Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ιστορία’ Category

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Εισαγωγή

Posted by sarant στο 31 Ιουλίου, 2018

Όταν ακόμα ζούσε ο πατέρας μου, ο Δημήτρης Σαραντάκος, είχαμε καθιερώσει στο ιστολόγιο να αναδημοσιεύουμε τις επιφυλλίδες που δημοσίευε κάθε Τρίτη στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Μετά τον θάνατό του, τον Δεκέμβριο του 2011, συνεχίσαμε να δημοσιεύουμε Τρίτη αποσπάσματα από τα βιβλία του, αν και η συχνότητα εσκεμμένα μειώθηκε, μια φορά κάθε δεύτερη Τρίτη πλέον, για να διαρκέσουν περισσότερο οι αναδημοσιεύσεις.

Με τον τρόπο αυτό παρουσιάσαμε, είτε ολόκληρα είτε σε αποσπάσματα, αρκετά βιβλία του πατέρα μου, με πιο πρόσφατο το βιβλίο του «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» -μια δημοσίευση που ολοκληρώθηκε πριν από 15 μέρες.

Από σήμερα περνάμε στο τρίτο βιβλίο που εξέδωσε ο πατέρας μου στον εκδοτικό οίκο Γνώση, το 2011, με τίτλο Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Θα δημοσιεύσουμε και από αυτό αποσπάσματα, πάντα με την καθιερωμένη συχνότητα, Τρίτη παρά Τρίτη.

Ξεκινάμε σήμερα με τον πρόλογο και την εισαγωγή του συγγραφέα.

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο αυτό είναι το τρίτο βιβλίο μου το οποίο αναφέρεται στην Αρχαιότητα. Αυτή τη φορά, όμως, όχι αποκλειστικά στην ελληνική αρχαιότητα, ούτε στην αρχαία ελληνική γραμματεία, όπως τα προηγούμενα. Όχι γιατί έπαψα να αγαπώ και να θαυμάζω την αρχαία ελληνική σκέψη, αλλά γιατί, ερευνώντας τα όσα έχουν καταγραφεί για τους αρχαίους εξερευνητές, ταξιδιώτες και περιηγητές, είδα πως δίπλα στα ελληνικά επιτεύγματα, παρουσιάζουν το ίδιο ή και μεγαλύτερο ενδιαφέρον και συναφή κατορθώματα άλλων αρχαίων λαών. Εξάλλου, πιστός στο θεμελιώδες ρητό «μέτρον άριστον», απορρίπτω τις υπερβολές εκείνων που θέλουν τους Έλληνες (τους αρχαίους βεβαίως) να υπερτερούν και να προηγούνται σε όλα.

Μια άλλη διαπίστωση, που με παρακίνησε να γράψω αυτό το βιβλίο είναι πως τα θαυμάσια αυτά κατορθώματα, ελληνικά και ξένα, είναι άγνωστα στο πολύ κοινό, που θεωρεί ότι οι εξερευνήσεις και οι περιηγήσεις χαρακτηρίζουν μόνο τους νεότερους χρόνους, ενώ η αλήθεια είναι πως γίνονταν από τη βαθιά αρχαιότητα. Και η διαπίστωση, πως σε τόσο παλιούς καιρούς υπήρξαν άνθρωποι, που με τα πόδια ή σε ράχη υποζυγίου, ή με πρωτόγονα πλωτά μέσα πραγματοποιούσαν ταξίδια χιλιάδων χιλιομέτρων, που κρατούσαν χρόνια ολόκληρα, για να μάθουν τι κρύβεται πίσω από τη γραμμή των οριζόντων, προκαλεί δικαιολογημένα τον θαυμασμό μας. 

Με τους χάρτες που παρεμβάλω στην αφήγησή μου, προσπαθώ να κάνω πιο κατανοητές τις διαδρομές των εξερευνητών και να δείξω πως σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας, η Οικουμένη ήταν χωρισμένη σε τρεις τουλάχιστον υπο-πλανήτες, αλλά  οι κάτοικοι του καθενός αγνοούσαν την ύπαρξη των άλλων.

(…)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ανέκαθεν οι άνθρωποι πήγαιναν από τον ένα τόπο στον άλλο. Ίσως από τότε που οι ανθρωποειδείς πρόγονοι τους κατέβηκαν από τα δέντρα, τιθάσευσαν τη φωτιά, άρχισαν να φτιάχνουν εργαλεία και να μιλούν. Ίσως από τότε διατρέχανε μεγάλες αποστάσεις, αναζητώντας την τροφή τους.

Από τα άλλα ζωικά είδη συναντάμε αυτή την τάση μετακίνησης στα λεγόμενα αποδημητικά: πουλιά, κυρίως, αλλά και ορισμένα είδη τρωκτικών, ψαριών και χελιών. Πρόκειται όμως για τελείως διαφορετικές περιπτώσεις. Στα αποδημητικά κυριαρχεί το ένστικτο, που τα σπρώχνει να μεταναστεύουν ανάλογα με τις εποχές ή για λόγους πολλαπλασιασμού τους. Τα λοιπά ζωικά είδη είναι κατά κάποιον τρόπο δεμένα με τον τόπο όπου ζουν και για να επιβιώσουν  έχουν προσαρμοστεί απολύτως στις τοπικές συνθήκες.

Αντίθετα, οι άνθρωποι δεν ωθήθηκαν ποτέ από το ένστικτο, ενώ από πολύ νωρίς αποδεσμεύτηκαν από τα δεσμά που τους κρατούσαν δεμένους σε έναν τόπο. Οι φυλές των παλαιολιθικών ανθρώπων, συνεχώς και πολύ εύκολα, έφευγαν από τον ένα τόπο για να παν σε άλλον.

Φυσικά δεν ήταν μόνο η αναζήτηση τροφής που τους έσπρωχνε να μετακινούνται. Βασικό κίνητρο ήταν και η ικανοποίηση της έμφυτης περιέργειας, που χαρακτηρίζει το είδος άνθρωπος ο έμφρων. Θέλανε να μάθουν τι έκρυβε πίσω του το βουνό που έφραζε το δρόμο τους, πού ακουμπούσαν οι άκρες του ουράνιου τόξου, τί βρισκόταν πέρα από τη γραμμή του ορίζοντα.

Ενώ όμως κατά την παλαιολιθική και μεσολιθική εποχή οι άνθρωποι που κατοικούσαν στη Γη ήταν εξαιρετικά ολιγάριθμοι, όταν άρχισαν να καλλιεργούν τη γη και εξημέρωσαν πολλά ζώα, η αφθονία τροφής που εξασφάλισαν, αφενός μεν αύξησε τον αριθμό τους, αφετέρου δε τους μετέβαλε από νομάδες σε μόνιμους κάτοικους ενός τόπου. Κατά την, πραγματικά επαναστατική, νεολιθική εποχή σημειώθηκαν κολοσσιαίας σημασίας καινοτομίες. Εκτός από την καλλιέργεια της γης, και την κτηνοτροφία, εφευρέθηκε ο τροχός, η υφαντουργία, η κεραμική και η γραφή. Δημιουργήθηκαν μόνιμοι οικισμοί και σημειώθηκε αληθινή πληθυσμιακή έκρηξη.

Οι άνθρωποι δε χωρούσαν πια στον αρχικό τόπο τους και άρχισαν να φεύγουν σε άλλες περιοχές, δημιουργώντας εκεί νέες εστίες, αποικίες των παλιών. Με την αύξηση του πληθυσμού τα νεολιθικά χωριά έγιναν κώμες και αυτές με τη σειρά τους πόλεις. Το αμέσως επόμενο βήμα στην κοινωνική εξέλιξη των ανθρώπων ήταν ο σχηματισμός των πρώτων κρατικών σχημάτων και η διάσπαση της προηγούμενης ενιαίας κοινωνίας του γένους, σε τάξεις, ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους.

Οι άνθρωποι όμως δεν έπαψαν να μετακινούνται. Εκτός του ότι στην περίμετρο των μόνιμων νεολιθικών οικισμών εξακολουθούσαν να μετακινούνται οι νομαδικοί πληθυσμοί των τροφοσυλλεκτών και των κυνηγών, προστέθηκαν σ΄ αυτούς κτηνοτρόφοι που επέλεξαν τον νομαδικό τρόπο ζωής, ενώ σημειώνονται οι πρώτες οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές, καθώς και τα μακρινά ταξίδια ανθρώπων στη στεριά και θάλασσα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί πως κατά την αρχαιότητα τα χερσαία ταξίδια ήταν πολύ διαφορετικά από τα θαλάσσια. Κατά κανόνα ήταν πιο κουραστικά, πιο δαπανηρά και πιο επισφαλή, ενώ τα θαλασσινά ταξίδια ήταν σαφώς πιο άνετα και ασφαλή, μόνο που σταματούσαν τον χειμώνα, λόγω των κακών καιρικών συνθηκών.

Μολονότι ο τροχός είναι εφεύρεση της πρώιμης νεολιθικής εποχής, τα τροχοφόρα οχήματα ήταν σπάνια και δύσχρηστα. Υπήρχαν βέβαια τα ελαφρά και γρήγορα πολεμικά άρματα, ζεμένα σε ένα ή δύο άλογα, με τα οποία όμως μπορούσαν να μετακινηθούν δύο το πολύ άτομα σε μικρές σχετικές αποστάσεις και για μικρό χρονικό διάστημα. Για μεταφορά φορτίων ήταν απολύτως ακατάλληλα. Για τη μεταφορά εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών υπήρχαν βαρύτερα ξύλινα οχήματα με τέσσερις συμπαγείς τροχούς, που τα έσερναν δύο ή περισσότερα γαϊδούρια ή άλογα ή μουλάρια ή ακόμη και βόδια.

Τη χρήση τροχοφόρων μεταφορικών μέσων δεν την περιόριζε μόνο η μικρή ταχύτητα τους. Ήταν και η πλήρης έλλειψη δρόμων κατάλληλων για να κινηθούν. Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις έγινε συμφερότερη η μεταφορά των εμπορευμάτων και λοιπών αγαθών στη ράχη ζώων, κυρίως γαϊδουριών, που σχημάτιζαν αληθινά καραβάνια. Υπήρχε όμως και το πρόβλημα της ασφαλείας καθώς στην πορεία τους τόσο τα οχήματα όσο και τα ζώα, συναντούσαν ληστές, άγριους εχθρικούς πληθυσμούς ή ακόμα και άγρια θηρία.

Αντίθετα, τα θαλασσινά ή τα ποτάμια ταξίδια ήταν πολύ εύκολα, πολύ πιο γρήγορα και πολύ πιο ασφαλή. Σε χώρες που τις διασχίζανε μεγάλα ποτάμια, όπως ο Νείλος την Αίγυπτο, ο Ευφράτης και ο Τίγρης τη Μεσοποταμία, ο Ινδός και ο Γάγγης την Ινδική, ο Γιανγκ Τσε Γιανγκ και ο Χουάνγκ Χο την Κίνα, η μεταφορά με πλωτά μέσα ήταν ο καθιερωμένος τρόπος και συνετέλεσε αποφασιστικά στην προκοπή αυτών των χωρών. Αλλά και σε περιοχές με πολλά νησιά και κόλπους που εισχωρούσαν βαθιά στην ξηρά, όπως η Ελλάδα, οι θαλάσσιες μεταφορές καθιερώθηκαν ήδη από τα τέλη της παλαιολιθικής εποχής. Το μόνο σοβαρό μειονέκτημα των θαλασσινών ταξιδιών είναι πως τον χειμώνα σταματούσαν λόγω κακοκαιρίας.

