Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Εξερευνήσεις’ Category

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 12 – Στην ύστερη αρχαιότητα

Posted by sarant στο 8 Ιανουαρίου, 2019

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κανονικά κάθε δεύτερη Τρίτη -αν και την προηγούμενη Τρίτη που ήταν Πρωτοχρονιά δεν είχαμε φυσικά άρθρο.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δωδέκατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Περνάμε σήμερα στις εξερευνήσεις της ύστερης αρχαιότητας.

Από την ύστερη αρχαιότητα ως την αρχή του Μεσαίωνα

Η παρακμή της Δύσης

Λέγοντας Ύστερη Αρχαιότητα ορίζουμε συνήθως την περίοδο από τον 2ο ως τον 5ο αιώνα μ.Χ. (ακριβέστερα ως την κατάλυση του ρωμαϊκού κράτους από τους Γότθους το 576 μ.Χ.). Για τη Δύση, η Ύστερη Αρχαιότητα ήταν εποχή παρακμής. Η δουλική εργασία είχε γίνει ασύμφορη και δεν απέδιδε. Οι δούλοι, έχοντας επίγνωση της αδυναμίας τους να απελευθερωθούν με ένοπλη εξέγερση, είχαν στραφεί σε άλλους τρόπους αντίστασης, που αποδείχτηκαν πολύ αποτελεσματικοί. Καταστρέφανε, δήθεν από απροσεξία, τα εργαλεία τους, δούλευαν νωθρά και με την πρώτη ευκαιρία δραπέτευαν.

Οι κύριοί τους έπρεπε να διαθέτουν φρουρούς και επιστάτες, τους έδιναν πολύ χοντροφτιαγμένα εργαλεία που να μην καταστρέφονται εύκολα και συνήθως τους έστελναν στη δουλειά αλυσοδεμένους σε ομάδες των εξ ή οκτώ ατόμων. Φυσικά με τέτοιες συνθήκες η παραγωγικότητα της εργασίας των δούλων έγινε πολύ μικρή και τα κέρδη που έδινε στους δουλοκτήτες μειώνονταν συνεχώς.

Ορισμένοι διορατικοί ιδιοκτήτες δούλων, κατά κανόνα πρώην απελεύθεροι, εγκαινίασαν τότε το σύστημα των εποίκων (coloni), απελευθερώνοντας τους δούλους τους και δίνοντάς τους και τη γη που καλλιεργούσαν, με την υποχρέωση να μη μπορούν να φύγουν από τη γή τους και να δίνουν τη μισή παραγωγή στους πρώην κυρίους τους. Το σύστημα των εποίκων, προδρομική μορφή της φεουδαρχίας, αποδείχθηκε πολύ πιο αποδοτικό από το δουλοκτητικό σύστημα, το οποίο σε λιγότερο από έναν αιώνα, ουσιαστικά καταργήθηκε. (Με το σύστημα των εποίκων αλλάζει ουσιαστικά ο τρόπος παραγωγής. Το κύριο παραγωγικό μέσον δεν ήταν πλέον  η κατοχή δούλων αλλά η κατοχή γης. Με την αλλαγή αυτήν καθιερώθηκε ο φεουδαρχικός τρόπος παραγωγής).

Εκτός από τον οικονομικό τομέα έχουμε φαινόμενα παρακμής και στο εποικοδόμημα, στην επιστήμη και τη λογοτεχνία. Απλή σύγκριση του Πλίνιου του πρεσβύτερου ή του Σενέκα με τον Αριστοτέλη ή τον Θεόφραστο, το αποδεικνύει. Η «Φυσική Ιστορία» (Historia Naturalis) του Πλίνιου σε σύγκριση με τα «Φυσικά» του Σταγειρίτη ή των «Φυσικών Ερωτημάτων»(Questiones) του Σενέκα με τα «Ειδύλλια» του Θεόφραστου φαντάζουν μνημεία της ρωμαϊκής αμάθειας και δεισιδαιμονίας, όπως αναφέρει ο Will Durant στην Παγκόσμια Ιστορία του Πολιτισμού.

Η διάδοση του Χριστιανισμού στον ρωμαϊκό κόσμο συνέβαλε σημαντικά και με πολλούς και διάφορους τρόπους στην παρακμή του. Οι, πρώτοι τουλάχιστον, χριστιανοί με τον τρόπο ζωής και συμπεριφοράς τους, απέρριπταν τον καθιερωμένο ρωμαϊκό τρόπο διαβίωσης. Ήταν περισσότερο εγκρατείς, είχαν μεγάλη αλληλεγγύη μεταξύ τους, απέρριπταν με φρίκη τη λατρεία του Καίσαρα σαν θεού και όσο μπορούσαν αποφεύγανε να υπηρετούν στον στρατό και να μετέχουν στη διοίκηση. Ο Πλίνιος ο νεότερος σε επιστολές του προς τον αυτοκράτορα Τραϊανό επισημαίνει αυτή τη διαφορετική συμπεριφορά.

Από την άλλη πλευρά, με την παραδοχή ότι τα κείμενα της Βίβλου αποτελούσαν τη μοναδική και απόλυτη αλήθεια, οι Χριστιανοί στάθηκαν αντίθετοι σε κάθε επιστημονική έρευνα, αλλά και στη σπουδή των επιστημών και ιδίως της αστρονομίας, της γεωγραφίας και της φυσικής, εφόσον τα συμπεράσματά τους δε συμφωνούσαν με τη Βίβλο. Για να μην αναφερθώ στη συστηματική εξαφάνιση των έργων πολλών μεγάλων σοφών της Αρχαιότητας, η αντίληψη αυτή είχε κυριολεκτικά καταστρεπτική επίδραση και στον τομέα των εξερευνήσεων.

Ενώ ο Φιλόλαος, πυθαγόρειος φιλόσοφος του 5ου π.Χ. αιώνα είχε μαντεύσει την ύπαρξη των αντιπόδων, ο ιερός Αυγουστίνος και ο άγιος Λακτάντιος  την απέρριπταν κατηγορηματικά, αφενός μεν γιατί η Βίβλος ήθελε τη Γη επίπεδη, περιβαλλόμενη από τον ωκεανό, αφετέρου δε διότι, εν τω πλήθει της σοφίας τους, δίδασκαν πως για να υπάρχουν αντίποδες έπρεπε να υπάρχουν δύο ήλιοι και δύο σελήνες! Διακηρύσσοντας ότι ο Θεός είχε βάλει όρια ανυπέρβλητα από τον άνθρωπο, αντιδρούσαν σε κάθε απόπειρα των εξερευνητών να περάσουν τα όρια αυτά.

Ουσιαστικά, η μοναδική εξερευνητική δραστηριότητα στον δυτικό κόσμο, που χρονολογείται στο τέλος της περιόδου που εξετάζω, δηλαδή τον 7ο  αιώνα, είναι τα ταξίδια του αλεξανδρινού εμπόρου Κοσμά, που ονομάστηκε Ινδικοπλεύστης γιατί διέπλευσε πολλές φορές την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό φτάνοντας ως τις Ινδίες, περιέπλευσε τα ανατολικά παράλια της Αφρικής και επισκέφθηκε το λιμάνι της Αιθιοπίας Άδουλη.

Όταν αποσύρθηκε από τα ταξίδια ο Κοσμάς έγινε μοναχός και τότε έγραψε την «Χριστιανική Τοπογραφία», βιβλίο στο οποίο εκθέτει τις ανακαλύψεις του καθώς και τις κοσμολογικές του αντιλήψεις. Μολονότι οι τελευταίες αποτελούν μνημείο καλογηρικής θρησκοληψίας και παχυλής αμάθειας και κατά κάποιον τρόπο προαναγγέλλουν τον μεσαιωνικό σκοταδισμό, το έργο του Κοσμά, σε ό,τι αφορά τις γεωγραφικές πληροφορίες που δίνει, είναι αξιόλογο και άσκησε σημαντική επιρροή στην εποχή του.

Τα ταξίδια του Φα Χσιεν

Σε αντίθεση με όσα συνέβαιναν στη Δύση, την ίδια εποχή η Κίνα απολάμβανε περίοδο μεγάλης ακμής σε όλους τους τομείς: οικονομικό, πολιτικό και  πνευματικό. Ουσιαστικά ήταν το μεγαλύτερο σε έκταση και πληθυσμό κράτος του πλανήτη και διατηρούσε πυκνές εμπορικές σχέσεις με όλες τις γειτονικές χώρες, αλλά και με πολλές απομακρυσμένες. Τα κινεζικά πλοία έπλεαν συνεχώς προς την Ιαπωνία, την Κορέα, την Ινδοκίνα, τη Μαλαισία και την Ινδία, φτάνοντας ως τον Περσικό κόλπο, την Αραβία και την Ερυθρά θάλασσα. Η εφεύρεση του «δείκτη του βορρά»,  δηλαδή μιας μαγνητικής βελόνας προσαρμοσμένης σε κομμάτι φελλού που επέπλεε σε μια λεκάνη νερού, δείχνοντας πάντα τον βορρά, διευκόλυνε πολύ τα ταξίδια αυτά.

Κινέζοι έμποροι, διπλωμάτες αλλά και απλοί περιηγητές ή προσκυνητές ταξίδευαν σε όλες αυτές τις χώρες, αλλά μόλις τώρα οι ερευνητές άρχισαν να μελετούν αυτές τις δραστηριότητες, ανατρέχοντας σε παλιά ντοκουμέντα, τα οποία μετά την απομόνωση της Κίνας που σημειώθηκε επί της δυναστείας των Μινγκ είχαν καταχωθεί σε υπόγεια και τώρα έρχονται στο φως.

Το ταξίδι του βουδιστή προσκυνητή Φα Χσιεν στην Ινδία, που κράτησε 18 ολόκληρα χρόνια είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό από τα ταξίδια αυτά. Ο Φα Χσιεν μαζί με ορισμένους βουδιστές μοναχούς ξεκίνησε από το Σιαν Φου, πόλη στις όχθες του ποταμού Χουάνγκ Χο το 399 μ.Χ., με σκοπό να πάει δια ξηράς στην Ινδία και να μελετήσει επί τόπου κάποια σπανιότατα βουδικά κείμενα. Αφού σε διάστημα 17 ημερών πέρασαν κάποιες οροσειρές και την έρημο Γκόμπι, έφθασαν στο Λομπ Νορ της χώρας των Ουιγούρων, από την οποία ύστερα από πορεία 35 ημερών έφθασαν στο βασίλειο του Χοτάν, όπου συνάντησαν χιλιάδες μοναχούς, που τους φιλοξένησαν με εγκαρδιότητα. Στο Χοτάν συμβιώνανε ειρηνικά τόσο βουδιστές όσο και πιστοί του Βράχμα και ο Φα Χσιεν αναφέρει κοινές λιτανείες και τελετές των πιστών και από τις δύο θρησκείες.

