Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ιστορία’ Category

Οι Εσταυρωμένοι Σωτήρες, ιστορικό μυθιστόρημα του Δημ. Σαραντάκου – 22 (τελευταίο)

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2021

Εδώ και μερικούς μήνες άρχισα να δημοσιεύω σε συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη, το ιστορικό μυθιστόρημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι εσταυρωμένοι σωτήρες». Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή δεύτερη και τελευταία. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βάζω μαζι και τις υποσημειώσεις.

Σήμερα φτάνουμε στο τέλος. Θα διαβάσουμε τον «απολογητικό επίλογο» του πατέρα μου, με τον οποίο κλείνει το βιβλίο.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ (ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ)

Προσπάθησα να αφηγηθώ τη ζωή κάποιων μεγάλων ανθρώπων, που έζησαν τον πρώτον αιώνα της χρονολογίας μας και τις συνέπειες που είχε η δράση και η διδασκαλία τους, στη διαμόρφωση μιας παγκόσμιας θρησκείας. Απέφυγα να δώσω στην αφήγησή μου αυτή τον χαρακτήρα ιστορικής μελέτης αλλά ταυτόχρονα προσπάθησα να μην αφίσταται, στο μέτρο του δυνατού, από τα όσα εξιστορούν οι πηγές. 

Όταν ήμουν παιδί υπήρξα θρησκευόμενο άτομο και, εκτός του ότι εξ απαλών ονύχων είχα εξοικειωθεί με τα κείμενα της Καινής Διαθήκης, (χάρη στον παππού μου – άνθρωπο ευλαβή αλλά όχι θρησκόληπτο – και στον πατέρα μου – βαθύ γνώστη των Γραφών και εντούτοις άθεο), με είχε γοητεύσει και η προσωπικότητα του Ιησού. Βοήθησε πολύ σ’ αυτό και η παρουσία στην πόλη όπου ζούσαμε ενός εξαιρετικά χαρισματικού και φωτισμένου ανθρώπου, του αρχιμανδρίτη Χαράλαμπου Δέδε.

Κατόπιν ήρθε η Κατοχή, η Πείνα και αργότερα η Αντίσταση και ρήσεις όπως:

ουαί υμίν τοις πλουσίοις,  ότι απέχετε την παράκλησιν υμών
ουαί υμίν οι εμπεπλησμένοι, ότι πεινάσετε
μακάριοι οι πτωχοί, ότι αυτών εστί η βασιλεία των ουρανών
μακάριοι οι πεινώντες, ότι αυτοί χορτασθήσονται
ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην αλλά μάχαιραν,
πυρ ήλθον βαλείν εις την γην

και άλλες ανάλογες, τις εύρισκα επίκαιρες και με συγκινούσαν. Στο μεταξύ όμως, μαθητής γυμνασίου πλέον, είχα υποκύψει στο κάλλος της Αρχαίας Ελλάδας και ανακάλυψα ότι η ελληνική κοσμοαντίληψη ήταν πολύ πιο εύληπτη, καλαίσθητη και ανθρωποκεντρική  από την ιουδαιοχριστιανική. Ξαναδιάβασα, με κριτικό πνεύμα αυτή τη φορά, τα κείμενα της Καινής Διαθήκης και τότε μου γεννήθηκαν ορισμένες απορίες. Πώς είναι δυνατό το πρόσωπο που είπε τα παραπάνω να είπε επίσης και τα ακόλουθα:

απόδοτε ουν τα του Καίσαρος τω Καίσαρι
μακάριοι οι ειρηνοποιοί
αγαπάτε τους εχθρούς υμών
εάν τις σε αγγαρεύσει εν μίλιον ύπαγε μετ’ αυτού δύο…

Αργότερα, στα φοιτητικά μου χρόνια, ήρθε η εποχή της απόλυτης αμφισβήτησης των πάντων και από το διάβασμα αρκετών βιβλίων, ορισμένων απλοϊκών και ισοπεδωτικών, κάποιων όμως αξιόλογων, έφτασα στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρξαν ούτε ο Ιησούς Χριστός ούτε ο Απόστολος Παύλος. Όπως ήταν επόμενο, είχα τότε πολλές και έντονες συζητήσεις, με αγαπητούς φίλους, συζητήσεις που, ανεξάρτητα με τη θέση που έπαιρνε καθένας μας, τις θέρμαινε η αγάπη μας προς τον υιόν του τέκτονος, είτε αυτός υπήρξε είτε όχι. Κράτησα τότε ορισμένες σημειώσεις και διατύπωσα κάποια σχόλια.

Την εποχή εκείνη με βασάνιζε επίσης το ερώτημα, πώς θα έπρεπε να αντιμετωπίσω τα βιβλία της Καινής Διαθήκης:

— Ως θρησκευτικά κείμενα, (θεόπνευστα ή μη), που είναι γραμμένα με αλληγορικό ύφος και έχουν κατηχητικό σκοπό;

–’Η ως ιστορικές πραγματείες, που δίνουν αξιόπιστες πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του Ιησού Χριστού και των άλλων προσώπων που έδρασαν στη συγκεκριμένη αυτή εποχή και στη συγκεκριμένη αυτή χώρα;

Αντιπαρερχόμενος το γεγονός ότι θεόπνευστα κείμενα δεν μπορεί, κατά την ταπεινή μου γνώμη, να αντιφάσκουν μεταξύ τους ή να περιέχουν γραμματικά ή λογικά σφάλματα, δε θα είχα  αντίρρηση να δεχτώ ολόκληρη την Καινή Διαθήκη ως απλό θρησκευτικό κατηχητικό κείμενο, γραμμένο με αλληγορικό ύφος. Στην περίπτωση αυτή το ζήτημα θα έπρεπε να είχε θεωρηθεί λήξαν και κατά συνέπεια θα περίττευε το γράψιμο αυτού του βιβλίου.

Επειδή όμως υπάρχουν πολλοί και διαπρεπείς συγγραφείς, που  θεωρούν την Καινή Διαθήκη «το εγκυρότερο βιβλίο και το πιστότερα διατηρημένο», την «πλέον ασφαλή πηγή πληροφοριών», οι οποίες μάλιστα «παρατάσσονται με ακρίβεια ως προς τον χρόνον», όπου «περιγράφονται τα γεγονότα εντελώς ψυχρά, χωρίς συναίσθημα θα λέγαμε», πράγμα που κατ’ αυτούς «αποδεικνύει την ιστορικότητα της Βίβλου» και επειδή δυστυχώς η γνώμη αυτή είναι η επικρατούσα στον τόπο μας, θέλησα να αντικρούσω την άποψη αυτήν, έστω και με τη μέθοδο της εις άτοπον απαγωγής. 

Ξαναδιάβασα λοιπόν, για πολλοστή φορά, τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, σε συνδυασμό με τα συγγράμματα του Ιουστίνου, του Ευσέβιου, του Ειρηναίου, του Κλήμη του Αλεξανδρέα και άλλων πατέρων της Εκκλησίας, με ορισμένα Απόκρυφα, με τα έργα του Φλάβιου Ιώσηπου, του Φίλωνα, του Τάκιτου, του Σουητώνιου, και άλλων συγγραφέων εκείνης της εποχής και άλλες εξ ίσου αρχαίες πηγές, που μας δίνουν κάποιες πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του Ιησού Χριστού, του Παύλου και των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων.

Την ανάγνωση των πηγών προσπάθησα να την κάνω με όσο το δυνατό περισσότερο κριτικό πνεύμα, απαλλαγμένος από προκαταλήψεις και ιδεοληψίες, προσπαθώντας μόνο να προσεγγίσω την αλήθεια, έχοντας όμως πάντοτε στο νου μου ότι δεν υπάρχει μία αλήθεια, πολύ δε περισσότερο ότι δεν υπάρχει η απόλυτη αλήθεια.

Από τη μελέτη αυτή κατέληξα στο παράδοξο, αλλά απολύτως αναμφισβήτητο, για μένα,  γεγονός είναι ότι ο Ιησούς Χριστός ως ιστορικό πρόσωπο απουσιάζει από την ιστορία. Οι σύγχρονοί του, συγγραφείς, ιστορικοί, και φιλόσοφοι, τον αγνοούν πλήρως. Από τα αρχεία του ρωμαϊκού κράτους εκείνων των χρόνων, τα οποία κατά κανόνα είναι πολύ λεπτολόγα και  ενημερωτικά, απουσιάζει επίσης οποιαδήποτε μνεία για τη ζωή και τη δράση του. Αδιάβλητα αρχαιολογικά ευρήματα που να πιστοποιούν το πέρασμα του από τη γη δεν υπάρχουν. Μόνο τα Ευαγγέλια μας δίνουν κάποιες πληροφορίες, οι οποίες όμως εκτός του ότι περιορίζονται στα τρία τελευταία χρόνια της ζωής του και μόνο, είναι αλληλοσυγκρουόμενες, αντιφατικές και αόριστες. Όσον αφορά τα λοιπά τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, απουσιάζει από αυτά κάθε πληροφορία σχετική με την κατά σάρκα ζωή του.

Η απουσία του Ιησού Χριστού από την Ιστορία, οδήγησε πολλούς συγγραφείς (φιλόσοφους, ιστορικούς,  θεολόγους,  λογοτέχνες ή απλώς σκεπτόμενους ανθρώπους), στο να αρνηθούν την ύπαρξή του. Το πρόβλημα της ιστορικότητας του Ιησού Χριστού είχε ήδη τεθεί από τον 2ον αιώνα[1], αναζωπυρώθηκε κατά τους 16ον και 17ον αιώνες και γνώρισε μεγάλην έξαρση κατά τον 19ο και τον 20ο. Τα επιχειρήματα που προβάλλονται είναι ισχυρά και η διαθέσιμη βιβλιογραφία έχει εντυπωσιακές διαστάσεις και περιλαμβάνει εκατοντάδες έργα. Τα σημαντικότερα από αυτά μνημονεύονται στο Παράρτημα.

Από την άλλη πλευρά οι οπαδοί της ιστορικότητας του Ιησού Χριστού είναι εξ ίσου πολυάριθμοι και τα επιχειρήματά τους αναλόγου βαρύτητας με εκείνα των οπαδών της μυθικότητας του. Βεβαίως υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ των πιστών, των οπαδών δηλαδή της ορθόδοξης άποψης, ότι ήταν Θεάνθρωπος και των άλλων, των οπαδών της άποψης ότι ήταν προικισμένος προφήτης και διδάσκαλος ή πολιτικός επαναστάτης ή κοινωνικός αναμορφωτής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Θρησκεία, Ιστορία, Μυθιστόρημα, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , | 102 Σχόλια »

Οι Εσταυρωμένοι Σωτήρες, ιστορικό μυθιστόρημα του Δημ. Σαραντάκου – 21

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2021

Εδώ και μερικούς μήνες άρχισα να δημοσιεύω σε συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη, το ιστορικό μυθιστόρημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι εσταυρωμένοι σωτήρες». Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή πρώτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βάζω μαζι και τις υποσημειώσεις, παρόλο που είναι πάρα πολλές.

Πλησιάζουμε πια στο τέλος. Το σημερινό 15ο κεφάλαιο είναι το τελευταίο του βιβλίου -ακολουθεί όμως και ένας «απολογητικός επίλογος». Και σε αυτό το τελευταίο κεφάλαιο θα δούμε τη βιογραφία «ενός άλλου σπουδαίου ανθρώπου».

