Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ιστορίες λέξεων’ Category

Λάδι από τον ήλιο

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2022

Μια από τις παράπλευρες συνέπειες της ρωσικής εισβολής και του πολέμου στην Ουκρανία είναι και η παγκόσμια έλλειψη διάφορων προϊόντων, ανάμεσά τους και του ηλιέλαιου.

Το 2018 η Ουκρανία και η Ρωσία παρήγαγαν (ή πάραξαν) το 53% της παγκόσμιας παραγωγής ηλιελαίου, η δε παραγωγή τους, ιδίως της Ουκρανίας, στο μεγαλύτερο ποσοστό της προοριζόταν για εξαγωγή -και βέβαια, τώρα με τον πόλεμο αυτό το ηλιέλαιο λείπει από την παγκόσμια αγορά. Μάλιστα, η παγκόσμια έλλειψη ηλιελαίου είχε αρχίσει ήδη από πριν, επειδή η παραγωγή του 2021 ήταν κακή. Με τον πόλεμο, τα πράγματα απόγιναν.

Το ηλιέλαιο είναι φυτικό έλαιο, όχι βέβαια από τον ήλιο που λέω στον τίτλο, παρόλο που θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως αν το σπορέλαιο είναι το λάδι που βγαίνει από σπόρους τότε και το ηλιέλαιο είναι το λάδι από τον ήλιο. Από τον ηλίανθο, φυσικά, βγαίνει το ηλιέλαιο (βρίσκουμε και τον τύπο ηλιανθέλαιο άλλωστε), αυτό το εντυπωσιακό φυτο που τόσο πολύ θυμίζει τον ήλιο.

Ο ηλίανθος είναι φυτό του Νέου Κόσμου. Στην Ευρώπη το έφεραν οι Ισπανοί τον 16ο αιώνα. Από τον 19ο αιώνα άρχισε να καλλιεργείται εντατικά στη Ρωσία, όπου με βελτίωση των ποικιλιών επιτεύχθηκε αύξηση της απόδοσης σε ηλιέλαιο. Ο λόγος γι’ αυτή την εντατική καλλιέργεια ήταν ότι το ηλιέλαιο θεωρήθηκε νηστίσιμο, άρα κατάλληλο για χρήση κατά τις περιόδους νηστείας, όπως η Σαρακοστή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Πολεμικά, Φυτά | Με ετικέτα: , , , , , | 102 Σχόλια »

Και πάλι για το περιφρονημένο φρούτο

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2022

Θα επαναλάβω σήμερα ένα άρθρο που έχει δημοσιευτεί ξανά στο ιστολόγιο, ένα άρθρο της σειράς των φρούτων -είναι άλλωστε η εποχή του περιφρονημένου φρούτου που θα σας παρουσιάσω (ξανά) σήμερα. Ποιο φρούτο; Το βλέπετε στην εικόνα: το μούσμουλο.

Τα είδα στον μανάβη, αλλά μου τα θύμισε και μια φίλη, που με ρώτησε αν τη λέξη μούσμουλο, που λέγεται στα ιταλικά nespolo και στην Κρήτη δέσπολο, έχει αρχή ελληνική ή ιταλική -ποιος το πήρε από ποιον με άλλα λόγια. Της απάντησα σε συντομία και της σύστησα να δει το άρθρο που θα έγραφα για περισσότερα.

Κατά την προηγούμενη δημοσίευση του άρθρου, που έγινε πριν από 6 χρόνια (τέτοια εποχή, παρά δύο μέρες!) είχα πει ότι το λέω περιφρονημένο το μούσμουλο, με τα πολλά και υπερμεγέθη κουκούτσια και τη σχετικά λιγοστή, φτενή σάρκα, παρόλο που έχει φανατικούς φίλους διότι ποτέ δεν κατέκτησε τις μάζες, όσο ωραίο κι αν είναι το θέαμα της φορτωμένης με καρπούς μουσμουλιάς, προς το τέλος της άνοιξης.

