Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Επικαιρότητα’ Category

Η μπογιά του μπόγια

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2021

Τις προάλλες, σε κάποιο σχόλιο, ο φίλος μας ο Pedis μας πληροφόρησε ότι σε μια διαδήλωση που έγινε στην Ιταλία για την απεργία πείνας του Δ. Κουφοντίνα πετάχτηκαν τρικάκια, όπως αυτό της φωτογραφίας, που έγραφαν MITSOTAKIS BOIA.

Κι έτσι συνειδητοποιήσαμε πολλοί ότι η λέξη «μπόγιας» στα ελληνικά είναι δάνειο από τα ιταλικά.

Δάνειο, αλλά με αλλαγή σημασίας, διότι στα ελληνικά η σημερινή σημασία της λέξης είναι βεβαίως ο υπάλληλος που ασχολείται με τη σύλληψη και τη συγκέντρωση των αδέσποτων σκύλων. Βέβαια, επειδή τα καθήκοντά του είναι απεχθή, έστω κι αν είναι αναγκαία, μεταφορικά έχει πάρει τη σημασία (λέει το λεξικό) του πολύ αυστηρού ή σκληρού ανθρώπου.

Αλλά δεν είναι αυτή η σημασία στο τρικάκι, στα ιταλικά. Στα ιταλικά boia είναι ο δήμιος και δήμιο αποκαλούσαν τον Μητσοτάκη οι διαδηλωτές που πέταξαν τα τρικάκια (το άλλο σύνθημα που βλέπουμε στην εικόνα λέει «Να μεταφερθεί αμέσως ο Δ.Κ.»).

Έχει όμως και στα ιταλικά η λέξη πάρει πολλές μεταφορικές μειωτικές σημασίες, πράγμα διόλου παράξενο αφού και ο δήμιος ήταν πρόσωπο που το απεχθανόταν ο πολύς κόσμος, ακόμα περισσότερο από τον μπόγια.

Η αλλαγή της σημασίας από τον δήμιο στον υπάλληλο τον επιφορτισμένο με το κυνηγητό των αδέσποτων σκυλιών έγινε στα ελληνικά. Όταν πρωτομπήκε η λέξη στη γλώσσα μας, στα μεσαιωνικά χρόνια, σήμαινε, όπως και στα ιταλικά, δήμιος. Με αυτή τη σημασία τη βρίσκουμε στο Μεσαιωνικό Λεξικό του Κριαρά, όπου ήδη βρίσκουμε και τη μεταφορική σημασία του ελεεινού ανθρώπου.

Άλλωστε, η σημασία «δήμιος» διατηρήθηκε και στα επόμενα χρόνια, τόσο που να καταγράφεται και στο ΛΚΝ (φυσικά με την ένδειξη «παρωχημένο») όπως και στο λεξικό Μπαμπινιώτη και το ΜΗΛΝΕΓ (με την ένδειξη «παλαιότ.»). Βρίσκω, ας πούμε, μυθιστορηματική βιογραφία του Ρήγα, γραμμένη από τον Τάσο Βουρνά το 1956, όπου η λέξη μπόγιας χρησιμοποιείται για τον δήμιο: Σε λίγο ένας τσαούσης τέντωσε τα θυρόφυλλα κι ο μπόγιας με την ακολουθία του μπήκαν στην αυλή. Να πούμε εδώ ότι η λέξη, αν δεν σφάλλω, δεν έχει περάσει στα τουρκικά, όπου ο δήμιος είναι cellat, που έχει δώσει και το ελληνικό «τζελάτης».

Σε παλαιότερα κείμενα βρίσκω επίσης να αναφέρεται ως μπόγιας εκείνος που σκότωνε τα άλογα όταν γερνούσαν. Εικάζω ότι η σημασία εστιάστηκε αποκλειστικά στα αδέσποτα σκυλιά στα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν το πρόβλημα των αδέσποτων λυσσασμένων σκυλιών ήταν οξύτατο στην Αθήνα και σε άλλα αστικά κέντρα (στα Αττικά θα βρείτε πολλά χρονογραφήματα του Βάρναλη για το θέμα).

Και βέβαια στις μέρες μας, που έχει πια πάψει προ πολλού να εμφανίζεται το κάρο του μπόγια στους δρόμους των συνοικιών, η λέξη πρέπει να χρησιμοποιείται λιγότερο -αν και σ’ εμάς τους παλιότερους έχει μείνει η αστεία απειλή «θα φωνάξω να σε μαζέψει ο μπόγιας». Αναρωτιέμαι αν οι νεότεροι χρησιμοποιούν τη λέξη. Αν διαβάζει κανείς ας μας πει.

Όμως, το ταξίδι της λέξης το πιάσαμε από τη μέση. Θέλω να πω, αρκετή έχει ιστορία και η ετυμολογία της ιταλικής λέξης boia που γέννησε τον δικό μας μπόγια. Ο μπόγιας, βλέπετε, είναι αντιδάνειο, έχει απώτερη ελληνική αρχή. Η ιταλική λέξη είναι δάνειο από το λατινικό boja `δερμάτινο κολάρο για βόδια΄ και στη συνέχεια «λουρί, όργανο βασανισμού», που προέρχεται από το ελληνικό  βοεῖαι, πληθυντικός του βοεία `(λουρίδα από) τομάρι βοδιού΄. Ο δανεισμός έγινε στον πληθυντικό, bojae. Τα λουριά και ανάλογα σύνεργα ήταν χρήσιμα στον δήμιο.

Η ελληνική λέξη «βοείαι» είναι αρχικά επίθετο που έγινε ουσιαστικό (όπως ο ποντικός μυς έγινε ποντικός και το νηρόν ύδωρ νηρόν και μετά νερό). Έτσι και εδώ είχαμε «βοεία δορά» αρχικά για το δέρμα του βοδιού και στη συνέχεια για διάφορα αντικείμενα από βοδινό δέρμα πχ ασπίδες ή λουριά κτλ, αλλά συνήθως το «δορά» παραλείπεται. Ήδη στον Όμηρο (Ιλιάδα Ρ389-90), σε μια παρομοίωση για το πώς τραβούσαν τον νεκρό του Πάτροκλου, βρίσκουμε τον ιωνικό τύπο «βοείη»: ὡς δ᾽ ὅτ᾽ ἀνὴρ ταύροιο βοὸς μεγάλοιο βοείην λαοῖσιν δώῃ τανύειν μεθύουσαν ἀλοιφῇ, που το μεταφράζουν Καζαντζάκης και Κακριδής: Πώς όντας πει να δώσει ο μάστορας τρανού βοδιού τομάρι να το τεντώσουν οι καλφάδες του με ξίγκι ποτισμένο.

Οπότε, δεν ξέρω αν αυτό μας περιποιεί τιμή, αλλά ο μπόγιας έχει τρισχιλιετή ρίζα.

Έχουμε κι ένα περίπου ομόηχο του μπόγια ή ίσως δύο στη γλώσσα μας. Το ένα, το λιγότερο προφανές, είναι τα μπόγια, πληθυντικός της λέξης μπόι, που το χρησιμοποιούμε στον πληθυντικό κυρίως για μέτρηση ύψους ή βάθους, π.χ. «στο σημείο εκείνο του ποταμού το νερό φτάνει τα δυο μπόγια». Το μπόι έχει τουρκική ετυμολογία.

Το άλλο, που δεν είναι ακριβώς ομόηχο αφού έχουμε τονισμό σε άλλη συλλαβή, είναι βεβαίως η μπογιά. Κι αυτή τουρκικής προέλευσης, boya.

Ο τίτλος παίζει με τα ομόηχα. Δεν ξέρω αν είναι μπόγιας, ή δήμιος, ο Μητσοτάκης. Θα φανεί. Φοβάμαι μήπως θέλει να γίνει μπόγιας επειδή βλέπει ότι με την κάκιστη πορεία της πανδημίας και της οικονομίας, η σκληρή καταστολή και η πόλωση θα είναι ο μοναδικός τρόπος για να εξακολουθήσει να περνάει η μπογιά του. Αλλά αυτό θα το δούμε…

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 197 Σχόλια »

Να πεθάνει ο Κουφοντίνας;

Posted by sarant στο 22 Φεβρουαρίου, 2021

Εδώ και εβδομάδες, ο Δημήτρης Κουφοντίνας, ο εκτελεστής της 17 Νοέμβρη, βρίσκεται σε απεργία πείνας, διεκδικώντας να ακυρωθεί η μεταγωγή του στις φυλακές Δομοκού και να μεταφερθεί στο υπόγειο, ειδικά διαμορφωμένο, κελί του Κορυδαλλού όπου πέρασε τα 16 πρώτα χρόνια της κράτησής του.