15

ΟΡΘΩΣ ΟΙΚΙΖΟΜΕΝΗ ΠΟΛΙΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ ΣΤΑΣΙΑΖΟΥΣΗΣ ΔΕΙΣΘΑΙ

Σταματώ στο σημείο αυτό την αφήγησή μου. Η ιστορία μου άρχισε τον καιρό που κυβερνούσε ο Σεβαστός-Αύγουστος Καίσαρας και τελειώνει λίγο πριν δολοφονηθεί ο Δομιτιανός, περισσότερο από εκατό χρόνια μετά. Προσπάθησα να περιγράψω τη ζωή και τη δράση τριών (ή τεσσάρων άν συνυπολογίσω και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή) θαυμαστών ανθρώπων, των μαθητών τους και όσων αργότερα ακολούθησαν τα βήματά τους. Δεν πρέπει εντούτοις να αγνοηθεί το γεγονός ότι, παρά τη φλογερή ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων αυτών και τη δύναμη των ιδεών τους, η επιρροή τους, για πολλά χρόνια, έμεινε περιορισμένη στην Παλαιστίνη και τις κοντινές μ’ αυτήν περιοχές. Μερικές από τις ιδέες τους ξεχάστηκαν, κάποιες διαστρεβλώθηκαν και παραποιήθηκαν, ενώ άλλες επέζησαν και αργότερα αποτέλεσαν τη βάση πολλών νέων πίστεων και λατρειών. Παράλληλα, εξ αιτίας των κατακλυσμικών γεγονότων που σάρωσαν την  Παλαιστίνη, η μορφή, η βιογραφία και η δράση των δύο από τους τρεις αυτούς μεγάλους ανθρώπους, του Ζηλωτή και του Πρίγκηπα, ξεθώριασαν, λησμονήθηκαν και τελικά ενσωματώθηκαν στη μορφή, τη δράση και τη διδασκαλία του τρίτου, του Διδάσκαλου, η οποία, χάρη σ’ έναν ακόμη μεγάλον άνθρωπο, τον Παύλο, έγινε η βάση μιας καινούργιας, παγκόσμιας, θρησκείας. Αδιαμόρφωτη και ανομοιογενής ακόμα, περιείχε εντούτοις όλα εκείνα τα στοιχεία, που θα την έκαναν αυτό που ονομάζουμε Χριστιανισμό. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Οι άνθρωποι της ιστορίας μου όμως δεν ήταν οι μόνοι διδάσκαλοι και προφήτες, που έζησαν σ’ αυτήν την εποχή. Οι καιροί εκείνοι γεννούσαν διδάσκαλους, προφήτες και κήρυκες. Οι άνθρωποι ζούσαν στην αβεβαιότητα, το άγχος και την αγωνία και ζητούσαν παραμυθία και λύτρωση. Είχαν χάσει την εμπιστοσύνη τους στις αρχαίες αρετές και εγκατέλειψαν τις αξίες και τα οράματα, τα οποία εντούτοις είχαν δημιουργήσει το μεγαλείο της Αρχαίας Ελλάδας. Οι μεν σκεπτόμενοι είχαν παραδοθεί στις μυστικιστικές παρηγορίες των Νεοπλατωνικών και των Γνωστικών, οι δε λοιποί στην πιο χοντροκομένη δεισιδαιμονία1.

Θα ήθελα λοιπόν να κλείσω την αφήγησή μου, αναφερόμενος σε έναν άλλον σπουδαίον άνθρωπο, ξεχασμένον ίσως σήμερα, πιο κοντινόν όμως σε όσους μετέχουμε της ελληνικής παιδείας, σε ένα Θείον Άνδρα, τον  μεγάλο  διδάσκαλο   Απολλώνιο τον  Τυανέα, που εμφανίστηκε την  ίδια περίπου εποχή με  τον Ιησού το Ναζωραίο και  τον Παύλο2 και έδρασε και δίδαξε σε πολύ ευρύτερη γεωγραφική περιοχή και για περισσότερο χρόνο, αφού πέρασε τα εκατό χρόνια ζωής. Όπως όλοι αυτοί οι κήρυκες, προφήτες και δασκάλοι, Ναζωραίοι, Εβιωναίοι, Χριστιανοί, Γνωστικοί, Στωικοί και Νεοπλατωνικοί, έτσι και ο Απολλώνιος είχε τον ίδιο σκοπό: να λευτερώσει τον άνθρωπο από την αγωνία, να τον παρηγορήσει και να του δείξει έναν άλλο δρόμο ζωής.

Στηριγμένος στην παράδοση του Πυθαγόρα και συνδυάζοντας τη φιλοσοφία με τον ασκητισμό, τη θεουργία με τη φιλοκαλία, δίδασκε πως η λύτρωση θα έρθει με την αυτογνωσία  και την ηθική ολοκλήρωση του ανθρώπου, μέσα από την άσκηση και την εγκράτεια.

*  *  *

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Θρησκεία, Ιστορία, Μυθιστόρημα | Με ετικέτα: , , , , , | 64 Σχόλια »

Οι Εσταυρωμένοι Σωτήρες, ιστορικό μυθιστόρημα του Δημ. Σαραντάκου – 20

Posted by sarant στο 8 Ιουνίου, 2021

Εδώ και μερικούς μήνες άρχισα να δημοσιεύω σε συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη, το ιστορικό μυθιστόρημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι εσταυρωμένοι σωτήρες». Η σημερινή συνέχεια είναι η εικοστή. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βάζω μαζι και τις υποσημειώσεις, παρόλο που είναι πάρα πολλές.

Σήμερα θα διαβάσουμε το 14ο κεφάλαιο, στο οποίο βλέπουμε την επικράτηση του όρου «Χριστιανοί» αντί των «Ναζωραίων». (Η Πέλλα που αναφέρεται στο κείμενο είναι πόλη της Δεκαπόλεως, στην Παλαιστίνη, στην κοιλάδα του Ιορδάνη).

14

ΛΕΓΟΝΤΕΣ ΙΟΥΔΑΙΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΕΑΥΤΟΥΣ ΚΑΙ ΟΥΚ ΕΙΣΙΝ, ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΣΑΤΑΝΑ

Στην Πέλλα της Δεκαπόλεως οι Ναζωραίοι, που κατέφυγαν εκεί από τα Ιεροσόλυμα, δέχτηκαν την είδηση για την πτώση της Αγίας Πόλης με ανάμικτα αισθήματα. Πολλοί, όπως οι πρεσβύτεροι, που ήταν επικεφαλής της εκκλησίας, ο Ιούστος, ο Ζακχαίος, ο Τωβίας, ο Βενιαμίν, ο Φίλιππος και άλλοι, χάρηκαν γιατί τιμωρηθηκαν οι διώκτες του Δασκάλου, αυτοί οι Ιουδαίοι που τον κατατρέξαν και τον παραδώσαν στους Ρωμαίους για να θανατωθεί. Αλλοι, σαν τον προφήτη Ιωάννη, είδαν τις καταστροφές και τα δεινά που συνόδεψαν την πολιορκία κι την άλωση, ως προανάκρουσμα της επερχόμενης Συντελείας του κόσμου. Υπήρξαν βέβαια και αρκετοί που τους έθλιψε η εξαφάνιση του θρησκευτικού τους κέντρου και η καταστροφή του Ναού, όπου τόσες φορές είχαν προσευχηθεί στον Θεό.

Πολλές εκκλησίες των Ναζωραίων, σε πόλεις όπως η Καισάρεια, η Σαμάρεια, η Σκυθόπολη και η Δαμασκός, είχαν εξολοθρευτεί από τους Ρωμαίους και τους συμμάχους τους, γιατί κατά τις εκτεταμένες σφαγές του ιουδαϊκού πληθυσμού από τους Εθνικούς συμπολίτες τους, που έγιναν εκεί, τόσο οι πολίτες όσο και οι στρατιωτικοί, δεν ήταν σε θέση να ξεχωρίσουν τους Ναζωραίους από τους άλλους Ιουδαίους.

Όταν η τάξη αποκαταστάθηκε στην Ιουδαία, οι Ρωμαίοι σταμάτησαν να καταδιώκουν τους Ισραηλίτες, γιατί εξ αρχής δεν τους αντιμετώπισαν σαν πιστούς της ιουδαϊκής θρησκείας αλλά σαν στασιαστές κατά της εξουσίας του Καίσαρα. Όταν η στάση καταπνίγηκε και οι στασιαστές τιμωρήθηκαν, η αυστηρότητα των Ρωμαίων αμβλύνθηκε πολύ. Με τη χαρακτηριστική τους ικανότητα προσαρμογής οι Ισραηλίτες, μετά τις συμφορές του πολέμου, άρχισαν να ανασυγκροτούνται. Παρά τις τρομακτικές απώλειες που είχαν, εξακολούθούσαν να αποτελούν το πολυπληθέστερο εθνικό στοιχείο της χώρας. Το πνευματικό τους κέντρο έγινε το μικρό συνέδριο της Ιάμνειας, που ίδρυσε ο ραββίνος Ιωάννης μπεν Ζακκάι. Εκεί τώρα κυριαρχούσαν οι Φαρισαίοι, μια που οι Σαδδουκαίοι είχαν εκμηδενιστεί. Η πίστη τους στον μελλοντικό ερχομό του Χριστού του Θεού, που θα λευτέρωνε τη γη του Ισραήλ από τους ειδωλολάτρες, δεν είχε μειωθεί καθόλου από την άτυχη έκβαση του πολέμου. Αντίθετα έγινε πιο θερμή. Όσους δεν το πίστευαν σ’ αυτήν τους αντιμετώπιζαν με εχθρότητα, που έφτανε στο μίσος.

Ήδη από τα πριν από τον πόλεμο χρόνια1 αντιπαθούσαν τους οπαδούς του Ιησού του Ναζωραίου, γιατί τους θεωρούσαν παραβάτες του Νόμου. Μετά τον πόλεμο όμως η αντιπάθεια αυτή έγινε εχθρότητα, όχι μόνο γιατί οι Ναζωραίοι δίδασκαν ότι ο Χριστός, που οι Ιουδαίοι περίμεναν σαν ελευθερωτή,  ήρθε, δίδαξε, σταυρώθηκε για το καλό των ανθρώπων, αναστήθηκε και πολύ σύντομα θα επανεμφανιστεί, αλλά και γιατί στην κρίσιμη στιγμή, όταν ο κλοιός των Ρωμαίων έκλεινε γύρω από τα Ιεροσόλυμα, διάλεξαν το δρόμο της αποστασίας. Εφυγαν μακρυά για να μη συμμεριστούν την κοινή τύχη με τους άλλους Ιουδαίους. Με αυτή την ενέργειά τους έγιναν στα μάτια των άλλων Ιουδαίων αποστάτες και προδότες.

Το ίδιο μίσος έδειχναν οι πιστοί Ιουδαίοι κατά των αιρετικών εκείνων, που απαρνήθηκαν τον ένα και μοναδικό Θεό, έλεγαν πως είναι ένας κατώτερος, μοχθηρός θεός και του έδιναν το όνομα Ιαλνταμπαώθ. Το συνέδριο της Ιάμνειας και αργότερα η ραββινική ακαδημία της Τιβεριάδας, θέλανε να υποκαταστήσουν την κοσμική εξουσία που είχε το Μεγάλο Συνέδριο του Ναού με μια πνευματικήν εξουσία, την οποία μόνο η ραββινική ορθοδοξία θα δημιουργούσε2. Μία σύνοδος ραββίνων στην Ιάμνεια καθόρισε ποια από τα ιερά βιβλία είναι «κανονικά» και ποια «δευτεροκανονικά» ενώ απέκλεισε μια τρίτη κατηγορία βιβλίων, που ονομάστηκαν «απόκρυφα». Αργότερα ο ραββίνος Γαμαλιήλ ο Γ’3, τροποποίησε την δωδέκατη από τις «δεκαεπτά ευχές»4, που κάθε πιστός Ιουδαίος έπρεπε να απαγγέλει πρωί, μεσημέρι και βράδι, ώστε να γίνει ουσιαστικά μια κατάρα κατά των αιρετικών, εμμέσως κατά της Ρώμης και κυρίως κατά του αποστάτη και των οπαδών του5. Ο αποστάτης ήταν ο Ιησούς, οι οπαδοί του, οι Ναζωραίοι6.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Εβραϊσμός, Θρησκεία, Ιστορία, Μυθιστόρημα | Με ετικέτα: , , | 78 Σχόλια »

Οι Εσταυρωμένοι Σωτήρες, ιστορικό μυθιστόρημα του Δημ. Σαραντάκου – 19

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2021

Εδώ και μερικούς μήνες άρχισα να δημοσιεύω σε συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη, το ιστορικό μυθιστόρημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι εσταυρωμένοι σωτήρες». Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη ένατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βάζω μαζι και τις υποσημειώσεις, παρόλο που είναι πάρα πολλές.

Σήμερα θα διαβάσουμε το δεύτερο μέρος από το 13ο κεφάλαιο, στο οποίο έχουμε το τέλος του Ιουδαϊκού πολέμου με την ισοπέδωση της Ιερουσαλήμ.

Από την αρχή ο ιουδαϊκός πόλεμος πήρε τη μορφή όχι μόνο αγώνα για την εθνική απελευθέρωση, αλλά και πολέμου φυλετικής κάθαρσης και εμφύλιου σπαραγμού με κοινωνικά χαρακτηριστικά. Σε πολλές πόλεις της Παλαιστίνης οι εξαγριωμένοι επαναστάτες έσφαξαν όλους τους Ελληνες και Σύρους και γενικά τους Εθνικούς κάτοικους. Αντίθετα σε άλλες πόλεις της Παλαιστίνης, όπου η πλειοψηφία των κατοίκων δεν ήταν εβραϊκή, οι Εθνικοί, έσφαξαν και εξανδραπόδησαν όλους τους Ιουδαίους. Στην Καισάρεια σφάχτηκαν είκοσι  χιλιάδες και πολλές χιλιάδες πουλήθηκαν δούλοι. Χιλιάδες επίσης σκοτώθηκαν στην Πτολεμαϊδα, στη Σεβάστεια, στις πόλεις της Δεκάπολης. Ο διωγμός επεκτάθηκε και στις γειτονικές επαρχίες. Στη Δαμασκό οι Εθνικοί έσφαξαν δέκα χιλιάδες Εβραίους και η σφαγή προετοιμάστηκε με απόλυτη μυστικότητα, μονάχα από τους άντρες, γιατί πολλές γυναίκες του εθνικού πληθυσμού είχαν προσηλυτιστεί στον ιουδαϊσμό ή συμπαθούσαν τους Εβραίους. Σφαγές έγιναν στην Αλεξάνδρεια και σ’άλλες πόλεις  της Ανατολής, όπου υπήρχαν εβραϊκές παροικίες, οι οποίες καταστράφηκαν, όχι όμως στην Αντιόχεια και τη Σιδώνα, όπου οι Εθνικοί δεν πείραξαν τους Ιουδαίους συμπολίτες τους40.