Σε εκείνη τη δημοσίευση ο φίλος μας ο Δημήτρης Μαρτίνος μού θύμισε ότι και τη μουσμουλιά την είχε κοροϊδέψει ο μέγας Τσιφόρος, σε ένα του ευθυμογράφημα της σειράς Παιδιά της πιάτσας, με τίτλο «Ο μούσμουλος». Εκεί, φαντάζεται τον Θεό να λέει μια μέρα «Ρε δεν κάθουμαι να σκαρώσω ένα δέντρο κορόιδο να σπάνε πλάκα τα υπόλοιπα φυτά;». Και πράγματι δίνει διαταγή στον Γαβρίλη (τον αρχάγγελο Γαβριήλ): «Το δέντρο, μεγάλα φύλλα το θέλω, καθότι τα μεγάλα θα φορεθούν πολύ φέτος και να’χει καρπόν, τα κουκούτσα να τρώνε το ψαχνό, διότι μας είναι και χρήσιμα». Χρήσιμα, επειδή θα τα παίρνουν οι ευσεβείς να τα κάνουν κομπολόγια για τις προσευχές.

Δεν ξέρω αν θα συμφωνήσετε με τον Τσιφόρο ότι είναι για κοροϊδία η μουσμουλιά. Αυτό που ξέρω, αλλά δεν ξέρω αν το ήξερε ο Τσιφόρος, είναι ότι στην πραγματικότητα οι σημερινές μουσμουλιές δεν είναι ίδιες με αυτές που ήξεραν οι προπαππούδες μας, οι οποίοι είχαν υπόψη τους μια πολύ διαφορετική ποικιλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , | 106 Σχόλια »

Ποιο χρώμα είναι το μαβί;

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2022

Ακόμα ένα άρθρο με ερώτηση προς τους αναγνώστες. Πράγματι, όπως στα άρθρα της προηγούμενης εβδομάδας, όπου σας είχα ρωτήσει αν γράφετε «κλοτσάω» ή «κλωτσάω», και αν γράφετε «Φρανκφούρτη» ή «Φραγκφούρτη», έτσι και τώρα θα σας ρωτήσω ποιο χρώμα είναι κατά τη γνώμη σας το μαβί. Τι σκέφτεστε όταν ακούτε «ένα μαβί πουκάμισο»; Μοβ; Ή μήπως γαλάζιο;

Θα μου πείτε, γιατί δεν κοιτάζουμε τα λεξικά; Στο κάτω κάτω τα λεξικά αποτυπώνουν τη συναίνεση των ομιλητών της γλώσσας, κατά κανόνα έστω. Για να σας ρωτάω, σημαίνει ότι (κατά τη γνώμη μου, τουλάχιστον) δεν αρκούν τα λεξικά -αλλά ας το επιχειρήσουμε.

Στο ΛΚΝ λοιπόν, βρίσκω ότι μαβής (μαβιά, μαβί) είναι αυτός που έχει μοβ χρώμα.

Στο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας όμως, τα πράγματα μπλέκονται: αυτός που έχει βαθύ μπλε ή μοβ χρώμα. Τώρα, βαθύ μπλε και μοβ είναι διαφορετικά χρώματα, έστω και κοντινά. Στο φάσμα των χρωμάτων, θυμίζω, έχουμε: κυανούν-βαθύ κυανούν-ιώδες.

Στο ΜΗΛΝΕΓ, μαβής είναι 1. Αυτός που έχει το μοβ χρώμα του μενεξέ, συνών. μενεξεδής, 2. Αυτός που έχει βαθύ μπλε χρώμα, συνών. λουλακής.

(Αν σας ξενίζουν τα αρσενικά των χρωμάτων σε -ής, δεν είναι λάθος, έτσι τα έχει η γραμματική).

Και για να κλείσουμε τον κύκλο των σύγχρονων μεγάλων λεξικών μας, το λεξικό Μπαμπινιώτη, στην τελευταία του έκδοση, έχει: 1. Αυτός που έχει γαλάζιο χρώμα, 2. Αυτός που έχει ιώδη απόχρωση, μενεξεδής.