Ο Κουφοντίνας από το 2018 εξέτιε την ποινή του στις αγροτικές φυλακές Κασσαβέτειας. Στα τέλη του 2020, ο υπουργός Μιχ. Χρυσοχοΐδης εισήγαγε διάταξη βάσει της οποίας απαγορεύεται η μεταγωγή σε αγροτικές φυλακές όσων έχουν καταδικαστεί για τρομοκρατία. Η διάταξη ήταν φωτογραφική, μια και αφορούσε μονάχα τον Κουφοντίνα. Ετσι, ο Κουφοντίνας έπρεπε να μεταφερθεί στον Κορυδαλλό, αντ’ αυτού όμως μεταφέρθηκε στον Δομοκό.

Ειχε προηγηθεί η απόρριψη των αιτημάτων του κρατουμένου για χορήγηση άδειας, παρόλο που η διαγωγή του στις προηγούμενες άδειες που του είχαν χορηγηθεί ήταν απολύτως νομότυπη. Αυτό εξηγει και την απόφασή του να κηρύξει απεργία πείνας από τις 8 Ιανουαρίου. Σήμερα, περισσότερες από 40 μέρες μετά, βρίσκεται στη ΜΕΘ του νοσοκομείου της Λαμίας και κάθε ώρα που περνάει ο κίνδυνος για τη ζωή του γίνεται ολοένα και μεγαλύτερος -ίσως μη αναστρέψιμος.

Ο Κουφοντίνας έχει κριθεί αμετάκλητα ένοχος για 11 δολοφονίες. Αυτό δεν είναι θέμα της συζήτησης. Έχει καταδικαστεί και εκτίει την ποινή του. Το μόνο θέμα συζήτησης είναι οι συνθήκες υπό τις οποίες εκτίει την ποινή του. Και βεβαια, ως κρατούμενος έχει δικαιώματα -και η προστασία των δικαιωμάτων του αφορά όλους μας, παρόλο που με κανέναν τρόπο δεν συμφωνούμε με τις απόψεις του Κουφοντίνα ούτε βέβαια επιδοκιμάζουμε τα εγκλήματά του.

Ακόμα, είναι ένας άνθρωπος που οδηγείται στον θάνατο απέναντι σε μια εκδικητική κρατική μηχανή.

Για τους λόγους αυτούς, υπέγραψα ένα κείμενο που υπογράφουν περίπου 500 άνθρωποι του πολιτισμού (δεν είναι σε αλφαβητική σειρά τα ονόματα). Γι’ αυτό και γράφω το σημερινό άρθρο, όπως είχα γράψει ανάλογο άρθρο για την απεργία πείνας του Βασίλη Δημάκη, όταν ήταν άλλη η κυβέρνηση.

Θα πείτε: γιατί να μας νοιάζουν τα δικαιώματα ενός εγκληματία; Μα, τοτε δεν θα έπρεπε να ενδιαφερόμαστε καθόλου για τους κρατούμενους. Και οπωσδήποτε, η προάσπιση των δικαιωμάτων στις οριακές καταστάσεις φαίνεται.

Με ρώτησε κάποιος στο Τουίτερ αν θα υπέγραφα «για τον Κορκονέα και τον Ρουπακιά». Αλλά ο Κορκονέας, αν δεν κάνω λάθος, έχει ήδη αποφυλακιστεί, ενώ ο Ρουπακιάς είμαι βέβαιος ότι θα έχει εξαιρετικά επιεική μεταχείριση στις φυλακές και δεν θα χρειαστεί όχι απεργία πείνας να κάνει αλλά ούτε τηλεφώνημα στους προστάτες του. Αν όμως πέφτω έξω και αν ο Ρουπακιάς φτάσει να αντιμετωπίζει ίδια εκδικητική μανία, τότε δεν αποκλείεται να εκφράσω συμπαράσταση.

Κάποιοι άλλοι αναρωτήθηκαν «τι γνώμη θα είχε η οικογένεια Αξαρλιάν» για την ενδεχομενη ικανοποίηση του αιτήματος του Κουφοντίνα. Αφενός, απ’ όσο ξέρω, οι οικογένειες των θυμάτων δεν έχουν λόγο στην σωφρονιστική μεταχείριση των δραστών. Δεν είδα να ζητείται η γνώμη της οικογένειας Φύσσα για το πού θα εκτίσει την ποινή του ο Ρουπακιάς και οι άλλοι της συμμορίας. Αλλά αφετέρου παρατηρώ ότι αυτή η διάκριση του Θάνου Αξαρλιάν από τα άλλα θύματα της 17Ν είναι σαν να υπονοεί ότι αυτός ηταν αθώο θύμα. Οι άλλοι δεν ήταν;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Δικαιώματα, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , | 778 Σχόλια »

MeToo θα πει «Κι εγώ»

Posted by sarant στο 8 Φεβρουαρίου, 2021

Πριν από τριάμισι χρόνια, τον Οκτώβριο του 2017, είχαμε συζητήσει στο ιστολόγιο πρώτη φορά το κινημα #MeToo, που τότε είχε κάνει την εμφάνισή του στις ΗΠΑ, με τις καταγγελίες από γυναίκες ηθοποιούς κατά του διάσημου χολιγουντιανού παραγωγού Χάρβεϊ Γουαϊνστάιν για βιασμό και σεξουαλική παρενόχληση.

Η μια καταγγελία έφερε την άλλη, ακούστηκε επιτέλους ο λόγος των γυναικών που αδιαμαρτύρητα επί δεκαετίες και δεκαετίες υφίσταντο τα πάνδεινα -και κάποιοι από τους θύτες το πλήρωσαν, όπως ο ίδιος ο Γουαϊνστάιν που τώρα βρίσκεται στη φυλακή για βιασμό.

Τότε είχαμε γράψει: Το #MeToo έχει τη δίεση μπροστά, που εισάγει μια ετικέτα θεματικής ταξινόμησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και φυσικά θα πει «κι εγώ». Όχι «ήμουν κι εγώ εκεί» όπως σε εκείνα τα ιστορικά αναγνώσματα που μοίραζε το Ρολ στη δεκαετία του 60, αλλά «ήμουν κι εγώ θύμα σεξουαλικής παρενόχλησης» (ή βιασμού ή εκβιασμού ή….)  -και φαίνεται πως σχεδόν όλες οι γυναίκες έχουν να διηγηθούν παρόμοιες εμπειρίες.

Το #MeToo πέρασε τον Ατλαντικό -στη Γαλλία έγινε αρκετή συζήτηση όταν κάποιες διάσημες γυναίκες προειδοποίησαν ότι υπάρχει φόβος να χαθεί το «δικαίωμα στο καμάκι» (γράψαμε και γι’ αυτό), αλλά δεν πέρασε στα μέρη μας -τότε.

Τρία χρόνια αργότερα, το κύμα έφτασε (επιτέλους) και στις δικές μας ακτές. Και, όπως συνήθως, η αρχή έγινε από μία καταγγελία, που λειτούργησε ως έναυσμα για ν’ απελευθερωθούν και οι άλλες φωνές.

Στην Ελλάδα, η τιμή αυτή ανήκει στην Ολυμπιονίκισσα Σοφία Μπεκατώρου, που κατάγγειλε, αρχικά ανώνυμα, έναν μεγαλοπαράγοντα της Ομοσπονδίας Ιστιοπλοϊας, ο οποίος την είχε κακοποιήσει το 1998, ενώ βρίσκονταν στο εξωτερικό για αγώνες. Σε δεύτερη φάση, τον κατονόμασε -ήταν ο Αριστείδης Αδαμόπουλος, αντιπρόεδρος της Ομοσπονδίας.

Οι καταγγελίες της Σ. Μπεκατώρου, σύμφωνα με το κλισέ που είναι αρκετά ταιριαστό για ένα άθλημα τόσο σχετικό με τον άνεμο, άνοιξαν τους ασκούς του Αιολου (τι να σου κάνει ένας μόνο ασκός;). Κι άλλες αθλήτριες της ιστιοπλοΐας αλλά και άλλων αθλημάτων έκαναν παρόμοιες καταγγελίες.

