Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Επιστημονικά’ Category

Μελαγχολικοί στις κάλπες

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2015

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι ο πίνακας Μελαγχολία του Άρνολντ Μπέκλιν (1900).

7a-sarantakosΣτην πρόσφατη πανελλήνια σύσκεψη στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ, ο Αλέξης Τσίπρας αναφέρθηκε στην έκφραση «αριστερή μελαγχολία», που την είχε προηγουμένως χρησιμοποιήσει στην ομιλία του ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης — και πώς να μην υπάρχει μελαγχολία στους αριστερούς, ή τουλάχιστον στους Συριζαίους, με όσα γίνανε τον τελευταίο καιρό, σε τούτο τον παράξενο και μεστό από εξελίξεις Αύγουστο, με το τρίτο Μνημόνιο και τη διάσπαση του κόμματος. Υπάρχει πιο μελαγχολικό πράγμα από τον χωρισμό;Σύμφωνα με τη θεωρία των σωματικών χυμών, που τη διατύπωσε πρώτος ο Ιπποκράτης και που δέσποσε στην ιατρική σκέψη μέχρι τη σύγχρονη εποχή, στο ανθρώπινο σώμα υπάρχουν τέσσερα υγρά, τέσσερις χυμοί: το αίμα, το φλέγμα, η (κίτρινη) χολή και η μέλαινα (μαύρη) χολή. Με βάση λοιπόν αυτή τη θεωρία, στον απόλυτα υγιή άνθρωπο οι τέσσερις χυμοί βρίσκονται σε ισορροπία μεταξύ τους, όταν όμως κάποιος χυμός βρίσκεται σε περίσσεια ή σε έλλειψη προκαλούνται διάφορες αρρώστιες.

Ταιριάζει λοιπόν η μελαγχολία για λέξη ειδικά τούτου του μήνα, του Σεπτέμβρη, που μεταιχμιακός καθώς είναι θεωρείται ευρέως ο πιο μελαγχολικός της χρονιάς ανεξαρτήτως πολιτικών εξελίξεων. Η μελαγχολία είναι λέξη αρχαία, που ανήκει στο λεξιλόγιο των μεγάλων Ελλήνων γιατρών της αρχαιότητας –και μάλιστα η πρώτη εμφάνισή της βρίσκεται στα έργα του μεγαλύτερου από αυτούς, του Ιπποκράτη, ο οποίος σε έναν αφορισμό του υποστηρίζει: ῍Ην φόβος ἢ δυσθυμίη πουλὺν χρόνον διατελέῃ, μελαγχολικὸν τὸ τοιοῦτον, που σημαίνει, στην ασυνήθιστη σε μας ιωνική διάλεκτο, ότι αν ο φόβος ή η δυσθυμία διαρκούν πολύ, δημιουργείται μελαγχολική κατάσταση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επιστημονικά, Ιστορίες λέξεων, Καβαφικά | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Νόμπελ για τον ιππόκαμπο

Posted by sarant στο 8 Οκτώβριος, 2014

Βρισκόμαστε ήδη στη μέση της εβδομάδας της απονομής των βραβείων Νόμπελ, και παρόλο που δεν έχουν απονεμηθεί ακόμα τα δύο πιο προβεβλημένα βραβεία, που προσφέρονται για σχολιασμό από το ευρύτερο κοινό, δηλαδή της Λογοτεχνίας και της Ειρήνης, αποφάσισα στη σημερινή ανάρτηση να σχολιάσω το βραβείο που άνοιξε την αυλαία, το Νόμπελ της Ιατρικής, που απονεμήθηκε προχτές από κοινού (συνηθίζεται αυτό στα επιστημονικά Νόμπελ) στον Βρετανοαμερικανό καθηγητή Τζον Ο’ Κιφ και στο ζευγάρι των Νορβηγών ερευνητών Μέι Μπριτ Μόζερ και Εντβαρντ Μόζερ, για την έρευνά τους σχετικά με τους μηχανισμούς προσδιορισμού θέσης του εγκεφάλου, ή για το «GPS του εγκεφάλου» όπως το αποκάλεσαν οι δημοσιογράφοι σε όλο τον κόσμο.