Αφού μείνανε τρεις μήνες στο Χοτάν συνέχισαν το ταξίδι τους προς νότο και φθάσανε σε μια χώρα ορεινή και παγερή, όπου φύτρωνε μόνο κριθάρι. Κατόπιν πορεύτηκαν επί ένα μήνα, μέσα από χιονισμένα βουνά ως το σημερινό Ανατολικό Αφγανιστάν. Πέρασαν από μια πόλη ονομαζόμενη Χιλό (κοντά στη σημερινή Καμπούλ) και διασχίσανε τον Ινδοκαύκασο (Ιντοκούς), υποφέροντας από πολύ δυνατό κρύο και απίστευτη ταλαιπωρία. Τελικά, έφθασαν στην πόλη Μπανού (που υφίσταται ως τα σήμερα με το ίδιο όνομα) και από αυτήν μπήκαν στην Πενταποταμία (Παντζάμπ), για να καταλήξουν σε μια χώρα που ο Φα Χσιεν ονομάζει «Κεντρικό βασίλειο» που τους φάνηκε επίγειος παράδεισος.

Κατόπιν επισκεφθήκανε την πόλη Κανούτζε, πάνω στον ποταμό Γάγγη μιαν από τις ιερές πόλεις του Βουδισμού. Εκεί ο Φα Χσιεν έμεινε δέκα ολόκληρα χρόνια, μελετώντας αρχαία κείμενα και επισκεπτόμενος ιερούς τόπους και άγια λείψανα. Συνέχισε κατεβαίνοντας τον ποταμό, πέρασε από την πόλη Καπιλαβάστου (κοντά στο σημερινό Μπεναρές), όπου γεννήθηκε ο Βούδας, που τη βρήκε έρημη και ερειπωμένη και τελικά έφθασε στις εκβολές του Γάγγη. Εκεί βρήκε κινέζους εμπόρους, που επρόκειτο να ταξιδέψουν στην Κεϋλάνη. Τον πήραν μαζί τους και μετά από 14 μέρες έφθασε στο ιερό για τους βουδιστές νησί.

Στην Κεϋλάνη, ο Φα Χσιεν έμεινε δύο χρόνια, μελετώντας τα αρχαία χειρόγραφα. Κατόπιν ταξίδεψε με πλοίο, αντιμετωπίζοντας μύριους κινδύνους ως την Ιάβα, όπου έμεινε πέντε μήνες, ώσπου να βρει πλοίο που θα πήγαινε στην Κίνα. Όταν τελικά το βρήκε ταξίδεψε ως το Σαντούγκ, από εκεί στο Νανκίν και στο τέλος, μετά δεκαοχτώ χρόνια, γύρισε στην πατρίδα του.

 

Advertisements

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , , | 111 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 11 – Παυσανίας και Αδριανός

Posted by sarant στο 18 Δεκέμβριος, 2018

 

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κανονικά κάθε δεύτερη Τρίτη -αν και τη μεθεπόμενη Τρίτη που είναι Πρωτοχρονιά δεν θα έχουμε άρθρο.

Η σημερινή συνέχεια είναι η ενδέκατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στο πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου με τις εξερευνήσεις της ρωμαϊκής εποχής.

Ο Παυσανίας ο Περιηγητής

Για τον βίο και πολιτεία του Παυσανία ελάχιστα είναι γνωστά [*]. Φαίνεται πως καταγόταν από τη Λυδία και έζησε τον 2ον μ.Χ. αιώνα, στους χρόνους του Αδριανού και του Μάρκου Αυρήλιου και έμεινε στην ιστορία ως ο κατεξοχήν περιηγητής. Έγινε άλλωστε διάσημος με το βιβλίο του που επιγράφεται Ελλάδος περιήγησις, εκτενές έργο, στο οποίο περιγράφει τα μέρη της Ελλάδας που επισκέφθηκε ο ίδιος και γι΄ αυτό αποτελούν μαρτυρίες από πρώτο χέρι, που συνδέουν τις μαρτυρίες της κλασικής φιλολογίας και τα ευρήματα της σύγχρονης αρχαιολογίας.

Πριν περιηγηθεί την Ελλάδα φαίνεται πως επισκέφθηκε την Αντιόχεια και την Ιερουσαλήμ, καθώς και τις όχθες του ποταμού Ιορδάνη. Στην Αίγυπτο είδε τις πυραμίδες, ενώ στον ναό του Άμμωνα του επιδείχθηκε το κείμενο ύμνου που έστειλε κάποτε ο Πίνδαρος. Στη Μακεδονία είναι σχεδόν βέβαιο ότι είχε δει τον τάφο, που η παράδοση θεωρούσε πως ήταν του Ορφέα. Πήγε επίσης στην Ιταλία, την οποία διέσχισε από την Καλαβρία μέσω Καμπανίας έως τη Ρώμη. Στην Ελλάδα πάντως έμεινε πολλά χρόνια, κυρίως στην Πελοπόννησο, τη Φωκίδα, τη Βοιωτία, την Αττική, την Αίγινα και τις Κυκλάδες.

Δεν είναι άκριτος καταγραφέας όλων όσων έβλεπε. Επικέντρωνε το ενδιαφέρον του κατά κύριο λόγο στα μνημεία (ιδίως τα γλυπτά και τους πίνακες ζωγραφικής) της αρχαϊκής και κλασσικής περιόδου, ενώ δεν τον απασχόλησαν τα σχετικώς νεότερα, δηλαδή όσα ήταν πριν από το 150 μ.Χ. Ταυτόχρονα μνημονεύει το ιστορικό πλαίσιο της ανέγερσης αυτών των μνημείων και το λατρευτικό και τελετουργικό τους υπόβαθρο. Το έργο του αποτελείται από 10 βιβλία (Αττικά, Κορινθιακά, Λακωνικά, Μεσσηνιακά, Ηλειακά Α΄, Ηλειακά Β΄, Αχαϊκά, Αρκαδικά, Βοιωτικά και Φωκικά) και είναι οργανωμένο με βάση τη σειρά των περιηγήσεών του στις πόλεις και στα ιερά. Έγραψε ως αυτόπτης μάρτυς και η ακρίβεια των γραφομένων του (παρά τις όποιες παραλείψεις) έχει επιβεβαιωθεί από τις μεταγενέστερες ανασκαφές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Ρώμη | Με ετικέτα: , , , , | 194 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 10 – Οι εξερευνήσεις της ρωμαϊκής εποχής

Posted by sarant στο 4 Δεκέμβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα περνάμε στο πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου με τις εξερευνήσεις της ρωμαϊκής εποχής.

Οι εξερευνήσεις της ελληνιστικής εποχής

Ο χαρακτήρας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας

Η δημιουργία στο δυτικό άκρο του Παλαιού Κόσμου της μεγαλύτερης και μακροβιότερης, ως τότε, αυτοκρατορίας, της Ρωμαϊκής, δεν ήταν αποτέλεσμα της εμφάνισης και της δράσης κάποιου μεγάλου στρατηλάτη. Δεν υπήρξε ρωμαίος Αλέξανδρος. Η αυτοκρατορία δημιουργήθηκε βαθμιαία, και ουσιαστικά ήταν το αποτέλεσμα της επιμονής και της διορατικότητας της Συγκλήτου. Να μην ξεχνάμε πως το έμβλημα της ρωμαϊκής εξουσίας, όπως αναγραφόταν στα δημόσια κτίρια ή στα λάβαρα του στρατού, ήταν S.P.Q.R. δηλαδή Senatus Populusque Romanus, που σημαίνει η Σύγκλητος και ο Λαός της Ρώμης.

Στην επέκταση της ρωμαϊκής εξουσίας συντέλεσε αποφασιστικά και η γενική κρίση των ελληνιστικών κρατών και οι λαϊκές εξεγέρσεις, όπως του Δρίμαχου στη Χίο και του Αριστόνικου στη Μικρά Ασία. Στις εξεγέρσεις αυτές το κεντρικό αίτημα συνοψιζόταν στις φράσεις «χρεών ανακοπή και γης αναδασμός», που τρομοκρατούσε τους πλούσιους γαιοκτήμονες, οι οποίοι ως μόνη εξασφάλιση του πλούτου τους έβλεπαν την ενσωμάτωση σε μια ισχυρότερη επικράτεια και τέτοια ήταν τότε μόνο η Ρώμη.

Με τον χαρακτήρα αυτόν της ρωμαϊκής επέκτασης σχετίζεται ίσως και η απουσία σημαντικών εξερευνητών και  συστηματικών εξερευνήσεων από τη ρωμαϊκή ιστορία. Ουσιαστικά οι Ρωμαίοι, κατά τα λοιπά άριστοι οργανωτές και εξαιρετικά μεθοδικοί κυβερνήτες των χωρών που κατακτούσαν, είχαν μόνο πρακτικά ενδιαφέροντα. Οι περισσότερες εξερευνήσεις των ρωμαϊκών χρόνων εντάσσονται στη διεκπεραίωση τέτοιων πρακτικών στόχων. Ποτέ δεν ζήτησαν να μάθουν για τις χώρες που βρίσκονταν πέρα από τα σύνορα της επικράτειάς τους και για τους λαούς που τις κατοικούσαν.

Από αρχαιολογικά ευρήματα που έφεραν στο φως ανασκαφές και από το πλήθος των ρωμαϊκών νομισμάτων που βρέθηκαν στις ακτές της Ινδίας και της Κεϋλάνης, συμπεραίνουμε πως οι Ρωμαίοι είχαν επισκεφθεί τα μέρη αυτά και ενδεχομένως είχαν δημιουργήσει εκεί μόνιμα εμπορεία. Έχει επίσης καταγραφεί η άφιξη, το 166 μ.Χ., στο λιμάνι της σημερινής Καντώνας, μιας ρωμαϊκής αποστολής, καθώς και άλλων δύο, που την ακολούθησαν τον επόμενο αιώνα. Οι καταγραφές όμως έγιναν από τους Κινέζους, που όπως φαίνεται δεν εντυπωσιάστηκαν και πολύ από τις επισκέψεις ανθρώπων από την Άπω Δύση, δηλαδή από χώρες, που τις θεωρούσαν βάρβαρες και χωρίς ενδιαφέρον γι΄ αυτούς (Χαρακτηριστικό είναι ότι τα δώρα που προσέφεραν οι Ρωμαίοι έμποροι θεωρήθηκαν ευτελή από τον τοπικό κινέζο ηγεμόνα, που δεν τα προώθησε ως τον αυτοκράτορα). Άλλωστε και από ρωμαϊκής πλευράς δεν υπήρξε ανάλογο ενδιαφέρον και οι αποστολές αυτές, που όπως φαίνεται είχαν ιδιωτικό, εμπορικό χαρακτήρα, ξεχάστηκαν.

