Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Επιστημονικά’ Category

Οι πενήντα αποχρώσεις της παραφιλίας (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2019

Εδώ και λίγο καιρό έχουμε αρχίσει να δημοσιεύουμε συνεργασίες του φίλου γλωσσολόγου Νίκου Νικολάου. Το σημερινό άρθρο είναι το πέμπτο αυτής της συνεργασίας. Στο τέλος θα βρείτε ευρετήριο των προηγούμενων.

Σημειώνω ότι το σημερινό άρθρο είχε κατά λάθος δημοσιευτεί για λίγο, σε ημιτελή μορφή, πριν από καναδυό βδομάδες. Ο τίτλος είναι δικός μου, αλλά το άρθρο ανήκει εξ ολοκλήρου στον Νικολάου -και αρχικά είχε δημοσιευτεί εδώ.

Το θέμα του άρθρου δεν είναι μόνο διάφορα σπανιότατα βίτσια (παραφιλίες που λέω στον τίτλο). Στο δεύτερο μέρος, ο συγγραφέας κάνει και κάποιες πολύ εύστοχες σκέψεις για τη χρήση των κλασικών γλώσσών στην καινούργια επιστημονική ορολογία. Του δίνω τον λόγο:

 

Η δυτική ορολογία των διάφορων σεξουαλικών διεγέρσεων και βίτσιων, όπως πάμπολλες άλλες δυτικές επιστημονικές ορολογίες, είναι ελληνογενής. Με αποτελέσματα που δεν αποτελούν καύχημα για την πολιτιστική ιστορία της ελληνικής. Που μάλιστα θα αποτελούσαν προσβολή για την πολιτιστική ιστορία της ελληνικής, αν δεν ήταν τόσο τραγελαφικά.

Πόσο τραγελαφικά δηλαδή είναι τα αποτελέσματα αυτά; Πολύ. Όπως ανακάλυψα όταν αποπειράθηκα να απαντήσω στην Κβόρα την ερώτηση: «Πώς λέμε τη σεξουαλική διέγερση άμα βλέπεις κάποιον να πεθαίνει;»

Όταν προσέτρεξα στην αγγλική βικιπαίδεια, και συμβουλεύτηκα τον εκεί κατάλογο παραφιλιών, ο πλησιέστερος όρος που μου προέκυψε ήταν το symphorophilia. Εγώ δεν θα διάλεγα το «συμφοροφιλία» για να αποδώσω το βίτσιο να κοιτάς άλλον να πεθαίνει. Επειδή ξέρω τι σημαίνει το «συμφορά» στα νεοελληνικά, αλλά και γιατί στα αρχαία σήμαινε και απλώς «συγκυρία» είτε «σύμπτωση». Τη λέξη δεν την έπλασε κάποιος ιδιαίτερα ελληνομαθής· την έπλασε ο σεξολόγος John Money το 1984, και η ελληνομάθειά του φαίνεται να περιοριζόταν στην κατοχή λεξικού. Για να είμαι δίκαιος (τελευταία φορά που θα του τη χαρίσω του Μάνεϊ), κατά τον ορισμό που έδωσε, δε χρειάζεται καν το αντικείμενο του βίτσιου να πεθάνει, απλώς να βρεθεί σε προκανονισμένο ατύχημα ή συμφορά, και στη συμφορά δίνεται η μεγαλύτερη σημασία, όχι στο θάνατο. Όπως το όρισε ο ίδιος:

Ιδιαίτερη μορφή θυσιαστήριας παραφιλίας, για την οποία ταιριάζει το όνομα συμφοροφιλία (διέγερση από ατυχήματα ή καταστροφές), κλιμακώνεται με προκανονισμένη καταστροφή, όπως αυτοκινητιστικό δυστήχημα. Σαν και το παιχνίδι Ρώσικης ρουλέτας, μπορεί να καταλήξει σε θάνατο, είτε του αντικειμένου μόνου του είτε και του συντρόφου. Αλλά το έναυσμα για την αυτοερωτική διέγερση δεν είναι η αυτοκτονία και ο φόνος, αλλά το φλερτ με την καταστροφή. Βασικό κομμάτι της παραφιλίας αυτής είναι το να παίζει κανείς τον τολμητία, που επιβιώνει και μετά ξαναρισκάρει το θάνατο από βίτσιο.

