, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Πράγματι, πριν από μερικούς μήνες ακούστηκε και πάλι η λέξη «ακατάσχετος» αρκετά, όταν οι φορολογούμενοι είχαν κληθεί να δηλώσουν ποιος τραπεζικός λογαριασμός τους (ένας μόνο) θα είναι ακατάσχετος μέχρι ένα ορισμένο ποσό. Τότε, πολλοί φίλοι είχαν εκφράσει την έκπληξή τους για αυτη τη χρήση, μερικοί μάλιστα τη θεώρησαν και γλωσσικό λάθος, μαργαριτάρι, μεζεδάκι με την ορολογία του ιστολογίου. Αλλά δεν είχαν δίκιο. Στην περίπτωση της λέξης «ακατάσχετος» έχουμε τη σύγκρουση ανάμεσα σε δυο σημασίες, που είναι και οι δυο καταγραμμένες και λεξικογραφημένες, αλλά η μία από αυτές είναι ευρύτερα γνωστή ενώ η άλλη βρίσκεται κρυμμένη στα βαριά σεντούκια της ειδικής ορολογίας ενός κλάδου, γνωστή μόνο στους μυημένους. Αν συμβεί ποτέ, για κάποιο λόγο, ν’ ανοίξει το σεντούκι και να βγει ο όρος και να εκτεθεί στη βιτρίνα της επικαιρότητας, όσοι ξέρουν μόνο την ευρέως διαδεδομένη σημασία παραξενεύονται -και με το δίκιο τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , | 183 Σχόλια »