Ο Μεγάλος Δρόμος του Μεταξιού

Το κυριότερο μειονέκτημα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν η κακή διάρθρωση της οικονομίας της. Κατά κύριο λόγο στηριζόταν στη δουλική εργασία, η οποία μπορεί να προσπόριζε αμύθητα κέρδη στους κατόχους δούλων, είχε όμως εξαθλιώσει τους ελεύθερους αγρότες, που εγκατέλειπαν μαζικά τη γη τους και συγκεντρώνονταν στις πόλεις, όπου ζούσαν παρασιτικά, με «άρτον και θεάματα». Οι κοινωνικές ανισότητες είχαν φτάσει σε πρωτοφανή ως τότε ύψη και οι πλούσιοι ζούσαν με προκλητική πολυτέλεια, ενώ σημειώθηκε πρωτοφανής επίσης κατάπτωση των ηθών.

Για να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις των πλουσίων σε πολυτελή υφάσματα, γουναρικά, πολύτιμες πέτρες και κοσμήματα,  γίνονταν εισαγωγές από την Ανατολή, με την οποία όμως το εμπόριο ήταν ετεροβαρές. Οι ρωμαϊκές εξαγωγές προς την Ανατολή ήταν λάδι, κρασί, κεραμικά και άλλα προϊόντα, χαμηλής γενικώς αξίας. Ο Πλίνιος παραπονιόταν πως η Ρώμη, εμπορευόμενη με την Ανατολή, έχανε κάθε χρόνο γύρω στα 30 εκατομμύρια σηστέρτιους (ποσό που μπορούμε πολύ χοντρικά να το αντιστοιχίσουμε σε 300 εκατ. ευρώ). Τα γουναρικά έρχονταν, μέσω Παρθίας, από τη Σιβηρία, οι πολύτιμες πέτρες από την Ινδία και το μετάξι από την Κίνα και γιαυτό ονομαζόταν «σηρικόν», αφού Σήρες λέγανε τους Κινέζους. Καθώς τα εμπορεύματα άλλαζαν πολλά χέρια για να φτάσουν από τον τόπο παραγωγής στον τόπο κατανάλωσης, η αξία τους αυξανόταν υπερβολικά. Ειδικά το μετάξι στοίχιζε κυριολεκτικά το βάρος του σε χρυσάφι. Ήταν όμως πολύ δημοφιλές. Ο Οράτιος για παράδειγμα κυκλοφορούσε με «ολοσηρικόν ιμάτιον».

Το μετάξι, είτε με μορφή νημάτων είτε σαν ύφασμα, ήταν το κύριο εξαγώγιμο προϊόν της Κίνας, που είχε το μονοπώλιο της παραγωγής του και το περιφρουρούσε πολύ αυστηρά. Από τα χρόνια ήδη των τελευταίων ελληνιστικών κρατών δημιουργήθηκε ο «Μεγάλος Δρόμος του Μεταξιού», δηλαδή η διαδρομή καραβανιών, που ξεκινούσε από το Λογιάν της κεντρικής Κίνας και περνώντας από την Τσουγγαρία, την Βακτριανή, την Χορασμία και  την Παρθία κατέληγε στη Σελεύκεια αρχικά και στα συριακά λιμάνια αργότερα, από όπου με πλοία πήγαινε στη Ρώμη.

Τη μεγαλύτερη ακμή του, ο μεγάλος δρόμος του μεταξιού τη γνώρισε κατά τον 3ον αιώνα μ.Χ., όταν μεταξύ Ατλαντικού και Ειρηνικού ωκεανού μεσολαβούσαν μόνο τρία μεγάλα κράτη που συνόρευαν μεταξύ τους: η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το κράτος των Κουσανών [*] και η Κινεζική Αυτοκρατορία. Αλλά και μετά συνέχισε να λειτουργεί επί αιώνες, σχεδόν ως την εποχή του Ιουστινιανού, όταν βυζαντινοί καλόγεροι, που βρέθηκαν στην Κίνα, έμαθαν τον τρόπο της παραγωγής του και έκλεψαν αυγά μεταξοσκωλήκων, τα οποία έκρυψαν σε κοίλα μπαστούνια και τα μετέφεραν στην Κωνσταντινούπολη.

Ο Αγρικόλας περιπλέει τη Βρετανία                      

Όπως προαναφέρω, οι Ρωμαίοι δεν έδειχναν ενδιαφέρον για τις χώρες πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας τους. Δεν προχώρησαν ποτέ πέρα από τον Ρήνο και τον Δούναβη, όχι μόνο ως στρατιώτες αλλά ούτε ως έμποροι και, πολύ περισσότερο ούτε ως εξερευνητές. Κάποιες τοπικές εξερευνήσεις, όπως του Πετρώνιου, που εξερεύνησε την Αιθιοπία το 23 μ.Χ. έγιναν με εντολή των επάρχων και δεν είχαν συνέχεια. Πολύ σημαντικότερη ήταν η εξερεύνηση της Βρετανίας από τον στρατηγό Ιούλιο Αγρικόλα (Gnaeus Julius Agricola),  που έγινε όταν βασίλευε ο Βεσπασιανός, το 78-79 μ.Χ. και η οποία ήταν μέρος γενικότερων στρατιωτικών επιχειρήσεων του επιφανούς στρατηγού, που είχε διαπρέψει σε πολλές εκστρατείες [Επί πλέον, ο Αγρικόλας είχε την τύχη να παντρευτεί η κόρη του τον Τάκιτο, έναν από τους μεγαλύτερους ρωμαίους ιστορικούς, ο οποίος στο βιβλίο του De vita et moribus Iulii Agricolae περιγράφει με εμφανή μεροληψία τα πολεμικά κατορθώματα του πεθερού του στην εκστρατεία για την κατάκτηση της βόρειας Βρετανίας που είχε παραμείνει μέχρι τότε ελεύθερη από τους Ρωμαίους.].

Ο Αγρικόλας αρχικά στράφηκε στην υποταγή της Ουαλίας και της κελτικής φυλής των Ορδοβίκων και αφού πραγματοποίησε με επιτυχία τους στόχους του, μετέφερε τον όγκο των δυνάμεών του στην βόρεια Βρετανία όπου σταθεροποίησε τη ρωμαϊκή κατοχή, μέχρι τον στενό ισθμό Φόρθ-Κλάϊντ και κατά την πέμπτη εκστρατεία του εγκατέστησε φρουρές στις ΝΔ ακτές της σημερινής Σκωτίας, αποβλέποντας να εισβάλει μελλοντικά στη γειτονική Ιρλανδία.

Τελικά, μολονότι νίκησε σε μεγάλη μάχη εκ παρατάξεως, το καλοκαίρι του 82 μ.Χ., τους σκληροτράχηλους Καλυδώνιους, (τους προγόνους των επίσης σκληροτράχηλων Χαϊλάντερς) δεν αποτόλμησε να τους καταδιώξει στα δύσβατα υψίπεδα της χώρας τους, αλλά περιορίστηκε να τοποθετήσει φρουρές στο μήκος των ορίων της έσχατης προώθησής του, αφήνοντας έτσι τη νίκη του ανεκμετάλλευτη. Στη γραμμή των φυλακίων του Αγρικόλα θα χτίσει αργότερα ο Αδριανός το ομώνυμο τείχος.

Μετά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και πριν ανακληθεί στη Ρώμη, ο Αγρικόλας πραγματοποίησε περίπλουν ολόκληρης της Βρετανίας, από την ανατολική άκρη του ισθμού Φόρθ-Κλάϊντ κατευθυνόμενος προς βορρά, παραπλέοντας το βορειότατο ακρωτήριο της Σκωτίας, στράφηκε προς δυσμάς και εν συνεχεία προς νότον. Και διέπλευσε το στενό που χωρίζει τη Σκωτία με την Ιρλανδία, προσέγγισε τις ακτές και των δύο χωρών και κατόπιν παραπλέοντας την Κορνουάλη, έπλευσε προς τη Γαλατία.

 

[*] Το Κράτος των Κουσανών ή Κουσάν ήταν εκτεταμένη, πλην βραχύβια επικράτεια, που απλωνόταν στα εδάφη των σημερινών Ουζμπεκιστάν, Τατζικιστάν, Κιργκιζίας, Αφγανιστάν, Κασμίρ, Πακιστάν, Β.Δ. Ινδίας και Νεπάλ. Το ίδρυσαν, καταλύοντας τα τελευταία ελληνο-βακτριανά κράτη της περιοχής,  επιδρομείς από την Μογγολία, οι Τόχαροι, που οι Κινέζοι τους ονόμαζαν Γιουε-Τσι και ήταν απόγονοι των Αριμασπών.

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Ρώμη | Με ετικέτα: , , , , | 107 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 9 – Οι εξερευνήσεις της ελληνιστικής εποχής

Posted by sarant στο 20 Νοέμβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η ένατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα θα παραθέσω αποσπάσματα από το τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου με τις εξερευνήσεις της ελληνιστικής εποχής. Σημειώνω ότι ο πατέρας μου προτιμά τον όρο «περίπλους» για το ταξίδι του Νεάρχου αντί για το «παράπλους» που είναι ο πρωτότυπος όρος -όχι ότι έχουν μεγάλη διαφορά.

Οι εξερευνήσεις της ελληνιστικής εποχής

Η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Μολονότι ως ελληνιστική εποχή οι ιστορικοί χαρακτηρίζουν την εποχή των διαδόχων του Αλεξάνδρου, δε μπορούμε να μην αρχίσουμε από την εκστρατεία του, καθώς, εκτός από μεγαλειώδης στρατιωτική επιχείρηση, υπήρξε ταυτόχρονα αληθινή εξερεύνηση, αλλά και αποστολή με σαφή επιστημονικά χαρακτηριστικά.