Με τον ίδιο τρόπο δηλαδή που το βίτσιο της αυτο-ασφυξίας επικεντρώνεται στο ρίσκο της ασφυξίας, και όχι στο μοιραίο αποτέλεσμα (γιατί συνήθως δεν καταλήγει η πράξη στο μοιραίο.)

Όχι λοιπόν. Δεν ταιριάζει στο ζητούμενο το «συμφοροφιλία». Τι άλλες παραφιλίες προσφέρει η αγγλική Βικιπαίδεια;

Erotophonophilia. Τα τριμερή σύνθετα στα ελληνικά μου προκαλούν ανησυχία, ιδίως όταν δεν τα μεταχειρίζονται επιδέξιοι. Και η Βικιπαίδεια το ορίζει ως «ικανοποίηση από το θάνατο ανθρώπου», αλλά βέβαια άλλο ο phonos και άλλο ο thanatos. Η δε Βικιπαίδεια μπορεί να το ορίζει με θάνατο, αλλά το κατηγοροποιεί ως φόνο: παρατίθεται στο λήμμα Lust murder, φόνος για λόγους λαγνείας.

Ούτε αυτό λοιπόν.

Dacnolagnomania. Κατά τη Βικιπαίδεια, συνώνυμο της Erotophonophilia. Από πού κι ως πού το βίτσιο με δαγκωματάκια έχει να κάνει με το βίτσιο να σκοτώνεις κόσμο; Κάποιος δεν προσέχει ιδιαίτερα το λεξικό του. Πάμε στο επόμενο.

Autassassinophilia. Η παραφιλία που διεγείρεσαι με το ενδεχόμενο να σε σκοτώσουν. Άλλη μια πατέντα του Τζον Μάνεϊ.Ευτυχώς, ο Τζον Μάνεϊ έχει ήδη εγκαταλείψει τον μάταιο τούτον κόσμο. Γιατί, καταπώς θα ’λεγε και ο καθηγητής Χίγκινς, Κανονικά θα του ’πρεπε θανατική ποινή / για φόνο στυγερό, με θύμα τη γλώσσα την ελληνική! (by rights he should be taken out and hung, for the cold blooded murder of the Grecian tongue!)

Βρε Τζον Μάνεϊ νούμερο! Νόμισες δηλαδή, ρε Τζον, πως οι έλληνες δεν έχουν λέξη για το φόνο; Και πως οι Αρχαίοι Ημών Πρόγονοι δεν ήξεραν τι εστί φονικό, μέχρι να βγουν οι Ασασίνοι του ιαʹ αιώνα;!

Autophonophilia, ΑΓΡΑΜΜΑΤΕ!

Ακόμα κι αυτό δεν κολλάει, ακούγεται σαν βίτσιο με αυτοκτονία, όχι με το να σε σκοτώνουν. Το Biaiothanatophilia θα ήταν λίγο πιο ξεκάθαρο.

Η Autassasinophilia (ας την πούμε τουλάχιστον αυτοφονοφιλία ελληνικά) είναι το να σε φτιάχνει το ρίσκο να σε σκοτώσουν. Ο Μάνεϊ (ως νούμερο) λέει πως είναι το αντίστοιχο βίτσιο στην ερωτοφονοφιλία, αλλά η Βικιπαίδεια λέει πως όχι, ο μεν αυτοφονόφιλος φτιάχνεται με το ρίσκο να τον σκοτώσουν, ενώ ο ερωτοφονόφιλος φτιάχνεται με την πράξη να σκοτώνει τον άλλον. Η συνάντηση δηλαδή αυτοφονόφιλου και ερωτοφονόφιλου δεν θα αφήσει και τους δυο ευχαριστημένους.

Πάντως ούτε κι αυτό δεν είναι το φτιάξιμο με το να βλέπεις κόσμο να πεθαίνει.Η Necrophilia έχει να κάνει με πτώματα, και η thanatophilia κατά τη Βικιπαίδεια και πάλι είναι συνώνυμο απλώς της νεκροφιλίας. Κρίμα, γιατί χάνεται μια ευκαιρία λεπτής διάκρισης. Ούτε αυτά λοιπόν.

Οπότε, συνέχισα να κοιτάω τη λίστα….