Ο Νέρων, μαθαίνοντας τα νέα στην Αχαϊα, όπου βρισκόταν, αποφάσισε να στείλει στην Ιουδαία τον ικανώτατο στρατηγό του Φλάβιο Βεσπασιανό, με μεγάλο στρατό. Ο Βεσπασιανός ξεκίνησε από την Πτολεμαϊδα την άνοιξη του επόμενου χρόνου41,  έχοντας μαζύ του και το γιό του Τίτο, με τρεις λεγεώνες  (5η, 10η και 15η) και πολυάριθμα βοηθητικά συμμαχικά στρατεύματα, Σύρων και Ναβαταίων Αράβων. Συνολικά ο στρατός του έφτανε τις εξήντα χιλιάδες. Μία από τις πρώτες διαταγές που έβγαλε αρχίζοντας την εκστρατεία του ήταν να συλληφθούν όλοι οι απόγονοι του βασιλικού οίκου του Δαυίδ42. Ο Μαναήμος όμως ήταν ήδη νεκρός.

Οι Ρωμαίοι εισέβαλλαν πρώτα στη Γαλιλαία, ορμητήριο των Ζηλωτών και οχυρό της επανάστασης. Ο Ζηλωτής ηγέτης, Ιωάννης από τα Γίσχαλα υπερασπίστηκε την πατρίδα του και την περιοχή της αλλά τελικά υπέκυψε στην υπεροχή των Ρωμαίων. Τα Γίσχαλα έπεσαν και ο Ιωάννης κατόρθωσε με μεγάλες δυσκολίες να διαφύγει στα Ιεροσόλυμα. Αρχηγός της αντίστασης στο βορειότερο τμήμα της Γαλιλαίας, με έρεισμα την πόλη  και το φρούριο Ιωτάπατα ήταν ο επιφανής Φαρισαίος,  Ιωσήφ γιος του Ματαθία, που είχε όμως χάσει τον  αρχικό  ενθουσιασμό  του   και  αναζητούσε  τρόπους  για  να  εγκαταλείψει  τον αγώνα43. Οι Ρωμαίοι, ύστερα από αρκετές μάχες στους γύρω λόφους, πολιόρκησαν  την πόλη και το  φρούριο  με  μεγάλες δυνάμεις.  Παρά την ηρωική αντίσταση των Εβραίων και τις στρατιωτικές αρετές  που έδειξε ο Ιωσήφ, ή πόλη έπεσε στα χέρια του εχθρού και σε λίγες μέρες κυριεύθηκε, με μεγάλες απώλειες και από τις δύο πλευρές, και το φρούριο. Μόνο στα υπόγειά του σε μια δεξαμενή έμειναν κρυμένοι σαράντα μαχητές με τον Ιωσήφ, που ορκίστηκαν να αυτοκτονήσουν διαδοχικά και  με κλήρο, παρά να παραδοθούν. Όταν εντούτοις οι άλλοι αυτοκτόνησαν, ο Ιωσήφ που είχε καταφέρει να κληρωθεί τελευταίος, αυτομόλησε στους Ρωμαίους44. Ο Βεσπασιανός του φέρθηκε μεγαλόψυχα και όταν ο Ιωσήφ πρόβλεψε πως σύντομα θα γινόταν καίσαρας στη Ρώμη, τον κράτησε μαζύ του, σαν ειδικό σύμβουλο. Ο Ιωσήφ από τη μεριά του αφοσιώθηκε στο Ρωμαίο στρατηγό, τον αναγνώρισε ως τον αναμενόμενο Χριστό και αργότερα πήρε το όνομα του γένους των Φλαβίων, που ήταν το γένος του Βεσπασιανού. Από δω και μπρος θα είναι γνωστός με το όνομα Φλάβιος Ιώσηπος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Εβραϊσμός, Θρησκεία, Ιστορία, Μυθιστόρημα | Με ετικέτα: , , , , , , | 48 Σχόλια »

Η αιχμή του οβελίσκου ή Κολόνες και φλάμπουρα (μια ανταπόκριση από την Κέρκυρα)

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2021

Την Παρασκευή 21 Μαΐου, με την παρουσία της Προέδρου της Δημοκρατίας, θα γίνουν στην Κέρκυρα τα αποκαλυπτήρια ενός ογκώδους οβελίσκου, στη μνήμη των Κερκυραίων που απέκρουσαν την οθωμανική επιδρομή το 1716.

Το μνημείο είναι προσφορά του Ιδρύματος Κερκυραϊκής Κληρονομιάς, που είναι το προσωπικό ίδρυμα του επιχειρηματία Σπύρου Φλαμπουριάρη, κατοίκου Λονδίνου, ο οποίος προβάλλεται ως «κόμης Φλαμπουριάρης» παρά το γεγονός ότι το Σύνταγμα της Ελλάδας δεν αναγνωρίζει τίτλους ευγενείας (αλλά και ότι, από το λίγο που το ερεύνησα, η αξίωσή του στον τίτλο έστω και κατά το εραλδικό δίκαιο μάλλον θολή φαίνεται).

Και τι πειράζει; θα πείτε. Η Κέρκυρα ήδη διαθέτει μνημειακόν οβελίσκο, «την κολόνα του Ντούγκλα» προς τιμήν ενός Βρετανού αρμοστή, γιατί να μην αποκτήσει άλλον έναν για τουριστικούς αν μη τι άλλο λόγους (γι’ αυτό άλλωστε και μία από τις τέσσερις γλώσσες που θα εμφανίζονται στον οβελίσκο θα είναι τα ρωσικά, παρά το γεγονός ότι οι Ρώσοι καμιά σχέση δεν έχουν με το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός).

Πειράζει, αφενός διότι το κράτος πολύ εύκολα συγκατατέθηκε στο καπρίτσιο ενός πλούσιου. Μάλιστα, στον ίδιο χώρο πριν από ένα-δυο χρόνια οι αρμόδιες υπηρεσίες εμπόδισαν την κατασκευή σιντριβανιού, επειδή «εμποδιζόταν η θέα προς το Νέο Φρούριο», ενώ τώρα επιτρέπουν ένα ογκώδες μνημείο ύψους 8 μέτρων! Πειράζει, επειδή το μνημείο είναι αισθητικά απαράδεκτο. Και επίσης πειράζει επειδή ο χορηγός, ο «κόντες» Φλαμπουριάρης, με ανιστόρητες δηλώσεις του, έχει προσδώσει στο γεγονός χαρακτήρα που σαφώς δεν έχει, παραποιώντας την ιστορία.

Όμως εγώ δεν θα πω περισσότερα. Θα αναδημοσιεύσω ένα πολύ καλογραμμένο κείμενο που εμφανίστηκε σε κερκυραϊκά μέσα. Το υπογράφει ο Μ. Ματελότος, που ίσως να είναι και ψευδώνυμο. Δική του και η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο.

Η αιχμή του οβελίσκου

ή

Κολόνες και φλάμπουρα

Ο (αιγυπτιακός) «οβελίσκος του Θεοδοσίου» μπροστά στο Μπλε Τζαμί (Κωνσταντινούπολη).

Διαβάσαμε, με κάποια ταραχή, για τον οβελίσκο (με ύψος οκτώ μέτρα και βάρος 15 τόνους) που είναι να στηθεί στο λιμάνι της Κέρκυρας για να τιμηθούν, λέει, οι Κερκυραίοι, αλλά μπορεί και οι Επτανήσιοι και οι λοιποί Ευρωπαίοι, που αγωνίστηκαν εναντίον των Οθωμανών το 1716, και ο οποίος είναι ευγενής προσφορά του κ. Φλαμπουριάρη και του προσωπικού του ιδρύματος. Και η μεν αισθητική πλευρά του πράγματος είναι, ας πούμε, υποκειμενική υπόθεση, οβελίσκους και πυραμίδες και άλλα παρόμοια έχτιζαν από παλιά οι θνητοί για να κερδίσουν κάποιου είδους αθανασία κι ίσως να ’ρθε η στιγμή για ν’ αποχτήσουμε, μαζί με την ιστορική και γέρικη «κολόνα του Ντούγλα», και μια πρωτόφαντη «κολόνα του Φλαμπουριάρη». Στο κάτω-κάτω, σε μια εποχή που τσιμεντώνουν την Ακρόπολη, εμείς θα φάμε μόνο 15 τόνους όρθιο μάρμαρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανταποκρίσεις, Επικαιρότητα, Ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Ιταάξι, μια ανύπαρκτη λέξη

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2020

Το σημερινό μικροφιλολογικό μας θέμα δεν θα ενδιαφέρει πολλούς, και δεν θα σας κρατήσω κακία αν μου το πείτε κατάμουτρα -όμως ενδιαφέρει εμένα, όπως ενδιαφέρει και το ιστολόγιο, που έχει κι άλλες φορές ασχοληθεί με ανύπαρκτες λέξεις που είδαν το φως εξαιτίας τυπογραφικού λάθους -ένα ευρέως γνωστό παράδειγμα είναι το dord, ένα άλλο είναι η ιόμπα του Βιζυηνού, όπως παλιότερα είχε γράψει σε ένα άρθρο στο ιστολόγιο ο Πίτερ Μάκριτζ. (Και βεβαια μια ειδική περίπτωση είναι η μυρτοφοβία/myrtophobia που πολύ μας απασχόλησε πρόσφατα)

Στο αξιόλογο και πολυδιαβασμένο βιβλίο του Κωστή Παπαγιώργη Τα καπάκια υπάρχει μια ενδιαφέρουσα παράγραφος σχετικά με τη διαδικασία διορισμού του αρματολού επί Τουρκοκρατίας.

Ο αρματολός εντασσόταν στον μηχανισμό της οθωμανικής εξουσίας με το μασαλά, καπετάν σιν μπιζίμισιν (είσαι δικός μας). Ο Κουτσονίκας συνοψίζει σε μια παράγραφο το πέρασμα του κλέφτη από την παρανομία στην αναγνώριση. «Των οθωμανών λοιπόν αποκαμνόντων από των τοιούτων κακώσεων, συνεκαλείτο το τζεμαέτι (ο λαός ή οι πρόκριτοι) εις τον μεκχεμέ (δικαστήριον) παρόντων του τε καδή και του μουσελίμη, προειδοποιείτο δε και ο καπιτάνος διά τινος μεσίτου να εμφανισθή εις τον καδήν διά να κάμη το ιταάξι (υποταγήν) και να λάβη τον μουρασελέ, απόφασιν ή συναίνεσιν της καπιτανίας.... (σελ. 88-89· μεταφέρω πιστά, αλλά μονοτονίζω και μαυρίζω την επίμαχη λέξη).

Ο Παπαγιώργης δίνει σε υποσημείωση παραπομπή στο βιβλίο του Λάμπρου Κουτσονίκα «Γενική ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως», εκδ. Βεργίνα, τόμος α’, σελ. 11.

Επειδή έχω τελευταία διαβάσει πολλά κειμενα της εποχής εκείνης, αμέσως συνειδητοποίησα ότι η λέξη «ιταάξι» πρέπει να είναι λάθος. Τούρκικα δυστυχώς δεν ξέρω, ξέρω όμως ότι οι καταλήξεις τουρκικών δανείων είναι -άτι και -έτι (πχ αμανάτι, ζαναχάτι, σαλτανάτι, μερχαμέτι, βιλαέτι) ενώ δεν υπάρχουν τουρκικά δάνεια σε -άξι ή -άχσι. Ήξερα ακόμα πως υπάρχει στα ελληνικά της εποχής λέξη «ιταάτι» ή «ιταέτι», τουρκικό δάνειο που σημαίνει την υποταγή.

Κατά σύμπτωση μάλιστα, σε ένα πρόσφατο άρθρο στο ιστολόγιο, όπου είχαμε δει μια επιστολή του Κολοκοτρώνη στην οποία επιχειρούσε να καταπτοήσει τον (πολιορκημένο στην Τριπολιτσά) Κεχαγιάμπεη αφηγούμενός του διάφορα φανταστικά κατορθώματα των Ελλήνων, υπήρχε, ακριβώς, το ιταέτι:

εμείς έχομεν προσταγήν από τον Πρίγκιπα, όχι τους Τούρκους μόνον, οπού δεν κάνουν ιταέτι, να πολεμήσομεν, αλλά και όσους Ρωμαίους τουρκοφρονούν.