Από στρατιωτικής σκοπιάς, η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που κατέλυσε σε εννέα χρόνια μιαν ισχυρή αυτοκρατορία, στα πρώτα της στάδια είναι κατά κάποιον τρόπο συνέχεια της «Ανάβασης» του Κύρου και της «Καθόδου» των Μυρίων, αλλά και της εκστρατείας του Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαου στη δυτική Μικρά Ασία. Από τις επιχειρήσεις αυτές ο Αλέξανδρος πήρε πολύτιμα διδάγματα, τα οποία αξιοποίησε με αξιοθαύμαστο τρόπο. Για πρώτη φορά στρατός, που βρέθηκε σε τόσο μεγάλη απόσταση από τη βάση του, αντιμετώπισε νικηφόρα πολύ μεγαλύτερες δυνάμεις, όπως έγινε στην Ισσό και στα Γαυγάμηλα.

Αναφορικά τώρα με τον εξερευνητικό χαρακτήρα της εκστρατείας, αυτός προκύπτει από το γεγονός ότι για πρώτη επίσης φορά Έλληνες (πλην Λακεδαιμονίων) περπάτησαν σε εδάφη που δεν είχαν καν ακουστά: στα υψίπεδα του Ιράν, της Παρθίας και της Βακτριανής, πέρασαν από φοβερές ερήμους και έφτασαν σε χώρες μυθικές, όπως η Ινδία.

Παράλληλα, όμως, η εκστρατεία του είχε και επιστημονικά χαρακτηριστικά. Επειδή ήταν μαθητής του Αριστοτέλη, είχε υποσχεθεί στον δάσκαλό του, με τον οποίο διατηρούσε αλληλογραφία σε όλη τη διάρκεια της εκστρατείας, να συγκεντρώνει και να του στέλνει οτιδήποτε παρουσίαζε κάποιο επιστημονικό ενδιαφέρον. Για τον σκοπό αυτόν συγκρότησε ειδικό τμήμα, επικεφαλής του οποίου τοποθέτησε τον Ονησίκριτο, που το επάνδρωσε με πολλούς ειδικούς (γεωγράφους, ιστορικούς, μηχανικούς). Το ειδικό αυτό σώμα ακολουθούσε τον στρατό και συγκέντρωνε κάθε τι σπάνιο, ή απλώς αξιοπερίεργο εύρισκε στην πορεία του, από ορυκτά, φυτά ή ζώα έως βιβλία.

Στο σώμα αυτό υπήρχαν ειδικοί καταμετρητές – οι βηματιστές – οι οποίοι μετρούσανε και καταγράφανε τις αποστάσεις που κάλυπτε ο στρατός του Αλεξάνδρου, καθώς και άλλοι ειδικοί που είχαν εντολή να καταγράφουν τόσο το ημερολόγιο πορείας, όσο και το ιστορικό της ανεύρεσης όσων συγκέντρωναν. Τα ευρήματα που συγκέντρωνε το τμήμα αυτό, ο Αλέξανδρος τα προωθούσε με ειδικούς ταχυδρόμους στον Αριστοτέλη. Δυστυχώς καμία από τις αναφορές αυτές των ειδικών δεν έχει διασωθεί εκτός από τις καταμετρήσεις των βηματιστών.

ΧΑΡΤΗΣ 6

Η εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου και ο περίπλους του Νεάρχου

Ο περίπλους του Νέαρχου

Αυτό που αναφέρω προηγουμένως, ότι η εκστρατεία του Αλέξανδρου είχε ταυτόχρονα και εξερευνητικό χαρακτήρα, επιβεβαιώνεται από τα αποτελέσματά της. Μολονότι η αυτοκρατορία που δημιούργησε δεν έζησε μετά τον θάνατό του, τα κράτη των διαδόχων του διατηρήθηκαν επί αιώνες, με αποτέλεσμα να ενοποιηθούν ο κόσμος της Μεσογείου με τον κόσμο της Ανατολής. Από τον καιρό των ταξιδιών του Κτησία, που μνημονεύονται σε προηγούμενο κεφάλαιο, υπήρχε μεγάλο ενδιαφέρον για την Ινδία και η ίδρυση των κρατών των διαδόχων στις χώρες της Ανατολής μεγάλωσε το ενδιαφέρον όχι μόνο για τις Ινδίες, αλλά και για τις χώρες που περιβάλλουν τον Ινδικό ωκεανό.

Ο στόλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στην αρχή της εκστρατείας του, περιλάμβανε 150 με 160 πολεμικά πλοία, κυρίως τριήρεις (από τις οποίες 29 ήταν αθηναϊκές) και δεκάδες μεταγωγικά. Στην αρχή της εκστρατείας, κύρια αποστολή του ήταν να αντιμετωπίζει τον περσικό στόλο (στον οποίον περιλαμβάνονταν και πολλά ελληνικά πλοία και ναύαρχός του ήταν επίσης Έλληνας, ο Μέμνων ο Ρόδιος), που είχε μεταφέρει τον πόλεμο στο Αιγαίο και απειλούσε να αποκόψει τον Αλέξανδρο από τη Μακεδονία, καταλαμβάνοντας τα στενά. Μόνο ο θάνατος του Μέμνωνα, που ήταν ήδη γέρος και άρρωστος, απέτρεψε αυτόν τον κίνδυνο. Πάντως ο στόλος αυτός δεν έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στην εκστρατεία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , , , | 63 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 8 – Οι ελληνικοί αποικισμοί της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής

Posted by sarant στο 6 Νοέμβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η όγδοη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Έχουμε περάσει στο 3ο κεφάλαιο που εξετάζει τους μεγάλους αποικισμούς -στη σημερινή συνέχεια εκτός από τους ελληνικούς, θα δούμε και αποικισμούς στον Ινδικό Ωκεανό.

Οι ελληνικοί αποικισμοί της αρχαϊκής και κλασσικής εποχής

Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός (1200 – 900 π.Χ.)

Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός τοποθετείται συμβατικά μεταξύ του 12ου και του 9ου αιώνα π.χ. και αφορά τη μετανάστευση ελληνικών φυλών από την ηπειρωτική Ελλάδα στις απέναντι ακτές της Μικρασίας και στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Σύμφωνα με τις αρχαίες παραδόσεις, η εγκατάσταση των ελληνικών φυλών στις περιοχές της Τρωάδας άρχισε αμέσως μετά τον Τρωικό πόλεμο και μάλιστα αρχηγός της πρώτης αυτής αποικιστικής κίνησης ήταν ο Ορέστης, ο γιος του Αγαμέμνονα.

Αυτή η παράδοση φαίνεται πως έχει κάποιον ιστορικό πυρήνα, αν μάλιστα ο Τρωικός πόλεμος θεωρηθεί επεισόδιο της γενικότερης αναταραχής, που παρατηρήθηκε εκείνη την εποχή.

Το βέβαιο πάντως είναι πως το πρώτο κύμα αποίκων ήταν Αιολείς, που ως τότε κατοικούσαν στη Θεσσαλία και τη βορειοανατολική Στερεά Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στα βορειοδυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, από την Τρωάδα μέχρι τον ποταμό Έρμο, καθώς και στα γειτονικά νησιά, Λέσβο, Τένεδο και Εκατονήσους (Μοσχονήσια), όπου μέχρι τότε κατοικούσαν Πελασγοί. Η περιοχή αυτή ονομάστηκε Αιολίδα.

Στην πραγματικότητα δημιουργήθηκαν τρεις περιοχές με αιολικές πόλεις: η Λέσβος, που ως τότε ονομαζόταν Ιμερτή, Λασία και Πελασγία, η μικρασιατική ακτή από την περιοχή της Τρωάδας ως τις εκβολές του ποταμού Καΐκου και η  ακτή από τις εκβολές του Καΐκου ως τις εκβολές του ποταμού Έρμου. Οι πόλεις που ίδρυσαν οι Αιολείς στη Λέσβο, η οποία όπως φαίνεται εποικίστηκε πρώτη, από μετανάστες, που είχαν αρχηγό τον Πένθιλο ήταν: Μυτιλήνη, Μήθυμνα, Άντισσα, Αρίσβη, Ερεσός και Πύρρα. Από τη Λέσβο, οι Αιολείς αποίκησαν τις απέναντι παραλίες της Μυσίας, αλλά και τις Εκατονήσους (Μοσχονήσια) και την Τένεδο. Στην περιοχή αυτή έχτισαν τις πόλεις Άσσο, Γάργαρα, Άνταδρο, Κεβρή, Σκήψη, Νεάνδρεια και Πιτύεια. Τέλος, νοτιότερα, μεταξύ των εκβολών των ποταμών Καΐκου και Έρμου ιδρύθηκαν οι πόλεις της Αιολικής Δωδεκάπολης: Αιγές, Αιγειρόεσσα, Γράνεια, Κίλλα, Κύμη, Λάρισα η Αιολίς, Μύρινα, Νέο Τείχος, Νότιο, Πιτάνη, Σμύρνη και Τήμνος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Μεσόγειος | Με ετικέτα: , , , | 92 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 7 – Οι μεγάλοι αποικισμοί κατά την προϊστορία

Posted by sarant στο 23 Οκτώβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Από σήμερα περνάμε στο 3ο κεφάλαιο που εξετάζει τους μεγάλους αποικισμούς.

Στις εξερευνήσεις θα μπορούσαν να περιληφθούν με κάποιο περιθώριο ανοχής και οι αποικισμοί της αρχαιότητας. Οπωσδήποτε, πολλοί από τους αποικισμούς αυτούς ήταν συνέπεια εξερευνήσεων που προηγήθηκαν. Οι αποικισμοί της αρχαιότητας διαφέρουν ουσιαστικά και από τις μεταναστεύσεις των λαών, αλλά και από τους αποικισμούς των νεότερων χρόνων.

Στην ιστορία της αρχαιότητας αναφέρονται μεγάλες περίοδοι αποικισμού, κατά τις οποίες οι άνθρωποι, λόγω υπερπληθυσμού ή από άλλες αιτίες, έφευγαν από την πατρίδα τους και αναζητούσαν νέες χώρες για να εγκατασταθούν και να δημιουργήσουν καινούργια εστία.

Ελληνικοί αποικισμοί κατά την προϊστορία

Ο μινωικός αποικισμός (1700-1400 π.χ.)