…… Μα τι βλέπω; Eproctophilia για το βίτσιο με τις πορδές; Πρωκτός, ναι, ο γνωστός· το e- τι διάολο γυρεύει εκεί;  ΜΗΝ ΤΥΧΟΝ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ «ΕΚ» ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ;! Τα αρχαία ελληνικά είχανε λέξη για την πορδή (την ίδια μάλιστα)· ΤΟ ΛΕΞΙΚΟ ΣΟΥ ΤΟ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕ ΜΗΠΩΣ; ΕΣΕΝΑ ΜΙΛΑΩ, ΤΖΟΝ ΜΑΝΕΪ! Χάθηκε να πεις Pordophilia, ΒΛΑΚΙΣΤΑΤΕ;!…

Θα έπρεπε να είχα ζητήσει αποζημίωση που κοιτάζα αυτή τη λίστα· τα λατινοελληνικά υβρίδια μου πονάνε τα μάτια. Και ποιος διάολο νόμισε πως το vorarephilia (παραφιλία να σε τρώνε) ήταν καλή ιδέα; Όχι μόνο υβρίδιο, αλλά και με απαρέμφατο ως πρώτο συνθετικό;!

Δηλαδή, για να γίνεις σεξολόγος, προϋπόθεση είναι να μην ξέρεις την τύφλα σου από κλασικές γλώσσες;

Τίποτα δεν ταίριαζε στο ζητούμενο από τη λίστα στην Αγγλική Βικιπαίδεια. Για να κάνω μια σωστή προσπάθεια να βρω αντίστοιχο όρο, ως ευσυνείδητο μέλος της Κβόρας, προσέτρεξα στη λίστα 547 παραφιλιών που δίδεται στο: Aggrawal, Anil (2009). Forensic and Medico-legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices. Boca Raton: CRC Press. σελ. 369–82.

Που να μην έσωνα. Ο κατάλογος του Αγκραβάλ είναι η πηγή των λεξιπλαστικών απόβλητων της Βικιπαίδειας. Και οι όροι που δεν πέρασαν στη Βικιπαίδεια είναι ακόμα χειρότεροι.

Afophilia «παραφιλία με διέγερση από την αφή», με το ελληνικό φ να αποδίδεται και ως f και ως ph. Aphephilia, που παρατίθεται ως ξεχωριστό λήμμα, ενώ είναι η ίδια λέξη. Allotriorasty, η «αλλοτριοεραστία» (το να τα φτιάχνεις με αλλόφυλους), όπου το -ε- το έφαγε η μαρμάγκα. Autoscopophilia το να φτιάχνεσαι με το να κοιτάζεις το κορμί σου· συνώνυμο λέει το autoscophilia, και ναι, συνώνυμο είναι, φτάνει να αφήνεις την ίδια μαρμάγκα να τρώει συλλαβές στην τύχη. Iantranudia το να ξεβρακώνεσαι στο γιατρό σου· «ιαντρός» δεν υπήρξε ποτέ στην τρισχιλιετή, και η κατάληξη -nudia είναι πατάτα.

Σ’ αυτό το σημείο είπα στην Κβόρα πως δε διαβάζω άλλο, και αν θέλει κανείς να χρησιμοποιήσει τον κατάλογο του Αγκραβάλ, προς Θεού να φροντήσουν να ρωτήσουν ελληνομαθή πρώτα. Το βίτσιο που έψαχνα δεν το βρήκα ούτε κει, που μου έκανε κάποια έκπληξη εφόσον τόσα και τόσα βίτσια απαριθμούσε, ενώ αυτό τουλάχιστον το βίτσιο έχει αντίκρυσμα στο ευρύτερο κοινό με τα snuff film. (Και ναι, τα snuff film είναι παραμύθι, όπως υποψιάζομαι παραμύθι είναι και αρκετές από τις παραφιλίες του Αγκραβάλ.) Και τέλος τέλος, έκανα και γω μια απεγνωσμένη λεξιπλασία, και πρότεινα το Thanatoscopophilia. Αν και οι γνώσεις μου της ελληνικής με αποκλείουν μάλλον από το θεσμό της σεξολογίας.

Και εντάξει, έκανα την πλάκα μου στην Κβόρα με τους χονδροειδείς νεολογισμούς του Μάνεϊ και του Αγκραβάλ. Αλλά αξίζει να συγκρατήσουμε κάτι άλλο από τον τραγέλαφο.