ΕΙΚΟΝΑ 1

Ομοίωμα βάρκας από πηλό

(Εθν. Αρχαιολ. Μουσείο)

Από αμνημονεύτων ετών στη συλλογική μνήμη πολλών λαών έχουν καταγραφεί τα ταξίδια και οι περιπέτειες μεγάλων εξερευνητών και ταξιδευτών. Στην ελληνική μυθολογία έχουμε την «εκστρατεία» του Διονύσου στις Ινδίες, το ταξίδι του Περσέα στην Αιθιοπία, τις περιπλανήσεις του Ηρακλή στην Ιταλία και Δυτική Μεσόγειο και φυσικά την Αργοναυτική εκστρατεία και τις περιπέτειες του Οδυσσέα.

Δεν ήταν όμως  μόνο οι αρχαίοι Έλληνες που επιχειρούσαν εξερευνήσεις. Και άλλοι πολιτισμένοι λαοί της Αρχαιότητας, όπως οι Κινέζοι, οι Ινδοί, οι Σουμέριοι και οι Αιγύπτιοι είχαν στο ενεργητικό τους ανάλογα κατορθώματα. Ο μυθικός αυτοκράτορας Μου, είχε φθάσει το 3000 π.Χ. «στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος», ενώ μνημονεύεται εξερεύνηση των ακτών της Καλιφορνίας από Κινέζους.

Οι Σουμέριοι φαίνεται πως είχαν εξερευνήσει τον Περσικό κόλπο από τον μυχό του ως τη μυθική χώρα Μαγκάν, από την οποία, κατά την παράδοση, προήλθαν. Οι Ινδοί είχαν από πολύ νωρίς περάσει στην Κεϋλάνη και είχαν εξερευνήσει τα νησιωτικά συμπλέγματα του Ινδικού ωκεανού. Τέλος, οι πρόγονοι των Πολυνησίων από τις ακτές της Νότιας Κίνας απλώθηκαν σ΄ολόκληρο τον Ειρηνικό ωκεανό, πραγματοποιώντας μιαν από τις μεγαλύτερες εποποιίες του ανθρώπου.

Από τους Αιγύπτιους έχουμε τις πρώτες καταγραμμένες πληροφορίες για εξερευνήσεις, που αρχίζουν από τον καιρό της Αρχαίας Αυτοκρατορίας και φθάνουν ως την εποχή της παρακμής της Αιγύπτου, τον καιρό της 23ης Δυναστείας.

Εξερευνήσεις έκαναν οπωσδήποτε και οι Φοίνικες, που δεν περιορίστηκαν μόνο στη Μεσόγειο αλλά ανοίχθηκαν στον Ατλαντικό και τον Ινδικό ωκεανό, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Περισσότερες και πιο οργανωμένες εξερευνήσεις έκαναν οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασσικής εποχής και αυτοί, επίσης, είτε για λογαριασμό τους, είτε στην υπηρεσία ξένων ηγεμόνων.

Οι γνώσεις για καινούργιες χώρες που έφεραν οι κατακτήσεις του μεγάλου Αλεξάνδρου συμπληρώθηκαν με τις εξερευνήσεις του Νέαρχου και αργότερα με τα ταξίδια του Κτησία και του Μεγασθένη.

Την ίδια περίπου εποχή, στην άλλη άκρη του Πανελλήνιου, οι Μασσαλιώτες θαλασσοπόροι και εξερευνητές Ευθυμένης και Πυθέας πραγματοποίησαν τολμηρά ταξίδια, ο πρώτος περιπλέοντας τις δυτικές ακτές της Αφρικής και ο δεύτερος εξερευνώντας τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, τα Βρετανικά νησιά και τη Βόρεια θάλασσα, φτάνοντας ως τη μυθική Θούλη.

Είχαν προηγηθεί, βέβαια, κατά μερικές δεκαετίες οι Καρχηδόνιοι. Ο Άννων περιέπλευσε τις ακτές της Αφρικής και έφτασε ως τον μυχό του κόλπου της Γουινέας και ο Ιμίλκων, αφού περιέπλευσε τις ακτές της Δυτικής Ευρώπης, ανοίχτηκε στον Ατλαντικό, φτάνοντας ως τη θάλασσα των Σαργασσών.

Χάρη σ΄ αυτές τις εξερευνήσεις, η όψη του κόσμου πλάταινε συνεχώς στα μάτια του ανθρώπου της Αρχαιότητας, αλλά αυτό δεν είχε σαν συνέπεια την ενοποίηση του κόσμου. Η Οικουμένη εξακολουθούσε να μένει χωρισμένη σε υπο-πλανήτες. Οι κάτοικοι της Μεσογείου αγνοούσαν την ύπαρξη της Κίνας, της Ινδονησίας και της Ιαπωνίας και οι κάτοικοι της Άπω Ανατολής αγνοούσαν την ύπαρξη μιας Άπω Δύσης, οι κάτοικοι της Ινδικής χερσονήσου αγνοούσαν την Ευρώπη, τη Σιβηρία, την Κίνα και την Ιαπωνία, για να μην αναφέρω τους κλειστούς απομονωμένους κόσμους της Αμερικής και της Ωκεανίας.

Η ενοποίηση του πλανήτη θα γινόταν χίλια χρόνια αργότερα, με τις εξερευνήσεις των Νεότερων Χρόνων, αλλά αυτό ξεφεύγει από τα όρια αυτού του βιβλίου.

 

Το βιβλίο αποτελείται από 7 κεφάλαια και το παράρτημα. Τα πρώτα έξι κεφάλαια έχουν μπει με  χρονολογική σειρά. Ξεκινούν από τους μυθικούς χρόνους και φθάνουν ως την ύστερη αρχαιότητα. Το έβδομο αφορά την εικόνα που είχαν οι άνθρωποι της Αρχαιότητας για τον πλανήτη μας. Στο παράρτημα τέλος αναφέρονται διάφορες γοητευτικές ή απλώς διασκεδαστικές θεωρίες, υποθέσεις και μύθοι για φανταστικές ηπείρους ή για εξερευνήσεις που ουδέποτε έγιναν.

Ανεξαρτήτως της δομής αυτής του βιβλίου, στα έξι κεφάλαιά του, που αναφέρονται σε εξερευνήσεις και περιηγήσεις ή μεταναστεύσεις, για λόγους ταξινόμησης και διαχείρισης του διαθέσιμου υλικού διακρίνω τις εξής περιπτώσεις:

α) Περιπλανήσεις ή ταξίδια μεμονωμένων ατόμων

β) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές μεμονωμένων ατόμων

γ) Οργανωμένες εξερευνητικές αποστολές πολυμελών ομάδων

δ) Μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων

ε) Οργανωμένοι αποικισμοί

 

Advertisements

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Ιστορία | Με ετικέτα: , | 176 Σχόλια »

Αποφράδες ημέρες και κερκόπορτες ξανά

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2018

Κανονικά, το άρθρο αυτό, που είχε αρχικά δημοσιευτεί το 2012, θα έπρεπε να αναδημοσιευτεί χτες, που ήταν η επέτειος της Άλωσης της Πολης. Η αιτία για την αναδημοσίευση δεν είναι ότι έχουν περάσει έξι χρόνια και το παλιό άρθρο θα έχει ξεχαστεί, είναι περισσότερο ότι κάποια λινκ που είχαν δοθεί σε σχόλια του παλιού άρθρου δεν λειτουργούν πια. Αυτό το διαπίστωσα τυχαία χτες το πρωί, και ο φίλος Γρηγόρης, που τα είχε αρχικά ανεβάσει, προθυμοποιήθηκε να τα μεταφέρει αλλού και μάλιστα να προσθέσει και κάποιες άλλες πηγές -κι έτσι τις παραθέτω όλα μαζί στο τέλος του άρθρου. Και αποφάσισα να το δημοσιεύσω σήμερα το άρθρο κι ας είναι πάρωρο, παρά να περιμένω ένα χρόνο.

Χτες είχαμε Τρίτη 29 Μαΐου, επέτειο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης πριν από 565 χρόνια, αποφράδα ημέρα σύμφωνα με τα κλισέ, οπότε σήμερα θα λεξιλογήσουμε σύντομα με άξονα δυο λέξεις σχετικές με την ημέρα, που τις βλέπετε στον τίτλο.

Λέμε ότι η 29η Μαΐου 1453 είναι αποφράδα ημέρα (ή αποφράς ημέρα στην καθαρεύουσα), επειδή τη μέρα εκείνη έπεσε η Πόλη. Αποφράδα λέγεται η μέρα η καταραμένη, που συνδέεται με κάποιο τραγικό γεγονός που σημάδεψε την ιστορία ενός λαού ή τη ζωή ενός ανθρώπου, λέγεται και η μέρα η γρουσούζικη, η δυσοίωνη: η Τρίτη έτσι κι αλλιώς θεωρείται ημέρα αποφράδα, πολύ περισσότερο σήμερα που συμπίπτει με την επέτειο της άλωσης.

(Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η Τρίτη εγινε γρουσούζικη επειδή η 29.5.1453 ήταν Τρίτη, αλλά αυτό δεν ισχύει, ήταν γρουσούζικη από παλιότερα).

Η λέξη αποφράς είναι αρχαία, από το στερητικό από και το ρ. φράζω (μιλώ, απ’ όπου και φράση κτλ.), είναι δηλαδή η μέρα εκείνη για την οποία δεν κάνει να μιλάει κανείς· συχνά στα αρχαία τη βρίσκουμε σε πληθυντικό, αποφράδες ημέραι, οι μη καθαρές, οι απαγορευμένες. Και όπως το εξηγεί έμμετρα ο βυζαντινός λόγιος Ιωάννης Τζέτζης:

Ἡ ἀποφρὰς ἡ μισητὴ ἥνπερ μισεῖ τις φράσαι.
Ἦσαν καὶ ἀποφράδες δε τοῖς παλαιοῖς ἡμέραι,
ἐν αἷς τισὶ συνέβησαν θλίψεις καὶ περιστάσεις·

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 271 Σχόλια »

Οι εικονοκλάστες (μια «απόκρυφη ιστορία» του Κάρελ Τσάπεκ)

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2018

Θα σας παρουσιάσω σήμερα ένα διήγημα του Τσέχου συγγραφέα Κάρελ Τσάπεκ (1890-1938), που το πήρα από το βιβλίο του «Απόκρυφες ιστορίες», ένα βιβλίο που το αγόρασα τότε που κυκλοφόρησε, πριν από 30 χρόνια περίπου, και που μου αρέσει να το φυλλομετράω ξανά και ξανά και να διαβάζω ένα-δυο διηγήματα, και που βλέπω ότι βρίσκεται ακόμα σε κυκλοφορία.

Περιέργως, δεν έχω παρουσιάσει τόσα χρονια κανένα απο τα διηγήματα αυτά του Τσάπεκ στο ιστολόγιο -που είναι «απόκρυφες ιστορίες», δηλαδή φανταστικά στιγμιότυπα από την παγκόσμια ιστορία που θα μπορούσαν να έχουν συμβεί, αλλά χωρίς αξιώσεις ιστοριογραφίας ή εναλλακτικής ιστορίας, παρά σατιρικές βινιέτες πάνω σ’ έναν γνωστό από την ιστορία καμβά.