Η Κρήτη κατοικήθηκε από πολύ παλιά. Παλαιότερα, οι ιστορικοί, μη έχοντας αδιάσειστες ενδείξεις για παρουσία παλαιολιθικών ανθρώπων στο νησί, πίστευαν πως κατοικήθηκε στις αρχές της νεολιθικής εποχής. Προσφάτως, όμως, ανακαλύφθηκε στη Γαύδο αληθινό εργαστήριο επεξεργασίας οψιδιανού, που χρονολογήθηκε ότι ανήκει στην παλαιολιθική εποχή και αυτό δείχνει πως από τότε υπήρχαν άνθρωποι στη μεγαλόνησο, οι οποίοι, επιπλέον, μπορούσαν να κάνουν μακρινά θαλασσινά ταξίδια, αφού ο οψιδιανός υπήρχε μόνο στη Μήλο. Όπως υποστηρίζει ο Ηρόδοτος [Κλειώ 176], οι πρώτοι έποικοι της Κρήτης ήρθαν από την ΝΔ Μικρασία, τη Λυκία ή την Καρία και ονομάζονταν Τερμίλες.

Οι μινωικοί κάτοικοι της Κρήτης ήταν πολύ εξοικειωμένοι με τη θάλασσα και από νωρίς είχαν αποικίσει πολλά νησιά και χερσαίες περιοχές του Αιγαίου, με οργανωμένες αποστολές στις οποίες την ηγεσία είχαν είτε οι ίδιοι οι βασιλείς είτε οι γιοί τους ή άλλοι στενοί συγγενείς. Έτσι, ο Ραδάμανθυς εγκαταστάθηκε στην Εύβοια, ο Αλθαμένης στη Ρόδο, ο Σαρπηδών στη Λυκία, ο Μίλητος στην Καρία, όπου ίδρυσε την πόλη που έχει το όνομά του. Διάφοροι άλλοι ακόλουθοι ή συγγενείς βασιλέων εγκαταστάθηκαν σε διάφορα νησιά. Ο Στάφυλος στην Πεπάρηθο (Σκόπελο) ο Οινοπίων στη Χίο, ο Άνιος στη Νάξο και ο Ευάνθης στη Θάσο.

Ο ίδιος ο Μίνωας ίδρυσε αποικίες στη Μεγαρίδα και στην Κέα, ενώ πολλές πόλεις ή απλά εμπορεία είχαν την ονομασία Μινώα, που μαρτυρεί την εξάρτησή τους από την Κρήτη. Τέτοιες Μινώες υπήρχαν σε πολλά σημεία του Αιγαίου, της Αδριατικής, της Ιταλίας, ακόμα και της Δυτικής Μεσογείου. Αλλά και τα σεπτότερα ελληνικά ιερά, των Δελφών, της Ολυμπίας και της Ελευσίνας, συνδέονται σε ορισμένους μύθους με την Κρήτη.

Τις μυθολογικές αφηγήσεις ενισχύει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επαληθεύει η αρχαιολογική έρευνα. Στη Μήλο, ο λεγόμενος δεύτερος οικισμός της Φυλακωπής, με στοιχεία που θυμίζουν έντονα την κρητική αρχιτεκτονική, συμπίπτει με τη δεύτερη νεοανακτορική φάση. Την ίδια εποχή άκμασε, στην Αγία Ειρήνη της Κέας, παρόμοιος οικισμός, προστατευμένος προς το εσωτερικό με τείχος που είχε πύλες και πύργους, όπως της Φυλακωπής, ενώ σε ιερό που ανακαλύφθηκε κοντά στην ανατολική πύλη, βρέθηκαν τα μεγαλύτερα γνωστά πήλινα ειδώλια της μινωικής θεάς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Κρήτη, Μεσόγειος | Με ετικέτα: , , | 162 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 6 – Οι εξερευνήσεις των Μασσαλιωτών

Posted by sarant στο 9 Οκτώβριος, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στο 2ο κεφάλαιο που εξετάζει τις πρώτες καταγραμμένες εξερευνήσεις.

Οι εξερευνήσεις των Μασσαλιωτών

Ο Ευθυμένης ο Μασσαλιώτης, γύρω στο 350 π.Χ., περιέπλευσε τις δυτικές ακτές της Αφρικής, από τις Στήλες ως τις εκβολές του Σενεγάλη. Τα αποτελέσματα των εξερευνήσεών του τα κατέγραψε στο βιβλίο του «Περίπλους της Έξω Θαλάσσης» που έχει όμως χαθεί. Όπως παραδίδεται από απόσπασμα ανώνυμου ιστοριογράφου:

«Ο Ευθυμένης ο Μασσαλιώτης, ο οποίος έπλευσε την έξω θάλασσα, υποστηρίζει ότι εκείνη ρέει ως τη Λιβύη [Αφρική] και είναι επιπλέον στραμμένη προς τους αστερισμούς της Άρκτου και κατά την κατεύθυνση του βορείου ανέμου. Και τον μεν υπόλοιπο χρόνο είναι κενή αυτή η θάλασσα, την εποχή όμως των μελτεμιών ωθημένη από τους ανέμους γεμίζει και ρέει αυτές τις ημέρες, ενώ όταν σταματήσουν τα μελτέμια υποχωρεί. Είναι κι αυτή γλυκιά ως προς το νερό της και κήτη έχει παρόμοια με τους κροκοδείλους του Νείλου και τους ιπποπόταμους»

[Εὐθυμένης δὲ ὁ Μασσαλιώτης αὐτὸς πεπλευκώς φησιν εἰς τὴν ἔξω θάλασσαν ἐπιρρεῖν ἕως εἰς τὴν Λιβύην ἐστραμμένην τε εἶναι πρὸς Βορέαν τε καὶ Ἄρκτους, καὶ τὸν μὲν ἄλλον χρόνον κενὴν εἶναι τὴν θάλασσαν, τοῖς δὲ ἐτησίαις ἀνωθουμένην ὑπὸ τῶν πνευμάτων πληροῦσθαι καὶ ῥεῖν ἔσω ταῖς
ἡμέραις ταύταις, παυσαμένων δὲ τῶν ἐτησίων ἀναχωρεῖν. εἶναι δὲ αὐτὴν καὶ γλυκεῖαν, καὶ κήτη παραπλήσια τοῖς ἐν τῶι Νείλωι κροκοδείλοις καὶ ἱπποποτάμοις ἔχειν].

Ο Ευθυμένης αναφέρει ότι ο Νείλος πηγάζει από τον Ατλαντικό, διότι προφανώς θεώρησε ότι οι εκβολές του ποταμού Σενεγάλη ήταν άλλο στόμιο του Νείλου. Όπως παραδίδει ο ψευδο-Πλούταρχος:

Εὐθυμένης ὁ Μασσαλιώτης ἐκ τοῦ Ὠκεανοῦ καὶ τῆς ἔξω θαλάσσης γλυκείας κατ’ αὐτὸν οὔσης νομίζει πληροῦσθαι τὸν ποταμόν.

 

         Το ταξίδι του Πυθέα

Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης, γύρω στο 320 π.Χ., αναζητώντας νέους εμπορικούς δρόμους προς τις χώρες του κασσίτερου, πολύ σπουδαίας πρώτης ύλης στην Αρχαιότητα, που να μην τους ελέγχουνε οι αντίπαλοι της Μασσαλίας Καρχηδόνιοι,  εξερεύνησε τις ατλαντικές ακτές της Ιβηρίας και της Γαλατίας, έφθασε στις Κασσιτερίδες νήσους (στις ακτές της Κορνουάλης και της Ουαλίας), έκανε τον γύρο της Βρετανίας, διέπλευσε τη Βόρεια Θάλασσα, γνώρισε τους ημιάγριους ιθαγενείς της σημερινής Ολλανδίας και Γερμανίας, έφτασε ενδεχομένως στην είσοδο της Βαλτικής και κατόπιν τράβηξε βορειότερα, φθάνοντας στη μυθική «Εσχάτη Θούλη». Πολλοί ερευνητές θεωρούν πως η Θούλη αυτή είναι η σημερινή Ισλανδία, ενώ άλλοι την ταυτίζουν με τη βόρεια Νορβηγία.

Το μνημείο του Πυθέα στη Μασσαλία

Το πιθανότερο είναι πως ο Πυθέας δεν πέρασε από τις Στήλες, γιατί οι Καρχηδόνιοι είχαν δημιουργήσει με τον στόλο τους αληθινό «ξύλινο παραπέτασμα», που εμπόδιζε σε όλα τα ξένα πλοία να προχωρήσουν δυτικότερα από την Κορσική και τη Σαρδηνία. Η ισχυρή Μασσαλία επικοινωνούσε με τις αποικίες της Μόνοικο (Μονακό), Αγάθη (Αγκντ), Εμπορείον (Αμπούριας), είτε δια ξηράς, είτε ακτοπλοϊκώς. Ο Πυθέας φαίνεται πως κατέπλευσε τον ποταμό Γαρούνα ως τον Ατλαντικό.

Ο Πυθέας ήταν αυθεντικός εξερευνητής και πολλοί τον ονομάζουν «Κολόμβο της Αρχαιότητας». Οι παρατηρήσεις που έκανε εντυπωσιάζουν για την επιστημοσύνη τους. Χωρίς φυσικά να υποπτεύεται την ύπαρξη του Γκολφ Στρημ είχε επισημάνει την επίδρασή του, αναφέροντας πως όταν διαπλέεις τις βόρειες ακτές της Ιβηρίας με κατεύθυνση από Ανατολών προς Δυσμάς, θέλεις λιγότερο χρόνο παρά αν τις διαπλέεις κατά την αντίθετη κατεύθυνση. Παρατήρησε επίσης τις παλίρροιες, κατά τις οποίες το νερό της θάλασσας ανέβαινε δεκάδες μέτρα, σημείωσε πως στις πιο βόρειες περιοχές που επισκέφθηκε ο ήλιος δε βασίλευε επί έξι μήνες και ανέφερε για άγριες φυλές στην Ιρλανδία που ήταν κανίβαλοι.

Τα όσα είδε και μελέτησε στα ταξίδια του ο μεγάλος θαλασσοπόρος τα περιέλαβε στο βιβλίο του «Περί Ωκεανού», το οποίο δυστυχώς έχει χαθεί. Μολονότι όσα παράξενα ανέφερε ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, ήταν φαινόμενα απολύτως άγνωστα στον Μεσογειακό κόσμο και φάνηκαν απίστευτα στους Έλληνες, με αποτέλεσμα να θεωρηθεί μεγάλος τερατολόγος, καθιερώθηκε δε η έκφραση «Πυθέου μυθεύματα» για τον ορισμό κάθε τερατολογίας.