Για αιώνες η επιστημονική ορολογία της δυτικής επιστήμης πατούσε στις κλασικές γλώσσες, γιατί οι κλασικές γλώσσες ήταν οι γλώσσες της μάθησης. Τον εικοστό αιώνα το έρεισμα αυτό εξέπεσε: οι κλασικές γλώσσες δεν είναι πια ιδιαίτερα γνωστές έξω από τους κύκλους της κλασικής φιλολογίας (και συχνά με το ζόρι και κει), και φυσικά είναι άγνωστες στους μετέχοντες στις θετικές επιστήμες. Και σαν συνέπεια, η νεότερη επιστημονική ορολογία της Δύσης δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία σε λατινοελληνικά. Η ορολογία της πληροφορικής ιδίως είναι παιχνιδιάρα και απλή και αγγλοσαξονικότατη, και αυτό προξενεί άγαρμπες λύσεις όταν στα ελληνικά τα επαναλογιοποιούμε. Το bubblesort είναι πολύ πιο αυθόρμητο από την Ταξινόμηση φυσαλίδας.

Το να αγνοούμε λατινοελληνικά, είναι σημείο των καιρών. Η ημιμάθεια στα λατινοελληνικά είναι που δείχνει πόσο πραγματικά περιθωριακή έχει γίνει η συμβολή των κλασικών γλωσσών στην επιστημονική ορολογία. Υπάρχουν πολλοί ειδήμονες που θέλουν να πούνε μια λατινικούρα ή ελληνικούρα, γιατί οι λατινικούρες κι οι ελληνικούρες παραμένουν ιστορικός θεσμός στις επιστήμες· αλλά δεν τα καταφέρνουν, τα βγάζουν στρεβλά, και δεν τους διορθώνει κανείς. (Ή τουλάχιστον, κανείς εντός του αγγλόφωνου κόσμου.)

Ο σπισισμός π.χ. πλάστηκε στα αγγλικά το 1973 ως species-ism από ψυχολόγο που δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη μορφολογία της λατινικής, και μεταχειρίστηκε το species σαν άκλιτη λέξη· και όπως ανέλυσα στο ουγκανιά and αντισπισισμός, οι ρωμανικές τουλάχιστον γλώσσες το διόρθωσαν όταν το δανείστηκαν (espécisme, specismo, especismo). (Και τα ελληνικά το άλλαξαν σε σπισισμό, όταν δεν το λένε ειδισμό· αλλά αυτό πιστεύω πως έγινε από απλολογία.)

Αρκετά πιο παλαβή είναι η περίπτωση του coulrophobia, της φοβίας των κλόουν. Κανείς δεν ξέρει πού τη βρήκε ο πρώτος που τη λάνσαρε στο διαδίκτυο το 1995, και αφότου λανσαρίστηκε, κανένας δεν έκατσε να την ελέγξει. Ίσως να αποτελεί παραποίηση του νεοελληνικού κλόουν. Ίσως κάπως να σχετίζεται με το κωλόβαθρον, όπως ισχυρίζονται αρκετοί, γιατί κάποιος ξέθαψε τον κωλοβαθριστή, και θεώρησε πως πιο κοντινή έννοια στους κλόουν δεν έχουν τα αρχαία ελληνικά από τους ηθοποιούς με ξυλοπόδαρα. (Η διορθωμένη αυτή ετυμολογία πέρασε στην Ελλάδα: Τι είναι η κωλοβαθριστοφοβία; Μήπως πάσχεις και εσύ και δεν το ξέρεις;.) Βάσιμη πάντως φαίνεται η άποψη του etymonline: «από αυτά που σκαρφίζονται ψευτοδιανοούμενοι στο διαδίκτυο και που τα οικειοποιείται μετά ο κάθε εξυπνάκιας.»

Όπως λέει βέβαια το ίδιο άρθρο, ο όρος δεν είναι επίσημος όρος της ψυχολογίας, αν και το φαινόμενο αναγνωρίζεται· και ίσως αν ήταν επίσημος όρος, να γινόταν ο πρεπούμενος έλεγχος……

Ίσως, αλλά οι ακροβατισμοί του Μάνεϊ, και η απίστευτη προχειρότητα του καταλόγου παραφιλιών του Αγκραβάλ (σε έναν κατά τα άλλα σοβαρό τόμο από τον έγκυρο οίκο Taylor & Francis), δείχνουν πως μάλλον όχι. Οι προχειρότητες και οι παρερμηνείες και οι σολοικισμοί στην κλασικίζουσα ορολογία περνάνε πλέον απαρατήρητες, γιατί η κλασικίζουσα ορολογία δεν είναι πια ζωντανή πράξη με πολλούς μέτοχους που να την ελέγχουν. Είναι μια ξερή σύμβαση, που λίγοι της δίνουν σημασία. Και τα αποτελέσματα, όταν χρειαστεί να τα δανειστούμε στα ελληνικά, καταλήγουμε να τα μπαλώνουμε κακήν κακώς.

