Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ημερολόγια’ Category

Οκτωβρίου μαρτυρολόγιον – πριν από 125 χρόνια

Posted by sarant στο 1 Οκτωβρίου, 2014

Σήμερα είναι πρώτη του μηνός και ήδη το πρωί ανέβηκε το καθιερωμένο Μηνολόγιον του Οκτωβρίου, οπότε είναι λίγο ασυνήθιστο να ανεβαίνει μεσημεριάτικα δεύτερο άρθρο, και μάλιτα επίσης με ημερολογιακό χαρακτήρα. Δυο άρθρα τη μέρα είχαμε μόνο τον πρώτο καιρό του ιστολογίου (κάποτε και τρία!), τότε που υπήρχε μπόλικο αδημοσίευτο απόθεμα στα ηλεσυρτάρια μου, εδώ και χρόνια έχουμε κατασταλάξει στο «ένα άρθρο την ημέρα» (δεν ξέρω αν και τι ακριβώς κάνει πέρα).

rmartyr3Παρ’ όλ’ αυτά, τις προάλλες, όπως κοίταζα κάτι άλλο στην ηλεβιβλιοθήκη της Ανέμης, έπεσα πάνω σε ένα έμμετρο ημερολόγιο του Ρωμηού από το έτος 1889, δηλαδή πριν 125 χρόνια, που το βρήκα γουστόζικο. Σκέφτηκα λοιπόν, μερικά κομμάτια, ακριβώς του μαρτυρολογίου, να τα δημοσιέψω εδώ, ένα κάθε μήνα. Θα μπορούσα να περιμένω τον Γενάρη, αλλά δεν έχω υπομονή, οπότε σήμερα ξεκινάω με το πρώτο «μαρτυρολογικό» άρθρο, επιπρόσθετα στο Μηνολόγιο που μπήκε το πρωί, κι έτσι, αν δεν αλλάξω γνώμη, για τον επόμενο χρόνο την πρώτη του μηνός θα έχουμε διπλά άρθρα. Θα μπορούσα βέβαια να βάλω το μαρτυρολόγιο τη δεύτερη του μηνός, αλλά δεν θέλω να πείτε ότι λουφάρω.

Τα ημερολόγια αυτά ήταν πολύ συνηθισμένο είδος από το 1880 ως το 1930 περίπου. Κυκλοφορούσαν τον Δεκέμβριο και είχαν το ημερολόγιο της επόμενης χρονιάς, συνήθως με μια σελίδα για κάθε μήνα, διανθισμένο με διάφορες χρήσιμες πληροφορίες και με κάποια στιχουργήματα ή ανέκδοτα. Σταδιακά, προστέθηκε και φιλολογική ύλη, κι έτσι στα επόμενα ημερολόγια το ημερολογιακό στοιχείο είχε περάσει στο περιθώριο ή και απουσίαζε εντελώς -όπως, ας πούμε, στο Ημερολόγιο του Μπουκέτου, που έβγαλε γύρω στα 8 ετήσια τεύχη από το 1925 έως το 1932 (το έχω παρουσιάσει εδώ).

Ημερολόγια τέτοια βγαίνουν ακόμα, πολυσέλιδα και φιλολογικά. Με ένα από αυτά, το Λεσβιακό ημερολόγιο, έχω συνεργαστεί κι εγώ ως εκ πατρός Λέσβιος.

Ο Σουρής, όσο έβγαζε τον Ρωμηό, την έμμετρη εβδομαδιαία εφημερίδα του, έβγαλε και μερικά «Ρωμηού ημερολόγια», αν και όχι κάθε χρόνο (Στην Ανέμη υπάρχουν τρία ή τέσσερα). Το «Ρωμηού ημερολόγιον με το μαρτυρολόγιον» του 1889, που λογικά θα κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1888.

Γραμμένο ολόκληρο από τον Σουρή («Εργασία του Σουρή τύποις αδελφών Περρή) είχε 36 σελίδες και απαρτιζόταν μόνο από το έμμετρο και σατιρικό «μαρτυρολόγιο» του κάθε μήνα («Των μηνών η δωδεκάς / με προσθέσεις μερικάς»), με λίγα σκίτσα από τον σκιτσογράφο του Ρωμηού, χωρίς να έχει καν σελίδες με ημερολόγιο.