Θα συμφωνείτε υποθέτω ότι το γαλάζιο είναι αρκετά μακριά από το ιώδες, το μοβ, το μενεξεδί, περισσότερο απ’ όσο απέχει το βαθύ μπλε από το μοβ.

Όπως βλέπετε, η περιήγηση στα λεξικά δεν μας βοήθησε και πολύ. Όλα τα λεξικά δίνουν μαβί = μοβ, αλλά τα τρία από τα τέσσερα αναφέρουν επίσης, σαν πρώτη ή σαν δεύτερη σημασία, και κάποιαν απόχρωση του μπλε, είτε βαθύ μπλε είτε γαλανό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Καβαφικά, Σφυγμομετρήσεις, Χρώματα | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 137 Σχόλια »

Ρήτρα τρόμου

Posted by sarant στο 2 Μαΐου, 2022

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε προχτές στο ηλεπεριοδικό 2020magΌπως θα ξέρετε, στο ηλεπεριοδικό αυτό δημοσιεύω άρθρα με Λέξεις της επικαιρότητας -σαν εκείνα που δημοσίευα κάθε μήνα στα Ενθέματα της Αυγής. Εδώ μπορείτε να βρείτε όλα μου αυτά τα άρθρα, 18 ως τώρα. Η εικονογράφηση είναι του περιοδικού.

Ρήτρα τρόμου

Τούτες τις μέρες, ενώ συμπληρώνεται το πρώτο τετράμηνο του 2022, μια λέξη βρίσκεται διαρκώς στην επικαιρότητα, σε σημείο που θα μπορούσα να διακινδυνεύσω την πρόβλεψη ότι θα διεκδικήσει καλή θέση στην ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς τον Δεκέμβριο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 135 Σχόλια »

Άδεια για γεμάτα στο σκυλάδικο

Posted by sarant στο 28 Απριλίου, 2022

Περίεργος ο τίτλος του σημερινού άρθρου, αλλά θα σας τον εξηγήσω αμέσως. Το σημερινό άρθρο, λοιπόν, είναι αφιερωμένο στην προέλευση της λέξης «σκυλάδικο». Όμως, σε αντίθεση με τα περισσότερα άρθρα της κατηγορίας αυτής, δεν πρόκειται να σας εκθέσω την άποψή μου για την ετυμολογία και την ιστορία της λέξης, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν έχω άποψη -δεν ξέρω, για να το πω πιο ωμά. Με άλλα λόγια, ρίχνω άδεια για να πιάσω γεμάτα, ελπίζοντας ότι από τη συζήτηση θα βγάλουμε κάποιαν άκρη.

Όχι όμως  εντελώς άδεια. Θα παραθέσω διάφορες εκδοχές που κυκλοφορούν. Δεν αποκλείω κάποια από αυτές να είναι σωστή, κάθε άλλο. Αλλά δεν μπορώ, αυτή τη στιγμή, να προκρίνω κάποια.

Λέγοντας «σκυλάδικο» εννοούμε, κατ’ αρχάς, έναν συγκεκριμένο τύπο νυχτερινού κέντρου και, κατ’ επέκταση, το είδος τραγουδιού που συνηθίζεται σε αυτά τα κέντρα. Εικάζω ότι πρώτα ονοματίστηκε το κέντρο και μετά το είδος τραγουδιού. Ο τραγουδιστής του σκυλάδικου λέγεται σκυλάς -και σκυλού η τραγουδίστρια. Σκυλάδες όμως λέγονται και όσοι συχνάζουν σε σκυλάδικα (κέντρα) ή τους αρέσουν τα σκυλάδικα (τραγούδια).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Θεσσαλονίκη, Ιστορίες λέξεων, Μουσική | Με ετικέτα: , , , , , , | 206 Σχόλια »

Μανατζαραίοι

Posted by sarant στο 19 Απριλίου, 2022

Μου έστειλαν τις προάλλες μέιλ για να σχολιάσω τη λέξη του τίτλου, αλλά διαπίστωσα πως είχα πολλά να γράψω κι έτσι βγήκε το σημερινό άρθρο, στο οποίο θα μιλήσουμε για τους μανατζαραίους. Βέβαια, επειδή εδώ λεξιλογούμε, για τη λέξη περισσότερο θα μιλήσουμε και λιγότερο για το πράγμα.