Ηταν θέμα χρόνου να αρχίσουν καταγγελίες και από άλλους χώρους (και άλλοι ασκοί). Ακούστηκαν λίγα πράγματα για τον πανεπιστημιακό χώρο, αλλά μετά οι καταγγελίες εστιάστηκαν στον χώρο του θεάτρου. Η Ζέτα Δούκα κατάγγειλε τον Γιώργο Κιμούλη για βίαιη και αντιεπαγγελματική συμπεριφορά, ενώ ακολουθησαν και καταγγελίες άλλων συναδέλφων της, γυναικών και ανδρών, στο ίδιο πνεύμα. Εδώ έχουμε μια επέκταση της αρχικής στόχευσης του #MeToo, αφού ρητά οι καταγγέλλουσες διευκρίνισαν ότι δεν υπήρξε σεξουαλική παρενόχληση από τον καταγγελλόμενο. Κατά τη γνώμη μου, δεν βοηθάει να συγκαταλέξουμε αυτές τις καταγγελίες μαζί με τις άλλες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δύο φύλα, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , , , , | 550 Σχόλια »

Αιώνιοι φοιτητές, ένας ακόμα μύθος

Posted by sarant στο 15 Ιανουαρίου, 2021

Οι φιλοκυβερνητικές εφημερίδες θριαμβολογούν ότι το νομοσχέδιο το οποίο, κατά παγκόσμια μάλλον πρωτοτυπία παρουσιάστηκε πρόσφατα από κοινού από τους υπουργούς Παιδείας, και Δημόσιας Τάξης (αναφέρω τον παλαιό τίτλο γιατί τον βρίσκω απείρως πιο ταιριαστό στον σημερινό υπουργό) πρόκειται επιτέλους να απαλλάξει την ανώτατη εκπαίδευση από τους «αιώνιους φοιτητές» -να τους «εκκαθαρίσει».

Κατά τη γνώμη μου, και όχι μόνο τη δική μου γνώμη, οι «αιώνιοι φοιτητές» είναι ένα σκιάχτρο, ένα ανύπαρκτο πρόβλημα, που ελάχιστα ή ίσως καθόλου δεν επιβαρύνουν τα πανεπιστημιακά ιδρύματα. Ο μόνος λόγος που προστέθηκε η σχετική διάταξη στο νομοσχέδιο (ενώ τα ΑΕΙ δεν τη ζήτησαν), είναι για να δοθεί ανέξοδα μια εντύπωση πυγμής στην εκλογική βάση του κυβερνώντος κόμματος σε μια περίοδο που οι επιπτώσεις της πανδημίας φαίνεται πως θα είναι πολύ σοβαρότερες από τις προσδοκώμενες και ότι θα διαρκέσουν πολύ περισσότερο.

Mε τον ορο «αιώνιοι φοιτητές» εννοούνται οι φοιτητές που καθυστερούν να πάρουν πτυχίο επί πολλά χρόνια. Φυσικά ο όρος είναι -σκόπιμα- υπερβολικός. Πάντως, αν τελικά το νομοσχέδιο ψηφιστεί ως έχει, η αιωνιότητα δεν διαρκεί και τόσο πολύ, αφού για τις περισσότερες σχολές (τις σχολές τετραετούς φοίτησης) θα διαγράφονται στο εξής όποιοι φοιτητές ξεπεράσουν τα έξι έτη σπουδών. Άρα, η αιωνιότητα, στην προκειμένη περίπτωση αρχίζει μόλις από τα εφτά χρόνια -κάπως τσουρούτικη τη βρίσκω.

Πόσοι είναι οι «αιώνιοι» φοιτητές δεν το ξέρουμε. Με στοιχεια του Σεπτεμβρίου 2020 υπήρχαν 235.000 φοιτητές που είχαν ξεπεράσει την κανονική διάρκεια σπουδών της σχολής τους έναντι 190000 που είχαν έτη σπουδών λιγότερα από τα προβλεπόμενα, αλλά αυτό δεν μας λέει πολλά πράγματα διότι από τις 235.000 οι περισσότεροι κατά πάσα πιθανότητα είναι φοιτητές με 1-2 χρόνια καθυστέρησης. Επίσης, στον αριθμό αυτό θα περιλαμβάνονται ασφαλώς και πολλοί που έχουν οριστικά εγκαταλείψει τις σπουδές τους, ίσως και τον μάταιο τούτο κόσμο, διότι οι κατάλογοι των εγγεγραμμένων φοιτητών δεν εκκαθαρίζονται τακτικά (είχε γίνει νομίζω μια εκκαθάριση το 2007).

Ο φοιτητής που έχει καθυστερήσει 4 ή 5 ή 6 χρόνια να πάρει πτυχίο, και που εμπίπτει στις περί διαγραφής διατάξεις του νομοσχεδίου, μπορεί να έχει πολύ βάσιμους λόγους για την καθυστέρηση αυτή. Μπορεί να αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας, οικονομικά προβλήματα που τον αναγκάζουν να εργαστεί, άλλα σοβαρά προσωπικά προβλήματα. Έχει αναφερθεί ότι το νομοσχέδιο θα έχει πρόβλεψη για τέτοιες περιπτώσεις, αλλά δεν μπόρεσα να βρω τις συγκεκριμένες προβλέψεις στα ρεπορτάζ του Τύπου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , , | 177 Σχόλια »

Να χαρούμε που το Τουίτερ έκλεισε τον λογαριασμό του Τραμπ;

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2021

Αν δεν ασχολείστε με τα κοινωνικά μέσα μπορεί και να μην το ξέρετε, και να μη βγάζετε και πολύ νόημα από την εικόνα εδώ αριστερά. Ισως όμως σας ενδιαφέρει το άρθρο ακόμα κι αν δεν ασχολείστε με το Φέισμπουκ και το Τουίτερ ή το Ίνσταγκραμ.

Μετά τα πρωτοφανή γεγονότα την προηγούμενη βδομάδα στην Ουάσινγκτον με την εισβολή οπλισμένων ακροδεξιών στο Καπιτώλιο, το Φέισμπουκ, το Τουίτερ και άλλες «πλατφόρμες» κοινωνικής δικτύωσης απενεργοποίησαν (κατάργησαν, απαγόρευσαν, έκλεισαν) τους λογαριασμούς που χρησιμοποιούσε ο (ακόμα) Πρόεδρος των ΗΠΑ για να επικοινωνεί με το κοινό.

Αυτή την επίσης πρωτοφανή κίνηση το Twitter θεώρησε (και σωστά) απαραίτητο να την εξηγήσει –δείτε εδώ.

Όπως λέει, η απενεργοποίηση επιβλήθηκε επειδή ο Τραμπ δημοσίευσε δύο τουίτ στις 8 Ιανουαρίου.

“The 75,000,000 great American Patriots who voted for me, AMERICA FIRST, and MAKE AMERICA GREAT AGAIN, will have a GIANT VOICE long into the future. They will not be disrespected or treated unfairly in any way, shape or form!!!”

Και λίγο αργότερα:

“To all of those who have asked, I will not be going to the Inauguration on January 20th.”

Μετά, ο λογαριασμός κατέβηκε, έκλεισε.

Το Twitter εξηγεί ότι η εκτίμηση των δυο μηνυμάτων πρέπει να γίνει λαμβάνοντας υπόψη τα προηγούμενα πρωτοφανή γεγονότα του Καπιτωλίου. Έτσι, το δεύτερο μήνυμα, ότι ο Τραμπ δεν θα παραστεί στην τελετή παράδοσης της 20ής Ιανουαρίου (όπως και ο Αντώνης Σαμαράς τον Ιανουάριο του 2015, λέει μια κακή γλώσσα), ένα μήνυμα το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί απλώς ενημερωτικό, θεωρείται ότι από πολλούς οπαδούς του Τραμπ θα εκληφθεί ως αμφισβήτηση της νομιμότητας του εκλογικού αποτελέσματος. Αλλά διαβάστε το σύντομο άρθρο να βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα.

Ο όρος που χρησιμοποιείται στα ελληνικά («έχει τεθεί σε αναστολή», «ανασταλμένος») υποβάλλει την ιδέα ότι η απενεργοποίηση του λογαριασμού του Τραμπ είναι προσωρινή και ότι, ενδεχομένως (όπως έχουν γράψει αρκετοί στα σόσιαλ) μετά τις 20 Ιανουαρίου που θα γίνει η αλλαγή προεδρίας θα ενεργοποιηθεί εκ νέου ο λογαριασμός. Μπορεί να γίνει αυτό, πάντως κατά κανόνα η θέση σε αναστολή (suspension) έχει μόνιμο χαρακτήρα -άλλωστε το άρθρο του Τουίτερ τιτλοφορείται Permanent suspension of @realDonaldTrump.