Ήρωες των ιστοριών είναι πρόσωπα πασίγνωστα από την ιστορία και τη λογοτεχνία: ο Θερσίτης, ο Μεγαλέξανδρος, ο Πιλάτος, ο Λάζαρος, ο Αττίλας, ο Ναπολέων, ο Άμλετ, αλλά και άγνωστοι όπως ένας φούρναρης τον καιρό που ο Ιησούς έμπαινε στα Ιεροσόλυμα (να θυμηθώ να παρουσιάσω την έξοχη αυτή βινιέτα την Κυριακή των Βαΐων!) ή όπως οι πρωταγωνιστές της σημερινής «απόκρυφης ιστορίας» που διαδραματίζεται στο Βυζάντιο την εποχή της εικονομαχίας.

Δεν πρόκειται για ιστορικό διήγημα και δεν έχει ιστορική ακρίβεια -για παράδειγμα, δεν υπήρχε «κρητική σχολή» στη βυζαντινή ζωγραφική τον 8ο αιώνα, όμως είναι εύστοχη η επιλογή του Τσάπεκ να κάνει κρητικό, δηλαδή κάπως εξωτικό, τον νεωτεριστή αγιογραφο Παπαναστασίου.

Να θυμισω ότι στον Τσάπεκ, συγγραφέα επιπέδου Νόμπελ, χρωστάει η ανθρωπότητα τη λέξη «ρομπότ». Συστήνω να διαβάσετε, αν τη βρείτε, τη σατιρική δυστοπία του «Ο πόλεμος με τις σαλαμάνδρες».

Η μετάφραση είναι του Κώστα Κουντούρη.

ΟΙ ΕΙΚΟΝΟΚΛΑΣΤΕΣ

Κάποιος Προκόπιος, πασίγνωστος ως ικανός τεχνοκριτικός και μανιώδης συλλέκτης βυζαντινών έργων τέχνης, είχε πάει να επισκεφθεί τον Νικηφόρο, ηγού­μενο του μοναστηριού του Αγίου Συμεών. Ο Προκό­πιος ήταν φανερά ταραγμένος καθώς περίμενε να δει τον γέροντα και έκοβε βόλτες στο προαύλιο του μονα­στηριού. Όμορφες κολόνες έχουν εδώ πέρα, σκεφτό­ταν, πρέπει να είναι αναμφισβήτητα του 5ου αιώνα. Ο Νικηφόρος είναι ο μόνος που μπορεί να μάς βοηθήσει. Έχει μεγάλη επιρροή στην Αυλή και ήταν κάποτε αγιογράφος κι ο ίδιος. Και ο γέρος δεν ήταν κακός ως αγιογράφος. Θυμάμαι πως παλιά έφτιαχνε σχέδια για τα κεντήματα της Αυτοκράτειρας κι επίσης τής ζω­γράφιζε εικόνες. Γι’ αυτό και τον κάνανε ηγούμενο όταν τα χέρια του παραμορφώθηκαν απ’ τους ρευματι­σμούς και δεν μπορούσε να κρατήσει το πινέλο. Και λένε πως ο λόγος του εξακολουθεί να έχει βάρος στην Αυλή. Αχ, Θεέ μου, τι όμορφο κιονόκρανο! Ναι, ο Νι­κηφόρος θα μας βοηθήσει. Ευτυχώς που τον σκεφτήκαμε.

«Καλώς ήρθες, Προκόπιε», ακούστηκε μια σιγανή φωνή πίσω του.

Ο Προκόπιος γύρισε απότομα. Πίσω του στεκόταν ένας ρυτιδωμένος ευγενικός γεράκος με τα χέρια του χωμένα στα μανίκια του. «Όμορφο κιονόκρανο, ε;» είπε. «Αρχαίο, απ’ τη Νάξο.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Διηγήματα, Ιστορία, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , | 381 Σχόλια »

Ουχρονία

Posted by sarant στο 13 Δεκέμβριος, 2017

Ξέρετε τι σημαίνει η λέξη του τίτλου; Κατά πάσα πιθανότητα θα τη συναντάτε για πρώτη φορά αλλά ίσως να μπορείτε να κάνετε κάποια υπόθεση για τη σημασία της.

Πάντως, βλέπω ότι η ουχρονία έχει μπει στο Βικιλεξικό επομένως δεν θα είναι εντελώς άγνωστη. Ουχρονία λοιπόν είναι αυτό που λέμε επίσης εναλλακτική ιστορία, δηλαδή το (λογοτεχνικό) ξαναγράψιμο της ιστορίας με αφετηρία και καταλύτη την τροποποίηση ενός γεγονότος.

Για το λόγο αυτο, το συγκεκριμένο μυθοπλαστικό είδος ονομάζεται στα αγγλικά και What-if. Τι θα είχε γινει αν…; Τι θα είχε γίνει, ας πούμε, αν ο Μέγας Αλέξανδρος δεν είχε πεθάνει το 323; Αν οι Βυζαντινοί νικούσαν στη μάχη του Μαντζικέρτ; Αν  η Φάνι Καπλάν αστοχούσε στην απόπειρα δολοφονίας του Λένιν κι ο ηγέτης των μπολσεβίκων ζούσε ακμαίος άλλα δεκαπέντε χρόνια;

Πριν προχωρήσουμε, να πούμε πως η λέξη δεν φτιάχτηκε στα ελληνικά -είναι ελληνογενής νεολογισμός του 19ου αιώνα, που τον έπλασε (ως uchronie) ο Γάλλος συγγραφέας Σαρλ Ρενουβιέ (Charles Renouvier), πάνω στο μοντέλο της ουτοπίας, που κι αυτή είναι λέξη πλασμένη εκτός ελληνικών, από τον Τόμας Μορ το 1516 στα μεσαιωνικά λατινικά. Χρησιμοποιείται κυρίως από Γάλλους και λοιπούς λατινογενείς, καθώς και Γερμανούς, ενώ οι Άγγλοι προτιμούν τον όρο alternate history ή what-if αν και έχουν επίσης τον ορο uchronia, με ελαφρώς διαφορετική σημασία.

Ομολογώ πως ενώ μου άρεσε παλιά να διαβάζω εναλλακτική ιστορία, δεν ήξερα τον ορο «ουχρονία» μέχρι πρόσφατα. Πριν από δυο-τρεις βδομάδες, είχαμε βγει για φαγητό με φίλους και είχα πιάσει μια συζήτηση με τον φιλο Ρογήρο, περιστασιακό σχολιαστή εδώ για διάφορα θέματα ιστορίας και λογοτεχνίας, και έκανα λόγο για ένα μυθιστόρημα εναλλακτικής ιστορίας που διάβασα ότι επρόκειτο να κυκλοφορήσει (και λογικά θα έχει κυκλοφορήσει σήμερα), το «Ο Στάλιν στην Κολιμά» του Δημήτρη Μπελαντή.

Στην ουχρονία του Μπελαντή, ο ρους της ιστορίας αρχίζει να κυλάει αλλιώτικα στη Σοβιετική Ένωση όταν στην εσωκομματική διαμάχη υπερισχύει ο Τρότσκι που στέλνει τον Στάλιν εξορία στη Σιβηρία. Όμως το 1936 οι οπαδοί του Στάλιν οργανώνουν εξέγερση και γρήγορα αποκτούν τον έλεγχο των ανατολικών περιοχών της ΕΣΣΔ και ξεσπάει εμφύλιος.

Το βιβλίο δεν το έχω διαβάσει κι έτσι δεν ξέρω με ποιο τρόπο εξηγεί ο συγγραφέας το ότι, με ενδοσοβιετικό εμφύλιο το 1936, δεν ακολούθησε επέμβαση είτε του Χίτλερ είτε των δυτικών δημοκρατιών, είτε και των δυο μαζί συνασπισμένων ώστε να πνιγεί στο αίμα το εργατικό κράτος. Μεγάλη απορία έχω αλλά ίσως ο Μπελαντής δίνει μια πειστική εξήγηση.

Διότι αυτό είναι το θέμα με τη (σοβαρή) εναλλακτική ιστορία ή ουχρονία: μπορείς να αλλάξεις την έκβαση ενός γεγονότος αλλά μετά πρέπει να δίνεις πειστικά επιχειρήματα για τις εξελίξεις που θ’ ακολουθήσουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιστημονική φαντασία, Ιστορία, Λογοτεχνία, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 213 Σχόλια »

Τα έπη των Αριμασπών – 7 (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 30 Αύγουστος, 2016

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, σε συνέχειες, το μυθιστόρημα του αλησμόνητου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Τα έπη των Αριμασπών» (2004). Η σημερινή συνέχεια είναι η έβδομη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Όσο είμαστε στο καλοκαίρι θα δημοσιεύουμε συνέχειες κάθε Τρίτη.

Ο αφηγητής, ο Νίκος, σε μια σύσκεψη στο γραφείο του μεγαλοεκδότη Βελή, αναγνωρίζει στο πρόσωπο ενός νεοφερμένου συνεργάτη τον παλιό του φίλο Χρήστο, συναγωνιστή του από την ΕΠΟΝ και αναλαμβάνει να συνεργαστεί μαζί του για την έκδοση ενός τόμου. Ο Χρήστος κάνει λόγο για τον Αριστέα τον Προκοννήσιο και το χαμένο έργο του Αριμάσπεια έπη και αποκαλύπτει ότι έχει στα χέρια του την αραβική μετάφραση των Επών αλλά ότι σκοπεύει να την πουλήσει ακριβά.

Βρισκόμαστε στο δεύτερο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ομάδα των τριών» και γνωρίσαμε το τρίτο μέλος της ομάδας που θα αναλάβει την έκδοση του τόμου, τον πολιτικό μηχανικό Δημήτρη Γερμιώτη, καθώς και άλλους συνεργάτες της εγκυκλοπαίδειας.

mimis_jpeg_χχsmallΥλοποιώντας την εντολή του Βελή, αποφάσισα να μαζευτούμε ένα βραδάκι οι τρεις μας να βάλουμε μπρος τη δουλειά. Προηγουμένως όμως θέλησα να ξεκαθαρίσω το ζήτημα του Χρήστου. Κάτι δε μου πήγαινε καλά μαζί του. Από επιστήμονα με τα δικά του προσόντα και από αριστερό με τέτοιο αγωνιστικό παρελθόν, δεν περίμενα να βάλει έτσι το θέμα της αμοιβής. Εγώ τους ανθρώπους αυτούς, τους παλιούς μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού, τους έχω πολύ ψηλά στην εκτίμησή μου. Ίσως γιατί εγώ έκατσα στ΄ αυγά μου και την έβγαλα σχετικά καθαρή.  Όχι βέβαια αβρόχοις ποσίν, και το αναλογούν ξύλο έφαγα στην Ασφάλεια και τη μισή θητεία μου στη Μακρόνησο την έκανα, (όταν όμως τα δύσκολα είχαν πια περάσει)  και δύο φορές απολύθηκα από τη δουλειά μου και όλα τα σχετικά. Αυτοί όμως πέρασαν από φωτιά και σίδερο. Ο Χρήστος με τη στάση του λέρωνε την εικόνα που είχα σχηματίσει. Αποφάσισα να ζητήσω πληροφορίες από το Γιώργο, το μοναδικό πολιτικό πρόσφυγα της Τασκένδης που ξέρω καλά.