 

Προηγούμενες δημοσιεύσεις του Νίκου Νικολάου στο ιστολόγιο:

Να λείπει το βύσσινο; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Σύρος και Ερμούπολη (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Πώς ήταν τα ελληνικά πριν από 500 και πριν από 1000 χρόνια; (Μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Πώς χαντάκωσα τα Παμφυλιακά.

Advertisements

Posted in Επιστημονικά, Ορολογία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 5 – Η ελληνική τεχνολογία

Posted by sarant στο 30 Ιανουαρίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η πέμπτη. Η προηγούμενη συνέχεια είναι εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το έκτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική τεχνολογία» (Επειδή το βιβλίο ακόμα κυκλοφορεί από εκδοτικό οίκο, δεν είναι σωστό να βάλω ολόκληρο το περιεχόμενό του).

Η ελληνική τεχνολογία

Εισαγωγικά

Ένας ημιμαθής θορυβοποιός, που τα βιβλία του δημιούργησαν αρκετή αίσθηση πριν από τριάντα και πάνω χρόνια, ο Νταίνικεν, θέλοντας να εξηγήσει τα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων στην αστρονομία, τη δομή της ύλης κλπ., ισχυρίστηκε ότι όσα δίδασκαν ο Θαλής, ο Αναξαγόρας, ο Δημόκριτος και οι άλλοι σοφοί, τα είχανε μάθει από… εξωγήινους επισκέπτες του πλανήτη μας. Έφτανε μάλιστα να ισχυριστεί, ο πάνσοφος, πως «είναι γνωστό ότι οι Έλληνες δεν διέθεταν τεχνολογικό εξοπλισμό, π.χ. φακούς, και στην αριθμητική δεν μπορούσαν να μετρήσουν πάνω από το 10.000»!

Ο άνθρωπος ήταν άγευστος της κλασικής παιδείας, γιατί αν είχε διαβάσει, όχι κανένα ειδικό σύγγραμμα, αλλά τις Νεφέλες του Αριστοφάνη, θα ήξερε πως ο φακός ήταν κάτι το πολύ κοινό στην αρχαία Ελλάδα, τον εκθέτανε στις προθήκες τους τα κουρεία και τον χρησιμοποιούσαν, μεταξύ άλλων, για να ανάβουν φωτιά. Όσο για το μέχρι που ξέρανε να μετράν αρκεί να πούμε πως ο Αρχιμήδης στο έργο του «Ψαμμίτης» [*] αναφέρει έναν αριθμό, που για να γραφεί με αραβικά ψηφία κανονικού μεγέθους θα χρειαζόταν δέκα μέτρα χαρτί, καθώς αποτελείται από τη μονάδα ακολουθούμενη από 80 τετράκις εκατομμύρια μηδενικά!

Οι τεχνολογικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων, όπως μας τις φανερώνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα και η μελέτη των κειμένων, ήταν πολύ προχωρημένες, και σε ορισμένες περιπτώσεις διαπιστώνουμε πως είχαν προηγηθεί από εμάς, τους σύγχρονους δηλαδή ανθρώπους. Οι δρόμοι της αρχαίας Πριήνης φωτίζονταν τη νύχτα, οι αρχαίοι Συβαρίτες είχαν αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την ηχορύπανση, ο Ήρων ο Αλεξανδρέας είχε κατασκευάσει πλήθος αυτομάτων μηχανισμών, ο Αρχιμήδης μπόρεσε να καθελκύσει μόνος του ολόκληρο σκάφος κινώντας απλώς κάποιους μοχλούς. Παράλληλα είχαν προχωρήσει στην κατασκευή πολύπλοκων οργάνων ακριβείας και στη διατύπωση αυστηρών προδιαγραφών για ορισμένα υλικά, που στην ακρίβεια και την αυστηρότητα τους δεν διαφέρουν από τις προδιαγραφές της εποχής μας. Η ίδια η λέξη μηχανή σημαίνει την έξυπνη (και ενίοτε δόλια) επινόηση, η οποία, κατά τον Αριστοτέλη, «επιτρέπει στα ασθενέστερα να επικρατήσουν πάνω στα ισχυρά» [τα τε ελάττονα κρατεί των μειζόνων].