Όπως μπορείτε να δείτε, ήταν όλο έμμετρο, από τον τίτλο ίσαμε την αναφορά της τιμής στο οπισθόφυλλο: Εις μεν το εσωτερικόν λεπτά πενήντα η τιμή
εις δε το εξωτερικόν εξήντα με προπληρωμή.

(Να θυμίσω ότι μιλάμε για μια εποχή που περισσότεροι Έλληνες ζούσαν «εις το εξωτερικόν» παρά «εις το εσωτερικόν»).

Ο Σουρής για κάθε μήνα παραθέτει μερικούς από τους αγίους και μάρτυρες που γιορτάζουν ανακατεύοντάς τους με πρόσωπα της εποχής, με στιχουργικό μπρίο και παιχνιδιάρικη διάθεση. Δεν τους παραθέτει με τη σειρά που γιορτάζουν, αλλά όπως του ταιριάζει στο στίχο: ας πούμε ο Αβέρκιος γιορτάζει στις 22 του μηνός αλλά μνημονεύεται πριν από τον Ευλάμπιο που γιορτάζει στις 1ο. Βέβαια, ο Ρωμανός γιορτάζει την πρώτη του μηνός. Πολλούς αγίους δεν τους έχουν τα σημερινά εορτολόγια, αν και δεν έψαξα πολύ βαθιά. Όσο για τα πρόσωπα της εποχής, δεν πρόλαβα να κάνω πολλές ταυτίσεις.

Λοιπόν, για τον Οκτώβριο το «Ρωμηού ημερολόγιον με το μαρτυρολόγιον» γράφει τα εξής, που τα παραθέτω εδώ μονοτονισμένα και σε σημερινή ορθογραφία, αλλά χωρίς πολύν υπομνηματισμό -μπορείτε να βοηθήσετε κι εσείς στα σχόλια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εορτολόγιο, Ημερολόγια, Σατιρικά, Σουρής | Με ετικέτα: , , , | 61 Σχόλια »

Γιώργος Κοτζιούλας, Ημερολόγια Κατοχής: Η επιστροφή

Posted by sarant στο 13 Οκτωβρίου, 2013

kotzimerΤο φθινόπωρο του 1941, ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας, για να σωθεί από την πείνα που όλοι έβλεπαν να έρχεται στην Αθήνα, παίρνει τη σωτήρια όσο και προφανή απόφαση να επιστρέψει στη γενέτειρά του, την Πλατανούσα, χωριό των Τζουμέρκων στην Ήπειρο. Καθώς όλα αυτά τα χρόνια ζούσε στην πρωτεύουσα ανάμεσα στην ανέχεια και στην αρρώστια (ήταν φυματικός), είχε οχτώ χρόνια να επισκεφτεί το χωριό του και να δει τους γονείς του. Τώρα όμως η απόφαση ήταν εύκολη, αφού στην Αθήνα της Κατοχής οι προοπτικές επιβίωσης ενός μεροκαματιάρη γραφιά (και μάλιστα φιλάσθενου) θα ήταν ζοφερές. Έτσι, τον Νοέμβριο του 1941 γυρίζει στην Πλατανούσα, όπου θα περάσει τα πρώτα χρόνια της Κατοχής, ίσαμε να προσχωρήσει στους αντάρτες του Άρη και να δημιουργήσει το περίφημο Θέατρο του Βουνού.

Με το που φτάνει ο Κοτζιούλας στο χωριό του, αρχίζει να κρατάει ημερολόγιο, πάνω στις άγραφες σελίδες του ημερολογίου που είχε τυπώσει κάποια φαρμακευτική εταιρεία ίσως, και που το είχε για σημειωματάριο (αριστερά βλέπετε την πρώτη σελίδα του κειμένου). Οι καταγραφές του είναι πολύ λεπτομερειακές: για τους δυόμισι μήνες από τις 26.11.1941 έως τις 11.2.1942 (εκεί σταματάει το ημερολόγιο) το κείμενο φτάνει τις 190 χειρόγραφες σελίδες, πυκνογραμμένες με τα μικρούτσικα αλλά ευκολοδιάβαστα γράμματά του, ή αλλιως κάπου 40.000 λέξεις. Υπάρχουν και άλλα κατοχικά ημερολόγια του Κοτζιούλα, αλλά από το 1944, όταν πια βρισκόταν με τους αντάρτες. Όλα μαζί τα ημερολόγια βρίσκονται στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, όπου τα εμπιστεύθηκε ο γιος του ποιητή, Κώστας Κοτζιούλας, και έχω αναλάβει να τα εκδώσω, μια δουλειά που προχωράει -αν και αποδείχτηκε πιο δύσκολη απ’ όσο λογάριαζα. Πέρυσι είχα ζητήσει εθελοντές για την πληκτρολόγηση των ημερολογίων, κάτι που έγινε με μεγάλη επιτυχία, ενώ αργότερα με μια ολιγομελή ομάδα φίλων προσπαθήσαμε, με αρκετή επιτυχία, να «αποκρυπτογραφήσουμε» μερικές πολύ φθαρμένες, άρα δυσανάγνωστες, σελίδες. Περιττό να πω είναι ότι ευγνωμονώ και τους μεν και τους δε, που βοήθησαν σημαντικά να προχωρήσει το έργο.