Ο Γιώργος Σ. είναι άλλη περίπτωση. Τριατατικός, είχε σοβαρή ανάμιξη στην Αντίσταση και υπήρξε ένας από τους συντελεστές της νίκης των ανταρτών στο Φαρδύκαμπο, τότε που πιάστηκαν αιχμάλωτοι εξακόσιοι Ιταλοί με τον οπλισμό τους και μαζί τους όλα τα αρχεία της μεραρχίας Τζούλια. Κι αυτό το σαραντατρία, όταν  ο Άξονας κυριαρχούσε σ’ όλη την Ευρώπη. Καταδικάστηκε τότε σε θάνατο από τους Γερμανούς, αλλά γλίτωσε, γιατί, με τη βοήθεια του δεσπότη, του Ιωακείμ, δραπέτευσε μέσα από την Γκεστάπο της Κοζάνης και βγήκε στο βουνό. Μετά τη Βάρκιζα είχε το σχετικό μερίδιο στο κυνηγητό και, όταν οι αντάρτες μπήκαν στη Νάουσα, πέρασε στο Δημοκρατικό Στρατό. Πολέμησε ως το τέλος και με την υποχώρηση βρέθηκε στη Σοβιετική Ένωση. Στην Τασκένδη σπούδασε χημικός και πήρε διδακτορικό. Επαναπατρίστηκε το ΄66. Αποδείχτηκε πως ήξερε καλά το Χρήστο, αλλά από την πρώτη μου μίλησε πολύ επιφυλακτικά για τον παλιό μου συμμαθητή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Δημήτρης Σαραντάκος, Ιστορία, Κομμουνιστικό κίνημα, Μυθιστόρημα, Ρωσικά | Με ετικέτα: , , , | 81 Σχόλια »

Τα έπη των Αριμασπών – 6 (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 23 Αύγουστος, 2016

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, σε συνέχειες, το μυθιστόρημα του αλησμόνητου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Τα έπη των Αριμασπών» (2004). Η σημερινή συνέχεια είναι η έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Όσο είμαστε στο καλοκαίρι θα δημοσιεύουμε συνέχειες κάθε Τρίτη.

Ο αφηγητής, ο Νίκος, σε μια σύσκεψη στο γραφείο του μεγαλοεκδότη Βελή, αναγνωρίζει στο πρόσωπο ενός νεοφερμένου συνεργάτη τον παλιό του φίλο Χρήστο, συναγωνιστή του από την ΕΠΟΝ και αναλαμβάνει να συνεργαστεί μαζί του για την έκδοση ενός τόμου. Ο Χρήστος κάνει λόγο για τον Αριστέα τον Προκοννήσιο και το χαμένο έργο του Αριμάσπεια έπη και αποκαλύπτει ότι έχει στα χέρια του την αραβική μετάφραση των Επών αλλά ότι σκοπεύει να την πουλήσει ακριβά.

Βρισκόμαστε στο δεύτερο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ομάδα των τριών» και γνωρίσαμε το τρίτο μέλος της ομάδας που θα αναλάβει την έκδοση του τόμου, τον πολιτικό μηχανικό Δημήτρη Γερμιώτη (ένα δεύτερο αλτερέγκο του πατέρα μου, πλάι στον αφηγητή).

 

mimis_jpeg_χχsmallΤην εβδομάδα που ακολούθησε ο Χρήστος έπιασε κανονικά δουλειά στην Εγκυκλοπαίδεια. Ερχόταν στην ώρα του, δούλευε χωρίς να σηκώσει κεφάλι και μόνο κατά το μεσημέρι, όταν χαλάρωνε κάπως η δουλειά, αντάλλασσε καμιά κουβέντα με τους άλλους συντάκτες ή με τους εξωτερικούς συνεργάτες, που έρχονταν στα γραφεία φέρνοντας συνεργασία. Γρήγορα έπιασε φιλίες με τον κύριο Αντώνη Χείλαρη, (τον συγγραφέα της παράλληλης ιστορίας, όπως τον λέμε μεταξύ μας, γιατί η χρήση παρωνυμίων είναι, από τον καιρό του πατέρα μου, κανόνας στην Εγκυκλοπαίδεια. Όλοι σχεδόν έχουμε κάποιο παρατσούκλι τον δε Βελή τον λέμε, μεταξύ μας το Θερίο). Ο κύριος Αντώνης, εξωτερικός συνεργάτης, είναι ένα καχεκτικό γεροντάκι, που έρχεται στο γραφείο της σύνταξης κουβαλώντας πάντοτε έναν τεράστιο χαρτοφύλακα, που δείχνει ακόμα μεγαλύτερος συγκρινόμενος με το μικρόσωμο κάτοχό του.

Ο κύριος Αντώνης, συνταξιούχος καθηγητής μαθηματικών, μπορεί να γράψει, με ευχέρεια και ακρίβεια, οποιοδήποτε λήμμα του δοθεί και τα γραφτά του είναι πάντα άψογα σε μορφή και σε περιεχόμενο. Τέρας εργατικότητας και ευρυμαθείας, έχει προκαλέσει το θαυμασμό του θείου μου του Μιχάλη, που τον ήξερε καλά από προπολεμικά και ο οποίος συχνά λέει

“Αν στα χρωμοσώματά του είχε ένα ειδικό γονίδιο, θα ήταν μεγαλοφυΐα”, και αμέσως μετά συμπληρώνει γελώντας

“Το δυστύχημα είναι πως έχει δύο τέτοια γονίδια…”

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Δημήτρης Σαραντάκος, Ιστορία, Μυθιστόρημα | Με ετικέτα: , , | 81 Σχόλια »

Τα Ρίχτερ μετά τη δίκη

Posted by sarant στο 20 Μαΐου, 2016

Πριν από μερικούς μήνες, ενώ γινόταν στο Ρέθυμνο η δίκη του Χάινς Ρίχτερ, είχα γράψει το άρθρο «Τα Ρίχτερ της δίκης«, κάνοντας ένα μάλλον εύκολο λογοπαίγνιο με το όνομα του Γερμανού ιστορικού. Η δίκη τελείωσε, ο Γερμανός καθηγητής, όπως ήταν αναμενόμενο, αθωώθηκε, αλλά η ιστορία δεν τελείωσε εκεί.

Αντίθετα, αμέσως μετά την έκδοση της αθωωτικής απόφασης (η οποία, αν θυμάμαι καλά, εκδόθηκε στις 10 Φεβρουαρίου) ο καθηγητής Ρίχτερ, αναγνωρισμένος πλέον εξαιτίας της δίωξής του ως «γνώστης των ελληνικών θεμάτων» άρχισε μια ομοβροντία δημοσιεύσεων, συνεντεύξεων και δηλώσεων στις οποίες πρόβαλε θέσεις καινοφανείς και απαράδεκτες.

Έτσι, με άρθρα του στο Σπίγκελ, στο Φόκους και στη Βελτ, όλα μέσα στην πρώτη εβδομάδα από την αθώωσή του, ο καθηγητής Ρίχτερ υποστήριξε ότι όχι μόνο δεν υφίσταται θέμα γερμανικών πολεμικών αποζημιώσεων προς την Ελλάδα αλλά και στην πραγματικότητα, όπως προέκυψε ύστερα από πολυπλοκους υπολογισμούς του καθηγητή Ρίχτερ, η Ελλάδα είναι εκείνη που οφείλει ένα σεβαστό ποσό προς το γερμανικό κράτος!

Επιπλέον, ο καθηγητής Ρίχτερ συμμετείχε σε σύσκεψη στο γερμανικό υπουργείο Οικονομικών, στην οποία ενημέρωσε στελέχη της γερμανικής δημόσιας διοίκησης για τα πορίσματά του, έστω κι αν η γερμανική κυβέρνηση, απαντώντας σε ερώτηση βουλευτών του Κόμματος της Αριστεράς, παρουσίασε ως ασήμαντο το θέμα.

Τέλος, την περασμένη Κυριακή, ο Γερμανός καθηγητής έδωσε συνέντευξη στην Καθημερινή, στην οποία υποστηρίζει τις ίδιες απαράδεκτες θέσεις και αναφέρεται και στο ενδεχόμενο να του αφαιρεθεί ο τίτλος του δόκτορα επί τιμή που του έχει απονεμηθεί από το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Τότε που γινόταν ακόμα η δίκη, αλλά και πριν γίνει, είχα τοποθετηθεί και είχα θεωρήσει απαράδεκτη τη δίωξη του κ. Ρίχτερ. Μήπως αισθάνομαι τώρα άσχημα, μήπως μετανιώνω για τη θέση που πήρα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση, Ελευθερία του λόγου, Ιστορία, Κρήτη, Κατοχή | Με ετικέτα: , , , | 294 Σχόλια »

Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα (Δημήτρης Δημητρόπουλος)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2016

Μέρα που είναι, συνεχίζω επετειακά για το 1821. Θα παρουσιάσω ένα κείμενο από ένα πολύ ιδιόρρυθμο και εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, το συλλογικό έργο «Αναπάντεχες αφηγήσεις του παρελθόντος«, που περιέχει εργασίες που παρουσιάστηκαν σε μια «αντιημερίδα» την πρωταπριλιά του 2014 και που θα μπορούσαμε να πούμε ότι τρολάρουν την ιστορία ή ιστοριογραφούν τις τρολιές. Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι χαρακτηριστικός: Από τον Ροβεσπιέρο έως τον Ράιχενμπαχ είναι, καμιά φορά, ένα γαϊδούρι δρόμος.

Πολλά κεφάλαια του βιβλίου αυτού θα μπορούσαμε να τα παρουσιάσουμε στο ιστολόγιο -και ίσως το κάνουμε- αλλά προς το παρόν θα αναδημοσιεύσω το άρθρο του Δημήτρη Δημητρόπουλου «Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα», που εξετάζει ένα θέμα που έχουμε θίξει κι εδώ, τις αθυρόστομες συχνά έμμετρες φράσεις που αποδίδονται στον Γ. Καραϊσκάκη. Θα δείτε άλλωστε ότι στις υποσημειώσεις του άρθρου το ιστολόγιο αναφέρεται καναδυό φορές (και να σημειώσω πως εκκρεμεί επικαιροποιημένη αναδημοσίευση του άρθρου για το κομμένο και ραμμένο στιχούργημα που αποδίδεται στον Σουρή).

Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα

Δημήτρης Δημητρόπουλος

Στις 23 Μαρτίου 2013, η εφημερίδα Πρώτο Θέμα, σε ένα δισέλιδο επετειακό δημοσίευμά της με τίτλο: «Άμα ζήσω θα τους γαμή… άμα πεθάνω θα μου κλάσουν τον που…, Στρατηγός Γεώργιος Καραϊσκάκης (τιμωρημένος από το Ραδιοτηλεοπτικό)», πληροφο­ρούσε τους αναγνώστες της ότι το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεό­ρασης (Ε.Σ.Ρ.) απαγόρευσε τη μετάδοση ενός τραγουδιού που ερμηνεύει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου.1 Το δημοσίευμα πλαισιώ­νεται από δηλώσεις του Νίκου Καλογερόπουλου που έγραψε τους στίχους και τη μουσική του τραγουδιού, ενώ επίσης σκηνοθέτησε την ταινία «Οι ιππείς της Πύλου» (παραγωγής 2011), στην οποία και περιλαμβάνεται. Το εν λόγω τραγούδι έχει τον τίτλο: «Έτσι μου είπαν να σας τα πω», έγινε όμως πιο γνωστό ως ο «Καραϊσκάκης» ή «Όταν γυρίσω θα τους γαμήσω», φράση που αποτελεί έναν από τους στίχους του.