Οπότε, δεν χωράει αμφιβολία πως το «ιταάξι» του Παπαγιώργη είναι τυπογραφικό λάθος. Η τουρκική λέξη είναι itaat, και έχει αποδοθεί στα ελληνικά ιταάτι και ιταέτι. Ο Κολοκοτρώνης έγραψε ιταέτι, ο Κουτσονίκας υποθέτουμε πως έγραψε ιταάτι που διαβάστηκε ιταάξι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δαίμων του τυπογραφείου, Ιστορία, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , | 207 Σχόλια »

Τα ιστορικά αφηγήματα του Ερίκ Βουγιάρ

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2019

Όπως έγραψα και τις προάλλες, από την έκθεση βιβλίου της Θεσσαλονίκης, τον Μάιο, έφυγα με μια βαλίτσα γεμάτη βιβλία (η αλήθεια είναι ότι μου χάρισαν και πολλά). Θα έλεγε κανείς ότι έτσι κάλυψα τις αναγνωστικές μου ορέξεις, αλλά καμιά φορά διαβάζοντας ένα βιβλίο ανοίγεις λογαριασμούς -δηλαδή νιώθεις τον πειρασμό να βρεις και τα υπόλοιπα του ίδιου συγγραφέα. Σ’ αυτόν τον πειρασμό συνήθως ενδίδω, η πείρα έχει δείξει πως αξίζει τον κόπο.

Κι έτσι, ενώ από την έκθεση είχα αγοράσει την Ημερήσια διάταξη του Eric Vuillard, μόλις το διάβασα, τελευταία μέρα πριν φύγω για τα ξένα, έσπευσα να βρω και τα άλλα δύο του ίδιου συγγραφέα που έχουν κυκλοφορήσει, πάντοτε από τις εκδόσεις Πόλις: τη 14η Ιουλίου και το Κονγκό.

Ο Βουγιάρ μάς βάζει σε μπελάδες ήδη από τα αποδυτήρια -πώς θα μεταγράψουμε το όνομά του στα ελληνικά; Ο εκδοτικός οίκος προτίμησε το Βυϊγιάρ, που είναι και το πιο ακριβές, τουλάχιστον αν έχουμε συμφωνήσει ότι το υ το χρησιμοποιούμε για να αποδώσουμε το γαλλικό u (και το γερμανικό ü) αλλά η αλληλουχία αυτή των φθόγγων είναι κάπως δύσκολη για τα ελληνικά λαρύγγια. Κι αφού οι Γάλλοι λένε Αλκιντίς τον Χαλκίδη και Τομοπουλός τον Θωμόπουλο, θαρρώ πως μπορούμε κι εμείς, κάπως αγροτικά, να πούμε Βουγιάρ τον Vuillard. Πάντως, αν επιμένετε στο Βυϊγιάρ, τα διαλυτικά χρειάζονται, αλλιώς το υι θα πρέπει να προφερθεί ι, όπως στην υιοθεσία.

Δεύτερος μπελάς, πιο σοβαρός. Σε ποιο είδος ανήκουν τα πεζά του Βουγιάρ; Λογοτεχνία ή ιστορία; Ο ίδιος βέβαια το έχει ξεκαθαρίσει, και το γράφει και φαρδιά-πλατιά στο εξώφυλλο της Ημερήσιας διάταξης: Αφήγημα, Récit στα γαλλικά. Όχι το αφήγημα που το έχουν κάνει ψωμοτύρι οι κλισεδιάρηδες των εφημερίδων και δεν θέλει να το ακούει ο κ. Μπαμπινιώτης -εδώ η λέξη χρησιμοποιείται με την κυριολεκτική της έννοια.

Ο Βουγιάρ σε κάθε του βιβλίο αφηγείται μιαν ιστορία -μιαν ιστορία από την ιστορία. Θα το καταλάβατε ότι η 14η Ιουλίου μιλάει για την κατάληψη της Βαστίλλης το 1789, το Κονγκό την αποικιακή κατάληψη της περιοχής και γενικότερα το μοίρασμα των αποικιών, όσο για την Ημερήσια διάταξη είναι η εξιστόρηση του Άνσλους, της κατάληψης της Αυστρίας από τον Χίτλερ το 1938.

Τα αφηγείται με ξεχωριστή μαστοριά, ο μπαγάσας. Θα παραθέσω πιο κάτω ένα δείγμα, αλλά πρέπει να το τονίσω, η γραφή του είναι απολαυστική. Άλλωστε η Ημερήσια διάταξη βραβεύτηκε με το Γκονκούρ, που δίνεται σε λογοτεχνικά έργα.

Όμως, στην Ημερήσια διάταξη (αλλά και στα άλλα δύο βιβλία) δεν υπάρχουν μυθιστορηματικοί ήρωες. Όταν διαβάζουμε για τις αφόρητες πιέσεις που ασκούσε ο Χίτλερ στον Αυστριακό καγκελάριο Σούσνιγκ για να τον καταφέρει να ενδώσει στο Άνσλους και τι σκεφτόταν ο καθένας τους, ή όταν ο Βουγιάρ μας διηγείται πώς ο Ρίμπεντροπ κατάφερε, φλυαρώντας περί ανέμων και υδάτων σε ενα επίσημο δείπνο, να καθυστερήσει τις αντιδράσεις της βρετανικής διπλωματίας μετά το Άνσλους, περιγράφονται ιστορικά γεγονότα στα οποία παίρνουν μέρος ιστορικά πρόσωπα -το στοιχείο της μυθοπλασίας βρίσκεται στην ατμόσφαιρα, στην περιγραφή των χώρων και των σκέψεων. Αλλά πιο κάτω θα παραθέσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο οπότε θα δείτε περί τίνος πρόκειται.

Και επειδή ακριβώς τα βιβλία του Βουγιάρ (ο οποίος δεν είναι ιστορικός) κινούνται στο μεταίχμιο ιστορίας και λογοτεχνίας, ξέσπασε και μια αντιπαράθεση ανάμεσα στους κριτικούς. Ο διάσημος ιστορικός Ρόμπερτ Πάξτον στο New York Review of Books επέκρινε την Ημερήσια διάταξη κατηγορώντας τον Βουγιάρ ότι δεν κάνει λογοτεχνία αλλά ιστορία και ότι δεν είναι ουδέτερος, ότι επιλέγει να περιγράψει (έστω, με μπρίο) ορισμένες μόνο σκηνές, ορισμένα γεγονότα από την ιστορία του Άνσλους παραλείποντας άλλα και ότι αυτό που κάνει θα ηταν αποδεκτό μόνο αν χρησιμοποιούσε μυθιστορηματικούς ήρωες. Αλλά και ο (επίσης ιστορικός) Robert Tombs, κριτικός του Times Literary Supplement έκρινε ότι το έργο του Βουγιάρ είναι ένα υβρίδιο λογοτεχνίας και ιστορίας που δεν πείθει ούτε ως λογοτέχνημα ουτε ως ιστορικό εργο, κι αν διακρίνεται ένα γενικό θέμα αυτό είναι ότι το μεγάλο κεφάλαιο χρηματοδότησε τον ναζισμό και ωφελήθηκε από αυτόν, κάτι που είναι μισή αλήθεια και όχι πολύ πρωτότυπο. (Ο φίλος μας ο Ρογηρος μου έστειλε δυο σελίδες από το περιοδικό Histoires, που τις συνόψισα στα προηγούμενα -τις έχω ανεβάσει εδώ για όποιον θέλει να τις διαβάσει).

Δύσκολο να πάρει κανείς θέση σε αυτή τη διαμάχη. Ωστόσο, νομίζω πως αυτό που αθωώνει τον Βουγιάρ είναι το έξοχο γράψιμό του -εννοώ ότι ο αναγνώστης έχει επίγνωση πως δεν διαβάζει ιστορικό δοκίμιο αλλά λογοτέχνημα. Ο συγγραφέας επέλεξε να ρίξει τον φακό του σε ορισμένα επεισόδια τα οποία τα αφηγείται μένοντας πιστός στην ιστορική αλήθεια και να δώσει (διατύπωση του Πιέρ Ασουλίν) «μια υποκειμενική θεώρηση της ιστορίας, σκηνοθετημένη και μετουσιωμένη από τη λογοτεχνία».

Τα τρια βιβλία του Βουγιάρ δεν είναι μεγάλα. Η Ημερήσια διάταξη πιάνει 150 σελίδες (με απλόχωρο στήσιμο σελίδας), κάτι που έκανε τον Πάξτον να ειρωνευτεί «το πιο φτενό βραβείο Γκονκούρ που δοθηκε ποτέ», η 14η Ιουλίου μόλις φτάνει τις 200 σελίδες ενώ το Κονγκό δεν φτάνει τις 120. Πάντως διαβάζονται με απόλαυση -και ήδη αδημονώ να πιάσω στα χέρια μου τον Πόλεμο των φτωχών, που επίσης ετοιμάζεται.

Θα μπορούσα βέβαια να τον διαβάσω στα γαλλικά, αλλά έχει κάποιο νόημα να στηρίζουμε και τις ελληνικές εκδόσεις και τη δουλειά μας -εννοώ τη μετάφραση. Η μετάφραση των βιβλίων είναι καλή, αν και έχω κάποιες διαφωνίες σε επιμέρους ζητήματα, ελάσσονες όμως. Για παράδειγμα (και θα περιοριστώ στην Ημερήσια διάταξη) με ξένισαν κάποιες μάλλον λόγιες επιλογές λέξεων και τύπων όπως το «οιδαλέο σουλούπι» ή «αυτό το κάλεσμα, το αναμφίβολα κάπως αύθαδες» ή η άτσαλη γενική «είχε αρχίσει την επαγγελματική του καριέρα ως εισαγωγέας σαμπανιών Mumm και Pommery» (σαμπάνιας θα έβαζα ή θα απέφευγα τη γενική).

Κι έπειτα μια φράση που τη συζήτησα και στη Λεξιλογία:

Δεν ήταν αφελής ούτε ερασιτέχνης, ο Χάλιφαξ, και λογικά ήταν εξαιρετικά πληροφορημένος για να μη βρει κάπως παράξενη αυτήν τη βόλτα…

πρωτότυπο: il devait être trop bien renseigné pour ne pas trouver un peu curieuse cette promenade

που θα το απέδιδα αλλιώς, πχ πρέπει να ήταν τόσο καλά πληροφορημένος ώστε αποκλείεται να μην του φάνηκε κάπως παράξενη αυτή η βόλτα...

Αυτά όμως είναι λεπτομέρειες.

Και παρόλο που στάθηκα περισσότερο στην Ημερήσια διάταξη, ίσως η προτίμησή μου να βρίσκεται στην 14η Ιουλίου. Αλλά αφού κυρίως αυτό το έργο παρουσίασα, παραθέτω και ένα ολόκληρο κεφάλαιο από αυτό, με τίτλο Επίσκεψη αβροφροσύνης (σελ. 27-32 στο βιβλίο).

Επίσκεψη αβροφροσύνης

Ένα σκοτεινό ένστικτο μιας παρέδωσε στον εχθρό, παθητικούς και περιδεείς. Από τότε, τα βιβλία μας της Ιστορίας επανέρχονται ξανά και ξανά σε αυτό το τρομακτικό γεγονός, στο οποίο φαίνεται πως συναρμόστηκαν ο αιφνιδιασμός με τη λογική. Έτσι, άπαξ και προσηλυτίστηκαν οι βαρόνοι της βιομηχανίας και των τραπεζών, κι έπειτα οι αντιτιθέμενοι φιμώθηκαν, οι μοναδικοί σοβαροί αντίπαλοι του καθεστώτος ήταν οι ξένες δυνάμεις. Oι τόνοι ανέβαιναν ολοένα και περισσότερο με τη Γαλλία και την Αγγλία, με τα ωραία λόγια και τις επιδείξεις δύναμης να εναλλάσσονται. Και σε αυτό το πλαίσιο, τον Νοέμβριο του 1937, ανάμεσα σε δύο ξεσπάσματα οργής, έπειτα από μερικές διαμαρτυρίες καθαρά τυπικού χαρακτήρα για το θέμα της προσάρτησης του Ζάαρλαντ, της επαναστρατίωτικοποίησης της Ρηνανίας ή του βομβαρδισμού της Γκερνίκα από τη λεγεώνα Κόνδωρ, ο Χάλιφαξ, λόρδος πρόεδρος του Συμβουλίου, πήγε ιδιωτικά στη Γερμανία, έπειτα από πρόσκληση του Χέρμαν Γκαίρινγκ, υπουργού της Αεροπορίας, αρχηγού της Λουφτβάφε, υπουργού του Ράιχ για τα δάση και το κυνήγι, προέδρου του συγχωρεμένου του Ράιχσταγκ – δημιουργού της Γκεστάπο. Δεν είναι και λίγα όλα αυτά, και όμως ο Χάλιφαξ δεν ενοχλείται, δεν του φαίνεται περίεργος αυτός ο λυρικός και πληθωρικός τύπος, ο διαβόητος αντισημίτης, με πλάκα τα παράσημα. Και δεν μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι τον Χάλιφαξ τον τύλιξε κάποιος που κρατούσε κλειστά τα χαρτιά του, ότι δεν παρατήρησε πως ντυνόταν σαν δανδής, δεν παρατήρησε τους ατελείωτους τίτλους, την παραληρηματική, δυσνόητη ρητορική, το οιδαλέο σουλούπι· όχι. Εκείνη την εποχή ήμασταν ήδη πολύ μακριά από τη σύσκεψη της 20ής Φεβρουάριου, οι ναζί είχαν χάσει κάθε αυτοσυγκράτηση. Κι επιπλέον, πήγαν κυνήγι παρέα, γέλασαν παρέα, δείπνησαν παρέα· και ο Χέρμαν Γκαίρινγκ, που δεν ήταν φειδωλός σε εκδηλώσεις τρυφερότητας και καλοσύνης, εκείνος που μάλλον είχε ονειρευτεί να γίνει ηθοποιός και που με τον τρόπο του είχε εντέλει γίνει, μπορεί και να του είχε δώσει ένα φιλικό χτύπημα στον ώμο, ίσως και να τον είχε λοιδορήσει λιγάκι, τον γερο-Χάλιφαξ, και να του είχε πετάξει κατάμουτρα και κάτι διφορούμενα παραμύθια, από αυτά που αφή-νουν τον αποδέκτη τους άναυδο, κάπως αμήχανο, όπως όταν αφήνεις σεξουαλικά υπονοούμενα.