 

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , | 118 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 5 – Οι εξερευνήσεις των Καρχηδονίων

Posted by sarant στο 25 Σεπτεμβρίου, 2018

Εδώ και λίγο καιρό ξεκίνησα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών και των εξερευνήσεων του αρχαίου κόσμου. Η σημερινή συνέχεια είναι η πέμπτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στο 2ο κεφάλαιο που εξετάζει τις πρώτες καταγραμμένες εξερευνήσεις.

Οι εξερευνήσεις των Καρχηδονίων

Η Καρχηδόνα, φοινικική αποικία στη σημερινή Τυνησία, αναδείχθηκε κατά τον 5ον αιώνα στο ισχυρότερο κράτος της Δυτικής Μεσογείου. Είχε επεκτείνει την κυριαρχία της όχι μόνο στις γειτονικές αφρικανικές παραθαλάσσιες περιοχές, αλλά και στην απέναντί της Σικελία, όπως επίσης στη Σαρδώ (Σαρδηνία), την Κύρνο (Κορσική) και στις νότιες και ανατολικές ακτές της Ιβηρίας. Με τη μάχη της Αλαλίας (540 π.Χ.), οι Καρχηδόνιοι σε συμμαχία με τους Ετρούσκους, σταμάτησαν την προώθηση των Ελλήνων στη δυτική Μεσόγειο. Αργότερα δε εξαφάνισαν από προσώπου γης την Ταρτησσό. Μολονότι νικήθηκαν από τους Έλληνες, το 480 π.Χ., στη μάχη της Ιμέρας (η οποία, κατά σύμπτωση, έγινε την ίδια ημέρα με τη ναυμαχία της Σαλαμίνας!),  παρέμειναν οριστικά στο δυτικό τμήμα της Σικελίας.

Έχοντας εξασφαλίσει τον έλεγχο του Στενού του Γιβραλτάρ, οι Καρχηδόνιοι επιχείρησαν την εξερεύνηση των θαλασσών και των χωρών που υπήρχαν πέρα από αυτό.

Η εξερεύνηση του Άννωνα

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , , , , | 180 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 4 – Οι πρώτες ελληνικές εξερευνήσεις

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2018

Πριν από ενάμιση μήνα ξεκινήσαμε να δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Η τρίτη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα περνάμε στο 2ο κεφάλαιο, «Οι πρώτες καταγραμμένες εξερευνήσεις» και δημοσιεύουμε την τέταρτη συνέχεια. Να σημειωθεί ότι ο πατέρας μου αν και έχει γράψει μυθιστόρημα για τον Αριστέα τον Προκοννήσιο και το Έπος των Αριμασπών, που έχει παρουσιαστεί και εδώ, σε αυτό το βιβλίο του δεν το αναφέρει.

Οι πρώτες ελληνικές εξερευνήσεις

Το ταξίδι του Αριστέα του Προκοννήσιου

Ουσιαστικά, οι πρώτες εξερευνήσεις των Ελλήνων της αρχαϊκής εποχής ξεκινούν με το ταξίδι του Αριστέα του Προκοννήσιου, ο οποίος, λάτρης ο ίδιος του Απόλλωνα, θέλησε να πάει στη χώρα των Υπερβορείων, οι οποίοι ήταν πιστοί του Φοίβου και έστελναν κάθε εφτά χρόνια τα δώρα τους στη Δήλο. Ο Αριστέας ξεκίνησε το ταξίδι του στα μέσα του 7ου αιώνα, αλλά δεν το ολοκλήρωσε γιατί, φθάνοντας στη χώρα των Αριμασπών, εμποδίστηκε από τον πόλεμο που είχαν αυτοί ξεκινήσει με τους Γρύπες, τους φύλακες του χρυσού του βορρά. Επιστρέφοντας, ύστερα από πολλά χρόνια στην Προκόννησο, δημοσίευσε το έπος «Αριμάσπεια» που αναφέρεται σ΄αυτό το ταξίδι.

Το έπος του Αριστέα έχει χαθεί, το μνημονεύουν όμως πολλοί αρχαίοι συγγραφείς. Σ΄ αυτό ο Αριστέας αναφέρει τις χώρες από τις οποίες πέρασε και τους λαούς που κατοικούσαν σ΄αυτές. Από τους ιστορικούς και τους μεταγενέστερους σχολιαστές, οι χώρες που διέτρεξε ο Αριστέας έχουν ταυτιστεί με αυτές που βρίσκονται στην αχανή έκταση που απλώνεται από τις βόρειες ακτές της Μαύρης θάλασσας ως  τη σημερινή Κίνα. Οι χώρες των Σκυθών εκτείνονταν στα βόρεια του Ευξείνου Πόντου, ως τον ποταμό Βόλγα. Οι χώρες των Σαυροματών βρίσκονταν μεταξύ Βόλγα και Ουραλίων (των Ριπαίων όπως αναφέρονται στο έπος), ανατολικότερά τους ζούσαν οι Αργιππαίοι και οι Θυσσαγέτες και ακόμα πιο ανατολικά, ως τα σύνορα της Κίνας, οι Ισσηδόνες.  Η χώρα των Αριμασπών τοποθετείται στη σημερινή Μογγολία και πέρα από αυτούς, στις ακτές της Ετέρας θάλασσας (του Ειρηνικού ωκεανού) κατοικούσαν οι Υπερβόρειοι. (Σημείωση: Ο συγγραφέας Δαμάστης ο Σιγιεύς αναφέρει πως οι Υπερβόρειοι κατοικούσαν στις ακτές της Ετέρας θάλασσας. Εφόσον οι Έλληνες ονόμαζαν τη Μεσόγειο Έσω Θάλασσα, τον Ατλαντικό Έξω θάλασσα, οι μελετητές πιστεύουν πως Ετέρα Θάλασσα ήταν ο Ειρηνικός).

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις | Με ετικέτα: , , , | 161 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 3 – Στην αχλύ του μύθου, συνέχεια

Posted by sarant στο 28 Αύγουστος, 2018

Πριν από ένα μήνα ξεκινήσαμε να δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Η δεύτερη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα δημοσιεύουμε την τρίτη συνέχεια, που και πάλι διερευνά μυθολογικά στοιχεία.

Η έξοδος των Εβραίων από την Αίγυπτο

Σύμφωνα με τη Βίβλο, ο Μωυσής, νόθο παιδί μιας Αιγύπτιας πριγκίπισσας, τοποθετήθηκε από τη μητέρα του σε ένα κάνιστρο αλειμμένο με πίσσα και αφέθηκε στα νερά του Νείλου. Διασώθηκε από μια οικογένεια Εβραίων και ενσωματώθηκε στην πολυπληθή εβραϊκή παροικία, η οποία είχε δημιουργηθεί στη χώρα αρκετές γενεές πιο μπροστά, από τον Ιωσήφ και τα αδέλφια του. (Σημείωση: Το όνομα του ίδιου του Μωυσή είναι αιγυπτιακό mss = γιος, παιδί. Η ιστορία εξάλλου με την τοποθέτησή του στο κάνιστρο θυμίζει πολύ την ανάλογη ιστορία του Περσέα).

Ο Μωυσής με τον ετεροθαλή αδελφό του, τον Ααρών, αναδείχτηκαν σε ηγέτες των Εβραίων της Αιγύπτου, που εκείνον τον καιρό αντιμετώπιζαν τη σκληρή καταπίεση του Φαραώ. Ο Μωυσής, αφού απείλησε τον Φαραώ με τις «δέκα πληγές», που θα χτυπούσαν τη χώρα απέσπασε την άδεια να επιτραπεί στους Εβραίους να φύγουν από τη χώρα.

Ο Μωυσής μπήκε επικεφαλής της «Εξόδου», όπως ονομάστηκε η αποχώρηση των Εβραίων από την Αίγυπτο και κατόρθωσε να τους οδηγήσει με ασφάλεια στη χερσόνησο του Σινά, παρά την καταδίωξή τους από τον αιγυπτιακό στρατό, που έστειλε ο Φαραώ μετανιώνοντας για την άδεια που τους έδωσε. Σε μια φάση προκάλεσε διαχωρισμό των νερών της θάλασσας, για να περάσουν στην αντίπερα όχθη οι Εβραίοι, ενώ οι Αιγύπτιοι πνίγηκαν όταν επανήλθαν τα νερά.

Ο Μωυσής και ο λαός του περιπλανήθηκαν πολλά χρόνια στην έρημο και υπέφεραν από πείνα και στερήσεις. Τότε ο Μωυσής ανέβηκε το όρος Σινά και δέχτηκε από τον Θεό τις «δέκα εντολές», κανόνα ηθικής και πίστης, τις οποίες χαραγμένες σε δυο πέτρινες πλάκες μετέφερε στους Εβραίους. Τελικά, πέθανε χωρίς να αντικρίσει τη «Γη της Επαγγελίας».

Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές η έξοδος πρέπει να συμπίπτει με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, η οποία συνοδεύτηκε από πλήθος τρομακτικών φαινομένων, που αποτυπώθηκαν στη μνήμη των λαών της Ανατολικής Μεσογείου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εβραϊσμός, Εξερευνήσεις, Μυθολογία | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Στην αχλύ του μύθου

Posted by sarant στο 14 Αύγουστος, 2018

Πριν από 15 μέρες ξεκινήσαμε να δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Η πρώτη συνέχεια, όπου παρουσιάσαμε τον πρόλογο και την εισαγωγή του συγγραφέα, βρίσκεται εδώ. Σήμερα δημοσιεύουμε τη δεύτερη συνέχεια.

 

ΣΤΗΝ ΑΧΛΥ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ

Στις μυθολογίες όλων των αρχαίων λαών θα συναντήσουμε αφηγήσεις μεγάλων ταξιδιών, πολλά από τα οποία θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξερευνητικά. Πολλές από τις αφηγήσεις αυτές περισώθηκαν με τη μορφή επών. Τα απαγγέλλανε δηλαδή ή, το πιθανότερο, τα έψαλλαν, ειδικοί αοιδοί ή βάρδοι, σε συγκεντρώσεις του γένους ή σε σπίτια αρχόντων ή σε αυλές ηγεμόνων και αυτή η προφορική μετάδοση των επών συνεχίστηκε επί αιώνες, με αποτέλεσμα πολλά να φτάσουν στις επόμενες γενεές αλλοιωμένα και κάποια να χαθούν.

