Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Επί της διαδικασίας’ Category

Υποχρεωτικότητα, μια νέα λέξη

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2021

Πριν αρχίσω το σημερινό άρθρο, μια σημείωση επί της διαδικασίας. Εδώ και πολλά χρόνια, δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, σε συνέχειες, βιβλία του πατέρα μου. Αυτό το άρχισα μετά τον αναπάντεχο θάνατό του στα τέλη του 2011 και σταδιακά έχω δημοσιεύσει όλα σχεδόν τα βιβλία του -πριν από 14 μέρες ολοκληρώθηκε η παρουσίαση του βιβλίου του «Οι εσταυρωμένοι σωτήρες». Επειδή διστάζω να παρουσιάσω ανέκδοτα έργα του που δεν τα είχε χαρακτηρίσει «έτοιμα προς έκδοση» κι επειδή για τεχνικούς λόγους δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να παρουσιάσω ένα βιβλίο του που δεν έχει παρουσιαστεί εδώ, θα διακόψω για ένα διάστημα αυτές τις δημοσιεύσεις.

Πάμε λοιπόν στο άρθρο μας, που ο τίτλος του ίσως σας φανεί ανακριβής. Είναι πράγματι «νέα λέξη» η υποχρεωτικότητα; Ναι και όχι, θα έλεγα. Ασφαλώς η λέξη δεν εμφανίστηκε το 2021. Αν κάνετε αναζήτηση στα σώματα κειμένων, θα τη βρείτε, σποραδικά, και σε προηγούμενα χρόνια.

Αλλά και λεξικογραφικά, έχει κάποια παρουσία, αφού από τα τέσσερα μεγάλα έντυπα λεξικά μας υπάρχει ένα που την καταγράφει. Είναι το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, που δίνει τον ορισμό: «η ιδιότητα του υποχρεωτικού» και τις φράσεις: «η υποχρεωτικότητα της εκπαίδευσης / της προσχολικής εκπαίδευσης / της ψήφου». Αλλά και το Βικιλεξικό καταγράφει τον όρο.

Βέβαια, η λέξη είναι παράγωγος όρος, κανονικά σχηματισμένος, απόλυτα διαφανής. Όμως δεν εμφανίζεται συχνά στα παλιότερα σώματα κειμένων, ίσως επειδή είναι πολυσύλλαβη (οχτώ οι συλλαβές της, ακόμα και με τα ελληνικά μέτρα είναι πολλές) αλλά και, κυρίως, επειδή υπάρχουν εύκολες περιφράσεις -ας πούμε, αντί για «η υποχρεωτικότητα της εκπαίδευσης» θα μπορούσαμε να πούμε -και το λέμε- «ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης». Πάντως, σε νομικά κτλ. κείμενα ο όρος ακουγόταν.

Βρίσκω διατριβή με τίτλο «Η υποχρεωτικότητα ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της κοινωνικής ασφάλισης», που έχει εκδοθεί και σε βιβλίο. Χαρακτηριστικό είναι ότι η αγγλική μετάφραση του τίτλου χρησιμοποιεί περίφραση: The compulsory character…

Να σημειώσω ακόμη ότι σε παλιότερα κείμενα βρήκα τη λέξη να χρησιμοποιείται κάποτε με διαφορετική σημασία, αν και η διαφορά έγκειται στη σημασία της λέξης «υποχρεωτικός». Διότι υποχρεωτικός δεν είναι μόνο αυτός που μας επιβάλλει μια υποχρέωση αλλά και ο ευγενικός και περιποιητικός, που με τη συμπεριφορά του μας υποχρεώνει. Κι έτσι, όταν στην αλληλογραφία των Κουντουριώτηδων διαβάζουμε «Σας εκφράζομεν κατ’ ακολουθίαν τάς ειλικρινεστάτας των ευχαριστιών διά την τόσην ευγενή και φιλικήν υποχρεωτικότητα» πρέπει να καταλάβουμε την περιποιητική συμπεριφορά, όχι την επιβολή υποχρέωσης.