Να τον είχε τυλίξει ο Μέγας Κυνηγεσιάρχης στην εσάρπα του από καταχνιά και σκόνη; Ωστόσο, ο λόρδος Χάλιφαξ, όπως βέβαια και οι είκοσι τέσσερις βαρόνοι της γερμανικής βιομηχανίας, δεν μπορεί παρά να ήξερε αρκετά πράγματα για τον Γκαίρινγκ, δεν μπορεί παρά να γνώριζε έστω και λίγο την ιστορία του, τη ζωή του ως πραξικοπηματία, την αγάπη του για τις φανταχτερές στολές, τη μορφινομανία του, τον εγκλεισμό του σε ψυχιατρείο στη Σουηδία, τη με συντριπτικά στοιχεία διάγνωση περί βίαιης συμπεριφοράς, νοητικών διαταραχών, κατάθλιψης, τις αυτοκτονικές του τάσεις. Δεν ήταν δυνατόν να στέκεται μόνο στον ήρωα των αιθέρων, στον πιλότο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, στον έμπορο αλεξίπτωτων, στον βετεράνο στρατιώτη. Δεν ήταν αφελής ούτε ερασιτέχνης, ο Χάλιφαξ, και λογικά ήταν εξαιρετικά πληροφορημένος για να μη βρει κάπως παράξενη αυτήν τη βόλτα, στη διάρκεια της οποίας διακρίνονται οι δυο τους, σε μία μικρή ταινία, να θαυμάζουν το πάρκο με τους βίσονες και όπου ένας Γκαίρινγκ, απίστευτα χαλαρός, δίνει μαθήματα ευεξίας. Δεν μπορεί να μην έχει διακρίνει το γελοίο μίικρό φτερό που έχει στο καπέλο του, τον γούνινο γιακά, την αλλόκοτη γραβάτα. Ίσως και να του αρέσει και εκείνου το κυνήγι, του Χάλιφαξ, όπως άρεσε στον γέρο πατέρα του, και τότε σίγουρα θα ευχαριστήθηκε στο Σορφχάιντε, αλλά δεν μπορεί να μην είδε το παράξενο δερμάτινο μπουφάν που φορούσε ο Χέρμαν Γκαίρινγκ, ούτε το στιλέτο στη ζώνη του, να μην άκουσε τα απαίσια υπονοούμενα που κρύβονταν κάτω από χοντροκομμένα αστειάκια. Ίσως και να τον είδε να ρίχνει βέλη, μεταμφιεσμένος σε σαλτιμπάγκο· πιθανότατα είδε και τα άγρια ζώα που είχε εξημερώσει, το λιονταράκι που ήρθε να γλείψει το πρόσωπο του αφεντικού του. Αλλά ακόμα και αν δεν είδε τίποτε απ’ όλα αυτά, ακόμα και αν πέρασε μονάχα ένα τέταρτο με τον Γκαίρινγκ, είχε αναμφίβολα ακούσει για τα παιδικά ηλεκτρικά τρενάκια που κυκλοφορούσαν παντού στο υπόγειο του σπιτιού του και τον άκουσε αναπόφευκτα να ψιθυρίζει ένα σωρό ανοησίες. Κι έπειτα, αυτή η γριά αλεπού ο Χάλι-φαξ δεν ήταν δυνατόν να μην έλαβε υπόψη την παραληρηματική του εγωπάθεια· μπορεί, μάλιστα, και να τον είδε να αφήνει ξαφνικά το τιμόνι του καμπριολέ του και να ουρλιάζει στον άνεμο! Ναι, δεν είναι δυνατόν να μη διέκρινε κάτω από το πλαδαρό και πρησμένο προσωπείο τον τρομακτικό πυρήνα. Κι έπειτα συνάντησε και τον Φύρερ· ούτε εκεί δεν είδε τίποτα ο Χάλιφαξ! Παραμερίζοντας τις επιφυλάξεις του Ήντεν, άφησε μάλιστα να εννοηθεί στον Χίτλερ ότι οι γερμανικές αξιώσεις στην Αυστρία και ένα μέρος της Τσεχοσλοβακίας δεν φαίνονταν αθέμιτες στην κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητος, υπό τον όρο ότι αυτό θα γινόταν ειρηνικά καί μετά από δίαβούλευση. Έχει κοινωνικότητα ο Χάλιφαξ. Αλλά μία ακόμα πινελιά δίνει την πλήρη εικόνα του ανθρώπου. Μπροστά στο Μπέρχτεσγκαντεν, όπου τον άφησαν, ο λόρδος Χάλιφαξ διέκρινε μία σιλουέτα δίπλα στο αυτοκίνητο, την οποία πέρασε για υπηρέτη. Φαντάστηκε ότι ο άνθρωπος αυτός είχε έρθει προς το μέρος του για να τον βοηθήσει να ανεβεί τα σκαλοπάτια του πρόθυρου. Οπότε, ενώ του άνοιγαν την πόρτα, του έδωσε το παλτό του. Αλλά, αμέσως, ο φον Νόιρατ ή κάποιος άλλος, μπορεί κι ένας υπηρέτης, του ψιθύρισε στ’ αυτί με βραχνή φωνή: «Ο Φύρερ!» Ο λόρδος Χάλιφαξ σήκωσε το βλέμμα. Πράγματι, ήταν ο Χίτλερ. Τον είχε περάσει για λακέ! Ο λόγος ήταν ότι δεν είχε καταδεχτεί να σηκώσει το κεφάλι, όπως θα αναφέρει ο ίδιος αργότερα στο βιβλιαράκι μιε τα απομνημονεύμιατά του, Πληρότητα των ημερών: αρχικά είδε ένα παντελόνι και κάτω κάτω ένα ζευγάρι παπούτσια. Το ύφος είναι ειρωνικό, ο λόρδος Χάλιφαξ θέλει να μας κάνει να γελάσουμε. Αλλά αυτό εγώ δεν το βρίσκω αστείο. Ο Αγγλος αριστοκράτης, ο διπλωμάτης που στέκει περήφανα ως ο τελευταίος μιας ολόκληρης σειράς θεόκουφων, βλαμμένων, στενόμυαλων προγόνων, είναι κάτι που με αφήνει αδιάφορο. Δεν είναι, άλλωστε, ο εντιμότατος πρώτος υποκόμης Χάλιφαξ που ως υπουργός Οικονομικών αντιτάχθηκε σθεναρά σε κάθε πρόσθετη βοήθεια προς την Ιρλανδία, καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του; Ο λιμός είχε ως αποτέλεσμα ένα εκατομμύριο νεκρούς. Και ο εντιμότατος δεύτερος υποκόμης, ο πατέρας του Χάλιφαξ, εκείνος που ήταν αξιωματούχος στην υπηρεσία του βασιλιά, συλλέκτης ιστοριών φαντασμάτων, τις οποίες δημοσίευσε, μετά τον θάνατό του, ένας από τους γιους-φαντάσματα που είχε, μπορεί άραγε να οχυρωθεί κανείς πίσω από τέτοιους ανθρώπους; Επιπλέον, αυτή η αδεξιότητα δεν είναι τίποτα ιδιαίτερο, δεν πρόκειται για την γκάφα κάποιου επιπόλαιου γέρου, μαρτυρεί κοινωνική τύφλωση, μαρτυρεί έπαρση. Από την άλλη, όμως, σε ό,τι έχει να κάνει με ιδέες, ο Χάλιφαξ είναι ελάχιστα σεμνότυφος. Έτσι, για τη συνάντησή του με τον Χίτλερ, θα γράψει στον Μπάλντουιν: «Ο εθνικισμός και ο ρατσισμός είναι ισχυρές δυνάμεις, αλλά δεν τις θεωρώ ούτε παρά φύσιν, ούτε ανήθικες!»· και λίγο αργότερα; «Δεν αμφιβάλλω ότι αυτοί οι άνθρωποι μισούν πραγματικά τους κομμουνιστές. Και σας διαβεβαιώνω ότι αν ήμασταν στη θέση τους, θα αισθανόμασταν το ίδιο πράγμα». Τέτοια ήταν τα προμηνύματα αυτού που και σήμερα ακόμα ονομάζουμε πολιτική κατευνασμού.

Οπότε, λέω, ίσως να ενόχλησαν και αυτά που λέει ο Βουγιάρ.

 

Posted in Ιστορία, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , , | 77 Σχόλια »

Ο μύθος της Ψωροκώσταινας (μια συνεργασία του Spiridione)

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2019

Με μεγάλη χαρά, και κάποια ανακούφιση, παρουσιάζω σήμερα ένα πολύ σημαντικό άρθρο, μια συνεργασία του φίλου μας του Spiridione.

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου ξέρουν ότι οι συνεργασίες του Spiridione με το ιστολόγιο είναι από τα διαμάντια που κοσμούν το ιστολόγιο -αρκεί να αναφέρω το άρθρο για τους Μόρτηδες, το άρθρο για τους Τραμπούκους ή τη μελέτη για τους 200 της Καισαριανής, ενώ και σε άλλα άρθρα η συμβολή του υπήρξε πολύτιμη. Εδώ και καιρό, ο Spiridione ερευνούσε την ιστορία και τον μύθο γύρω από τον ορο «Ψωροκώσταινα» και μου έστελνε διαρκώς και άλλα ευρήματά του μήπως και αξιωθώ να γράψω το σχετικό άρθρο.

Με το ένα και με το άλλο το άρθρο δεν το έγραφα, οπότε είδε κι απόειδε ο Spiridione και το έγραψε εκείνος -γι’ αυτό και η χαρά μου συνδυάζεται με ανακούφιση, αφού ένιωθα πως το χρωστούσα. Και με ζήλια συνδυάζεται βεβαίως, γιατί το ζηλεύω το άρθρο του.

Το παραθέτω χωρίς άλλα δικά μου σχόλια:

Ψωροκώσταινα είναι ένας πολύ γνωστός μειωτικός και περιπαικτικός χαρακτηρισμός που λέμε για τη χώρα μας, ένας αυτοφαυλισμός που έχει πει και ο Ν. Σαραντάκος. Τον χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να αναφερθούμε στην υπανάπτυξη, την έλλειψη χρημάτων ή την ανοργανωσιά του νεοελληνικού κράτους, όπως γράφει και το ΛΚΝ. Έχει χρησιμοποιηθεί επίσης, συνήθως απ’ τον χώρο της Αριστεράς, ο όρος «ιδεολογία ή σύνδρομο της Ψωροκώσταινας» ως κριτική απέναντι σε συντηρητικές απόψεις για την κατάσταση στη χώρα μας. Πρόσφατα μάλιστα είχε δημιουργηθεί παρεξήγηση σε μια πολιτική συζήτηση μεταξύ Στ. Κούλογλου και Βασ. Κικίλια για τη φράση ακριβώς αυτή.

Ταυτόχρονα, επίσης, είναι αρκετά διαδεδομένη η άποψη ότι η λέξη Ψωροκώσταινα προήλθε από παρωνύμιο υπαρκτού προσώπου που έζησε στο Ναύπλιο στα χρόνια της Επανάστασης του 1821. Πριν κάνουμε λόγο για την ιστορία αυτού του προσώπου, όπως μας παραδίδεται, ας δούμε πότε εμφανίζεται η λέξη στα γραπτά τεκμήρια που έχουμε.