[Παραθέτω το τραγούδι εδώ -Ν.Σ.:]

Το δημοσίευμα του Πρώτου Θέματος πυροδότησε μια σειρά αναρτήσεις σε ιστολόγια και λοιπούς ιστότοπους, με κοινή συνισταμένη την αναπαραγωγή του περιεχομένου, του ύφους και του ήθους των όσων γράφει η εφημερίδα, την αποδοκιμασία, την περιπαικτική διάθεση απέναντι στο Ε.Σ.Ρ., αλλά και τη διατράνωση της πρόθεσης των σχολιαστών να εξακολουθήσουν να ακούν και να τραγουδούν το άσμα, ως μια πράξη πλέον αντίστασης. Έτσι, χλευαστικοί τίτλοι του τύπου: «Το Ε.Σ.Ρ. βάζει πρόστιμο στον Καραϊσκάκη» ή «Το Ε.Σ.Ρ. λογοκρίνει στίχους του Καραϊσκάκη», ή «Εκτός νόμου ο Καραϊσκάκης από τους Καραγκιόζηδες του Ε.Σ.Ρ.»,2 συμ­βαδίζουν με άλλες πιο αγωνιστικές διακηρύξεις όπως:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Ιστορία, Λαθροχειρίες, Μεταμπλόγκειν, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 192 Σχόλια »

Μεταδημοψηφισματικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 11 Ιουλίου, 2015

Και άλλους τίτλους θα μπορούσα να δώσω στο σημερινό άρθρο, και μάλιστα πάρα πολλούς. Όμως υπάρχει περίπτωση να μην μου δοθεί άλλη ευκαιρία να χρησιμοποιήσω τον τίτλο αυτόν, ενώ τους άλλους που θα μπορούσα να σκεφτώ, που απορρέουν από τη δραματική επικαιρότητα των τελευταίων ημερών (π.χ. τελεσιγραφικά μεζεδάκια, συμφωνικά μεζεδάκια, αριστερομνημονιακά μεζεδάκια κτλ.) φοβάμαι ότι θα έχω κι άλλες ευκαιρίες στο μέλλον να τους βάλω.

* Και ξεκινάω με μια σχιζολεξία του κατά τα άλλα μάλλον προσεχτικού με τη γλώσσα Γιάνη Βαρουφάκη, ο οποίος, μόλις έπαψε να είναι υπουργός ανέβασε ένα τουίτ στο οποίο έγραφε: Μέχρι χτες με περίμεναν έξω από το σπίτι/γραφείο. Τώρα που αφ’υπουργοποιήθηκα 2 «δημοσιογράφοι» εισέβαλαν στην αυλή μου. Άντε κ σ’ ανώτερα!

Η σχιζολεξία βρίσκεται στην αχρείαστη (ή μάλλον λαθεμένη, για να το πούμε σωστά) απόστροφο στο «αφυπουργοποιήθηκα». Βρίσκω ωστόσο ένα ελαφρυντικό στην απόστροφο του Γιάνη: επειδή ο όρος που έφτιαξε δεν είναι καθιερωμένη λέξη αλλά εφήμερος σχηματισμός, και μάλιστα χωρίς ιδιαίτερα μεγάλη ετυμολογική διαφάνεια, θέλησε με την απόστροφο να δείξει ακριβώς τα συστατικά μέρη του νεολογισμού του. Καμιά φορά το κάνουμε αυτό με παύλα, αλλά εδώ δεν νομίζω ότι η απόστροφος μπορεί να σταθεί.

* Πολύ αστείο λάθος από το Πρώτο Θέμα, λάθος που θυμίζει το ανέκδοτο «το κτήνος ο Καλλικράτης». Σε ρεπορτάζ για τοποθέτηση του Ευ. Βενιζέλου, απέδωσε στον πρώην (θέλω να το ακούω) αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ τη φράση ότι τον Αλέξη Τσίπρα «τον στηρίζει όλος ο ακροδεξιός ευρωπαϊκός θεσμός μέσα στο Ε.Κ.».

Ασφαλώς το μαργαριτάρι είναι του συντάκτη, ο πρώην (θέλω να το ακούω) ξέρει ότι άλλο εσμός και άλλο θεσμός. Αλλά είπαμε, φταίει το κτήνος ο Καλλικράτης.

* Κι ένα μεταφραστικό μεζεδάκι από την iefimerida, σε ρεπορτάζ για ένα παραλειπόμενο από την ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στο Ευρωκοινοβούλιο. Αναφερόμενος στη συνάντηση με την Ιρλανδέζα ευρωβουλευτίνα Μαρτίνα Άντερσον, ο συντάκτης γράφει: Η Άντερσον είχε συλληφθεί ως ύποπτη έναν χρόνο αργότερα, είχε καταδικαστεί για τον σχεδιασμό της επίθεσης, αλλά, μιας και η ενοχή της ουδέποτε αποδείχθηκε, αφέθηκε ελεύθερη το 1998, στο πλαίσιο της «Συμφωνίας της Καλής Παρασκευής».

Στα αγγλικά, Good Friday. Αυτό στα ελληνικά λέγεται Μεγάλη Παρασκευή. Βέβαια, αφού η κοπέλα βγήκε από τη φυλακή, Καλή Παρασκευή ήταν, κακή θα ήταν;

* Μου άρεσε πολύ η ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και θεωρώ θετικές τις συμμαχίες που έχει εδώ και καιρό δημιουργήσει και με άλλες δυνάμεις πέρα από την Ευρωομάδα της Αριστεράς, όπως τους περισσότερους Πράσινους ή τους Σοσιαλιστές του νότου.

Ωστόσο, στην ομιλία του πρόσεξα (εγώ και εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι) δυο λάθη. Το πρώτο, στην αρχή της ομιλίας του, όταν χρησιμοποίησε τη ρήση που αποδίδεται στον Θεμιστοκλή, αλλά με τη μορφή «άκουσον μεν, πάταξον δε». Ωστόσο, ο Θεμιστοκλής, την παραμονή της ναυμαχίας της Σαλαμίνας είπε στον Ευρυβιάδη, που έκανε μια κίνηση για να τον χτυπήσει, το αντίστροφο: «πάταξον μεν, άκουσον δε».

* Αυτό το πρώτο λάθος του πρωθυπουργού όμως έδωσε αφορμή να εκδηλωθεί και ο αμείλικτος νόμος του Μέφρι, που λέει ότι πολύ συχνά όποιος επιχειρεί να στηλιτεύσει το λάθος κάποιου άλλου, κάνει κι εκείνος άλλο λάθος, κάποτε μεγαλύτερο. Έτσι, προσπαθώντας να εξηγήσει γιατί είναι λάθος η διατύπωση του πρωθυπουργού, ο συντάκτης δείχνει ότι είναι άξιος για πρόεδρος του Εδεσσαϊκού:

Σε ελεύθερη μετάφραση λοιπόν και σε απλά ελληνικά ο πρωθυπουργός μας, αντί να προτρέψει τους ξένους πρώτα να μας ακούσουν και μετά να μας χτυπήσουν τους πρότεινε πρώτα να μας χτυπήσουν και μετά να μας ακούσουν! Κι αν στην ναυμαχία της Σαλαμίνας επικράτησαν τελικά οι Έλληνες καταστρέφοντας 300 περσικά πλοία, παραμένει για την ώρα αμφίβολο εάν στην «ναυμαχία της Ευρώπης» θα επικρατήσει ο ελληνικός στόλος της αριστεράς, ο οποίος δεν ισοπεδώνει μόνο την δύναμη της λογικής αλλά και τα ρητά των αρχαίων Ελλήνων...

Προσέξτε ότι ο συντάκτης εξηγεί ανάποδα αυτό που είπε ο πρωθυπουργός -άρα, δείχνει πως ούτε αυτός καταλαβαίνει τη ρήση που αποδίδεται στον Θεμιστοκλή! Βέβαια, η γλωσσική επάρκεια του συντάκτη φαίνεται και από αλλού, αφού στην αρχή του άρθρου λέει ότι ίσως αυτό που ώθησε τον Αλέξη Τσίπρα να επιδείξει αρχαιομάθεια να ήταν «ο ζήλος απέναντι στον προλαλήσαντα στα αρχαία ελληνικά, ευρωβουλευτή, Μανώλη Γλέζο». Ο ζήλος; Έχω τη φριχτήν υποψία ότι εννοούσε τη ζήλεια. Διότι ζήλος σημαίνει «ζέση, ενθουσιασμός».

* Και περνάω στο δεύτερο γλωσσικό-πραγματολογικό από την ομιλία του Αλέξη Τσίπρα, τούτη τη φορά από τη δευτερολογία. Στο κλείσιμο, θέλοντας να απαντήσει στον Ντόναλντ Τουσκ, που είχε χρησιμοποιήσει ρητό του Πλούταρχου («είναι εύκολο να ψέξει κανείς κάποιον, αλλά το να διορθώσει το πρόβλημα είναι πιο δύσκολο»), ο πρωθυπουργός είπε: «Ο Σοφοκλής με το αριστούργημά του την Αντιγόνη μας έμαθε πως υπάρχουν στιγμές που υπέρτατος νόμος απ’ τους νόμους των ανθρώπων είναι το δίκιο των ανθρώπων.»

Αμ δεν είναι έτσι, ή τουλάχιστον δεν το είπε έτσι ο Σοφοκλής, ο οποίος έγραψε:

Οὐ γάρ τί μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε,
οὐδ’ ἡ ξύνοικος τῶν κάτω θεῶν Δίκη·
οὐ τούσδ’ ἐν ἀνθρώποισιν ὥρισαν νόμους·
οὐδὲ σθένειν τοσοῦτον ᾠόμην τὰ σὰ
κηρύγμαθ’ ὥστ’ ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν
νόμιμα δύνασθαι θνητὸν ὄνθ’ ὑπερδραμεῖν.

Δηλαδή, υπέρτατος νόμος [απ’ τους νόμους των ανθρώπων] είναι ο νόμος των θεών (θεών νόμιμα) ή, όπως είναι η μετάφραση του Γρυπάρη:

…και μήτε πίστευα τόση δύναμη πως να’χουν
τα δικά σου κηρύγματα, ώστε ενώ είσαι
θνητός, να μπορείς των θεών τους νόμους
τους άγραπτους κι ασάλευτους να βιάζεις.

Ελπίζω να μη βγουν αναρτήσεις στο Facebook με την προτομή του Σοφοκλή και το ρητό «υπέρτατος νόμος το δίκιο των ανθρώπων»!

* Από τα έγκυρα (οΘντκ) Νέα, ένας υπερμπαμπινιωτισμός. Σε άρθρο για την καταδίκη του Μπερλουσκόνι, ο τίτλος είναι: Καταδικάστηκε ο Μπερλουσκόνι για τη δωροδοκία γερουσιαστή αλλά δεν θα εκτίνει την ποινή.  Και πιο κάτω, μέσα στο άρθρο: το δικαστήριο … τον καταδίκασε να εκτίνει 3 χρόνια φυλάκιση.

Γιατί λέω ότι έχουμε υπερμπαμπινιωτισμό; Διότι, το ρήμα έχει καθιερωθεί στα νέα ελληνικά ως «εκτίω» (όπως και το «αποτίω»). Ο Μπαμπινιώτης, επειδή στα αρχαία ήταν εκτίνω/αποτίνω, θέλησε να αναστήσει τον παλαιό τύπο, και έβγαλε φετφά ότι το σωστό είναι «εκτίνω, αποτίνω» -βέβαια, στον ενεστώτα. Όμως εδώ έχουμε στιγμιαίο μέλλοντα, άρα δεν μπορούμε να πούμε «θα εκτίνει», το σωστό είναι «θα εκτίσει» -μια φορά θα εκτίσει την ποινή του. Αλλά, θα σκέφτηκε ο συντάκτης, αφού ο φετφάς λέει «εκτίνω», ας το βάλω κι εδώ. Όποιος έχει πολύ Μπαμπινιώτη, βάζει και στα λάχανα.