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Επιστημονικά, Πατριδογνωσία, Τεχνολογία | Με ετικέτα: , , , , | 443 Σχόλια »

Μελαγχολικοί στις κάλπες

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2015

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι ο πίνακας Μελαγχολία του Άρνολντ Μπέκλιν (1900).

7a-sarantakosΣτην πρόσφατη πανελλήνια σύσκεψη στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ, ο Αλέξης Τσίπρας αναφέρθηκε στην έκφραση «αριστερή μελαγχολία», που την είχε προηγουμένως χρησιμοποιήσει στην ομιλία του ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης — και πώς να μην υπάρχει μελαγχολία στους αριστερούς, ή τουλάχιστον στους Συριζαίους, με όσα γίνανε τον τελευταίο καιρό, σε τούτο τον παράξενο και μεστό από εξελίξεις Αύγουστο, με το τρίτο Μνημόνιο και τη διάσπαση του κόμματος. Υπάρχει πιο μελαγχολικό πράγμα από τον χωρισμό;Σύμφωνα με τη θεωρία των σωματικών χυμών, που τη διατύπωσε πρώτος ο Ιπποκράτης και που δέσποσε στην ιατρική σκέψη μέχρι τη σύγχρονη εποχή, στο ανθρώπινο σώμα υπάρχουν τέσσερα υγρά, τέσσερις χυμοί: το αίμα, το φλέγμα, η (κίτρινη) χολή και η μέλαινα (μαύρη) χολή. Με βάση λοιπόν αυτή τη θεωρία, στον απόλυτα υγιή άνθρωπο οι τέσσερις χυμοί βρίσκονται σε ισορροπία μεταξύ τους, όταν όμως κάποιος χυμός βρίσκεται σε περίσσεια ή σε έλλειψη προκαλούνται διάφορες αρρώστιες.

Ταιριάζει λοιπόν η μελαγχολία για λέξη ειδικά τούτου του μήνα, του Σεπτέμβρη, που μεταιχμιακός καθώς είναι θεωρείται ευρέως ο πιο μελαγχολικός της χρονιάς ανεξαρτήτως πολιτικών εξελίξεων. Η μελαγχολία είναι λέξη αρχαία, που ανήκει στο λεξιλόγιο των μεγάλων Ελλήνων γιατρών της αρχαιότητας –και μάλιστα η πρώτη εμφάνισή της βρίσκεται στα έργα του μεγαλύτερου από αυτούς, του Ιπποκράτη, ο οποίος σε έναν αφορισμό του υποστηρίζει: ῍Ην φόβος ἢ δυσθυμίη πουλὺν χρόνον διατελέῃ, μελαγχολικὸν τὸ τοιοῦτον, που σημαίνει, στην ασυνήθιστη σε μας ιωνική διάλεκτο, ότι αν ο φόβος ή η δυσθυμία διαρκούν πολύ, δημιουργείται μελαγχολική κατάσταση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Ιστορίες λέξεων, Καβαφικά | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Νόμπελ για τον ιππόκαμπο

Posted by sarant στο 8 Οκτώβριος, 2014

Βρισκόμαστε ήδη στη μέση της εβδομάδας της απονομής των βραβείων Νόμπελ, και παρόλο που δεν έχουν απονεμηθεί ακόμα τα δύο πιο προβεβλημένα βραβεία, που προσφέρονται για σχολιασμό από το ευρύτερο κοινό, δηλαδή της Λογοτεχνίας και της Ειρήνης, αποφάσισα στη σημερινή ανάρτηση να σχολιάσω το βραβείο που άνοιξε την αυλαία, το Νόμπελ της Ιατρικής, που απονεμήθηκε προχτές από κοινού (συνηθίζεται αυτό στα επιστημονικά Νόμπελ) στον Βρετανοαμερικανό καθηγητή Τζον Ο’ Κιφ και στο ζευγάρι των Νορβηγών ερευνητών Μέι Μπριτ Μόζερ και Εντβαρντ Μόζερ, για την έρευνά τους σχετικά με τους μηχανισμούς προσδιορισμού θέσης του εγκεφάλου, ή για το «GPS του εγκεφάλου» όπως το αποκάλεσαν οι δημοσιογράφοι σε όλο τον κόσμο.