Ο φίλος μας που έστειλε το μέιλ ενδιαφερόταν κυρίως για τον ιδιότυπο πληθυντικό σε -αίοι, για τον οποίο έχουμε πει μερικά πράγματα σε άρθρο μας για τους νοικοκυραίους, που αξίζει να τα επαναλάβουμε. (Το άρθρο εκείνο είχε γραφτεί με αφορμή τη δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου -κατά σύμπτωση τις μέρες αυτές γίνεται η δίκη του).

Όπως είχαμε πει τότε, το παραγωγικό τέρμα -αίοι έχει την αφετηρία του σε αρχαία επίθετα πχ αγοραίος, κορυφαίος, τελευταίος, που παράγονταν από ουσιαστικά σε -α (ή σε α μακρό που είχε τραπεί σε η στην αττική και ιωνική διάλεκτο) με το επίθημα -ιος. Εμφανίστηκε κατ’ αρχάς ως πατριδωνυμικό: Αθηναίοι, Ρωμαίοι. Φυσικά, εδώ ο ενικός είναι Αθηναίος, Ρωμαίος.

Από τα μεσαιωνικά χρόνια αρχίζει να εμφανίζεται το επίθημα -αίοι στον πληθυντικό λέξεων που δεν έχουν ενικό σε -αίος, πχ καβαλαραίοι, Σαρακηναίοι, κι έτσι αυτονομήθηκε.

Σήμερα, εμφανίζεται καταρχάς ως επίθημα σε πληθυντικούς οικογενειακών ονομάτων, και μάλιστα πολλές φορές με τη σημασία όλων των μελών μιας ευρύτερης οικογένειας, για το σόι δηλαδη, π.χ. οι Κολοκοτρωναίοι. Λέγεται βέβαια και για μια πυρηνική οικογένεια, πχ μας έκαναν επίσκεψη οι Παπαδοπουλαίοι. Από εκεί και τα πάμπολλα τοπωνύμια σε -αίικα (ή -έικα αν προτιμάτε).

Επίσης, το -αίοι εμφανίστηκε ως επίθημα για τον σχηματισμό παράλληλων τύπων του πληθυντικού αρσενικών ουσιαστικών, συνήθως σε -ης, που δηλώνουν επάγγελμα ή ιδιότητα: μουσαφιραίοι (παράλλ. τ. του μουσαφίρηδες), τσαγκαραίοι, φουρναραίοι, νοικοκυραίοι, καπεταναίοι. Κάποτε ο τύπος αυτός είναι σαφώς μειωτικός (π.χ. σκουπιδιαραίοι), κάποτε όχι -δείτε το «καπεταναίοι». Οι νοικοκυραίοι ως πρόσφατα δεν είχαν μειωτική χροιά. Το βέβαιο είναι πως οι τύποι σε -αίοι είναι λαϊκότεροι, οικειότεροι.