Οι πρώτες ανευρέσεις της λέξης είναι σε απομνημονεύματα και ιστορικά κείμενα σχετικά με την Επανάσταση του 1821 και τα πρώτα χρόνια του νεοελληνικού κράτους. Ο Νικόλαος Δραγούμης σε ιστορικές του αναμνήσεις (Πανδώρα, 1853) διηγείται ότι το 1833, όταν ήταν κυβερνητικός υπάλληλος στο Ναύπλιο, ζήτησε από έναν βαρκάρη να τον μεταφέρει στο πλοίο που βρισκόταν ο Όθωνας που μόλις είχε φτάσει στην Ελλάδα. Όταν είπε στον βαρκάρη ότι θα πληρωθεί από την κυβέρνηση μετά την επιστροφή τους, αυτός του γύρισε την πλάτη και του απάντησε απαξιωτικά «Η ψωροκώσταινα!». Την ίδια άρνηση αντιμετώπισε και απ’ τους υπόλοιπους βαρκάρηδες, και αναγκάστηκε να αναφέρει απογοητευμένος στον προϊστάμενό του ότι «την κυβέρνησιν ονομάζουσι όλοι ψωροκώσταινα και ουδέ λεπτόν εμπιστεύονται εις αυτήν».

Επίσης και ο Γενναίος Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του (γραμμένα λογικά στα μέσα περίπου του 19ου αιώνα) αναφέρει ότι Ψωροκώσταινα έλεγαν την τελευταία κυβέρνηση πριν από την έλευση του Όθωνα. Το ίδιο και ο Αναστάσιος Γούδας στους Παράλληλους Βίους του (1873).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορία, Μύθοι, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 98 Σχόλια »

Η λαπαλισάδα του Ντάνου

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2019

Σχολίαζα στο προχτεσινό άρθρο ένα βίντεο της τηλεπερσόνας που ακούει στο ψευδώνυμο Ντάνος (κατά κόσμον Γιώργος Αγγελόπουλος). Στο βίντεο αυτό, ο Ντάνος διαφήμιζε το βιβλίο που έγραψε (που του έγραψαν, για να τα λέμε όλα) και που το εξέδωσε από έναν κάποτε σοβαρό εκδοτικό οίκο. Το βιβλίο είχε αναμενόμενα μεγάλη επιτυχία: οι πελάτες έκαναν ουρά έξω από το βιβλιοπωλείο.

Τον χλευάσαμε αρκετά τον Ντάνο για τις κοτσάνες που λέει στο βίντεο, ότι έχει διαβάσει οχτώ βιβλία, κι ότι δεν μπόρεσε να διαβάσει μονοκοπανιάς το δικό του. Να παραδεχτώ πως είναι εύκολος στόχος. Πάντως, σαν προϊόν της μαζικής κουλτούρας που είναι, επιδέχεται και σχολιασμό και κριτική -γιατί όχι και χλευασμό.

Το αξιοχλεύαστο δεν είναι τα οχτώ βιβλία του Ντάνου, είναι η ψευτιά και η πλαστικούρα του Ντάνου. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν διαβάσει 8 βιβλία ή και λιγότερα κι όμως έχουν γράψει κείμενα που κέρδισαν την αθανασία -ο Μακρυγιάννης, ας πούμε, δεν είχε διαβάσει κανένα βιβλίο. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν ξέρουν να διαβάζουν κι όμως έχουν σοφία ζωής που επιβάλλει τον σεβασμό.

Λοιπόν, σε εκείνο το βίντεο, όταν ρωτήθηκε ο Ντάνος για τις κακές κριτικές που έγιναν στο βιβλίο του, απάντησε: Οι κακές κριτικές είναι το αντίθετο των καλών κριτικών -ή κάτι τέτοιο.

Ολόσωστο, βέβαια, αλλά και εντελώς ταυτολογικό -που γινόταν ακόμα πιο αστείο όταν έβλεπες το σοβαρό ύφος που είχε ο ηγεμών από τη Δυτική Λιβύη οταν εκφωνούσε το απόφθεγμα.

Αυτό το απόφθεγμα, το χαρακτηρισα «λαπαλισικό», λέξη που προκάλεσε την απορία ενός φίλου. Στον τίτλο, μιλάω για τη «λαπαλισάδα του Ντάνου», όρος κάπως πιο καθιερωμένος, που ανάγεται στο γαλλικό lapalissade και που αρέσκεται να τον χρησιμοποιεί ο Γιώργος Κεντρωτής και μου τον έχει κολλήσει κι εμένα.

Λαπαλισάδα, από τον ντε Λα Παλίς. Να το πούμε ολόκληρο, από τον Jacques II de Chabannes de La Palice, στρατάρχη του Φραγκίσκου του 1ου της Γαλλίας. Μεγάλος πολεμιστής, ο άρχοντας ντε λα Παλίς πέθανε ηρωικά το 1525 στην πολιορκία της Παβίας.

Για τον ηρωικό του θάνατο, γράφτηκε τραγούδι, σύμφωνα με μια εκδοχή το εξής:

Hélas, La Palice est mort,
Il est mort devant Pavie ;
Hélas, s’il n’était pas mort,
Il ferait encore envie

Πέθανε ο ντελαΠαλίς
Πέθανε μπρος στην Παβία
Αχ, αν δεν είχε πεθάνει
θα τονε ζηλεύαν όλοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Επικαιρότητα, Ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 212 Σχόλια »

Η φαβορίτα του Λάνθιμου

Posted by sarant στο 18 Φεβρουαρίου, 2019

Τις προάλλες, όταν η ταινία του Γιώργου Λάνθιμου τιμήθηκε με κάμποσα βραβεία BAFTA, ο Κυρ. Μητσοτάκης συγχάρηκε με τουίτ στα αγγλικά τον σκηνοθέτη, όπου ανέφερε: Congratulations Yorgos Lanthimos for the great success of The Favorite at the

«Μάθε πρώτα πώς λένε την ταινία και μετά δώσε συγχαρητήρια» ήταν το δηκτικό σχόλιο του πρώτου σχολιαστή, ενώ και αρκετοί άλλοι επισήμαναν ότι ο τίτλος της ταινίας γράφεται κάπως διαφορετικά: The Favourite και όχι The Favorite.

Μικρό το κακό, φυσικά. Δεν πρόκειται για ανορθογραφία, αλλά για διπλοτυπία. Στα αμερικάνικα αγγλικά γράφουν favor, honor, color, ενώ στα βρετανικά αγγλικά favour, honour, colour και αυτή είναι μια από τις γνωστότερες ορθογραφικές διαφορές ανάμεσα στις δυο γλωσσικές ποικιλίες -υπάρχουν και άλλες, ίσως όμως όχι τόσες ώστε να δικαιώνουν το παλιό ευφυολόγημα ότι η Αγγλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι δυο χώρες που χωρίζονται από μια κοινή γλώσσα (φαίνεται πως το είπε ο Τζορτζ Μπέρναρντ Σόου, ο οποίος βέβαια ήταν Ιρλανδός).

Οπότε, θα ήταν άδικο να κατηγορήσουμε τον καημένο τον Κούλη για λειψή γνώση της αγγλικής αν και καλά θα έκανε να ελέγξει τον τίτλο της ταινίας πριν συγχαρεί τον σκηνοθέτη της.

Όσο για τον ελληνικό τίτλο, είναι «Η ευνοουμενη». Επίτηδες δεν έβαλα τόνο, διότι και στο τρέιλερ της ταινίας αλλά και στην αφίσα της ο τίτλος γράφεται με κεφαλαία, Η ΕΥΝΟΟΥΜΕΝΗ, κι έτσι δεν ξέρουμε αν ο Λάνθιμος θα ήθελε να τονίζεται ο ελληνικός τίτλος της ταινίας του «Η ευνοούμενη» ή «η ευνοουμένη».

Όταν πρωτοέγραψα για την ταινία, έβαλα τόνο στην παραλήγουσα, «Η ευνοουμένη», επειδή θεώρησα πως όταν η μετοχή έχει ουσιαστικοποιηθεί (και σημαίνει την ερωμένη ενός εστεμμένου) παροξύνεται ενώ όταν παίζει ρόλο επιθέτου (π.χ. η ευνοούμενη παράταξη) τονίζεται στην προπαραλήγουσα. Ωστόσο, στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι αναφορές στα ελληνικά μέσα τονίζουν τη λέξη στην προπαραλήγουσα, Η ευνοούμενη, οπότε αυτό θα πάρουμε για σωστό εκτός αν ο Λάνθιμος εκφράσει άλλη άποψη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αγγλικά, Ετυμολογικά, Ιστορία, Κινηματογράφος | Με ετικέτα: , , , , , | 217 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Εισαγωγή

Posted by sarant στο 31 Ιουλίου, 2018

Όταν ακόμα ζούσε ο πατέρας μου, ο Δημήτρης Σαραντάκος, είχαμε καθιερώσει στο ιστολόγιο να αναδημοσιεύουμε τις επιφυλλίδες που δημοσίευε κάθε Τρίτη στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Μετά τον θάνατό του, τον Δεκέμβριο του 2011, συνεχίσαμε να δημοσιεύουμε Τρίτη αποσπάσματα από τα βιβλία του, αν και η συχνότητα εσκεμμένα μειώθηκε, μια φορά κάθε δεύτερη Τρίτη πλέον, για να διαρκέσουν περισσότερο οι αναδημοσιεύσεις.

Με τον τρόπο αυτό παρουσιάσαμε, είτε ολόκληρα είτε σε αποσπάσματα, αρκετά βιβλία του πατέρα μου, με πιο πρόσφατο το βιβλίο του «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» -μια δημοσίευση που ολοκληρώθηκε πριν από 15 μέρες.

Από σήμερα περνάμε στο τρίτο βιβλίο που εξέδωσε ο πατέρας μου στον εκδοτικό οίκο Γνώση, το 2011, με τίτλο Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Θα δημοσιεύσουμε και από αυτό αποσπάσματα, πάντα με την καθιερωμένη συχνότητα, Τρίτη παρά Τρίτη.

Ξεκινάμε σήμερα με τον πρόλογο και την εισαγωγή του συγγραφέα.

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο αυτό είναι το τρίτο βιβλίο μου το οποίο αναφέρεται στην Αρχαιότητα. Αυτή τη φορά, όμως, όχι αποκλειστικά στην ελληνική αρχαιότητα, ούτε στην αρχαία ελληνική γραμματεία, όπως τα προηγούμενα. Όχι γιατί έπαψα να αγαπώ και να θαυμάζω την αρχαία ελληνική σκέψη, αλλά γιατί, ερευνώντας τα όσα έχουν καταγραφεί για τους αρχαίους εξερευνητές, ταξιδιώτες και περιηγητές, είδα πως δίπλα στα ελληνικά επιτεύγματα, παρουσιάζουν το ίδιο ή και μεγαλύτερο ενδιαφέρον και συναφή κατορθώματα άλλων αρχαίων λαών. Εξάλλου, πιστός στο θεμελιώδες ρητό «μέτρον άριστον», απορρίπτω τις υπερβολές εκείνων που θέλουν τους Έλληνες (τους αρχαίους βεβαίως) να υπερτερούν και να προηγούνται σε όλα.

Μια άλλη διαπίστωση, που με παρακίνησε να γράψω αυτό το βιβλίο είναι πως τα θαυμάσια αυτά κατορθώματα, ελληνικά και ξένα, είναι άγνωστα στο πολύ κοινό, που θεωρεί ότι οι εξερευνήσεις και οι περιηγήσεις χαρακτηρίζουν μόνο τους νεότερους χρόνους, ενώ η αλήθεια είναι πως γίνονταν από τη βαθιά αρχαιότητα. Και η διαπίστωση, πως σε τόσο παλιούς καιρούς υπήρξαν άνθρωποι, που με τα πόδια ή σε ράχη υποζυγίου, ή με πρωτόγονα πλωτά μέσα πραγματοποιούσαν ταξίδια χιλιάδων χιλιομέτρων, που κρατούσαν χρόνια ολόκληρα, για να μάθουν τι κρύβεται πίσω από τη γραμμή των οριζόντων, προκαλεί δικαιολογημένα τον θαυμασμό μας. 

Με τους χάρτες που παρεμβάλω στην αφήγησή μου, προσπαθώ να κάνω πιο κατανοητές τις διαδρομές των εξερευνητών και να δείξω πως σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας, η Οικουμένη ήταν χωρισμένη σε τρεις τουλάχιστον υπο-πλανήτες, αλλά  οι κάτοικοι του καθενός αγνοούσαν την ύπαρξη των άλλων.

(…)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ανέκαθεν οι άνθρωποι πήγαιναν από τον ένα τόπο στον άλλο. Ίσως από τότε που οι ανθρωποειδείς πρόγονοι τους κατέβηκαν από τα δέντρα, τιθάσευσαν τη φωτιά, άρχισαν να φτιάχνουν εργαλεία και να μιλούν. Ίσως από τότε διατρέχανε μεγάλες αποστάσεις, αναζητώντας την τροφή τους.

Από τα άλλα ζωικά είδη συναντάμε αυτή την τάση μετακίνησης στα λεγόμενα αποδημητικά: πουλιά, κυρίως, αλλά και ορισμένα είδη τρωκτικών, ψαριών και χελιών. Πρόκειται όμως για τελείως διαφορετικές περιπτώσεις. Στα αποδημητικά κυριαρχεί το ένστικτο, που τα σπρώχνει να μεταναστεύουν ανάλογα με τις εποχές ή για λόγους πολλαπλασιασμού τους. Τα λοιπά ζωικά είδη είναι κατά κάποιον τρόπο δεμένα με τον τόπο όπου ζουν και για να επιβιώσουν  έχουν προσαρμοστεί απολύτως στις τοπικές συνθήκες.