hippocampus_2773204Κάποια από τα κύτταρα που παίζουν καθοριστικό ρόλο για τον προσδιορισμό της θέσης, βρίσκονται σε μια περιοχή του εγκεφάλου που λέγεται ιππόκαμπος. Σε αυτή τη λέξη θα σταθούμε λοιπόν, αν και, πριν προχωρήσω, θέλω να επισημάνω ότι η Καθημερινή πρωτοτύπησε επαναφέροντας την παλιά (γαλλοπρεπή) προφορά «Νομπέλ»  που είναι βέβαια (περίπου) και η προφορά του ονόματος του Νόμπελ στα σουηδικά -αλλά αφού η λέξη έχει διεθνοποιηθεί, η σουηδική προφορά δεν ενδιαφέρει και τόσο. Η λέξη στα ελληνικά έχει λεξικογραφηθεί Νόμπελ.

Η λέξη «ιππόκαμπος», ελληνική που έχει γίνει διεθνής, έχει τρεις σημασίες. Ιππόκαμπος είναι το θαλάσσιο ζώο της εικόνας αριστερά, που όσο κι αν δεν του φαίνεται είναι ψάρι από ζωολογική άποψη. Ιππόκαμπος, στη μυθολογία, ήταν ένα θαλάσσιο τέρας με κεφάλι αλόγου και ουρά ψαριού ή ερπετού,  που απεικονίζεται σε διάφορα γλυπτά ή αγγεία (εδώ έχει μερικά) και αργότερα στην εραλδική. Ιππόκαμποι υπάρχουν, ας πούμε, στο γλυπτό σύμπλεγμα της Φοντάνας του Τρέβι στη Ρώμη. Ποια από τις δυο αυτές σημασίες προϋπήρξε δεν το ξέρω, υποθέτω η μυθολογική.

Η τρίτη σημασία, η ανατομική, δόθηκε πολύ αργότερα, αρχικά τον 16ο αιώνα από έναν Βενετό ανατόμο, επειδή το σχήμα της περιοχής αυτής του εγκεφάλου θυμίζει τον ιππόκαμπο, αν και η ορολογία σταθεροποιήθηκε τον 19ο αιώνα. (Η ομοιότητα φαίνεται καθαρά εδώ). Από τα επιστημονικά λατινικά (hippocampus) η λέξη πέρασε και στα ελληνικά, οπότε με τη σημασία αυτή, την επιστημονική, ο ιππόκαμπος είναι είδος αντιδανείου.

Από τα δυο μεγάλα λεξικά μας, το ΛΚΝ έχει μόνο τις δύο πρώτες σημασίες, λείπει δηλαδή η ανατομική. Ο Μπαμπινιώτης αρχικά είχε μόνο την κοινή σημασία, ενώ στη 2η έκδοση πρόσθεσε την ανατομική, του λείπει δηλαδή η μυθολογική (αλλά δεν έχω  δει την τελευταία του έκδοση).

Το θαλάσσιο ζώο το λέμε και άλογο ή αλογάκι της θάλασσας. Αυτή είναι η κοινή λαϊκή ονομασία, ενώ δεν ξέρω αν υπάρχουν άλλες λαϊκές. Αντίστοιχους όρους, που μάλιστα έχουν επίσημο χαρακτήρα, βρίσκουμε σε πολλές άλλες γλώσσες -στα αγγλικά δηλαδή, παρόλο που υπάρχει το hippocamp, χρησιμοποιείται κυρίως για το μυθολογικό πλάσμα. Οι Γάλλοι λένε hippocampe, αλλά οι Γερμανοί Seepferdchen (αλογάκι της θάλασσας) ενώ στα τούρκικα είναι Denizatι (ντενίζ η θάλασσα, άτι το… άτι). Στα ελληνικά βέβαια λέμε θαλάσσιο ίππο εκείνο το πολικό θηλαστικό με τους χαυλιόδοντες, που οι Άγγλοι το λένε walrus.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 165 Σχόλια »

Η Αντζελίνα Τζολί και η ανακοίνωση του ΠΑΜΕ

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2013

Δεν είχα σκοπό να βάλω δεύτερο άρθρο παρασκευιάτικα, όμως έκανα ένα σχόλιο στο Φέισμπουκ για ένα θέμα που μου έκανε εντύπωση και έγινε εκεί μια σχετική συζήτηση, οπότε σκέφτηκα ότι δεν είναι άσκοπο να συζητήσουμε κι εδώ το ίδιο θέμα, πολύ περισσότερο που τεχνικά το ιστολόγιο προσφέρεται πολύ περισσότερο για συγκροτημένη ανταλλαγή απόψεων παρά το Φέισμπουκ.