Η είδηση έγινε δεκτή με θυμηδία και συνάντησε τον χλευασμό των απλών κυβερνοπολιτών. Είναι συχνά διασκεδαστικό να βλέπεις έναν ισχυρό και διάσημο να συναντάει αντιξοότητες, ιδίως έναν τόσο αντιπαθητικό ισχυρό και διάσημο. Κυκλοφόρησαν και διάφορα έξυπνα μιμίδια, όπως εκείνο που δείχνει τον Τραμπ να πλησιάζει ένα αγόρι που κουρεύει το γκαζόν του Λευκού Οίκου και να το παρακαλάει να του δανείσει τον κωδικό του για να μπει στο Τουίτερ (δεν το βρίσκω τώρα, αλλιώς θα το έβαζα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ελευθερία του λόγου, Ηνωμένες Πολιτείες, Μεταμπλόγκειν, κοινωνικά μέσα, μέσα κοινωνικής δικτύωσης | Με ετικέτα: , , , , , | 254 Σχόλια »

Κασκορσέ ή φανελάκι;

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2020

Στο χτεσινό μας άρθρο, που είχε θέμα του το εμβόλιο, ειχα ένα υστερόγραφο στο οποίο έλεγα ότι «στο αυριανό άρθρο θα συζητήσουμε για μια λέξη που ακούστηκε πολύ με αφορμη, ακριβώς, τους συμβολικούς εμβολιασμούς της Κυριακής». Ποια είναι η λεξη αυτη; Το βλέπετε στον τίτλο του σημερινού άρθρου -δύο λεξεις βέβαια, στην τιμή της μιας.

Την πρώτη μέρα του εμβολιασμού εμβολιάστηκαν, συμβολικά, και σωστά, πρώτη η νοσηλεύτρια Ευσταθία Καμπισιούλη, μετά ο ηλικιωμένος Μιχάλης Γιοβανιδης, αργότερα η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο πρωθυπουργός, μετά ο Γιάνης Βαρουφάκης, ενώ την επόμενη μέρα ο Αλέξης Τσίπρας. Ύστερα επρόκειτο να αρχίσουν οι μη συμβολικοί εμβολιασμοι, αν και σύμφωνα με καταγγελια της ΟΕΝΓΕ χτες ακυρώθηκαν οι προγραμματισμενοι εμβολιασμοί 45 υγειονομικων και στη θεση τους εμβολιάστηκαν διαφορα κυβερνητικά στελέχη, υπουργοί, γραμματείς και λοιποί παρατρεχάμενοι.

Ωστόσο, την παράσταση την έκλεψε ο εμβολιασμός του Σωτήρη Τσιόδρα. Στα σόσιαλ σχολιάστηκε πολύ το φανελάκι που φορούσε ο λοιμωξιολόγος, που άλλοι το είδαν γαριασμενο, άλλοι λεκιασμένο, ενώ επίσης σχολιάστηκε επίσης, αρνητικά, το γεγονός ότι ο κ. Τσιόδρας σε συζήτηση με τη νοσηλεύτρια που του έκανε την ένεση, είπε ότι «δεν έχει κάνει το εμβόλιο για την Έμπολα, χτύπα ξύλο», και ταυτόχρονα χτυπησε ξύλο.

Άρα, είπαν κάποιοι, ο κορυφαίος εκπρόσωπος της επιστήμης στον αγώνα της χώρας κατά του κορονιού ενδίδει στην οπισθοδρόμηση και στην πρόληψη.

Αυστηρό το βρίσκω αυτό και άχαρο. Κι εγώ χτυπάω ξύλο πότε πότε, είναι πανάρχαιη πρόληψη αυτη η αποτροπαϊκή χειρονομία -κι αφού δεν είμαι αναμάρτητος δεν θα ρίξω την πρώτη πέτρα.

Και πολύ μου αρέσει το φανελάκι που φόρεσε ο κ. Τσιόδρας, ακριβώς το ίδιο φοράω κι εγω (δεν εννοώ ότι το μοιραζόμαστε, αλλά έχω ολόιδια).

Aπό την άλλη, ο καλοπροαίρετος χαβαλές ποτέ δεν έβλαψε -κι έτσι με τίποτα δεν συμφωνώ με εκείνους τους κουνοδαχτυλάκηδες που έσπευσαν να μαλώσουν, με ύφος πολλών καρδιναλίων, όσους εκαναν πλάκα με το φανελάκι του Τσιοδρα. Όταν ένας λαός βιώνει εδώ και σχεδόν δυο μήνες το πιο σκληρό λοκντάουν της Ευρωπης, δικαιολογείται να κάνει πλάκα με τους αναγνωρίσιμους και τους ιθυνοντες. Εξάλλου και ο ίδιος ο Σ. Τσιόδρας δεν έδειξε να νοιάζεται -άλλοι τον αναγουν σε τοτέμ για να κρυφτούν πίσω του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , | 205 Σχόλια »

Καλώς ήρθε το εμβόλιο

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2020

Αν βάλετε στο γκουγκλ «Καλώς ήρθε το…» κι έχετε ενεργοποιημένη την αυτόματη συμπλήρωση, θα σας προτείνει: «το δολλάριο», σύμφωνα με την ορθογραφία της εποχής, αφού η ταινία κυκλοφόρησε το 1967. Ωστόσο, αυτό που ήρθε τις τελευταίες μέρες είναι το εμβόλιο, που μάλιστα έφτασε σχεδόν σε ζωντανή τηλεοπτική κάλυψη και έγινε δεκτό, θα έλεγε κανείς, με τιμές αρχηγού κράτους.

Η υπερβολική έμφαση που δόθηκε από την κυβέρνηση και τα πετσωμένα ΜΜΕ στην άφιξη του εμβολίου είναι ευεξήγητη -όταν ύστερα από δύο μήνες σχεδόν με σκληρό λοκντάουν, το σκληρότερο ίσως στην ΕΕ, ο αριθμός των νεκρών και των διασωληνωμένων εξακολουθεί να είναι πολύ ψηλά (και ψηλότερα από τότε που άρχισε το λοκντάουν) πρέπει να βρεθεί κατι το θετικό, κάτι αισιόδοξο που θα αλλάξει τις εντυπώσεις. Το εμβόλιο, με τις ελπίδες που φέρνει, προσφέρεται γι’ αυτό τον ρόλο, πολύ περισσότερο που τα ΜΜΕ θα εισπράξουν κι άλλα εκατομμύρια για να… προωθήσουν την εκστρατεία εμβολιασμού.

Προβάλλεται λοιπόν η αφιξη του εμβολίου σαν κάποια μεγάλη κυβερνητική επιτυχία, ενώ το μόνο στο οποίο είχε συμμετοχή το ελληνικό κράτος ήταν να συνοδέψει με περιπολικά το βανάκι που μετέφερε τις πρώτες 9750 δόσεις από τον Προμαχώνα έως τον τελικό προορισμό του στο λεκανοπέδιο. Όλα τα άλλα έγιναν από την ΕΕ, οπότε είναι κάπως κωμικό να κάνουν τα μέλη της κυβέρνησης μνημόσυνο με ξένα κόλλυβα στα κανάλια. Θα έλεγα μάλιστα ότι με τις αμετροεπείς δηλώσεις τους όλο το προηγούμενο διάστημα μάλλον υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη του κοινού, αφού ο κ. Κικίλιας ακόμα και τον Σεπτέμβριο υποσχόταν 700.000 εμβόλια της Οξφόρδης έως τον Δεκέμβριο.

Πάντως, ενώ είναι θεμιτή -και, θα έλεγα, ευπρόσδεκτη- η κριτική στις υπερβολές και τις γελοιότητες της κυβερνητικής προπαγάνδας, το ίδιο το εμβόλιο είναι γεγονός εξαιρετικα θετικο. Ειναι καρπός μιας τιτάνιας προσπάθειας, ενας άθλος που κατορθώθηκε απ’ όλη μαζί την ανθρωπότητα, μια εξαιρετικά αισιόδοξη εξέλιξη. Δείχνει ο άθλος αυτός τι μπορεί να κάνει η επιστημονική έρευνα όταν ωθείται από έναν υψηλό στοχο και ταυτοχρονα όταν (τεχνητά και προσωρινά στην προκειμενη περίπτωση) έχει απαλλαγει από την επιδίωξη της κερδοφορίας. Το εμβόλιο αποτελεί μια ένδειξη για τις κατακτήσεις που θα έχει η επιστημονική έρευνα στην αταξική κοινωνία και τον κομμουνισμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Πανδημικά | 255 Σχόλια »

Κινδυνεύει άραγε η ελληνική γλώσσα από τις ξένες λέξεις;

Posted by sarant στο 17 Δεκεμβρίου, 2020

Πλησιάζουν τα περίεργα Χριστούγεννα της φετινής σημαδεμένης χρονιάς, κι αυτά σημαδεμένα, και δύσκολα βρίσκει κανείς θέμα συζήτησης άλλο από τον εγκλεισμό και τα προβλήματα που προκαλεί, οικονομικά και ψυχολογικά, τον καθημερινό αριθμό των θυμάτων, που πολύ αργά μειώνεται, το εμβόλιο που προβάλλεται ως πανάκεια.