Αντίθετα, οι άνθρωποι δεν ωθήθηκαν ποτέ από το ένστικτο, ενώ από πολύ νωρίς αποδεσμεύτηκαν από τα δεσμά που τους κρατούσαν δεμένους σε έναν τόπο. Οι φυλές των παλαιολιθικών ανθρώπων, συνεχώς και πολύ εύκολα, έφευγαν από τον ένα τόπο για να παν σε άλλον.

Φυσικά δεν ήταν μόνο η αναζήτηση τροφής που τους έσπρωχνε να μετακινούνται. Βασικό κίνητρο ήταν και η ικανοποίηση της έμφυτης περιέργειας, που χαρακτηρίζει το είδος άνθρωπος ο έμφρων. Θέλανε να μάθουν τι έκρυβε πίσω του το βουνό που έφραζε το δρόμο τους, πού ακουμπούσαν οι άκρες του ουράνιου τόξου, τί βρισκόταν πέρα από τη γραμμή του ορίζοντα.

Ενώ όμως κατά την παλαιολιθική και μεσολιθική εποχή οι άνθρωποι που κατοικούσαν στη Γη ήταν εξαιρετικά ολιγάριθμοι, όταν άρχισαν να καλλιεργούν τη γη και εξημέρωσαν πολλά ζώα, η αφθονία τροφής που εξασφάλισαν, αφενός μεν αύξησε τον αριθμό τους, αφετέρου δε τους μετέβαλε από νομάδες σε μόνιμους κάτοικους ενός τόπου. Κατά την, πραγματικά επαναστατική, νεολιθική εποχή σημειώθηκαν κολοσσιαίας σημασίας καινοτομίες. Εκτός από την καλλιέργεια της γης, και την κτηνοτροφία, εφευρέθηκε ο τροχός, η υφαντουργία, η κεραμική και η γραφή. Δημιουργήθηκαν μόνιμοι οικισμοί και σημειώθηκε αληθινή πληθυσμιακή έκρηξη.

Οι άνθρωποι δε χωρούσαν πια στον αρχικό τόπο τους και άρχισαν να φεύγουν σε άλλες περιοχές, δημιουργώντας εκεί νέες εστίες, αποικίες των παλιών. Με την αύξηση του πληθυσμού τα νεολιθικά χωριά έγιναν κώμες και αυτές με τη σειρά τους πόλεις. Το αμέσως επόμενο βήμα στην κοινωνική εξέλιξη των ανθρώπων ήταν ο σχηματισμός των πρώτων κρατικών σχημάτων και η διάσπαση της προηγούμενης ενιαίας κοινωνίας του γένους, σε τάξεις, ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους.

Οι άνθρωποι όμως δεν έπαψαν να μετακινούνται. Εκτός του ότι στην περίμετρο των μόνιμων νεολιθικών οικισμών εξακολουθούσαν να μετακινούνται οι νομαδικοί πληθυσμοί των τροφοσυλλεκτών και των κυνηγών, προστέθηκαν σ΄ αυτούς κτηνοτρόφοι που επέλεξαν τον νομαδικό τρόπο ζωής, ενώ σημειώνονται οι πρώτες οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές, καθώς και τα μακρινά ταξίδια ανθρώπων στη στεριά και θάλασσα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί πως κατά την αρχαιότητα τα χερσαία ταξίδια ήταν πολύ διαφορετικά από τα θαλάσσια. Κατά κανόνα ήταν πιο κουραστικά, πιο δαπανηρά και πιο επισφαλή, ενώ τα θαλασσινά ταξίδια ήταν σαφώς πιο άνετα και ασφαλή, μόνο που σταματούσαν τον χειμώνα, λόγω των κακών καιρικών συνθηκών.

Μολονότι ο τροχός είναι εφεύρεση της πρώιμης νεολιθικής εποχής, τα τροχοφόρα οχήματα ήταν σπάνια και δύσχρηστα. Υπήρχαν βέβαια τα ελαφρά και γρήγορα πολεμικά άρματα, ζεμένα σε ένα ή δύο άλογα, με τα οποία όμως μπορούσαν να μετακινηθούν δύο το πολύ άτομα σε μικρές σχετικές αποστάσεις και για μικρό χρονικό διάστημα. Για μεταφορά φορτίων ήταν απολύτως ακατάλληλα. Για τη μεταφορά εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών υπήρχαν βαρύτερα ξύλινα οχήματα με τέσσερις συμπαγείς τροχούς, που τα έσερναν δύο ή περισσότερα γαϊδούρια ή άλογα ή μουλάρια ή ακόμη και βόδια.

Τη χρήση τροχοφόρων μεταφορικών μέσων δεν την περιόριζε μόνο η μικρή ταχύτητα τους. Ήταν και η πλήρης έλλειψη δρόμων κατάλληλων για να κινηθούν. Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις έγινε συμφερότερη η μεταφορά των εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών στη ράχη ζώων, κυρίως γαϊδουριών, που σχημάτιζαν αληθινά καραβάνια. Υπήρχε όμως και το πρόβλημα της ασφαλείας καθώς στην πορεία τους τόσο τα οχήματα όσο και τα ζώα, συναντούσαν ληστές, άγριους εχθρικούς πληθυσμούς ή ακόμα και άγρια θηρία.

Αντίθετα, τα θαλασσινά ή τα ποτάμια ταξίδια ήταν πολύ εύκολα, πολύ πιο γρήγορα και πολύ πιο ασφαλή. Σε χώρες που τις διασχίζανε μεγάλα ποτάμια, όπως ο Νείλος την Αίγυπτο, ο Ευφράτης και ο Τίγρης τη Μεσοποταμία, ο Ινδός και ο Γάγγης την Ινδική, ο Γιανγκ Τσε Γιανγκ και ο Χουάνγκ Χο την Κίνα, η μεταφορά με πλωτά μέσα ήταν ο καθιερωμένος τρόπος και συνετέλεσε αποφασιστικά στην προκοπή αυτών των χωρών. Αλλά και σε περιοχές με πολλά νησιά και κόλπους που εισχωρούσαν βαθιά στην ξηρά, όπως η Ελλάδα, οι θαλάσσιες μεταφορές καθιερώθηκαν ήδη από τα τέλη της παλαιολιθικής εποχής. Το μόνο σοβαρό μειονέκτημα των θαλασσινών ταξιδιών είναι πως τον χειμώνα σταματούσαν λόγω κακοκαιρίας.

ΕΙΚΟΝΑ 1

Ομοίωμα βάρκας από πηλό

(Εθν. Αρχαιολ. Μουσείο)

Από αμνημονεύτων ετών στη συλλογική μνήμη πολλών λαών έχουν καταγραφεί τα ταξίδια και οι περιπέτειες μεγάλων εξερευνητών και ταξιδευτών. Στην ελληνική μυθολογία έχουμε την «εκστρατεία» του Διονύσου στις Ινδίες, το ταξίδι του Περσέα στην Αιθιοπία, τις περιπλανήσεις του Ηρακλή στην Ιταλία και Δυτική Μεσόγειο και φυσικά την Αργοναυτική εκστρατεία και τις περιπέτειες του Οδυσσέα.

Δεν ήταν όμως  μόνο οι αρχαίοι Έλληνες που επιχειρούσαν εξερευνήσεις. Και άλλοι πολιτισμένοι λαοί της Αρχαιότητας, όπως οι Κινέζοι, οι Ινδοί, οι Σουμέριοι και οι Αιγύπτιοι είχαν στο ενεργητικό τους ανάλογα κατορθώματα. Ο μυθικός αυτοκράτορας Μου, είχε φθάσει το 3000 π.Χ. «στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος», ενώ μνημονεύεται εξερεύνηση των ακτών της Καλιφορνίας από Κινέζους.

Οι Σουμέριοι φαίνεται πως είχαν εξερευνήσει τον Περσικό κόλπο από τον μυχό του ως τη μυθική χώρα Μαγκάν, από την οποία, κατά την παράδοση, προήλθαν. Οι Ινδοί είχαν από πολύ νωρίς περάσει στην Κεϋλάνη και είχαν εξερευνήσει τα νησιωτικά συμπλέγματα του Ινδικού ωκεανού. Τέλος, οι πρόγονοι των Πολυνησίων από τις ακτές της Νότιας Κίνας απλώθηκαν σ΄ολόκληρο τον Ειρηνικό ωκεανό, πραγματοποιώντας μιαν από τις μεγαλύτερες εποποιίες του ανθρώπου.

Από τους Αιγύπτιους έχουμε τις πρώτες καταγραμμένες πληροφορίες για εξερευνήσεις, που αρχίζουν από τον καιρό της Αρχαίας Αυτοκρατορίας και φθάνουν ως την εποχή της παρακμής της Αιγύπτου, τον καιρό της 23ης Δυναστείας.

Εξερευνήσεις έκαναν οπωσδήποτε και οι Φοίνικες, που δεν περιορίστηκαν μόνο στη Μεσόγειο αλλά ανοίχθηκαν στον Ατλαντικό και τον Ινδικό ωκεανό, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Περισσότερες και πιο οργανωμένες εξερευνήσεις έκαναν οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασσικής εποχής και αυτοί, επίσης, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Οι γνώσεις για καινούργιες χώρες που έφεραν οι κατακτήσεις του μεγάλου Αλεξάνδρου συμπληρώθηκαν με τις εξερευνήσεις του Νέαρχου και αργότερα με τα ταξίδια του Κτησία και του Μεγασθένη.

Την ίδια περίπου εποχή, στην άλλη άκρη του Πανελλήνιου, οι Μασσαλιώτες θαλασσοπόροι και εξερευνητές Ευθυμένης και Πυθέας πραγματοποίησαν τολμηρά ταξίδια, ο πρώτος περιπλέοντας τις δυτικές ακτές της Αφρικής και ο δεύτερος εξερευνώντας τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, τα Βρετανικά νησιά και τη Βόρεια θάλασσα, φτάνοντας ως τη μυθική Θούλη.

Είχαν προηγηθεί, βέβαια, κατά μερικές δεκαετίες οι Καρχηδόνιοι. Ο Άννων περιέπλευσε τις ακτές της Αφρικής και έφτασε ως τον μυχό του κόλπου της Γουινέας και ο Ιμίλκων, αφού περιέπλευσε τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, ανοίχτηκε στον Ατλαντικό, φτάνοντας ως τη θάλασσα των Σαργασσών.

Χάρη σ΄ αυτές τις εξερευνήσεις, η όψη του κόσμου πλάταινε συνεχώς στα μάτια του ανθρώπου της Αρχαιότητας, αλλά αυτό δεν είχε σαν συνέπεια την ενοποίηση του κόσμου. Η Οικουμένη εξακολουθούσε να μένει χωρισμένη σε υπο-πλανήτες. Οι κάτοικοι της Μεσογείου αγνοούσαν την ύπαρξη της Κίνας, της Ινδονησίας και της Ιαπωνίας και οι κάτοικοι της Άπω Ανατολής αγνοούσαν την ύπαρξη μιας Άπω Δύσης, οι κάτοικοι της Ινδικής χερσονήσου αγνοούσαν την Ευρώπη, τη Σιβηρία, την Κίνα και την Ιαπωνία, για να μην αναφέρω τους κλειστούς απομονωμένους κόσμους της Αμερικής και της Ωκεανίας.

Η ενοποίηση του πλανήτη θα γινόταν χίλια χρόνια αργότερα, με τις εξερευνήσεις των Νεότερων Χρόνων, αλλά αυτό ξεφεύγει από τα όρια αυτού του βιβλίου.

 

Το βιβλίο αποτελείται από 7 κεφάλαια και το παράρτημα. Τα πρώτα έξι κεφάλαια έχουν μπει με  χρονολογική σειρά. Ξεκινούν από τους μυθικούς χρόνους και φθάνουν ως την ύστερη αρχαιότητα. Το έβδομο αφορά την εικόνα που είχαν οι άνθρωποι της Αρχαιότητας για τον πλανήτη μας. Στο παράρτημα τέλος αναφέρονται διάφορες γοητευτικές ή απλώς διασκεδαστικές θεωρίες, υποθέσεις και μύθοι για φανταστικές ηπείρους ή για εξερευνήσεις που ουδέποτε έγιναν.