Να προσεχτεί ότι ο πληθυντικός αυτός δεν έδινε -τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα- νέο ενικό, δηλαδή λέμε μεν οι μουσαφιραίοι αλλά όχι ο μουσαφιραίος. Πρέπει επίσης να αναφέρουμε τη λέξη «οι νοματαίοι», χωρίς ενικό, όπου ο παράλληλος τύπος υπερτερεί σαφώς έναντι του «κανονικού» τύπου «οι νομάτοι» (Η λέξη έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία: τα ονόματα -> οι ονομάτοι -> οι νομάτοι -αξίζει αρθράκι).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 156 Σχόλια »

Ποιες είναι οι καλές δεξιότητες;

Posted by sarant στο 18 Απριλίου, 2022

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε την Παρασκευή στο ηλεπεριοδικό 2020magΌπως θα ξέρετε, στο ηλεπεριοδικό αυτό δημοσιεύω άρθρα με Λέξεις της επικαιρότητας -σαν εκείνα που δημοσίευα κάθε μήνα στα Ενθέματα της Αυγής. Εδώ μπορείτε να βρείτε όλα μου αυτά τα άρθρα, 17 ως τώρα. Η εικονογράφηση είναι του περιοδικού.

Ωστόσο, οι ισχυρομνήμονες αναγνώστες θα αναγνωρίσουν κάποια τμήματα του άρθρου, αφού είναι παρμένα από παλιότερο, προ τριετίας, άρθρο του ιστολογίου σχετικά με τα λεξιλογικά της δεξιάς. Το εντελώς καινούργιο υλικό είναι το σχετικό με τις δεξιότητες.

Ποιες είναι οι καλές δεξιότητες;

Στην πρόσφατη συζήτηση στη Βουλή, ο πρωθυπουργός υποστήριξε ότι στη χώρα μας η μακροχρόνια ανεργία συνυπάρχει με κενές θέσεις εργασίας και ότι υπάρχουν «αρκετές δουλειές που θα μπορούσαν να καλυφθούν αν οι υποψήφιοι διέθεταν βασικές δεξιότητες».

Θα λεξιλογήσουμε λοιπόν γι’ αυτή τη λέξη, που ήδη κέρδισε το παροιμιωδες δεκαπεντάλεπτο της δημοσιότητας στα σόσιαλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , | 189 Σχόλια »

Ο δραγουμάνος χωρίς το κομπολόι του

Posted by sarant στο 14 Απριλίου, 2022

Τις προάλλες, χάρη σε ένα σχόλιο του φίλου μας του Στάζιμπου, έγινε συζήτηση σε ένα από τα πρώτα άρθρα του ιστολογίου, που είχε δημοσιευτεί την πρώτη-πρώτη μέρα της ζωής του, στις 16 Φεβρουαρίου του μακρινού 2009. Είπα τότε ότι το άρθρο αυτό θα άξιζε αναδημοσίευση, και συμφωνήσατε -δεν θυμόμουν ότι το είχα ήδη αναδημοσιεύσει το 2012. Βέβαια, και το 2012 δεν είναι χτες, οπότε σήμερα το ξαναδημοσιεύω, έχοντας ενσωματώσει διάφορα πράγματα από τα σχόλια των προηγούμενων δημοσιεύσεων.

Στο θαυμάσιο τραγούδι του Κηλαηδόνη, που το τραγουδάει ο Μητσιάς, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος μας λέει ότι «ο δραγουμάνος του βεζίρη πίνει μαστίχα, ρίχνει τα χαρτιά, το’ να του μάτι στο Μισίρι και τ’ άλλο μάτι στην Αρβανιτιά». Όταν πιει τη μαστίχα του και ρίξει τα χαρτιά ο δραγουμάνος, σίγουρα θα βγάλει το κομπολόι του. Κι επειδή οι δραγουμάνοι, όσο και να πεις, είχανε τον τρόπο τους, οι χάντρες του κομπολογιού αυτού, φαντάζομαι, θα’ τανε από πολύτιμο υλικό. Εγώ μάλιστα λέω πως θα’ τανε από μαργαριτάρια. Κι επειδή δεν έχει διασωθεί τέτοιο κομπολόι δραγουμάνου με μαργαριταρένιες χάντρες, σκέφτηκα να φτιάξω εγώ ένα καινούργιο και να το παρουσιάσω στις σελίδες αυτές.