Σε λαούς που παρέμειναν σε όλη την Αρχαιότητα τροφοσυλλέκτες, κυνηγοί ή ακόμα νομάδες κτηνοτρόφοι, τα έπη παρέμειναν για πάντα προφορικά και η μετάδοσή τους από γενιά σε γενιά στηριζόταν στις ικανότητες των αοιδών να τα απομνημονεύουν και να τα μεταδίδουν στους μαθητές – διαδόχους τους. Με τη διάδοση της γραφής, η οποία συνδέεται αναπόσπαστα με τη γεωργική παραγωγή, τη δημιουργία πόλεων και την ανάπτυξη εμπορίου, μερικά έπη καταγράφηκαν και διασώθηκαν και έτσι έφθασαν ως εμάς, όπως το Έπος του Γιλγαμές, η Μαχαβαράτα και η Ραμαγιάνα ή η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, τα περισσότερα όμως έχουν χαθεί και μόνο εμμέσως, από άλλες πηγές, μπορούμε να εικάσουμε σε ποια ταξίδια και ποιες εξερευνήσεις αναφέρονται

Από πλευράς αρχαιότητας, τα πρώτα καταγραμμένα έπη εμφανίστηκαν στην περιοχή που ορίζεται ως Εγγύς Ανατολή, δηλαδή στις σημερινές Αίγυπτο, Παλαιστίνη, Συρία και Ιράκ, όπου άλλωστε πρωτοεμφανίστηκε η γεωργία και η κτηνοτροφία, όπου δημιουργήθηκαν οι πρώτες πόλεις και όπου συναντούμε τα αρχαιότερα συστήματα γραφής. Με μικρή διαφορά χρόνου η καταγραφή των επών επεκτάθηκε και στον χώρο του Αιγαίου και της Μικρασίας. Σε όλες αυτές τις χώρες αναπτύχθηκε πολύ σημαντική λογοτεχνία, που σε πολλές περιπτώσεις είναι η γεννήτρα δημοφιλών μύθων, παιδικών παραμυθιών ή θρησκευτικών αφηγήσεων, οι οποίες επιζούν ως τις μέρες μας.

Χωρίς να παραγνωρίζουμε το ενδεχόμενο, όλοι αυτοί οι μύθοι να κρύβουν μέσα τους κάποιον ιστορικό πυρήνα, δεν μπορούμε παρά να τους αντιμετωπίσουμε όπως είναι, σαν μύθους δηλαδή. Πρόκειται όμως για μύθους τόσο γοητευτικούς που άντεξαν στον χρόνο, έχουν περάσει στη μυθολογία και άλλων λαών καθώς και σε παιδικά παραμύθια και έχουν εμπνεύσει καλλιτέχνες που υπηρέτησαν όλες τις μορφές της τέχνης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Μυθολογία | Με ετικέτα: , , , , | 86 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Εισαγωγή

Posted by sarant στο 31 Ιουλίου, 2018

Όταν ακόμα ζούσε ο πατέρας μου, ο Δημήτρης Σαραντάκος, είχαμε καθιερώσει στο ιστολόγιο να αναδημοσιεύουμε τις επιφυλλίδες που δημοσίευε κάθε Τρίτη στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Μετά τον θάνατό του, τον Δεκέμβριο του 2011, συνεχίσαμε να δημοσιεύουμε Τρίτη αποσπάσματα από τα βιβλία του, αν και η συχνότητα εσκεμμένα μειώθηκε, μια φορά κάθε δεύτερη Τρίτη πλέον, για να διαρκέσουν περισσότερο οι αναδημοσιεύσεις.

Με τον τρόπο αυτό παρουσιάσαμε, είτε ολόκληρα είτε σε αποσπάσματα, αρκετά βιβλία του πατέρα μου, με πιο πρόσφατο το βιβλίο του «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» -μια δημοσίευση που ολοκληρώθηκε πριν από 15 μέρες.

Από σήμερα περνάμε στο τρίτο βιβλίο που εξέδωσε ο πατέρας μου στον εκδοτικό οίκο Γνώση, το 2011, με τίτλο Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Θα δημοσιεύσουμε και από αυτό αποσπάσματα, πάντα με την καθιερωμένη συχνότητα, Τρίτη παρά Τρίτη.

Ξεκινάμε σήμερα με τον πρόλογο και την εισαγωγή του συγγραφέα.

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο αυτό είναι το τρίτο βιβλίο μου το οποίο αναφέρεται στην Αρχαιότητα. Αυτή τη φορά, όμως, όχι αποκλειστικά στην ελληνική αρχαιότητα, ούτε στην αρχαία ελληνική γραμματεία, όπως τα προηγούμενα. Όχι γιατί έπαψα να αγαπώ και να θαυμάζω την αρχαία ελληνική σκέψη, αλλά γιατί, ερευνώντας τα όσα έχουν καταγραφεί για τους αρχαίους εξερευνητές, ταξιδιώτες και περιηγητές, είδα πως δίπλα στα ελληνικά επιτεύγματα, παρουσιάζουν το ίδιο ή και μεγαλύτερο ενδιαφέρον και συναφή κατορθώματα άλλων αρχαίων λαών. Εξάλλου, πιστός στο θεμελιώδες ρητό «μέτρον άριστον», απορρίπτω τις υπερβολές εκείνων που θέλουν τους Έλληνες (τους αρχαίους βεβαίως) να υπερτερούν και να προηγούνται σε όλα.

Μια άλλη διαπίστωση, που με παρακίνησε να γράψω αυτό το βιβλίο είναι πως τα θαυμάσια αυτά κατορθώματα, ελληνικά και ξένα, είναι άγνωστα στο πολύ κοινό, που θεωρεί ότι οι εξερευνήσεις και οι περιηγήσεις χαρακτηρίζουν μόνο τους νεότερους χρόνους, ενώ η αλήθεια είναι πως γίνονταν από τη βαθιά αρχαιότητα. Και η διαπίστωση, πως σε τόσο παλιούς καιρούς υπήρξαν άνθρωποι, που με τα πόδια ή σε ράχη υποζυγίου, ή με πρωτόγονα πλωτά μέσα πραγματοποιούσαν ταξίδια χιλιάδων χιλιομέτρων, που κρατούσαν χρόνια ολόκληρα, για να μάθουν τι κρύβεται πίσω από τη γραμμή των οριζόντων, προκαλεί δικαιολογημένα τον θαυμασμό μας. 

Με τους χάρτες που παρεμβάλω στην αφήγησή μου, προσπαθώ να κάνω πιο κατανοητές τις διαδρομές των εξερευνητών και να δείξω πως σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας, η Οικουμένη ήταν χωρισμένη σε τρεις τουλάχιστον υπο-πλανήτες, αλλά  οι κάτοικοι του καθενός αγνοούσαν την ύπαρξη των άλλων.

(…)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ανέκαθεν οι άνθρωποι πήγαιναν από τον ένα τόπο στον άλλο. Ίσως από τότε που οι ανθρωποειδείς πρόγονοι τους κατέβηκαν από τα δέντρα, τιθάσευσαν τη φωτιά, άρχισαν να φτιάχνουν εργαλεία και να μιλούν. Ίσως από τότε διατρέχανε μεγάλες αποστάσεις, αναζητώντας την τροφή τους.

Από τα άλλα ζωικά είδη συναντάμε αυτή την τάση μετακίνησης στα λεγόμενα αποδημητικά: πουλιά, κυρίως, αλλά και ορισμένα είδη τρωκτικών, ψαριών και χελιών. Πρόκειται όμως για τελείως διαφορετικές περιπτώσεις. Στα αποδημητικά κυριαρχεί το ένστικτο, που τα σπρώχνει να μεταναστεύουν ανάλογα με τις εποχές ή για λόγους πολλαπλασιασμού τους. Τα λοιπά ζωικά είδη είναι κατά κάποιον τρόπο δεμένα με τον τόπο όπου ζουν και για να επιβιώσουν  έχουν προσαρμοστεί απολύτως στις τοπικές συνθήκες.

Αντίθετα, οι άνθρωποι δεν ωθήθηκαν ποτέ από το ένστικτο, ενώ από πολύ νωρίς αποδεσμεύτηκαν από τα δεσμά που τους κρατούσαν δεμένους σε έναν τόπο. Οι φυλές των παλαιολιθικών ανθρώπων, συνεχώς και πολύ εύκολα, έφευγαν από τον ένα τόπο για να παν σε άλλον.

Φυσικά δεν ήταν μόνο η αναζήτηση τροφής που τους έσπρωχνε να μετακινούνται. Βασικό κίνητρο ήταν και η ικανοποίηση της έμφυτης περιέργειας, που χαρακτηρίζει το είδος άνθρωπος ο έμφρων. Θέλανε να μάθουν τι έκρυβε πίσω του το βουνό που έφραζε το δρόμο τους, πού ακουμπούσαν οι άκρες του ουράνιου τόξου, τί βρισκόταν πέρα από τη γραμμή του ορίζοντα.

Ενώ όμως κατά την παλαιολιθική και μεσολιθική εποχή οι άνθρωποι που κατοικούσαν στη Γη ήταν εξαιρετικά ολιγάριθμοι, όταν άρχισαν να καλλιεργούν τη γη και εξημέρωσαν πολλά ζώα, η αφθονία τροφής που εξασφάλισαν, αφενός μεν αύξησε τον αριθμό τους, αφετέρου δε τους μετέβαλε από νομάδες σε μόνιμους κάτοικους ενός τόπου. Κατά την, πραγματικά επαναστατική, νεολιθική εποχή σημειώθηκαν κολοσσιαίας σημασίας καινοτομίες. Εκτός από την καλλιέργεια της γης, και την κτηνοτροφία, εφευρέθηκε ο τροχός, η υφαντουργία, η κεραμική και η γραφή. Δημιουργήθηκαν μόνιμοι οικισμοί και σημειώθηκε αληθινή πληθυσμιακή έκρηξη.

Οι άνθρωποι δε χωρούσαν πια στον αρχικό τόπο τους και άρχισαν να φεύγουν σε άλλες περιοχές, δημιουργώντας εκεί νέες εστίες, αποικίες των παλιών. Με την αύξηση του πληθυσμού τα νεολιθικά χωριά έγιναν κώμες και αυτές με τη σειρά τους πόλεις. Το αμέσως επόμενο βήμα στην κοινωνική εξέλιξη των ανθρώπων ήταν ο σχηματισμός των πρώτων κρατικών σχημάτων και η διάσπαση της προηγούμενης ενιαίας κοινωνίας του γένους, σε τάξεις, ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους.