Από αυτη την άποψη, είναι παραπάνω από καλοδεχούμενη η συζήτηση που ξεκίνησε για τον κίνδυνο που (υποτίθεται ότι) αντιπροσωπεύουν για τη γλώσσα μας οι ξένες λέξεις, ιδίως τα αγγλικά δάνεια, κι ας ξεκίνησε η συζήτηση από τη δυσαρέσκεια του καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη για όρους όπως λοκντάουν, ντελίβερι ή click away, δηλαδή όρους που τους έφερε στο προσκήνιο ή και τους γέννησε η πανδημία. Με το να συζητάμε κάτι γλωσσικό, έχουμε την ψευδαίσθηση ότι βρισκόμαστε σε πιο ανέφελους καιρούς.

Ειδικά για τον όρο click away συζητήσαμε προχτές, οπότε και ανέφερα, αν και χωρίς να σχολιάσω, το κυριακάτικο άρθρο του Γ. Μπαμπινιώτη στην Καθημερινή, στο οποίο ο καθηγητής απαντά σε σχετικά άρθρα του Π. Μανδραβέλη και του Τ. Θεοδωρόπουλου, οι οποίοι είχαν διαφωνήσει με την εκστρατεία του, και εκθέτει τις γενικοτερες απόψεις του εναντίον της «γλωσσικής αγγλοκρατίας» προσάπτοντας «γλωσσική ακηδία» σε όσους δείχνουν ανεκτικότητα ή μοιρολατρία σε αυτή την εισροή ξένων όρων.

Ακολούθησε ανακοίνωση της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, ενός σωματείου που κατά καιρούς έχει πάρει συντηρητικότατες θέσεις σε ζητήματα σχετικά με το γλωσσικό. Η ΠΕΦ καταγγελλει «την άκριτη υιοθέτηση αμετάφραστων ξενικών όρων σε ποικίλες εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής, με συνέπεια να νοθεύεται το γλωσσικό αίσθημα και βαθμιαία να μετατρέπεται η γλώσσα της καθημερινότητας σε ένα υβριδικό, αγγλοελληνικό ιδίωμα».

Φέρνουν τα εξής παραδείγματα: Βλέπουμε έτσι λέξεις που συνδέονται με το γλωσσικό αίσθημα πλατιών λαϊκών στρωμάτων, όπως π.χ. οι σχετιζόμενες με τον τομέα του αθλητισμού, να μετατρέπονται σε αγγλικές, όπως «Super League», αντί «Πρωτάθλημα Α΄ Εθνικής Κατηγορίας», Football League, αντί «Πρωτάθλημα Β΄ Εθνικής Κατηγορίας» κ.ο.κ. Το ίδιο συμβαίνει στον χώρο της πολιτικής, όπου τα «hot spots» τείνουν σχεδόν ολοσχερώς να αντικαταστήσουν τα «Κέντρα Φιλοξενίας», το «debate» την «τηλεμαχία», το «win win» το «αμοιβαίο όφελος» κ.λπ. Στον χώρο της οικονομίας, τα POS και τα Black Friday, τα takeaway, clickaway, e-shops, delivery κ.τ.τ. αποτελούν την κορυφή ενός ραγδαία διογκούμενου παγόβουνου.

Η ΠΕΦ θεωρεί επιτακτική ανάγκη τη «δημιουργία ενός επίσημου επιτελικού οργάνου, στελεχωμένου από πνευματικούς ανθρώπους που αποδεδειγμένα γνωρίζουν και μεριμνούν για τη γλωσσική και πολιτισμική μας παράδοση, οι οποίοι θα είναι σε θέση να δίνουν ανά πάσα στιγμή λύση στα προβλήματα που θέτει επί τάπητος η ανάγκη χρήσης νεολογισμών σε κάθε τομέα της καθημερινής δραστηριότητας. Οι ίδιοι άνθρωποι μπορούν να αναλάβουν και το έργο της σταδιακής αποκατάστασης των όρων που σήμερα έχουν αντικατασταθεί από ξενικούς«.

Τέλος, η ΠΕΦ υποστηρίζει ότι «επιβάλλεται να κατοχυρωθεί στο νέο σύνταγμα η προστασία της ελληνικής γλώσσας, με την ίδια στοργική μέριμνα η οποία προβλέπεται για την προστασία της χλωρίδας και της πανίδας του τόπου», παρόλο που την προηγούμενη φορά που υπήρξε συνταγματική προστασία της επίσημης γλωσσικής ποικιλίας, στο Σύνταγμα του 1911, αυτό οδήγησε σε διώξεις δημοτικιστών και σε καθήλωση της πνευματικής ζωής και, κατά τη γνώμη πολλών όπως του Γ. Σεφέρη, έβλαψε τη διδασκαλία της γλώσσας και τη διάπλαση γλωσσικού αισθήματος.

Δεν συμφωνώ με την ανακοίνωση του συνδέσμου των φιλολόγων. Καταρχάς, δεν τεκμηριώνεται η βαριά κατηγορία ότι η γλώσσα της καθημερινότητας έχει μετατραπεί σε «αγγλοελληνικό υβριδικό ιδίωμα», που αν την καλοσκεφτούμε θα σήμαινε ότι και ένας Άγγλος, χωρίς να έχει μελετήσει την ελληνική, μπορεί να την καταλάβει μέσες-άκρες ακριβώς επειδή τόσο πολλοί οροι θα του είναι οικείοι.

Ούτε γίνεται παραπομπή σε κάποια μελέτη που να δείχνει ότι ο αριθμός των εισαγόμενων «αμετάφραστων ξενικών όρων» έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Κάποια από τα παραδείγματά τους, όπως η μετατροπή της Α’ Εθνικής Κατηγορίας σε Super League δεν είναι πρόσφατα (είναι όρος του 2006!), ενώ σε άλλες περιπτώσεις (hot spot, win win κτλ.) δεν αντικατέστησε ο ξένος όρος τον ελληνικό, όπως υποστηρίζει η ανακοίνωση, αλλά ο ξένος όρος προηγήθηκε και ο ελληνικός που προτάθηκε δεν κατάφερε να τον εκτοπίσει. Είναι εντυπωσιακό ότι φιλόλογοι, επιστήμονες άνθρωποι, κάνουν μια ανακοίνωση χωρίς να στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, σε κάποια έρευνα -απλώς σε εμπειρικές, καφενειακές θα έλεγα, παρατηρήσεις.

Ως προς την πρόταση για ίδρυση επιτελικού οργάνου, η ΠΕΦ παραβιάζει ανοιχτές πόρτες. Τέτοια όργανα υπάρχουν και συνεργάζονται στο Ελληνικό Δίκτυο Ορολογίας, με συμμετοχή και των μεταφραστικών υπηρεσιών των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων. Αλλά η τυποποίηση της ορολογίας είναι δύσκολη και χρονοβόρα υπόθεση, όπως θα διαπιστώσει όποιος επιχειρήσει να ασχοληθεί μαζί της (το λέω εκ πείρας).

Την πρόταση της ΠΕΦ την επικρότησε ο κ. Μπαμπινιώτης, σε νέα του ανάρτηση: Χαιρετίζω την πρωτοβουλία τής Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων (ΠΕΦ) να παρέμβει δημόσια και να εκφράσει την γνώμη της για τον καταιγισμό ξένων λέξεων που πλήττει τελευταία την γλώσσα μας κατά προκλητικό τρόπο. Διότι είναι πρόκληση γλωσσική το Black Friday, το click away, τα delivery με courier, το lockdown, τα rapid test (tests, συγγνώμη) και η επερχόμενη χριστουγεννιάτικη ευχή που θα μάς απευθυνθεί από πολλά καταστήματα, το Merry Christmas (έχετε δίκιο να φοβάστε, αγαπητέ μου αξεπέραστε δάσκαλε τής γελοιογραφίας, κ. Κώστα Μητρόπουλε ότι μπορεί και να μού επιφέρει λιποθυμία η εκτόξευση αγγλιστί τής συγκεκριμένης ευχής αντί τού «Καλά Χριστούγεννα» [γελοιογραφία στα Νέα]).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , | 227 Σχόλια »

Στα νύχια

Posted by sarant στο 16 Δεκεμβρίου, 2020

Όπως ανακοίνωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, πέρα από τα βιβλιοπωλεία, τα κομμωτήρια και τα κουρεία, επιτρέπεται από τη Δευτέρα να λειτουργησουν οι «υπηρεσίες περιποίησης νυχιών», κοινώς τα νυχάδικα.

Ο λόγος για την εξαίρεση αυτή είναι ότι στον κλάδο παρατηρήθηκε έξαρση της μαύρης εργασίας. Οπότε, καλύτερα είναι, ειπε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, να λειτουργεί ο κλάδος νόμιμα και με τήρηση των υγειονομικών πρωτοκόλλων, παρά στη μαύρη και ανεξέλεγκτα.