Θα έλεγε κανείς ότι από τη στιγμή που υπάρχει το κείμενο πληκτρολογημένο, έχει τελειώσει και η δουλειά, αλλά δεν είναι έτσι: πέρα από την αντιπαραβολή και τις διορθώσεις χρειάζεται και υπομνηματισμός του κειμένου -και ειδικά στην περίπτωση του Κοτζιούλα το ημερολόγιο πρέπει να συσχετιστεί αφενός με τα ποιήματα που έγραψε ο ποιητής την ίδια περίοδο και αφετέρου με τις επιστολές που έστελνε σε φίλους του. Μερικές φορές τυχαίνει το ίδιο γεγονός που καταγράφεται στο ημερολόγιο, να θίγεται επίσης σε κάποιο ποίημα, διότι ο Κοτζιούλας συνεχώς αυτοβιογραφούνταν, ή σε μια επιστολή προς φίλο, αλλά εξετάζεται με τρόπο διαφορετικό. Στο ημερολόγιο, ο Κοτζιούλας περιγράφει κυρίως τους άλλους, τα δικά του συναισθήματα τα εκφράζει στα ποιήματά του, ενώ στην αλληλογραφία του κάνει μια ανακεφαλαίωση και βγάζει συμπεράσματα από μεγαλύτερη απόσταση.

Και όσοι δεν ζήσαμε την Κατοχή, ξέρουμε ότι δεν χτύπησε το ίδιο την επαρχία όσο και τα αστικά κέντρα, και πρώτα απ’ όλα την Αθήνα. Η πρωτεύουσα χτυπήθηκε πολύ περισσότερο από την πείνα, και μάλιστα αμέσως, τον πρώτο φριχτό χειμώνα του 1941. Στην επαρχία τα τρόφιμα βρίσκονταν πολύ πιο εύκολα. Φτωχό χωριό η Πλατανούσα ακόμα και με τα μέτρα της φτωχής Ηπείρου, αλλά η κατάσταση ήταν ασύγκριτα καλύτερη απ’ ό,τι στην Αθήνα, ιδίως για κάποιον όπως ο Κοτζιούλας που και πριν από την Κατοχή δεν χόρταινε την πείνα του. Και στην αρχή λίγα πράγματα είχαν αλλάξει σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την Κατοχή, εκτός από την εξάρθρωση του κρατικού μηχανισμού -που έδινε στους κατοίκους των χωριών μεγαλύτερη άνεση π.χ. να κόβουν ξύλα από το δάσος χωρίς το φόβο του δασοφύλακα. Άλλωστε, οι καταχτητές (Ιταλοί στην περίπτωση της Άρτας) δεν πατούσαν στα μακρινά χωριά. Χαρακτηριστικό είναι ένα απόσπασμα από το ημερολόγιο του Κοτζιούλα, όπου καταγράφεται ένας διάλογος της μητέρας του με μια γειτόνισσα, που είχε πάει στη Φιλιππιάδα, όπου είδε και Ιταλούς:

—        Τι σκέδιο ανθρώποι είναι; τη ρωτάει η μητέρα.
—          Γιά, σαν εμάς τους χριστιανούς, το ίδιο.  Ένας κιόλας έπλενε τα σκουτιά του στο Λούρο. Τα ’χε βγάλει και τα σαπούνιζε μοναχός του…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Ημερολόγια, Κατοχή, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 75 Σχόλια »