Οι άνθρωποι όμως δεν έπαψαν να μετακινούνται. Εκτός του ότι στην περίμετρο των μόνιμων νεολιθικών οικισμών εξακολουθούσαν να μετακινούνται οι νομαδικοί πληθυσμοί των τροφοσυλλεκτών και των κυνηγών, προστέθηκαν σ΄ αυτούς κτηνοτρόφοι που επέλεξαν τον νομαδικό τρόπο ζωής, ενώ σημειώνονται οι πρώτες οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές, καθώς και τα μακρινά ταξίδια ανθρώπων στη στεριά και θάλασσα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί πως κατά την αρχαιότητα τα χερσαία ταξίδια ήταν πολύ διαφορετικά από τα θαλάσσια. Κατά κανόνα ήταν πιο κουραστικά, πιο δαπανηρά και πιο επισφαλή, ενώ τα θαλασσινά ταξίδια ήταν σαφώς πιο άνετα και ασφαλή, μόνο που σταματούσαν τον χειμώνα, λόγω των κακών καιρικών συνθηκών.

Μολονότι ο τροχός είναι εφεύρεση της πρώιμης νεολιθικής εποχής, τα τροχοφόρα οχήματα ήταν σπάνια και δύσχρηστα. Υπήρχαν βέβαια τα ελαφρά και γρήγορα πολεμικά άρματα, ζεμένα σε ένα ή δύο άλογα, με τα οποία όμως μπορούσαν να μετακινηθούν δύο το πολύ άτομα σε μικρές σχετικές αποστάσεις και για μικρό χρονικό διάστημα. Για μεταφορά φορτίων ήταν απολύτως ακατάλληλα. Για τη μεταφορά εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών υπήρχαν βαρύτερα ξύλινα οχήματα με τέσσερις συμπαγείς τροχούς, που τα έσερναν δύο ή περισσότερα γαϊδούρια ή άλογα ή μουλάρια ή ακόμη και βόδια.

Τη χρήση τροχοφόρων μεταφορικών μέσων δεν την περιόριζε μόνο η μικρή ταχύτητα τους. Ήταν και η πλήρης έλλειψη δρόμων κατάλληλων για να κινηθούν. Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις έγινε συμφερότερη η μεταφορά των εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών στη ράχη ζώων, κυρίως γαϊδουριών, που σχημάτιζαν αληθινά καραβάνια. Υπήρχε όμως και το πρόβλημα της ασφαλείας καθώς στην πορεία τους τόσο τα οχήματα όσο και τα ζώα, συναντούσαν ληστές, άγριους εχθρικούς πληθυσμούς ή ακόμα και άγρια θηρία.

Αντίθετα, τα θαλασσινά ή τα ποτάμια ταξίδια ήταν πολύ εύκολα, πολύ πιο γρήγορα και πολύ πιο ασφαλή. Σε χώρες που τις διασχίζανε μεγάλα ποτάμια, όπως ο Νείλος την Αίγυπτο, ο Ευφράτης και ο Τίγρης τη Μεσοποταμία, ο Ινδός και ο Γάγγης την Ινδική, ο Γιανγκ Τσε Γιανγκ και ο Χουάνγκ Χο την Κίνα, η μεταφορά με πλωτά μέσα ήταν ο καθιερωμένος τρόπος και συνετέλεσε αποφασιστικά στην προκοπή αυτών των χωρών. Αλλά και σε περιοχές με πολλά νησιά και κόλπους που εισχωρούσαν βαθιά στην ξηρά, όπως η Ελλάδα, οι θαλάσσιες μεταφορές καθιερώθηκαν ήδη από τα τέλη της παλαιολιθικής εποχής. Το μόνο σοβαρό μειονέκτημα των θαλασσινών ταξιδιών είναι πως τον χειμώνα σταματούσαν λόγω κακοκαιρίας.

ΕΙΚΟΝΑ 1

Ομοίωμα βάρκας από πηλό

(Εθν. Αρχαιολ. Μουσείο)

Από αμνημονεύτων ετών στη συλλογική μνήμη πολλών λαών έχουν καταγραφεί τα ταξίδια και οι περιπέτειες μεγάλων εξερευνητών και ταξιδευτών. Στην ελληνική μυθολογία έχουμε την «εκστρατεία» του Διονύσου στις Ινδίες, το ταξίδι του Περσέα στην Αιθιοπία, τις περιπλανήσεις του Ηρακλή στην Ιταλία και Δυτική Μεσόγειο και φυσικά την Αργοναυτική εκστρατεία και τις περιπέτειες του Οδυσσέα.

Δεν ήταν όμως  μόνο οι αρχαίοι Έλληνες που επιχειρούσαν εξερευνήσεις. Και άλλοι πολιτισμένοι λαοί της Αρχαιότητας, όπως οι Κινέζοι, οι Ινδοί, οι Σουμέριοι και οι Αιγύπτιοι είχαν στο ενεργητικό τους ανάλογα κατορθώματα. Ο μυθικός αυτοκράτορας Μου, είχε φθάσει το 3000 π.Χ. «στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος», ενώ μνημονεύεται εξερεύνηση των ακτών της Καλιφορνίας από Κινέζους.

Οι Σουμέριοι φαίνεται πως είχαν εξερευνήσει τον Περσικό κόλπο από τον μυχό του ως τη μυθική χώρα Μαγκάν, από την οποία, κατά την παράδοση, προήλθαν. Οι Ινδοί είχαν από πολύ νωρίς περάσει στην Κεϋλάνη και είχαν εξερευνήσει τα νησιωτικά συμπλέγματα του Ινδικού ωκεανού. Τέλος, οι πρόγονοι των Πολυνησίων από τις ακτές της Νότιας Κίνας απλώθηκαν σ΄ολόκληρο τον Ειρηνικό ωκεανό, πραγματοποιώντας μιαν από τις μεγαλύτερες εποποιίες του ανθρώπου.

Από τους Αιγύπτιους έχουμε τις πρώτες καταγραμμένες πληροφορίες για εξερευνήσεις, που αρχίζουν από τον καιρό της Αρχαίας Αυτοκρατορίας και φθάνουν ως την εποχή της παρακμής της Αιγύπτου, τον καιρό της 23ης Δυναστείας.

Εξερευνήσεις έκαναν οπωσδήποτε και οι Φοίνικες, που δεν περιορίστηκαν μόνο στη Μεσόγειο αλλά ανοίχθηκαν στον Ατλαντικό και τον Ινδικό ωκεανό, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Περισσότερες και πιο οργανωμένες εξερευνήσεις έκαναν οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασσικής εποχής και αυτοί, επίσης, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Οι γνώσεις για καινούργιες χώρες που έφεραν οι κατακτήσεις του μεγάλου Αλεξάνδρου συμπληρώθηκαν με τις εξερευνήσεις του Νέαρχου και αργότερα με τα ταξίδια του Κτησία και του Μεγασθένη.

Την ίδια περίπου εποχή, στην άλλη άκρη του Πανελλήνιου, οι Μασσαλιώτες θαλασσοπόροι και εξερευνητές Ευθυμένης και Πυθέας πραγματοποίησαν τολμηρά ταξίδια, ο πρώτος περιπλέοντας τις δυτικές ακτές της Αφρικής και ο δεύτερος εξερευνώντας τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, τα Βρετανικά νησιά και τη Βόρεια θάλασσα, φτάνοντας ως τη μυθική Θούλη.

Είχαν προηγηθεί, βέβαια, κατά μερικές δεκαετίες οι Καρχηδόνιοι. Ο Άννων περιέπλευσε τις ακτές της Αφρικής και έφτασε ως τον μυχό του κόλπου της Γουινέας και ο Ιμίλκων, αφού περιέπλευσε τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, ανοίχτηκε στον Ατλαντικό, φτάνοντας ως τη θάλασσα των Σαργασσών.

Χάρη σ΄ αυτές τις εξερευνήσεις, η όψη του κόσμου πλάταινε συνεχώς στα μάτια του ανθρώπου της Αρχαιότητας, αλλά αυτό δεν είχε σαν συνέπεια την ενοποίηση του κόσμου. Η Οικουμένη εξακολουθούσε να μένει χωρισμένη σε υπο-πλανήτες. Οι κάτοικοι της Μεσογείου αγνοούσαν την ύπαρξη της Κίνας, της Ινδονησίας και της Ιαπωνίας και οι κάτοικοι της Άπω Ανατολής αγνοούσαν την ύπαρξη μιας Άπω Δύσης, οι κάτοικοι της Ινδικής χερσονήσου αγνοούσαν την Ευρώπη, τη Σιβηρία, την Κίνα και την Ιαπωνία, για να μην αναφέρω τους κλειστούς απομονωμένους κόσμους της Αμερικής και της Ωκεανίας.

Η ενοποίηση του πλανήτη θα γινόταν χίλια χρόνια αργότερα, με τις εξερευνήσεις των Νεότερων Χρόνων, αλλά αυτό ξεφεύγει από τα όρια αυτού του βιβλίου.

 

Το βιβλίο αποτελείται από 7 κεφάλαια και το παράρτημα. Τα πρώτα έξι κεφάλαια έχουν μπει με  χρονολογική σειρά. Ξεκινούν από τους μυθικούς χρόνους και φθάνουν ως την ύστερη αρχαιότητα. Το έβδομο αφορά την εικόνα που είχαν οι άνθρωποι της Αρχαιότητας για τον πλανήτη μας. Στο παράρτημα τέλος αναφέρονται διάφορες γοητευτικές ή απλώς διασκεδαστικές θεωρίες, υποθέσεις και μύθοι για φανταστικές ηπείρους ή για εξερευνήσεις που ουδέποτε έγιναν.

Ανεξαρτήτως της δομής αυτής του βιβλίου, στα έξι κεφάλαιά του, που αναφέρονται σε εξερευνήσεις και περιηγήσεις ή μεταναστεύσεις, για λόγους ταξινόμησης και διαχείρισης του διαθέσιμου υλικού διακρίνω τις εξής περιπτώσεις:

α) Περιπλανήσεις ή ταξίδια μεμονωμένων ατόμων

β) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές μεμονωμένων ατόμων

γ) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές πολυμελών ομάδων

δ) Μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων

ε) Οργανωμένοι αποικισμοί

 

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Ιστορία | Με ετικέτα: , | 176 Σχόλια »