* Μαργαριτάρι σε τιτίβισμα της Έλλης Στάη: Η κοινωνία εκφασιστοποιείται με πρόσχημα την ανέχεια. Και εκ-, και -ποιείται! Δεν διάβασα τη συνέντευξη γιατί το «με πρόσχημα την ανέχεια» με έκανε να φοβηθώ μήπως η κεντρική ιδέα είναι «καλά, δεν μπορείτε να λιμοκτονείτε αθόρυβα;»

* Το καινούργιο μαργαριτάρι που αποδίδεται στην Άντζελα Δημητρίου μάλλον θα το έχετε ακούσει. Όπως λένε, στην τηλεόραση είπε: Δεν γουστάρω τα ξένα προϊόντα. Εγώ προτιμώ τα ελληνικά. Δεν μπορεί κανείς να μου αφαιρέσει το λάδι μου εμένα, το ελληνικό. Δεν γουστάρω να πάρω εγχώριο, δεν θέλω να πάρω το κρέας το εγχώριο, θέλω να πάρω το ελληνικό, το δικό μου, από το χωριό μου.

Πού να δείτε, αγαπητή μου, που υπάρχουν και μερικοί περίεργοι με ακόμα πιο εξεζητημένα γούστα, που δεν αρκούνται στα εγχώρια αλλά αγοράζουν και αυτόχθονα προϊόντα!

(Πάντως, το «ουδείς άσφαλτος» που λένε ότι είχε πει η λαίδη είναι, όπως έχω ξαναγράψει, απόλυτα σωστό).

* Ένα συνηθισμένο λαθάκι, αυτή τη φορά σε άρθρο του Στάθη Κουβελάκη: «Πώς να εξηγήσουμε ότι οι κκ. Μεϊμαράκης και Θεοδωράκης, δηλαδή οι επικεφαλείς του στρατοπέδου των (κατά κράτος) ηττημένων…».

Οι επικεφαλής βέβαια, άκλιτο είναι το ρημάδι, επίρρημα είναι.

* Και κλείνω με ένα φρέσκο μεζεδάκι από τη χτεσινή μαραθώνια συζήτηση στη Βουλή (που έγινε και μεταμεσονύκτια στο δεύτερο μέρος της, σαν κάτι αφιερώματα κινηματογράφων σε ταινίες τρόμου). Στη συζήτηση στην επιτροπή, που προηγήθηκε της συζήτησης στην Ολομέλεια, η Ραχήλ Μακρή ανακοίνωσε ότι δεν θα ψηφίσει τη συμφωνία, και, σύμφωνα με το ρεπορτάζ τού Σκάει.γρ: Τέλος, έκλεισε την ομιλία της με τη φράση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Όπως δήλωσε ο Γέρος του Μοριά, η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη, δεν ξέρω κατά πόσο τη διαθέτετε εσείς θα το δείξει η ιστορία».

Προσέξτε ότι τόσο η βουλεύτρια του ΣΥΡΙΖΑ όσο και ο συντάκτης τού Σκάει αποδίδειουν τη φράση στον Κολοκοτρώνη, ενώ και ένα μικρό παιδί ξέρει ότι την είπε ο Αθανάσιος Διάκος!

Προσθήκη: Ακούγοντας το βιντεάκι (εδώ, μετά το 5.26, διαπιστώνω ότι η Ραχήλ Μακρή ΔΕΝ απέδωσε τον κάλβειο στίχο στον Κολοκοτρώνη. Η Μακρή διαβάζει ένα εκτενές απόσπασμα από τον Λόγο στην Πνύκα του Κολοκοτρώνη, που τελειώνει με τη λέξη ελευθερία. Και μετά λέει «Και η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη,δεν ξέρω … κτλ.» Η Μακρή δεν αποδίδει τη φράση αυτή στον Κολοκοτρώνη, όπως φαίνεται από το «και».

* Επειδή στο Διαδίκτυο η ειρωνεία καμιά φορά δεν γίνεται αντιληπτή, σπεύδω να διευκρινίσω ότι αυτό το τελευταίο το έγραψα στα αστεία -στην πραγματικότητα πρόκειται για στίχο του Κάλβου, που έχει μελοποιηθεί και είναι πασίγνωστος.

* Πάντως, καθώς το συζητούσαμε στο Φέισμπουκ, μια φίλη σχολίασε: Πού το «δήλωσε» άραγε αυτό ο Κολοκοτρώνης;

Δεν άντεξα στον πειρασμό και απάντησα: Μα, στην εκπομπή της Τρέμη, βέβαια!

* Και κλείνω οριστικά με ένα ιστορικό, ας πούμε, σχόλιο που έκανα στο Φέισμπουκ για να δείξω ότι δεν είναι πρωτοφανές όποιος διαπραγματεύεται να αναγκαστεί τελικά να δεχτεί όρους βαρύτερους από αυτούς που είχε απορρίψει σε προηγούμενη φάση των διαπραγματεύσεων.

Αμέσως μετά την Οκτωβριανή επανάσταση, οι μπολσεβίκοι έκαναν ανακωχή με τη Γερμανία και επιδίωξαν σύναψη χωριστής ειρήνης μαζί της. Οι διαπραγματεύσεις αρχισαν τον Δεκέμβριο του 1917, στην πόλη Μπρεστ Λιτόφσκ (σήμερα λέγεται Μπρεστ και βρίσκεται στη Λευκορωσία).

Οι Γερμανοί απαίτησαν μεγάλες εδαφικές παραχωρήσεις (τα Βαλτικά κράτη, τα περισσότερα πολωνικά εδάφη της Ρωσίας, και κάτι εδάφη του Πόντου που θα δίνονταν στην Τουρκία). Οι Μπολσεβίκοι τις απέρριψαν αντιπροτείνοντας έντιμη ειρήνη, χωρίς επανορθώσεις και εδαφικά ανταλλάγματα. Ο Λένιν ήταν υπέρ της υπογραφής των επαχθών όρων, αλλά ήταν σχεδόν μόνος του στην ΚΕ του κόμματος.

Η διαπραγματευτική ομάδα των Μπολσεβίκων άλλαξε καναδυό φορές και είχε κάποιες παλινωδίες στην τακτική της. Ένα διάστημα ήταν επικεφαλής ο Τρότσκι, ο οποίος επέλεξε τη δημιουργική ασάφεια του «ούτε ειρήνη ούτε πόλεμος»: αποσύρθηκε από τις διαπραγματεύσεις, αλλά δεν ξανάρχισε τις εχθροπραξίες.

Τελικά, τον Φλεβάρη του 1918 οι Γερμανοι και οι Αυστριακοί έσπασαν την ανακωχή και στις 23 Φεβρουαρίου έστειλαν τελεσίγραφο με αρκετά επαχθέστερους όρους. Ο Λένιν τώρα κατάφερε να πείσει την ΚΕ του κόμματος κι έτσι στις 3 Μαρτίου ο Τσιτσέριν υπέγραψε την ειρήνη. Οι Μπολσεβίκοι δέχτηκαν όρους βαρύτερους από αυτούς που είχαν προηγουμένως απορρίψει.

Ωστόσο, η επανάσταση σώθηκε και τα περισσότερα από τα εδάφη που παραχωρήθηκαν ανακτήθηκαν αργότερα. Βεβαια, η συνθήκη είχε ένα έμμεσο πολύ οδυνηρό αποτέλεσμα: οργισμένη απο τη συνθηκολόγηση του Μπρεστ Λιτόφσκ, η αριστερή σοσιαλεπαναστάτρια Φάννυ Καπλάν αποπειράθηκε να δολοφονήσει τον Λένιν με πυροβολισμούς. Οι συνέπειες από τον τραυματισμό του Λένιν σίγουρα συνέβαλαν στα εγκεφαλικά που οδήγησαν στην αναπηρία και μετά στον θάνατό του.

Απαραίτητη σημείωση: Το παρόν είναι ιστορική σημείωση που δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με σύγχρονα γεγονότα. Το Υπουργείο Παιδείας προειδοποιεί ότι η μεταφορά ιστορικών προηγουμένων στο παρόν είναι παρακινδυνευμένη, ενδέχεται να προκαλέσει παραπλάνηση και γίνεται με προσωπική σας ευθύνη.

 

Posted in Βουλή, Επικαιρότητα, Ιστορία, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νόμος του Μέφρι | Με ετικέτα: , , , , | 258 Σχόλια »

Βρίζοντας και πολεμώντας πάλι

Posted by sarant στο 24 Μαρτίου, 2014

Συνηθίζω κάθε χρόνο, κοντά στην 25η Μαρτίου, να ανεβάζω ένα ή περισσότερα κείμενα σχετικά με την επανάσταση του 1821. Φέτος, κάπως το αμέλησα και ήδη φτάσαμε στην παραμονή. Ας διορθώσω λοιπόν την παράλειψη, αναδημοσιεύοντας ένα παλιό άρθρο, που δημοσιεύτηκε εδώ πριν από 4 χρόνια, στο οποίο έχω προσθέσει μερικά πράγματα με την ευκαιρία της επανάληψης. (Οι προσθήκες με γαλάζιο χρώμα).

Τις προάλλες θυμήθηκα ένα παλιό άρθρο που είχα διαβάσει στα Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας. Δεν το είχα κρατήσει, όμως το βρήκα στο Διαδίκτυο. Είναι της Μαρίας Ευθυμίου, επ. καθηγήτριας του τομέα Ιστορίας Πανεπ. Αθηνών. Στο τέλος συμπληρώνω κι εγώ μερικά ηρωικά αθυρόστομα και μερικά με γλωσσικό ενδιαφέρον.