hippocampus_2773204Κάποια από τα κύτταρα που παίζουν καθοριστικό ρόλο για τον προσδιορισμό της θέσης, βρίσκονται σε μια περιοχή του εγκεφάλου που λέγεται ιππόκαμπος. Σε αυτή τη λέξη θα σταθούμε λοιπόν, αν και, πριν προχωρήσω, θέλω να επισημάνω ότι η Καθημερινή πρωτοτύπησε επαναφέροντας την παλιά (γαλλοπρεπή) προφορά «Νομπέλ»  που είναι βέβαια (περίπου) και η προφορά του ονόματος του Νόμπελ στα σουηδικά -αλλά αφού η λέξη έχει διεθνοποιηθεί, η σουηδική προφορά δεν ενδιαφέρει και τόσο. Η λέξη στα ελληνικά έχει λεξικογραφηθεί Νόμπελ.

Η λέξη «ιππόκαμπος», ελληνική που έχει γίνει διεθνής, έχει τρεις σημασίες. Ιππόκαμπος είναι το θαλάσσιο ζώο της εικόνας αριστερά, που όσο κι αν δεν του φαίνεται είναι ψάρι από ζωολογική άποψη. Ιππόκαμπος, στη μυθολογία, ήταν ένα θαλάσσιο τέρας με κεφάλι αλόγου και ουρά ψαριού ή ερπετού,  που απεικονίζεται σε διάφορα γλυπτά ή αγγεία (εδώ έχει μερικά) και αργότερα στην εραλδική. Ιππόκαμποι υπάρχουν, ας πούμε, στο γλυπτό σύμπλεγμα της Φοντάνας του Τρέβι στη Ρώμη. Ποια από τις δυο αυτές σημασίες προϋπήρξε δεν το ξέρω, υποθέτω η μυθολογική.

Η τρίτη σημασία, η ανατομική, δόθηκε πολύ αργότερα, αρχικά τον 16ο αιώνα από έναν Βενετό ανατόμο, επειδή το σχήμα της περιοχής αυτής του εγκεφάλου θυμίζει τον ιππόκαμπο, αν και η ορολογία σταθεροποιήθηκε τον 19ο αιώνα. (Η ομοιότητα φαίνεται καθαρά εδώ). Από τα επιστημονικά λατινικά (hippocampus) η λέξη πέρασε και στα ελληνικά, οπότε με τη σημασία αυτή, την επιστημονική, ο ιππόκαμπος είναι είδος αντιδανείου.

Από τα δυο μεγάλα λεξικά μας, το ΛΚΝ έχει μόνο τις δύο πρώτες σημασίες, λείπει δηλαδή η ανατομική. Ο Μπαμπινιώτης αρχικά είχε μόνο την κοινή σημασία, ενώ στη 2η έκδοση πρόσθεσε την ανατομική, του λείπει δηλαδή η μυθολογική (αλλά δεν έχω  δει την τελευταία του έκδοση).

Το θαλάσσιο ζώο το λέμε και άλογο ή αλογάκι της θάλασσας. Αυτή είναι η κοινή λαϊκή ονομασία, ενώ δεν ξέρω αν υπάρχουν άλλες λαϊκές. Αντίστοιχους όρους, που μάλιστα έχουν επίσημο χαρακτήρα, βρίσκουμε σε πολλές άλλες γλώσσες -στα αγγλικά δηλαδή, παρόλο που υπάρχει το hippocamp, χρησιμοποιείται κυρίως για το μυθολογικό πλάσμα. Οι Γάλλοι λένε hippocampe, αλλά οι Γερμανοί Seepferdchen (αλογάκι της θάλασσας) ενώ στα τούρκικα είναι Denizatι (ντενίζ η θάλασσα, άτι το… άτι). Στα ελληνικά βέβαια λέμε θαλάσσιο ίππο εκείνο το πολικό θηλαστικό με τους χαυλιόδοντες, που οι Άγγλοι το λένε walrus.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 165 Σχόλια »

Η Αντζελίνα Τζολί και η ανακοίνωση του ΠΑΜΕ

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2013

Δεν είχα σκοπό να βάλω δεύτερο άρθρο παρασκευιάτικα, όμως έκανα ένα σχόλιο στο Φέισμπουκ για ένα θέμα που μου έκανε εντύπωση και έγινε εκεί μια σχετική συζήτηση, οπότε σκέφτηκα ότι δεν είναι άσκοπο να συζητήσουμε κι εδώ το ίδιο θέμα, πολύ περισσότερο που τεχνικά το ιστολόγιο προσφέρεται πολύ περισσότερο για συγκροτημένη ανταλλαγή απόψεων παρά το Φέισμπουκ.