Το θέμα που σχολίασα ήταν η ανακοίνωση της ηθοποιού Αντζελίνας Τζολί ότι πραγματοποίησε προληπτική διπλή μαστεκτομή, επειδή το γονιδιακό τεστ που έκανε τής έδειξε ότι έχει αυξημένες πιθανότητες να προσβληθεί από καρκίνο του μαστού, δεδομένου ότι έχει και κληρονομική προδιάθεση στη νόσο. Αρχικά δεν θέλησα να ασχοληθώ με το θέμα, επειδή δεν το ξέρω καλά, ούτε το ιατρικό θέμα ούτε την ηθοποιό άλλωστε.

Εύλογα, η θαρραλέα ανακοίνωση της ηθοποιού, που ασφαλώς δεν έγινε για να κοινολογήσει την κατάσταση της υγείας της αλλά, φαντάζομαι, για να προτρέψει και άλλες γυναίκες να κάνουν τους ίδιους ελέγχους, προκάλεσε πολλή συζήτηση, τόσο στη μπλογκόσφαιρα όσο και στα μέσα ενημέρωσης (εδώ το πρωτοσέλιδο των Νέων). Μια διαφορετική νότα δόθηκε από ένα σχόλιο του Γραφείου Τύπου του ΠΑΜΕ, της εργατικής παράταξης που πρόσκειται στο ΚΚΕ, το οποίο επέκρινε τα μέσα ενημέρωσης που πρόβαλαν την Αντζελίνα Τζολί ως πρότυπο. Παραθέτω:

Απ΄ αφορμή την προσπάθεια των αστικών μέσων μαζικής αποβλάκωσης να παρουσιάσουν την ηθοποιό Αντζελίνα Τζολί ως πρότυπο γυναίκας αγωνίστριας και με αφορμή την αποκάλυψη ότι έχει κάνει προληπτικά διπλή μαστεκτομή, το Γραφείο Τύπου του ΠΑΜΕ έχει να κάνει το εξής σχόλιο:

«Αν οι αστοί δημοσιογράφοι, και όχι μόνο, θέλουν να προβάλουν καρκινοπαθείς αγωνίστριες και αγωνίστριες με μαστεκτομή που συνεχίζουν να δίνουν τη μάχη, ας έρθουν σε εμάς. Έχουμε να τους δείξουμε εκατοντάδες εργάτριες, άλλες λαϊκές γυναίκες που εξακολουθούν, παρά την αρρώστια, να δίνουν τη μάχη του μεροκάματου, τη μάχη του μεγαλώματος και της ανατροφής των παιδιών χωρίς νταντάδες, τη μάχη συμμετοχής στους καθημερινούς κοινωνικούς αγώνες. Αυτές οι γυναίκες που όλοι εσείς αστική τάξη και κολαούζοι, νιώθετε μίσος για αυτές, είναι τα αληθινά πρότυπα άξια θαυμασμού και είναι χιλιάδες τέτοιες ανώνυμες γυναίκες στη χώρα μας και διεθνώς».

Το σχόλιο αυτό έγινε αντικείμενο χλευασμού στα κοινωνικά μέσα, ενώ χαρακτηρίστηκε «απίστευτη ανακοίνωση» από το Βήμα. Αναρωτιέμαι όμως γιατί. Πέρα από το άγαρμπο ύφος, το σχόλιο του Γρ. τύπου του ΠΑΜΕ λέει ή μάλλον υπονοεί κάτι που κατά τη γνώμη μου είναι αλήθεια.

Είναι άραγε ψέμα ότι οι περισσότερες εργαζόμενες δεν έχουν τη δυνατότητα να διαθέσουν τα ποσά για τις εξετάσεις και για την επέμβαση (που πολύ αμφιβάλλω αν την καλύπτει το ΙΚΑ όταν γίνεται προληπτικά); Ή δεν πρέπει να λέγεται αυτή η αλήθεια, ότι όποιος έχει να πληρώσει, στατιστικά θα ζήσει περισσότερο;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Μεταμπλόγκειν, Υγεία | Με ετικέτα: , , , , | 117 Σχόλια »