Αλλά βέβαια φέτος η συχνότητα της χρήσης του όρου «υποχρεωτικότητα» εκτινάχθηκε σε ύψη πρωτοφανή. Και βέβαια στον καιρό της πανδημίας, όταν λέμε «υποχρεωτικότητα» όλοι καταλαβαίνουμε «υποχρεωτικότητα των εμβολιασμών» αν και ο όρος είχε επίσης χρησιμοποιηθεί για τα τεστ. Και σίγουρα η υποχρεωτικότητα θα περιλαμβάνεται στις υποψήφιες για τη Λέξη του 2021, αν είμαστε καλά ως τότε και έχουμε όρεξη να κάνουμε τον διαγωνισμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επί της διαδικασίας, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , , , | 216 Σχόλια »

Κλειστόν λόγω ασθενείας

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2013

Cartoon SickΤο ιστολόγιο θα μείνει κλειστό λόγω ασθενείας του Νικοκύρη, από σήμερα και για κάμποσες μέρες, σίγουρα ίσαμε τη Δευτέρα, μπορεί και παραπάνω. Εκείνη η άτιμη ίωση που με ταλαιπωρούσε δεν ήταν τελικά μια κάποια ίωση, ανώνυμη και μπανάλ. αλλά στρεπτοκοκκική ζαμπονοτυρόπ… όχι, κάτι άλλο που έχει μέσα λαρυγγο- και πιάνει 8 συλλαβές (δεν αποκαλύπτω όμως ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα). Ως τώρα ήμουν στο κρεβάτι με υψηλό πυρετό, απο χτες το βράδυ άρχισε και ο λαιμός τα δικά του.

Η πλάκα είναι ότι επειδή είχα ιδρώσει πολύ και νόμιζα πως μου είχε πέσει ο πυρετός, πήγα στον γιατρό άνετος, λέγοντάς του, καθώς έβαζα το θερμόμετρο: «Γιατρέ, νομίζω ότι περνάει, είμαι σχεδόν απύρετος».

Κοιτάζει το θερμόμετρο: «Κούνια που σας κούναγε αγαπητέ (αυτό μόνο το σκέφτηκε, δεν το είπε), έχετε 39».

Τώρα που τα γράφω αυτά είμαι όντως σχεδόν απύρετος (ένα τριανταεφτάμισι το έχω βέβαια), γιατί πήρα αντιπυρετικό και έχω εναποθέσει τις ελπίδες μου στο αντιβιοτικό για τα υπόλοιπα.

Που σημαίνει ότι για μερικές μέρες το ιστολόγιο δεν θα ανανεώνεται, εκτός αν παρουσιάσω απρόσμενη καλυτέρεψη. Στα πέντε χρόνια που κοντεύει να συμπληρώσει το ιστολόγιο δεν έχω πάρει ποτέ τόσο μακρά αναρρωτική από το μετερίζι. Θα μπορούσα να ανεβάζω παλιά άρθρα, αλλά επειδή με πιάνει το φιλότιμο και τα αλλάζω τελικά είναι κι αυτά αρκετός κόπος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανακοινώσεις, Επί της διαδικασίας, Προσωπικά | Με ετικέτα: , | 250 Σχόλια »

Το σημερινό άρθρο…

Posted by sarant στο 19 Ιουνίου, 2013

Το άρθρο που είχα ετοιμάσει για σήμερα, θα ανεβεί αύριο (εκτός αν πάει για μεθαύριο λόγω τυχόν έκτακτης επικαιρότητας).

Για σήμερα, επειδή η απόφαση του ΣτΕ δεν επιτρέπει να σιγήσει εντελώς το σήμα του ιστολογίου, βάζω ένα τραγούδι που μου αρέσει.

Posted in Επί της διαδικασίας | Με ετικέτα: , | 128 Σχόλια »

Τα σερί είναι για να σπάνε

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2012

Σερί είναι επίρρημα που σημαίνει «στη σειρά, συνεχώς, χωρίς διακοπή»: Δούλεψα δώδεκα ώρες σερί, ξεθεώθηκα! Το σερί είναι και ουσιαστικό, για μια ενέργεια που επαναλαμβάνεται χωρίς διακοπή: Με ένα σερί δώδεκα πόντων στα πέντε πρώτα λεπτά της τρίτης περιόδου, ο Παναθηναϊκός γύρισε το παιχνίδι. Το «σερί δώδεκα πόντων» σημαίνει φυσικά ότι η ομάδα πέτυχε δώδεκα συνεχόμενους πόντους χωρίς να δεχτεί κανέναν. Βέβαια, κάποτε θα βάλει καλάθι κι ο αντίπαλος: τα σερί είναι για να σπάνε.