Το επιχείρημα ακούγεται εύλογο αλλά νομίζω ότι έχει κενά. Καταρχάς, υπάρχουν και άλλοι κλάδοι όπου παρέχονται υπηρεσίες κατ’ οίκον κατά παράβαση των διατάξεων περί εγκλεισμού -ας πούμε τα ιδιαίτερα μαθήματα, όπου οι γονείς πιέζουν τους καθηγητές να καταστρατηγήσουν την απαγόρευση δηλώνοντας ψεύτικη μετακίνηση Β6 (για σωματική άσκηση) και να παραδώσουν το μάθημα διά ζώσης, θεωρώντας ότι η εξ αποστάσεως παράδοση είναι λιγότερο αποδοτική. Σημαίνει μήπως αυτό ότι θα πρέπει να επιτραπούν και τα ιδιαίτερα; Κι έπειτα, αφού έτσι κι αλλιώς δεν γίνεται κανένας έλεγχος, ποιος εξασφαλίζει ότι τα νυχάδικα θα λειτουργήσουν με τήρηση των πρωτοκόλλων;

Άλλο κυβερνητικό στέλεχος, ο ΓΓ Εμπορίου κ. Σταμπουλίδης, δήλωσε ότι το άνοιγμα των νυχάδικων θα συμβάλει στην ψυχολογική ανάταση του γυναικείου πληθυσμού, μια δήλωση από άκομψη έως σεξιστική -μια κυβέρνηση που, μην το ξεχνάμε, έχει ελάχιστες γυναίκες στη σύνθεση της και στις ανώτατες θέσεις του κρατικού μηχανισμού στοχοποιεί έμμεσα τις γυναίκες ως υπαίτιες για ένα μέτρο χαλάρωσης -αν ο μη γένοιτο έχουμε τρίτο κύμα στοιχηματιζω ότι θα βρεθούν αρκετοί ηλίθιοι να ενοχοποιήσουν τις γυναίκες που πίεσαν να ανοιξουν τα νυχάδικα.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και για τα νύχια δεν έχουμε λεξιλογήσει -οπότε το σημερινό άρθρο στη συνέχεια θα ασχοληθεί με τα λεξιλογικά των νυχιών.

Λέμε νύχι. Οι αρχαίοι είχαν όνυξ, αρσενικό, το οποίο έγινε ονύχιον, υποκοριστικό και ουδέτερο, και από εκεί μεσαιωνικό ονύχιν, μετά σιγήθηκε το άτονο αρχικό φωνήεν, νύχιν και νύχι. Τον αρχαίο τύπο τον κρατάμε σε μερικές φράσεις, που θα τις δούμε παρακάτω, ενώ υπάρχει και ο όνυχας, ημιπολύτιμος λίθος.

Tα φρασεολογικα των νυχιών είναι πλουσιότατα. Ξεκινάμε από τις εκφράσεις που χρησιμοποιούν τον αρχαίο τύπο, και έχουμε πρώτα πρώτα την έκφραση «εξ απαλών ονύχων» που σημαίνει από μικρό παιδί, από νήπιο, από την ηλικία που τα νύχια είναι απαλά. Η έκφραση είναι συχνή σε Πατέρες της εκκλησίας (π.χ. «τὴν ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων μελέτησιν καὶ ἐκμάθησιν τῶν θείων ἀναγνωσμάτων» στον Ευσέβιο). Δεν απαντά στην Παλατινή Ανθολογία όπως αναφέρουν κάποιες πηγές, αν και, σύμφωνα με τον Κικέρωνα, είναι ελληνικής αρχής. Σήμερα έχει μάλλον παλιώσει· δεν είναι τυχαίο ότι πάρα πολλοί την παρερμηνεύουν νομίζοντας ότι σημαίνει «επιφανειακά, χωρίς οξύτητα, επιδερμικά», π.χ. «η έκθεση μιλάει εξ απαλών ονύχων για τις ευθύνες της προηγούμενης κυβέρνησης» όπως είπε στη Βουλή ένας πρωθυπουργός εν ενεργεία. Αλλά για την έκφραση αυτή έχουμε ένα παλιό άρθρο του ιστολογίου, που δεν ξέρω αν χρειάζεται να ξαναδημοσιευτεί ξαναδουλεμένο.

Λεμε επίσης «εξ όνυχος τον λέοντα», εννοώντας ότι μας αρκεί ένα μικρό δείγμα, μια λεπτομέρεια, για να βγάλουμε γενικότερο συμπέρασμα, π.χ. όταν κρίνουμε την αξία ενός ποιητή από ένα-δυο ποιήματά του. Αυτό το βρίσκουμε στον Πλούταρχο, ο οποίος αποδίδει την πατρότητα της φράσης στον Αλκαίο. Πέρασε και στα λατινικά, ex ungue leonem.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 243 Σχόλια »

Πώς να το λέμε το click-away;

Posted by sarant στο 15 Δεκεμβρίου, 2020

Χτες άρχισε να εφαρμόζεται το μέτρο των αγορών με click-away, ή με προαγορά και παραλαβή από τον εξωτερικό χώρο του καταστήματος, όπως είναι το επίσημο μακρινάρι, αλλά η λέξη συζητιέται εδώ και κάμποσο καιρό, από τότε που έπεσε η σχετική ιδέα. Την έχουμε μάλιστα συμπεριλάβει και στην ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς, που άρχισε χτες, και μπορώ να σας εκμυστηρευτώ πως η λέξη αυτή αποτέλεσε σημείο τριβής στην εφορευτική επιτροπή -το 50% των μελών υποστήριζε ότι είναι πολύ πρόσφατος όρος, αλλά το άλλο 50% θεωρούσε ότι πρόκειται για αυθεντικό νεολογισμό. Τελικά, το στρίψιμο της ηλεδεκάρας αποφάσισε να μπει κι αυτή η λέξη στην ψηφοφορία.

Η λέξη συζητιέται, έγραψα. Αφενός, επί της ουσίας. Αν δηλαδή είναι εύκολο στην πρακτική εφαρμογή του αυτό το μέτρο, τόσο από την πλευρά του εμπόρου όσο και από του πελάτη -αν έχετε εμπειρία, θα μας το πείτε στα σχόλια. Όμως συζητήθηκε, αφετέρου, και η ιδια η λέξη, καθώς πολλοί αναρωτήθηκαν πώς μπορεί να αποδοθεί στα ελληνικά, ιδίως σε σχέση με την εκστρατεία που έχει πρόσφατα ξεκινήσει ο καθηγητής Γ. Μπαμπινιώτης κατά της συρροής ξένων όρων.

Πράγματι, ο κ. καθηγητής, αφού πρώτα θέλησε να εξελληνίσει τα delivery και take-away (αγνοώντας ότι το τελευταίο έχει προ πολλού καθιερωθεί ως ‘πακέτο’), στις 26 Νοεμβρίου εγραψε στη σελίδα του στο Φέισμπουκ:

«Και τώρα “click away”. Καλά να πάθετε…»

Όσοι «κατάπιαν» το take away, τώρα «καπάκι» θα καταπιούν και το click away! Τους take και τους σήκωσε το take away, τώρα τους click και τους πάτησε το click away! Και ποιος ξέρει τι τους περιμένει λίγο πιο away. […] ​

Εμείς (οι ταπεινοί τής γλώσσας μας) θα λέμε «για το σπίτι» το take away και «(παραγγελία) για έξω» το click away. […]​

Βλέπουμε ότι αρχικά είχε προτείνει την απόδοση «παραγγελία για έξω».

Σε επόμενη ανάρτηση εξετάζει το θέμα πιο σοβαρά και αλλάζει και άποψη:

Τώρα προτείνει το «παράδοση εκτός» (ενν. καταστήματος) ή το «παραλαβή εκτός» (ενν. καταστήματος) διότι έτσι «ίσως γλυτώσουμε το click away που ελάχιστοι καταλαβαίνουν τι σημαίνει».

Τα επιχειρήματά του τα βλέπετε αναλυτικά αριστερά (στο ίδιο σημείωμα είχε και την πρόταση να αποδοθεί ο κούριερ ως ταχυδιανομέας, αλλά έκοψα το σχετικό απόσπασμα μια και δεν μας ενδιαφέρει εδώ).

Σε τρίτο του άρθρο, προχτές στην Καθημερινή, ο κ. Μπαμπινιώτης απαντά σε σχετικά άρθρα του Π. Μανδραβέλη και του Τ. Θεοδωρόπουλου, οι οποίοι είχαν διαφωνήσει με την εκστρατεία του και εκθέτει τις γενικοτερες απόψεις του εναντίον της «γλωσσικής αγγλοκρατίας» προσάπτοντας «γλωσσική ακηδία» σε όσους δείχνουν ανεκτικότητα ή μοιρολατρία σε αυτή την εισροή ξένων όρων.