Η λαλιά, η καθημερινή ομιλία του ’21, δεν είναι εύκολο να μας είναι γνωστή στη φυσικότητα της. Οι αδροί και αμόρφωτοι χωρικοί που κράτησαν στους ώμους τους τον Αγώνα δεν είχαν τρόπο να αποτυπώσουν σε χαρτί την υφή και τη ροή του λόγου τους. Τα κείμενα και οι προκηρύξεις της Επανάστασης, τα Συντάγματα και οι αποφάσεις της συντάχθηκαν από άτομα υψηλής μόρφωσης, Φαναριώτες και προύχοντες, σε μια γλώσσα αποκαθαρμένη, πλούσια και επιμελημένη. Η αλληλογραφία των οπλαρχηγών, που θα μπορούσε, από την πλευρά αυτή, να μας μεταφέρει την υφή του απλού λόγου των αμόρφωτων η ελάχιστα μορφωμένων αυτών ανθρώπων, δεν Βοηθά, συχνά, ούτε κι αυτή, καθώς τη σύνταξη των μηνυμάτων και των επιστολών τους αναλάμβαναν οι «γραμματιζούμενοι» γραμματικοί τους. Αν το πρόβλημα αυτό για την ελληνική γλώσσα είναι μεγάλο, γίνεται αξεπέραστο και πελώριο όταν πρόκειται για τη γλώσσα των πολυάριθμων εκείνων αγωνιστών που ήταν αλλόγλωσσοι ή δίγλωσσοι, και μάλιστα σε γλώσσες προφορικές και όχι γραπτές, όπως συνέβαινε με τους Βλάχους και τους Αρβανίτες. Σπάνια από τα κείμενα-πηγές του Αγώνα μπορούμε να αντλήσουμε έστω μνεία γι’ αυτές: έτσι π.χ., ο Ν. Κασομούλης στα απομνημονεύματά του, τα τόσο πολύτιμα και λεπτομερή, αναφερόμενος σ’ ένα περιστατικό που αφορά τον -ως Υδραίο- αρβανιτόφωνο Κουντουριώτη, καταγράφει την παροιμία που αυτός ανεφώνησε εις άπταιστον αλβανικήν «βάτε με κάλε, έρδε με γκομάρ» (που θα πει «πήγε με άλογο, γύρισε με γαϊδούρι»). Κατά τον ίδιο τρόπο, ο Κ. Μεταξάς στα απομνημονεύματά του, αναφερόμενος σε μια ομιλία του Μάρκου Μπότσαρη προς τους συμπολεμιστές του Σουλιώτες, αρκείται να σημειώσει: «τους ελάλησεν εις την γλώσσαν των, αλβανιστί, οι δε λόγοι του ήσαν πλήρεις ενθουσιασμού και πατριωτισμού…». Το ότι οι αγωνιστές του ’21 -είτε ελληνόφωνοι είτε αλλόφωνοι είτε δίγλωσσοι- βωμολοχούσαν και έβριζαν είναι περισσότερο από βέβαιο. Οι βωμολοχίες αυτές μόνο σε λίγες περιπτώσεις καταγράφτηκαν κι έφτασαν ως εμάς· η ευπρέπεια που υποβάλλει ο γραπτός λόγος, καθώς και η επιδίωξη λόγιου λόγου που επέλεξαν οι περισσότεροι από τους αγωνιστές όταν αργότερα, μετά τον Αγώνα, έγραφαν τα απομνημονεύματα τους, δεν επέτρεψαν να γνωρίζουμε πολλά για το θέμα αυτό. Γνωρίζουμε ότι πριν από τις μάχες οι αντίπαλοι συνομιλούσαν κατ’ αρχάς ήρεμα, για να καταλήξουν -συνήθως αλβανιστί- σε ύβρεις αισχρές ο ένας για τη θρησκεία του άλλου, ύβρεις που από μόνες τους έδιναν το σύνθημα της μάχης και περιέγραφαν το μίσος και το πάθος. «Τούρκε, γαμώ την πίστη σου και το συκώτι σου», κραύγαζαν οι Έλληνες της Νάουσας, όταν κατά την εξέγερση τους έσφαζαν τους παλιούς τους φίλους Τούρκους συντοπίτες τους, όπως με φρίκη καταγράφει ο Κασομούλης στα απομνημονεύματα του. Οι «φιλοφρονήσεις», όμως, δεν λείπουν και μεταξύ συναγωνιστών και ομοφύλων: «σκατόβλαχο» αποκαλεί ο προύχοντας της Πελοποννήσου Κανέλλος Δεληγιάννης τον Κολοκοτρώνη, «αλιτήριο» και «εξωλέστατο» τον ιερωμένο Παπαφλέσσα ο επίσης ιερωμένος Π. Π. Γερμανός, «κερατοκαλόγερο» ο Μακρυγιάννης έναν καλόγερο, φίλο των Κολοκοτρωναίων.

Ο Μακρυγιάννης είναι στ’ αλήθεια πολύτιμη πηγή απτού, αμέσου και πηγαίου λόγου της εποχής, Ο πληθωρικός αυτός άνθρωπος γράφει ειλικρινά και παρορμητικά τα απομνημονεύματά του με τα λίγα γράμματα που μόλις έμαθε. Δεν γνωρίζει από ψευτοσυστολές και επιτηδεύσεις, γι’ αυτό κανείς μπορεί να βρει σ’ αυτόν λαγαρές φράσεις, όπως αυτές που χρησιμοποιεί για να περιγράψει την ανυποχώρητη αντίσταση που συνάντησαν οι Έλληνες εκ μέρους των αμυνόμενων Τούρκων, όταν επιχείρησαν να ανακαταλάβουν το κάστρο του Ακροκορίνθου, ένα κάστρο που λίγο πριν, από πανικό και φόβο, παρέδωσε στους επιτιθέμενους Τούρκους ο Έλληνας υπερασπιστής του Αχιλλέας, παρ’ ότι είχε επαρκή κάλυψη από άντρες, τρόφιμα και πολεμοφόδια, «…Οι Τούρκοι μας έβαλαν εις το κανόνι οπού δεν είδαμε πούθε να κάμωμε. Δεν ήταν ο Αχιλλέας, ο φρούραρχος της Διοίκησης, οπού τ’ αφήνει εφοδιασμένο και φεύγει· είναι Τούρκος, πολεμάγει δια την πίστη του. Ο Τούρκος έτρωγε ποντίκια και μας γάμησε το κέρατο με τα κανονιά και τις μπόμπες. Ο Αχιλλέας, αρνιά και κριάρια μέσα, τ’ αφήνει όλα και πάει ναύβρη τούς συντρόφους του οπού τον διορίσαν…».

Εκείνος, όμως, από τούς αρχηγούς του ’21 που χαρακτηριζόταν περισσότερο απ’ όλους για την ανεξέλεγκτη γλώσσα του ήταν ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Ορεσίβιος και αδρός, άνθρωπος που έζησε μέχρι τέλους της ζωής του τη φτηνή ειρωνεία όσων ήθελαν να θυμούνται πως ήταν «ο μούλος» «γιος της καλογριάς», βρήκε διέξοδο, για να ξεπεράσει την οργή του και να επιβληθεί σ’ ένα δύσκολο γι’ αυτόν κοινωνικό περιβάλλον, στον παραληρηματικό Βωμολοχικό λόγο. Η Βωμολοχία του ήταν τόσο συνεχής και έντονη που οι συναγωνιστές του χρειάστηκε να αποδεχθούν το ελάττωμα του αυτό ως «χούι», προκειμένου να μπορέσουν να συνυπάρχουν και να συμπολεμούν μαζί του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Γενικά γλωσσικά, Ιστορία, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 147 Σχόλια »

Η ναβάχα της πριγκιπέσας

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2014

izaboΤο σημερινό άρθρο είναι προϊόν συνεργασίας, βασίζεται σε ένα σημείωμα που έγραψε, ύστερα από παράκλησή μου, ο φίλος του ιστολογίου Κορνήλιος, σχετικά με μερικά αξιοσημείωτα που παρατήρησε διαβάζοντας το μυθιστόρημα του Άγγελου Τερζάκη «Η πριγκιπέσα Ιζαμπώ». Η Ιζαμπώ είναι ίσως το γνωστότερο έργο του Τερζάκη, μαζί με τη Μενεξεδένια Πολιτεία, αν και κανένα από τα δυο δεν θεωρήθηκε άξιο συμπερίληψης στα «100 καλύτερα ελληνικά βιβλία», ένα θέμα που το συζητήσαμε πρόσφατα.

Το έργο του Τερζάκη εκτυλίσσεται την εποχή της Φραγκοκρατίας στον Μοριά. Η Ιζαμπώ είναι η Ισαβέλλα Α’ της Αχαΐας, η κόρη του Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου. Το Χρονικό του Μορέως την αποκαλεί Ζαμπέα και υποθέτω ότι σε αυτήν θα οφείλεται η δημοτικότητα του ονόματος Ισαβέλλα στον Μοριά -και η προγιαγιά μου η μανιάτισσα έτσι λεγόταν.

Κεντρική θέση στο έργο έχει η εξέγερση των Ελλήνων και των Σλάβων κατά των Φράγκων, το 1293, και ο έρωτας της Ιζαμπώς με τον αρχηγό των εξεγερμένων, τον Νικηφόρο Σγουρό -κάτι που δεν ξέρω αν είναι εύρημα του Τερζάκη ή έχει ιστορική βάση.

Η Ιζαμπώ είναι πολυσέλιδο βιβλίο: η 7η έκδοση που έχω μπροστά μου μετράει 510 σελίδες μεγάλου σχήματος. Αρχικά είχε δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937. Στη συνέχεια ο Τερζάκης ξαναδούλεψε το υλικό και προσέθεσε ολόκληρο το τρίτο μέρος (με αποτέλεσμα να υπερδιπλασιαστεί η έκταση του έργου) και το εξέδωσε σε βιβλίο το 1945. Θα πούμε λίγο περισσότερα για το θέμα μετά το σημείωμα του Κορνήλιου.

Στην Ιζαμπώ ο Τερζάκης χρησιμοποιεί πάρα πολλές μεσαιωνικές λέξεις, δάνεια από τα ιταλικά ή τα γαλλικά, που αναφέρονται στην πραγματικότητα της Φραγκοκρατίας και δεν είναι σήμερα γνωστές στο ευρύ κοινό, γι’ αυτό στο τέλος φρόντισε να παραθέσει ένα γλωσσάρι με 100 περίπου λέξεις. Μια και εδώ λεξιλογούμε, το θέμα θα το θίξω κι εγώ στη συνέχεια, αλλά είναι τώρα πια καιρός να δώσω τον λόγο στον Κορνήλιο. Σκέφτηκα να διατηρήσω, κατ΄εξαίρεση, την ορθογραφία και τον τονισμό του, δηλαδή το πολυτονικό, αλλά διαμαρτυρήθηκαν όσοι διαβάζουν το ιστολόγιο από κινητό, διότι βλέπουν όλους τους τονούμενους (εκτός απλής οξείας) χαρακτήρες σαν τετραγωνάκια. Οπότε, το κείμενο μονοτονίστηκε χάρη στον φίλο Ανδρέα.

Έχω στα χέρια μου δύο αντίτυπα της Πριγκηπέσσας Ιζαμπώς, από τις εκδόσεις της Εστίας, όχι εντελώς ίδια. Το παλαιότερο εξ αυτών είναι από την δέκατη έκτη έκδοσι του έργου, τον Ιούλιο του 1999, που, αν ερμηνεύω σωστά τις ενδείξεις στις πρώτες σελίδες, είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 1990, η οποία ανατυπώθηκε το 1992, 1995, 1997 και 1999. Το δεύτερο αντίτυπο ανήκει στην εικοστή τρίτη έκδοσι, του Μαΐου του 2011 και είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 2003. Οι κυριώτερες διαφορές μεταξύ παλαιού και νεωτέρου αντιτύπου, εκτός από τις διαφορές στα εξώφυλλα και στην ποιότητα του χαρτιού, είναι οι εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ιστορία, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Μοριάς, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 224 Σχόλια »

Πανδιδακτήριον, αυτό το ανύπαρκτο

Posted by sarant στο 23 Δεκέμβριος, 2013

Όπως όλοι ξέρουμε, Πανδιδακτήριο ονομαζόταν ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ στην Κωνσταντινούπολη και το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί αντίστοιχο με τα σημερινά πανεπιστήμια. Έτσι περίπου αρχίζει το σχετικό λήμμα της Βικιπαίδειας, αλλά περίπου ίδιον ορισμό βρίσκουμε και σε συμβατικές εγκυκλοπαίδειες -ας πούμε, στην εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου, με την καθαρεύουσα που ήταν επιβεβλημένη στη δεκαετία του 1950, διαβάζουμε ότι το Πανδιδακτήριον ήταν «Ανώτατον εκπαιδευτήριον, είδος Πανεπιστημίου, ιδρυθέν εν Βυζαντίω τω 435 μ.Χ. υπό του αυτοκράτορος Θεοδοσίου Β’ του Μικρού. Είχεν εν όλω τριάκοντα καθηγητάς, διοριζομένους κατόπιν εξετάσεων ενώπιον της Συγκλήτου». Και τα δυο άρθρα συνεχίζουν λέγοντας ότι τον 9ο αιώνα το εκπαιδευτήριο μετεγκαταστάθηκε στη Μαγναύρα, γι’ αυτό και συχνά αναφέρεται ως Πανδιδακτήριο της Μαγναύρας.