Στο slang.gr βρίσκω καταγραμμένη την έκφραση το πάω σερί που σημαίνει ότι βγαίνω έξω το βράδυ και το τραβάω ως το πρωί, και χωρίς να κοιμηθώ πηγαίνω κατευθείαν στη δουλειά ή στο μάθημα ξενύχτης. Πρόκειται για έκφραση της νεανικής αργκό βέβαια, διότι μετά τα τριάντα αυτά τα πράγματα ευκολότερα λέγονται παρά γίνονται, τουλάχιστον συχνά. Και πάλι στο σλανγκρ βρίσκω ότι σερίφης, μεταξύ άλλων, είναι εκείνος ο οποίος το έχει πάει σερί.

Το σερί είναι δάνειο από τα γαλλικά, όπου série είναι η σειρά. Η γαλλική λέξη ανάγεται στο λατινικό series και στο ρήμα sero (συνδέω, πλέκω, συνάπτω). Αυτό θα έλεγε κανείς ότι είναι δάνειο από το ελλ. σειρά, ή έστω ότι οι δυο λέξεις συγγενεύουν, αλλά τα ετυμολογικά λεξικά δεν βρίσκουν σύνδεση της σειράς με το series, παρόλο που είναι συνώνυμα, κι έτσι το σερί δεν είναι αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθλήματα, Αντιδάνεια, Επί της διαδικασίας, Ιστορίες λέξεων, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , | 99 Σχόλια »

Γιατί ιστολόγιο;

Posted by sarant στο 16 Φεβρουαρίου, 2009

Στο Διαδίκτυο έχω παρουσία από το 1998, στην αρχή φιλοξενούμενος σε δωρεάν ιστοτόπους, από το 2004 με το δικό μου όνομα περιοχής, το http://www.sarantakos.com. Πολλές φορές όλον αυτό τον καιρό, και συχνότερα τα τελευταία χρόνια, ένιωθα τον πειρασμό να ανοίξω δικό μου ιστολόγιο. Αυτό που με απέτρεπε ήταν πως το ιστολόγιο είναι χρονοβόρο πράγμα. Τα οφέλη που έβλεπα ήταν αφενός ότι με το ιστολόγιο υπάρχει δυνατότητα ακαριαίας αντίδρασης και αφετέρου ότι είναι πιο εύκολη η αναπληροφόρηση. Τελικά, αφού αντιστάθηκα μήνες και χρόνια στον πειρασμό, σήμερα, 16 Φεβρουαρίου 2009, ενδίδω και ξεκινάω το ιστολόγιο, υπακούοντας έτσι στις προτροπές πολλών φίλων αλλά και επειδή διαπίστωσα ότι έχω ανάγκη την αναπληροφόρηση και, όσο κι αν οι επισκέπτες του ιστοτόπου άφηναν σχόλια, το ιστολόγιο είναι μορφή που ευνοεί τον σχολιασμό.

Προς το παρόν, το ιστολόγιο θα είναι «καθρέφτης» του ιστότοπου sarantakos.com, δηλαδή όσα άρθρα μπαίνουν στο sarantakos.com θα αναδημοσιεύονται κι εδώ, με εξαίρεση ίσως κάποια λογοτεχνικά κείμενα. Επίσης, στο ιστολόγιο ενδέχεται να μπουν ημερολογιακές σημειώσεις και επίκαιρα σχόλια που ίσως δεν μπουν στο σάιτ (π.χ. έβγαλα μια ωραία φωτογραφία).

Πόσο θα κρατήσει αυτή η δυαδική κατάσταση, δεν το ξέρω. Μπορεί σε ένα μήνα να διαπιστώσω ότι το ιστολόγημα μού τρώει πολύ χρόνο και να το παρατήσω παρόλα του τα κάλλη. Μπορεί, αν και το θεωρώ λιγότερο πιθανό, να αφοσιωθώ εδώ και ν’ αφήσω το σάιτ ν’ αραχνιάζει. Μπορεί να τα διατηρήσω και τα δυο, ποιος ξέρει.

Μετριασμό σχολίων (μοδερέσιο που λένε) δεν θα βάλω, αλλά διατηρώ το δικαίωμα να κόβω σχόλια και να αποκλείω σχολιαστές. Ελπίζω πως δεν θα χρειαστεί να το ασκήσω. Εξηγούμαι από τώρα για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις.

Φυσικά, το ιστολόγιο θα ασχολείται με τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα.

ν.σ.

Posted in Επί της διαδικασίας | Με ετικέτα: | 84 Σχόλια »