Αυτό το άρθρο του κ. Μπ. το παρέθεσα για λόγους πληρότητας της τεκμηρίωσης, αλλά επειδή πιάνει γενικότερο και πολύ ενδιαφέρον θέμα δεν θα το σχολιάσω, τουλάχιστον σήμερα. Σήμερα θα περιοριστώ στον όρο click-away, αν και έχω επίγνωση του ότι η συζήτηση δεν είναι εύκολο να περιοριστεί. Πάντως αξίζει να δούμε σε επόμενο άρθρο το θέμα των ξενισμών ίσως με άξονα το άρθρο του κ. Μπαμπινιωτη περί ακηδίας, ίσως και με βάση μια πρόσφατη συνέντευξη του Φοίβου Παναγιωτίδη, που πάντως έχει ευρύτερο θέμα.

Θέλω όμως να πω περισσότερα για αυτόν τον νέο όρο. Η διαδικασία είναι σε γενικές γραμμές γνωστή. Ο πελάτης παραγγέλνει από το Διαδίκτυο ή και τηλεφωνικά, πληρώνει το είδος που αγόρασε ηλεκτρονικά, συμφωνεί ημέρα και ώρα παράδοσης και πηγαίνει τη συγκεκριμένη μέρα στον ειδικό χώρο που έχει διευθετηθεί ανάλογα έξω από το κατάστημα και παραλαμβάνει το είδος που αγόρασε. Σε σύγκριση με τις ηλεκτρονικές αγορές όπου η παράδοση/παραλαβή γίνεται με φροντίδα του πωλητή, η διαφορά είναι ότι η παραλαβή/παράδοση εδώ μετακυλίεται στον πελάτη, γίνεται με φροντίδα του πελάτη,  Ετσι αποφεύγεται η συμφόρηση στις μεταφορικές εταιρείες, και επιταχυνεται η παράδοση/παραλαβή (αλλά βέβαια αν υποθέσουμε ότι όλοι κάνουν τις αγορές τους με τον νέο αυτό τρόπο, θα έχουμε νέα συμφόρηση στα ραντεβού παραλαβης ή συνωστισμό έξω απο το κατάστημα). Υποθέτω θα υπάρχει κάποια πρόβλεψη για το πώς γίνεται η επιστροφή των αγορών σε περίπτωση που ο πελάτης δεν είναι ικανοποιημένος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Νεολογισμοί, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , | 215 Σχόλια »

Ο κουριέρης δεν χτυπάει δυο φορές

Posted by sarant στο 11 Δεκεμβρίου, 2020

Δεν θα είναι λέξη της χρονιάς, δεν θυμάμαι μάλιστα αν έχει έστω προταθεί στην ψηφοφορία μας (που, να θυμίσω, άρχισε προχτές και μπορείτε ακόμα να υποβάλετε προτάσεις) αλλά αυτές τις μέρες έχει κερδίσει το δεκαπεντάλεπτο της διασημότητάς της, πλάι στους συνήθεις υπόπτους που μονοπωλούν την επικαιρότητα, κρούσματα και διασωληνωμένους, ράπιντ τεστ και εμβόλια. Εννοώ τη λέξη «κούριερ», που βρέθηκε στην επικαιρότητα ως παράπλευρη επίπτωση της πανδημίας.

Επειδή με το λοκντάουν το λιανικό εμπόριο έχει κλείσει, εκτός από τα είδη πρώτης ανάγκης, όποιος θέλει να αγοράσει ρούχα, βιβλία, είδη πληροφορικής, και άλλα πολλά είδη (πρακτικά, οτιδήποτε εκτός από τρόφιμα και καύσιμα) πρέπει να στραφεί στο ηλεμπόριο, να επισκεφτεί ένα ηλεκατάστημα (e-shop ελληνιστί) και να κάνει τις αγορές του ηλεκτρονικά. Η παράδοση της παραγγελίας βέβαια δεν θα γίνει ηλεκτρονικά, εκτός αν αγοράζει κανείς ηλεβιβλία ή ηλεπαιχνίδια, και εδώ ακριβώς μπαίνει στην εικόνα ο κούριερ, η εταιρεία ταχυμεταφοράς να το πούμε για να μη μας μαλώσει ο κ. Μπαμπινιώτης.

Αυτό γινόταν φυσικά και πριν από την πανδημία, αλλά σε πολύ μικρό όγκο παραγγελιών και εμπορευμάτων. Όμως με την πανδημία και το λοκντάουν, που η μοναδική διέξοδος είναι το ηλεμπόριο, η ζήτηση για υπηρεσίες ταχυμεταφοράς ανέβηκε εκθετικά -και, όπως θα ξέρετε, εδώ και πολλές μέρες έχει προκληθεί μια απίστευτη συμφόρηση στις αποθήκες των ταχυμεταφορέων, με αποτέλεσμα κάποιες εταιρείες να σταματήσουν να δέχονται νέες παραγγελίες και καμιά τους να μη μπορεί να ανταποκριθεί. Πολύς κόσμος περιμένει δέματα δέκα-δεκαπέντε μέρες τώρα και είμαι βέβαιος πως στα σχόλια θα αφηγηθείτε διάφορες ιστορίες φρίκης και τρόμου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »

Ποια είναι η λέξη της χρονιάς για το 2020;

Posted by sarant στο 9 Δεκεμβρίου, 2020

Το τέλος της χρονιάς παραδοσιακά είναι καιρός απολογισμών. Το ιστολόγιο προσπαθεί να τηρεί ευλαβικά τις παραδόσεις κι έτσι με το σημερινό άρθρο συνεχίζουμε ένα εγχείρημα που φέτος επαναλαμβάνεται, ούτε λίγο ούτε πολύ, για ενδέκατη χρονιά: πράγματι, ήρθε και φέτος το πλήρωμα του χρόνου για να διαλέξουμε τη Λέξη της Χρονιάς για το 2020.

Όταν λέμε «λέξη της χρονιάς», εννοούμε κάποια λέξη που ακούστηκε πολύ μέσα στη χρονιά που κοντεύει να τελειώσει. Δεν είναι υποχρεωτικό να είναι νεολογισμός· μπορεί να είναι λέξη που υπάρχει ήδη, αλλά να έχει πάρει καινούργια σημασία ή γενικά να σημάδεψε τη χρονιά που τελειώνει. Τη «λέξη» την εννοούμε με την ευρύτερη έννοια, δηλαδή γίνονται δεκτοί και σύμπλοκοι όροι (πρόπερσι λέξη της χρονιάς ήταν σύμπλοκος όρος, Συμφωνία των Πρεσπών ενώ το 2017 ξενικός σύμπλοκος όρος, τα φέικ νιουζ) καθώς και ακρώνυμα (το 2014, λέξη της χρονιάς ψηφίστηκε ο ΕΝΦΙΑ).

Κάθε χρόνο η διαδικασία ξεκινάει περίπου την ίδια εποχή και περιλαμβάνει τρία στάδια, με τρία ισάριθμα άρθρα. Φέτος ξεκινάμε στις 9 Δεκεμβρίου, όπως και πέρυσι.