Αυτά είναι γνωστά πράγματα, τα έχουμε διδαχτεί, τουλάχιστον οι παλιότεροι, στο σχολείο, είναι γνώσεις εδραιωμένες. Γι’ αυτό και αισθάνθηκα μεγάλην έκπληξη όταν πριν από λίγο καιρό, γράφοντας ένα άρθρο για την ανώτατη εκπαίδευση, διαπίστωσα, με πολύ μεγάλη έκπληξη, ότι η λέξη «πανδιδακτήριον» δεν υπάρχει σε καμιά πρωτογενή πηγή, δηλαδή σε κανένα κείμενο της βυζαντινής γραμματείας -αλλά, αν δεν υπάρχει η λέξη «Πανδιδακτήριον» στις πηγές, από πού το βρήκαν οι μεταγενέστεροι λόγιοι και επιστήμονες και αποκαλούν, όλοι τους, «Πανδιδακτήριον» το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης; Αυτό θα προσπαθήσω να διερευνήσω στο σημερινό άρθρο, το οποίο, πρέπει να το τονίσω, αντλεί το υλικό του σχεδόν αποκλειστικά από τα εξαιρετικά σχόλια που διατύπωσαν πολλοί φίλοι σχολιαστές στο προηγούμενο άρθρο του ιστολογίου, και που θα ήταν κρίμα να μείνουν σε σχετική αφάνεια.

Πριν ξεκινήσω, να το ξεκαθαρίσω. Το άρθρο δεν αμφισβητεί ότι υπήρξε στην Κωνσταντινούπολη ένα εκπαιδευτήριο, που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ και το οποίο αργότερα επεκτάθηκε και έγινε θεσμός αντίστοιχος με τα σημερινά πανεπιστήμια. Τέτοιο ίδρυμα ασφαλώς και υπήρξε -το ερώτημα, στο οποίο εγώ απαντώ αρνητικά, είναι αν το ίδρυμα αυτό είχε, κάποια στιγμή ενόσω λειτουργούσε, την ονομασία «Πανδιδακτήριον».

Για να ξεκινήσουμε από την αρχή, το νομοθετικό κείμενο με το οποίο ιδρύθηκε από τον Θεοδόσιο το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης δεν συντάχθηκε στα ελληνικά, αλλά στα λατινικά, που ήταν ακόμα η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας. Περιλαμβάνεται στον Θεοδοσιανό Κώδικα, στο 14ο βιβλίο, στο 9ο κεφάλαιο και στην 3η ενότητα (14.9.3) και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ. Απ’ όσο καταλαβαίνω, χρησιμοποιείται ο όρος auditorium για τη σχολή που ιδρύεται.

Στη συνέχεια, στο Χρονικό του Γεωργίου Μοναχού, εικονόφιλου χρονογράφου, διαβάζουμε ότι κοντά στη Βασιλική κινστέρνα «παλάτιον ην σεμνόν, εν ω υπήρχε κατά τύπον αρχαίον οικουμενικός διδάσκαλος έχων μεθ’ εαυτού ετέρους μαθητάς αυτού» και ότι ο εικονομάχος αυτοκράτορας Λέων Γ’ (το θηρίο το ανήμερο, όπως τον αποκαλεί) έκαψε το κτίριο του ιδρύματος, που δεν το ονομάζει, καθώς και τα βιβλία, και γι’ αυτό έμειναν πίσω τα γράμματα στην Κωνσταντινούπολη για μερικά χρόνια. Σε ένα άλλο κείμενο, στα Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως του Ψευδο-Κωδινού, έργο του Ι’ αι. κατά την εκτίμηση του εκδότη τους Th. Preger, βρίσκουμε πιθανώς και την ονομασία της σχολής, «οικουμενικόν διδασκαλείον»: «Το δε τετραδήσιον το οκτάγωνον, εις ο ήσαν στοαί οκτώ ήγουν καμαροειδείς τόποι, διδασκαλείον εκείσε ετύγχανεν οικουμενικόν, και οι βασιλεύοντες αυτούς εβουλεύοντο και ουδέν έπραττον χωρίς αυτών”. Αν δεν κάνω λάθος, αυτή είναι η μοναδική αναφορά στη βυζαντινή γραμματεία που δίνει το όνομα της σχολής, οικουμενικόν διδασκαλείον, υπάρχουν όμως πολλές αναφορές σε οικουμενικούς διδασκάλους, π.χ. «Γεωργίου του Χοιροβοσκού Βυζαντίου γραμματικού και οικουμενικού διδασκάλου».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Εκπαίδευση, Ιστορία, Ιστορίες λέξεων, Μύθοι | Με ετικέτα: , , , , , , | 32 Σχόλια »

Κυνηγοί, βοσκοί και χάμπουργκερ

Posted by sarant στο 21 Νοέμβριος, 2012

Κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες ένα σημαντικό βιβλίο, που σκοπεύω να σας παρουσιάσω σήμερα, μια και πλησιάζει η εποχή εκείνη που παλιά λεγότανε γιορτές και που οι άνθρωποι συνήθιζαν να κάνουν δώρα στους αγαπημένους τους (και τι καλύτερο από ένα βιβλίο για δώρο) ή να διαβάζουν οι ίδιοι, μια και η εορταστική ανάπαυλα άφηνε ελεύθερο χρόνο. Ωστόσο, πριν ξεκινήσω, πρέπει να κάνω μια προειδοποιητική δήλωση: δεν είμαι αμερόληπτος: το βιβλίο έχει εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο στον οποίο βγάζω κι εγώ βιβλία μου, εννοώ τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, και το έχει μεταφράσει ένας παλιός φίλος, ο Νίκος Κούρκουλος, που άλλωστε αυτός θα το παρουσιάσει ουσιαστικά.

Πρόκειται για το βιβλίο «Κυνηγοί, βοσκοί και χάμπουργκερ», του Αμερικανού Ρίτσαρντ Μπούλιετ (Richard Bulliet), καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπιας, ένα βιβλίο που, όπως λέει και ο υπότιτλός του εξετάζει «το παρελθόν και το μέλλον των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων και ζώων». Δεν είναι δηλαδή ένα συνηθισμένο βιβλίο ιστορίας, αφού παίρνει στοιχεία από την ανθρωπολογία, τη ζωολογία και την αρχαιολογία, ταυτόχρονα όμως έχει επίσης άφθονες αναφορές στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, τη φιλοσοφία και τον σύγχρονο ακτιβισμό. Και δεν περιορίζεται στην εξέταση του παρελθόντος, αλλά περιέχει και προβλέψεις για το μέλλον της σχέσης ανθρώπων και ζώων, σε μια εποχή όπου οι πληθυσμοί των άγριων ζώων μειώνονται με ραγδαίους ρυθμούς, ο αριθμός των οικόσιτων ζώων αυξάνεται εξίσου γρήγορα, ενώ είδη που θεωρούνται άγρια μαθαίνουν να συμβιώνουν με τους ανθρώπους.

Είναι δύσκολο βιβλίο, δεν είναι μυθιστόρημα, αλλά σε πολλά σημεία του είναι εξίσου συναρπαστικό με λογοτεχνικό έργο, χάρη στην εντυπωσιακή ευρυμάθεια του συγγραφέα και το ζωντανό ύφος του. Θέλω να πω, το διάβασμά του σε αποζημιώνει για την επιπλέον προσπάθεια. Θα παρέθετα κάποια αποσπάσματα σαν δείγμα γραφής, αλλά η παρουσίαση που ακολουθεί, από τον μεταφραστή του βιβλίου, είναι νομίζω χορταστική. Ελπίζω να αξιωθώ (αλλά δεν λέω πότε θα το κάνω) να παρουσιάσω στο μέλλον κάποια στοιχεία από το όγδοο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει μια σχετική αυτοτέλεια, και παρουσιάζει την πολιτισμική ιστορία του γάιδαρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Ιστορία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »

Έρικ Χόμπσμπομ (1917-2012)

Posted by sarant στο 2 Οκτώβριος, 2012

Χτες έφυγε από τη ζωή, στα 95 του χρόνια, ο μεγάλος ιστορικός Έρικ Χόμπσμπομ (Eric Hobsbawm, για τη μεταγραφή του ονόματος θα τα πούμε αναλυτικά πιο κάτω). Όπως έγραψε μια νεκρολογία του, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια, πολύ κατάλληλο μέρος για έναν ιστορικό, το 1917, σημαδιακή χρονιά για έναν κομμουνιστή -λίγους μήνες πριν από την Οκτωβριανή επανάσταση. Ο πατέρας του ήταν Αγγλοεβραίος έμπορος, η μητέρα του συγγραφέας, εβραία από την Αυστρία. Όταν ήταν δύο χρονών, η οικογένειά του μετακόμισε πρώτα στη Βιέννη και μετά στο Βερολίνο. Έχασε σχετικά μικρός και τους δυο γονείς του και τον υιοθέτησε ο θείος του. Το 1933, με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, μετακόμισαν στην Αγγλία. Τότε ήταν ήδη κομμουνιστής και έμεινε μέλος του Βρετανικού Κ.Κ. σχεδόν ως το τέλος (του κόμματος).

Το βασικό έργο του ίσως είναι οι «τέσσερις εποχές», δηλαδή τα βιβλία «Η εποχή των επαναστάσεων» (1789-1848), «Η εποχή του κεφαλαίου» (1848-1875), «Η εποχή των αυτοκρατοριών» (1875-1914) και «Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας» (1914-1989). Έγραψε επίσης για τους ληστές της νότιας Ευρώπης, για τα έθνη και τον εθνικισμό, για την επινόηση της παράδοσης, αλλά και για τη τζαζ, που τη λάτρευε -μάλιστα διατηρούσε για χρόνια τη στήλη της τζαζ στο Νιου Στέιτσμαν, αλλά με ψευδώνυμο. Έγραψε επίσης την αυτοβιογραφία του, Interesting times, που ο Έλληνας εκδότης προτίμησε να το μετατρέψει, σαν πιο πιασάρικο, σε Συναρπαστικά χρόνια, χαλώντας το βρετανικό φλέγμα του τίτλου.

Για την αξία του Χόμπσμπομ ως ιστορικού δεν θα μιλήσω εγώ, το ιστολόγιο έχει ανάμεσα στους σχολιαστές του πολύ ειδικότερους από εμένα, αν θέλετε λοιπόν μπορείτε να αναφέρετε στα σχόλια τη γνώμη σας. Θα ομολογήσω μάλιστα ότι δεν έχω διαβάσει την τετραλογία του, παρά μόνο αποσπασματικά, δηλαδή ορισμένα (λίγα) κεφάλαια μόνο. Έχω διαβάσει άλλα βιβλία του, όπως θα δείτε πιο κάτω -και, μπορώ να το πω, έγραφε πολύ καλά, αλλά για την επιστημονική αξία του επαναλαμβάνω ότι άλλοι είναι αρμοδιότεροι. Πάντως, όποιος θέλει να πάρει μια γεύση της γραφής του, μπορεί να κοιτάξει τη σύντομη μελέτη του The Machine Breakers, που έχει αντικείμενο τους Λουδίτες (εύστοχη σύσταση του φίλου Earion στη Λεξιλογία). Επίσης, μπορείτε να δείτε μια συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε φέτος στην εφημ. Εποχή, όπου θίγει αρκετά εντελώς φρέσκα θέματα.

Όμως εμείς εδώ είμαστε γλωσσικό ιστολόγιο, οπότε το υπόλοιπο άρθρο θα επικεντρωθεί σε (δευτερεύοντα ίσως) ζητήματα που έχουν γλωσσικό ενδιαφέρον, δηλαδή τη μεταγραφή και την προφορά του ονόματός του, και μερικές ελληνικές μεταφράσεις έργων του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εις μνήμην, Ιστορία, Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , | 114 Σχόλια »