Το θέμα που σχολίασα ήταν η ανακοίνωση της ηθοποιού Αντζελίνας Τζολί ότι πραγματοποίησε προληπτική διπλή μαστεκτομή, επειδή το γονιδιακό τεστ που έκανε τής έδειξε ότι έχει αυξημένες πιθανότητες να προσβληθεί από καρκίνο του μαστού, δεδομένου ότι έχει και κληρονομική προδιάθεση στη νόσο. Αρχικά δεν θέλησα να ασχοληθώ με το θέμα, επειδή δεν το ξέρω καλά, ούτε το ιατρικό θέμα ούτε την ηθοποιό άλλωστε.

Εύλογα, η θαρραλέα ανακοίνωση της ηθοποιού, που ασφαλώς δεν έγινε για να κοινολογήσει την κατάσταση της υγείας της αλλά, φαντάζομαι, για να προτρέψει και άλλες γυναίκες να κάνουν τους ίδιους ελέγχους, προκάλεσε πολλή συζήτηση, τόσο στη μπλογκόσφαιρα όσο και στα μέσα ενημέρωσης (εδώ το πρωτοσέλιδο των Νέων). Μια διαφορετική νότα δόθηκε από ένα σχόλιο του Γραφείου Τύπου του ΠΑΜΕ, της εργατικής παράταξης που πρόσκειται στο ΚΚΕ, το οποίο επέκρινε τα μέσα ενημέρωσης που πρόβαλαν την Αντζελίνα Τζολί ως πρότυπο. Παραθέτω:

Απ΄ αφορμή την προσπάθεια των αστικών μέσων μαζικής αποβλάκωσης να παρουσιάσουν την ηθοποιό Αντζελίνα Τζολί ως πρότυπο γυναίκας αγωνίστριας και με αφορμή την αποκάλυψη ότι έχει κάνει προληπτικά διπλή μαστεκτομή, το Γραφείο Τύπου του ΠΑΜΕ έχει να κάνει το εξής σχόλιο:

«Αν οι αστοί δημοσιογράφοι, και όχι μόνο, θέλουν να προβάλουν καρκινοπαθείς αγωνίστριες και αγωνίστριες με μαστεκτομή που συνεχίζουν να δίνουν τη μάχη, ας έρθουν σε εμάς. Έχουμε να τους δείξουμε εκατοντάδες εργάτριες, άλλες λαϊκές γυναίκες που εξακολουθούν, παρά την αρρώστια, να δίνουν τη μάχη του μεροκάματου, τη μάχη του μεγαλώματος και της ανατροφής των παιδιών χωρίς νταντάδες, τη μάχη συμμετοχής στους καθημερινούς κοινωνικούς αγώνες. Αυτές οι γυναίκες που όλοι εσείς αστική τάξη και κολαούζοι, νιώθετε μίσος για αυτές, είναι τα αληθινά πρότυπα άξια θαυμασμού και είναι χιλιάδες τέτοιες ανώνυμες γυναίκες στη χώρα μας και διεθνώς».

Το σχόλιο αυτό έγινε αντικείμενο χλευασμού στα κοινωνικά μέσα, ενώ χαρακτηρίστηκε «απίστευτη ανακοίνωση» από το Βήμα. Αναρωτιέμαι όμως γιατί. Πέρα από το άγαρμπο ύφος, το σχόλιο του Γρ. τύπου του ΠΑΜΕ λέει ή μάλλον υπονοεί κάτι που κατά τη γνώμη μου είναι αλήθεια.

Είναι άραγε ψέμα ότι οι περισσότερες εργαζόμενες δεν έχουν τη δυνατότητα να διαθέσουν τα ποσά για τις εξετάσεις και για την επέμβαση (που πολύ αμφιβάλλω αν την καλύπτει το ΙΚΑ όταν γίνεται προληπτικά); Ή δεν πρέπει να λέγεται αυτή η αλήθεια, ότι όποιος έχει να πληρώσει, στατιστικά θα ζήσει περισσότερο;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Μεταμπλόγκειν, Υγεία | Με ετικέτα: , , , , | 117 Σχόλια »