Για να θυμούνται οι παλαιότεροι και να μαθαίνουν οι νεότεροι, τα περυσινά αποτελέσματα είναι εδώ. Πέρυσι είχατε αναδείξει λέξη της χρονιάς την κανονικότητα, με διαφορά από τη δεύτερη, την αριστεία, και τρίτη τη γυναικοκτονία. Τα προπέρσινα αποτελέσματα θα τα βρείτε εδώ. Πρόπερσι ψηφίστηκε λέξη της χρονιάς η Συμφωνία των Πρεσπών, με αρκετή διαφορά από τη δεύτερη τιναφτόρε και από την τρίτη, Μακεδονικό. Τα αποτελέσματα του 2017 θα τα βρείτε εδώ. Το 2017 είχατε ψηφίσει λέξη της χρονιάς τον  όρο φέικ νιουζ ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση είχαμε ισοβαθμία των όρων POS και αντισπισιστής. Τα αποτελέσματα του 2016 θα τα βρείτε εδώ. Λέξη της χρονιάς για το 2016 ψηφίστηκε το Μπρέξιτ και ακολούθησαν πρόσφυγες και χοτ σποτ. Τα αποτελέσματα του 2015 μπορείτε να τα βρείτε εδώ. Το 2015 λέξη της χρονιάς ψηφίστηκε ο σύμπλοκος όρος κάπιταλ κοντρόλς, στη δεύτερη θέση είχαμε τον όρο πρώτη φορά αριστερά και στην τρίτη το γκρέξιτ. Τα αποτελέσματα του 2014 θα τα βρείτε εδώ. Το 2014 λέξη της χρονιάς ήταν, όπως είπαμε, ο ΕΝΦΙΑ, ενώ στη δεύτερη θέση βρέθηκαν οι ιπτάμενοι αναρχικοί και στην τρίτη ο ένοικος του τάφου. Τα αποτελέσματα του 2013 μπορείτε να τα βρείτε εδώ. Το 2013, λέξη της χρονιάς ψηφίστηκε το σαξές στόρι, ενώ στη δεύτερη θέση ήρθε η βιαποπουκιανπροέρχεται και στην τριτη θέση τα άκρα/θεωρία των άκρων. Τα αποτελέσματα του 2012 μπορείτε να τα βρείτε εδώ. Το 2012 είχατε ψηφίσει για λέξη της χρονιάς την επαναδιαπραγμάτευση, στη δεύτερη  θέση το εγέρθουτου και στην τρίτη την αλληλεγγύη. Αν θέλετε να πάμε ακόμα πιο πίσω, τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας του 2011 βρίσκονται εδώ. Το 2011 πρώτη είχε έρθει, με διαφορά, η λέξη αγανακτισμένοι, ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση ισοβάθμησαν το κούρεμα και το χαράτσι. Τέλος, τα αποτελέσματα, του 2010, βρίσκονται εδώ. Το 2010, πρώτη χρονιά του… θεσμού, είχε έρθει πρώτη η λέξη μνημόνιο, ακολούθησε με μικρή διαφορά το ΔουΝουΤου και την τριάδα έκλεισε η τρόικα. Το 2009 δεν είχε διοργανωθεί διαγωνισμός από το ιστολόγιο.

Ίσως σας κούρασε αυτή η αναδρομή αλλά δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον πιστεύω, έχουμε μια λεξιλογική επισκόπηση της δεκαετίας με τον τρόπο αυτό.

Ωστόσο, φέτος δεν είναι μια χρονιά σαν όλες τις άλλες. Αυτή η φράση κάποτε μας φαινόταν κλισέ, αλλά για το 2020 νομίζω πως δικαιολογείται απόλυτα καθώς ο κορονοϊός στιγμάτισε ανεξάλειπτα τη χρονιά που τελειώνει. Συνακόλουθα, η χρονιά κυριαρχήθηκε από πανδημικές λέξεις.

Ξεκιναμε από τον ίδιο τον κορονοϊό, που όπως πολλοί εγκληματίες είναι γνωστός και με πολλά άλλα ονόματα. Ακόμα κι αν προσπεράσουμε την παραλλαγή κοροναϊός ή την ορθογραφική πρόταση με ωμέγα του κ. Μπαμπινιώτη, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το καλλιτεχνικό του ψευδώνυμο, Covid-19, και στα ελληνικά σκέτο κόβιντ, ενώ υπάρχει και το σκέτο κορόνα. Ένα θέμα που θα απασχολήσει υποθέτω την εφορευτική επιτροπή είναι το πόσες ενσαρκώσεις του ιού θα συμπεριλάβει στο τελικό ψηφοδέλτιο. Υπαινίχθηκα πιο πάνω τη λέξη πανδημία, ας μπει κι αυτή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Σφυγμομετρήσεις | Με ετικέτα: , | 172 Σχόλια »

Το γκαμπί της βασίλισσας

Posted by sarant στο 25 Νοεμβρίου, 2020

Θ’ ασχοληθούμε σήμερα με μια λέξη της επικαιρότητας, κατά κάποιο τρόπο, όμως μια λέξη που δεν έχει καμιά σχέση με τον κορονιό και τη συμπαρομαρτούσα ορολογία. Θα μου πείτε: καταμεσίς στο δεύτερο κύμα, μέσα στην πανδημία, μπορεί άραγε κανείς ν’ ασχοληθεί με την επικαιρότητα χωρίς να ασχοληθεί με την πανδημία; Κι όμως, υπάρχουν πτυχές της ζωής όπου η κορόνα δεν έχει ρίξει την απαίσια σκιά της.

Ίσως επειδή δεν ανήκουν στην πραγματική ζωή αλλά στη μυθοπλασία. Διότι βέβαια το γκαμπί της βασίλισσας ήρθε στην επικαιρότητα, ή αν προτιμάτε στη μικροεπικαιρότητα, επειδή έτσι ονομάζεται το όνομα μιας σειράς που προβάλλεται στο Νέτφλιξ και που κίνησε την περιέργεια πολλών στο ελληνόφωνο Διαδίκτυο, τόσο που να δω αρκετές σχετικές συζητήσεις σε γλωσσικές ομάδες του Φέισμπουκ αλλά και γενικά στα σόσιαλ.

Η σειρά ονομάστηκε έτσι επειδή πρωταγωνιστεί μια κοπέλα, μια κοκκινομάλλα σκακίστρια, που αποφασίζει να ασχοληθεί επαγγελματικά με το σκάκι και μάλιστα να πάρει μέρος στο ανδρικό πρωτάθλημα. Περισσότερα δεν μπορώ να σας πω, διότι δεν είμαι σειράκιας, μάλιστα δεν έχω καν Νέτφλιξ -όχι επειδή είναι τάχα όργανο της νεομαρξιστικής προπαγάνδας, όπως λέει εκείνος ο ηλίθιος, αλλά επειδή δεν προλαβαίνω, δυστυχώς. Βλέπω φίλους μου που μου λένε ότι είδαν εκείνη ή ετούτη τη σειρά και τους ζηλεύω που βρίσκουν χρόνο -μα, 36 ώρες έχει η δική τους μέρα;- αλλά βέβαια κι εκείνοι μπορεί να μακαρίζουν εμένα που βρίσκω χρόνο για κάτι άλλο, και ούτω καθεξής.

Αφού λοιπόν δεν μπορώ να σας πω για τη σειρά (αν όμως εσείς την έχετε δει, ευχαρίστως να ακούσω τη γνώμη σας) θα λεξιλογήσω -αυτό άλλωστε δεν κάνουμε εδώ; Και συνάμα θα θυμηθώ τα νιάτα μου, τότε που έπαιζα σκάκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , | 373 Σχόλια »

Πώς θα περάσουμε το δεύτερο λοκντάουν;

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2020

Έγινε χτες η συζήτηση στη Βουλή για το δεύτερο λοκντάουν, επανήλθε λοιπόν η Βεβαίωση της κατ’ εξαίρεση μετακίνησης πολιτών, και μάλιστα τώρα τα μέτρα είναι αυστηρότερα από ορισμένες απόψεις σε σχέση με την άνοιξη, αφού, για παράδειγμα, μετά τις 9 το βράδυ απαγορεύονται οι κατ’ εξαίρεση μετακινήσεις στις περισσότερες περιπτώσεις.

Βέβαια, αυτός ο δεύτερος εγκλεισμός έχει πολλές διαφορές από τον πρώτο. Λειτουργούν τα δημοτικά σχολεία, λειτουργούν περισσότερες επιχειρήσεις, γινονται κάποιες αθλητικές συναντήσεις, αν και χωρίς θεατές, η τηλεργασία δεν αποτελεί τον κανόνα, γενικά πολύ περισσότερος κόσμος πηγαίνει καθημερινά ή μέρα παρά μέρα στη δουλειά του απ’ ό,τι τον Μάρτιο. Μου λένε ότι το πρωί στα μέσα μαζικής μεταφοράς επικρατεί συχνά συνωστισμός.

Παρόμοια μέτρα έχουν παρθεί σε αρκετές χώρες της Ευρώπης, αν και υπάρχουν μεγάλες διαφορές από χώρα σε χώρα, σε αντίθεση με τον Μάρτιο όπου υπήρχε αρκετα μεγάλη ομοιομορφία (με χτυπητή εξαίρεση τη Σουηδία και, αρχικά μόνο, τη Μ. Βρετανία). Σήμερα υπάρχουν χώρες που έχουν εφαρμόσει ελάχιστα νέα περιοριστικά μέτρα. Για παράδειγμα, στο (μικρό, βέβαια) Λουξεμβούργο όπου κατοικώ, πέρα από την τηλεργασία, τα καταστήματα είναι ανοιχτά, μαζί και η εστίαση, και τα μπαρ ακόμα. Στα σχόλιά σας θα μας πείτε, όσοι βρίσκεστε στο εξωτερικό, πώς περνάτε εκεί το δεύτερο κύμα. Εγώ το περασμένο Σάββατο πάντως πήγα στο Βέλγιο, στο ψηλότερο βουνό της χώρας (τα ανεμοδαρμένα ύψη των 695 μέτρων) και τρόμαξα από την κοσμοσυρροή -περπατούσα έχοντας γύρω μου μπουλούκια μπουλούκια ντόπιους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , | 239 Σχόλια »