Ανεξαρτήτως της δομής αυτής του βιβλίου, στα έξι κεφάλαιά του, που αναφέρονται σε εξερευνήσεις και περιηγήσεις ή μεταναστεύσεις, για λόγους ταξινόμησης και διαχείρισης του διαθέσιμου υλικού διακρίνω τις εξής περιπτώσεις:

α) Περιπλανήσεις ή ταξίδια μεμονωμένων ατόμων

β) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές μεμονωμένων ατόμων

γ) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές πολυμελών ομάδων

δ) Μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων

ε) Οργανωμένοι αποικισμοί

 

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Ιστορία | Με ετικέτα: , | 176 Σχόλια »

Αποφράδες ημέρες και κερκόπορτες ξανά

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2018

Κανονικά, το άρθρο αυτό, που είχε αρχικά δημοσιευτεί το 2012, θα έπρεπε να αναδημοσιευτεί χτες, που ήταν η επέτειος της Άλωσης της Πολης. Η αιτία για την αναδημοσίευση δεν είναι ότι έχουν περάσει έξι χρόνια και το παλιό άρθρο θα έχει ξεχαστεί, είναι περισσότερο ότι κάποια λινκ που είχαν δοθεί σε σχόλια του παλιού άρθρου δεν λειτουργούν πια. Αυτό το διαπίστωσα τυχαία χτες το πρωί, και ο φίλος Γρηγόρης, που τα είχε αρχικά ανεβάσει, προθυμοποιήθηκε να τα μεταφέρει αλλού και μάλιστα να προσθέσει και κάποιες άλλες πηγές -κι έτσι τις παραθέτω όλα μαζί στο τέλος του άρθρου. Και αποφάσισα να το δημοσιεύσω σήμερα το άρθρο κι ας είναι πάρωρο, παρά να περιμένω ένα χρόνο.

Χτες είχαμε Τρίτη 29 Μαΐου, επέτειο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης πριν από 565 χρόνια, αποφράδα ημέρα σύμφωνα με τα κλισέ, οπότε σήμερα θα λεξιλογήσουμε σύντομα με άξονα δυο λέξεις σχετικές με την ημέρα, που τις βλέπετε στον τίτλο.

Λέμε ότι η 29η Μαΐου 1453 είναι αποφράδα ημέρα (ή αποφράς ημέρα στην καθαρεύουσα), επειδή τη μέρα εκείνη έπεσε η Πόλη. Αποφράδα λέγεται η μέρα η καταραμένη, που συνδέεται με κάποιο τραγικό γεγονός που σημάδεψε την ιστορία ενός λαού ή τη ζωή ενός ανθρώπου, λέγεται και η μέρα η γρουσούζικη, η δυσοίωνη: η Τρίτη έτσι κι αλλιώς θεωρείται ημέρα αποφράδα, πολύ περισσότερο σήμερα που συμπίπτει με την επέτειο της άλωσης.

(Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η Τρίτη εγινε γρουσούζικη επειδή η 29.5.1453 ήταν Τρίτη, αλλά αυτό δεν ισχύει, ήταν γρουσούζικη από παλιότερα).

Η λέξη αποφράς είναι αρχαία, από το στερητικό από και το ρ. φράζω (μιλώ, απ’ όπου και φράση κτλ.), είναι δηλαδή η μέρα εκείνη για την οποία δεν κάνει να μιλάει κανείς· συχνά στα αρχαία τη βρίσκουμε σε πληθυντικό, αποφράδες ημέραι, οι μη καθαρές, οι απαγορευμένες. Και όπως το εξηγεί έμμετρα ο βυζαντινός λόγιος Ιωάννης Τζέτζης:

Ἡ ἀποφρὰς ἡ μισητὴ ἥνπερ μισεῖ τις φράσαι.
Ἦσαν καὶ ἀποφράδες δε τοῖς παλαιοῖς ἡμέραι,
ἐν αἷς τισὶ συνέβησαν θλίψεις καὶ περιστάσεις·

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 271 Σχόλια »

Οι εικονοκλάστες (μια «απόκρυφη ιστορία» του Κάρελ Τσάπεκ)

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2018

Θα σας παρουσιάσω σήμερα ένα διήγημα του Τσέχου συγγραφέα Κάρελ Τσάπεκ (1890-1938), που το πήρα από το βιβλίο του «Απόκρυφες ιστορίες», ένα βιβλίο που το αγόρασα τότε που κυκλοφόρησε, πριν από 30 χρόνια περίπου, και που μου αρέσει να το φυλλομετράω ξανά και ξανά και να διαβάζω ένα-δυο διηγήματα, και που βλέπω ότι βρίσκεται ακόμα σε κυκλοφορία.

Περιέργως, δεν έχω παρουσιάσει τόσα χρονια κανένα απο τα διηγήματα αυτά του Τσάπεκ στο ιστολόγιο -που είναι «απόκρυφες ιστορίες», δηλαδή φανταστικά στιγμιότυπα από την παγκόσμια ιστορία που θα μπορούσαν να έχουν συμβεί, αλλά χωρίς αξιώσεις ιστοριογραφίας ή εναλλακτικής ιστορίας, παρά σατιρικές βινιέτες πάνω σ’ έναν γνωστό από την ιστορία καμβά.

Ήρωες των ιστοριών είναι πρόσωπα πασίγνωστα από την ιστορία και τη λογοτεχνία: ο Θερσίτης, ο Μεγαλέξανδρος, ο Πιλάτος, ο Λάζαρος, ο Αττίλας, ο Ναπολέων, ο Άμλετ, αλλά και άγνωστοι όπως ένας φούρναρης τον καιρό που ο Ιησούς έμπαινε στα Ιεροσόλυμα (να θυμηθώ να παρουσιάσω την έξοχη αυτή βινιέτα την Κυριακή των Βαΐων!) ή όπως οι πρωταγωνιστές της σημερινής «απόκρυφης ιστορίας» που διαδραματίζεται στο Βυζάντιο την εποχή της εικονομαχίας.

Δεν πρόκειται για ιστορικό διήγημα και δεν έχει ιστορική ακρίβεια -για παράδειγμα, δεν υπήρχε «κρητική σχολή» στη βυζαντινή ζωγραφική τον 8ο αιώνα, όμως είναι εύστοχη η επιλογή του Τσάπεκ να κάνει κρητικό, δηλαδή κάπως εξωτικό, τον νεωτεριστή αγιογραφο Παπαναστασίου.

Να θυμισω ότι στον Τσάπεκ, συγγραφέα επιπέδου Νόμπελ, χρωστάει η ανθρωπότητα τη λέξη «ρομπότ». Συστήνω να διαβάσετε, αν τη βρείτε, τη σατιρική δυστοπία του «Ο πόλεμος με τις σαλαμάνδρες».

Η μετάφραση είναι του Κώστα Κουντούρη.

ΟΙ ΕΙΚΟΝΟΚΛΑΣΤΕΣ

Κάποιος Προκόπιος, πασίγνωστος ως ικανός τεχνοκριτικός και μανιώδης συλλέκτης βυζαντινών έργων τέχνης, είχε πάει να επισκεφθεί τον Νικηφόρο, ηγού­μενο του μοναστηριού του Αγίου Συμεών. Ο Προκό­πιος ήταν φανερά ταραγμένος καθώς περίμενε να δει τον γέροντα και έκοβε βόλτες στο προαύλιο του μονα­στηριού. Όμορφες κολόνες έχουν εδώ πέρα, σκεφτό­ταν, πρέπει να είναι αναμφισβήτητα του 5ου αιώνα. Ο Νικηφόρος είναι ο μόνος που μπορεί να μάς βοηθήσει. Έχει μεγάλη επιρροή στην Αυλή και ήταν κάποτε αγιογράφος κι ο ίδιος. Και ο γέρος δεν ήταν κακός ως αγιογράφος. Θυμάμαι πως παλιά έφτιαχνε σχέδια για τα κεντήματα της Αυτοκράτειρας κι επίσης τής ζω­γράφιζε εικόνες. Γι’ αυτό και τον κάνανε ηγούμενο όταν τα χέρια του παραμορφώθηκαν απ’ τους ρευματι­σμούς και δεν μπορούσε να κρατήσει το πινέλο. Και λένε πως ο λόγος του εξακολουθεί να έχει βάρος στην Αυλή. Αχ, Θεέ μου, τι όμορφο κιονόκρανο! Ναι, ο Νι­κηφόρος θα μας βοηθήσει. Ευτυχώς που τον σκεφτήκαμε.

«Καλώς ήρθες, Προκόπιε», ακούστηκε μια σιγανή φωνή πίσω του.

Ο Προκόπιος γύρισε απότομα. Πίσω του στεκόταν ένας ρυτιδωμένος ευγενικός γεράκος με τα χέρια του χωμένα στα μανίκια του. «Όμορφο κιονόκρανο, ε;» είπε. «Αρχαίο, απ’ τη Νάξο.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Διηγήματα, Ιστορία, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , | 381 Σχόλια »

Ουχρονία

Posted by sarant στο 13 Δεκεμβρίου, 2017

Ξέρετε τι σημαίνει η λέξη του τίτλου; Κατά πάσα πιθανότητα θα τη συναντάτε για πρώτη φορά αλλά ίσως να μπορείτε να κάνετε κάποια υπόθεση για τη σημασία της.

Πάντως, βλέπω ότι η ουχρονία έχει μπει στο Βικιλεξικό επομένως δεν θα είναι εντελώς άγνωστη. Ουχρονία λοιπόν είναι αυτό που λέμε επίσης εναλλακτική ιστορία, δηλαδή το (λογοτεχνικό) ξαναγράψιμο της ιστορίας με αφετηρία και καταλύτη την τροποποίηση ενός γεγονότος.

Για το λόγο αυτο, το συγκεκριμένο μυθοπλαστικό είδος ονομάζεται στα αγγλικά και What-if. Τι θα είχε γινει αν…; Τι θα είχε γίνει, ας πούμε, αν ο Μέγας Αλέξανδρος δεν είχε πεθάνει το 323; Αν οι Βυζαντινοί νικούσαν στη μάχη του Μαντζικέρτ; Αν  η Φάνι Καπλάν αστοχούσε στην απόπειρα δολοφονίας του Λένιν κι ο ηγέτης των μπολσεβίκων ζούσε ακμαίος άλλα δεκαπέντε χρόνια;

Πριν προχωρήσουμε, να πούμε πως η λέξη δεν φτιάχτηκε στα ελληνικά -είναι ελληνογενής νεολογισμός του 19ου αιώνα, που τον έπλασε (ως uchronie) ο Γάλλος συγγραφέας Σαρλ Ρενουβιέ (Charles Renouvier), πάνω στο μοντέλο της ουτοπίας, που κι αυτή είναι λέξη πλασμένη εκτός ελληνικών, από τον Τόμας Μορ το 1516 στα μεσαιωνικά λατινικά. Χρησιμοποιείται κυρίως από Γάλλους και λοιπούς λατινογενείς, καθώς και Γερμανούς, ενώ οι Άγγλοι προτιμούν τον όρο alternate history ή what-if αν και έχουν επίσης τον ορο uchronia, με ελαφρώς διαφορετική σημασία.

Ομολογώ πως ενώ μου άρεσε παλιά να διαβάζω εναλλακτική ιστορία, δεν ήξερα τον ορο «ουχρονία» μέχρι πρόσφατα. Πριν από δυο-τρεις βδομάδες, είχαμε βγει για φαγητό με φίλους και είχα πιάσει μια συζήτηση με τον φιλο Ρογήρο, περιστασιακό σχολιαστή εδώ για διάφορα θέματα ιστορίας και λογοτεχνίας, και έκανα λόγο για ένα μυθιστόρημα εναλλακτικής ιστορίας που διάβασα ότι επρόκειτο να κυκλοφορήσει (και λογικά θα έχει κυκλοφορήσει σήμερα), το «Ο Στάλιν στην Κολιμά» του Δημήτρη Μπελαντή.

Στην ουχρονία του Μπελαντή, ο ρους της ιστορίας αρχίζει να κυλάει αλλιώτικα στη Σοβιετική Ένωση όταν στην εσωκομματική διαμάχη υπερισχύει ο Τρότσκι που στέλνει τον Στάλιν εξορία στη Σιβηρία. Όμως το 1936 οι οπαδοί του Στάλιν οργανώνουν εξέγερση και γρήγορα αποκτούν τον έλεγχο των ανατολικών περιοχών της ΕΣΣΔ και ξεσπάει εμφύλιος.

Το βιβλίο δεν το έχω διαβάσει κι έτσι δεν ξέρω με ποιο τρόπο εξηγεί ο συγγραφέας το ότι, με ενδοσοβιετικό εμφύλιο το 1936, δεν ακολούθησε επέμβαση είτε του Χίτλερ είτε των δυτικών δημοκρατιών, είτε και των δυο μαζί συνασπισμένων ώστε να πνιγεί στο αίμα το εργατικό κράτος. Μεγάλη απορία έχω αλλά ίσως ο Μπελαντής δίνει μια πειστική εξήγηση.

Διότι αυτό είναι το θέμα με τη (σοβαρή) εναλλακτική ιστορία ή ουχρονία: μπορείς να αλλάξεις την έκβαση ενός γεγονότος αλλά μετά πρέπει να δίνεις πειστικά επιχειρήματα για τις εξελίξεις που θ’ ακολουθήσουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονική φαντασία, Ιστορία, Λογοτεχνία, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 213 Σχόλια »