Αυτός ήταν ο πρόλογος που είχα βάλει στην ενότητα «Το κομπολόι του δραγουμάνου» που είχα καθιερώσει στον παλιό μου ιστότοπο για να φιλοξενώ μεταφραστικά μαργαριτάρια που ψάρευα στις εφημερίδες και σε βιβλία. Όταν άρχισα το ιστολόγιο, παραμέλησα το κομπολόι, αφού πια τα μαργαριτάρια τα παρουσιάζω εδώ, όπου έχει επικρατήσει να τα λέμε Μεζεδάκια.

Όμως στο σημερινό άρθρο θα λεξιλογήσουμε για τον δραγουμάνο, οπότε το κομπολόι το αφήνουμε για άλλη φορά.

Ποια είναι λοιπόν η ιστορία της λέξης δραγουμάνος; Η λέξη πάει πολύ πίσω, είναι πιθανότατα τρισχιλιετής, αλλά όχι ελληνική.

Στα ελληνικά είναι δάνειο από… από πού αλήθεια; Το λεξικό Μπαμπινιώτη καταγράφει ως κύριο τον τύπο δραγομάνος και δεύτερο τον τ. δραγουμάνος,και δίνει τη λέξη σαν δάνειο από τα ενετικά (dragomano), αραβικής αρχής, όμως το λεξικό Τριανταφυλλίδη δίνει τον τύπο δραγουμάνος ως δάνειο απευθείας από τα αραβικά. Με τον Τριανταφυλλίδη συμφωνούν και οι Καχανέ (στο Graeca et Romanica Scripta Selecta), που θεωρούν ότι το βυζαντινό δραγομάνος/δραγουμάνος, δάνειο από τα αραβικά, είναι η πηγή για το μεσαιωνικό λατινικό dragomannus απ’ όπου προέκυψαν όλα τα δυτικοευρωπαϊκά, δηλαδή το ιταλικό dragomanno, το γαλλ. drogman ή το μεσαιωνικό αγγλικό dragman, σημερινό dragoman. Πιθανόν ο δανεισμός να έγινε από τα αραβικά της Αιγύπτου (ταργκουμάν, targumān). Την εκδοχή των Καχανέ τη δέχεται και το Μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μεταφραστικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 126 Σχόλια »

Για τα συνδικάτα (απεργιακό άρθρο)

Posted by sarant στο 6 Απριλίου, 2022

Σήμερα, 6 Απριλίου, έχει κηρυχθεί γενική απεργία από τη ΓΣΕΕ, την ΑΔΕΔΥ, πολλά εργατικά κέντρα και συνδικάτα. Αίτημα ειναι η αύξηση των μισθών και η λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της πρωτοφανούς ακρίβειας, που βέβαια πρώτιστα πλήττει τα λαϊκά στρώματα και τους οικονομικά ασθενέστερους.

Λοιπόν, απεργούν εργάτες, απεργούν υπάλληλοι, κάνουν στάσεις εργασίας τα μέσα μαζικής μεταφοράς, απεργούν υγειονομικοί, καθηγητές και δάσκαλοι, θα απεργούσαν και οι ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας αλλά η απεργία τους κρίθηκε παράνομη και καταχρηστική -τα ιστολόγια όμως; Απεργούν τα ιστολόγια; Κάτι τέτοιο δεν θα ήταν αδιανόητο, ας πούμε σε ένδειξη διαμαρτυρίας, ίσως για κάποιο πρόβλημα της μπλογκόσφαιρας, όπως είχε κάνει παλιά η ιταλική Βικιπαίδεια για να διαμαρτυρηθεί για ένα σχεδιαζόμενο μέτρο -που τελικά αποσύρθηκε. Αλλά συμμετοχή στην απεργία του «πραγματικού κόσμου»; Και με ποιο τάχα αίτημα –και σαν πίεση προς ποιον;

Επειδή δεν είναι προφανείς οι απαντήσεις σ’ αυτά τα ερωτήματα, το ιστολόγιο συνηθίζει, σε τέτοιες μέρες, να μην απεργεί αλλά να δημοσιεύει «απεργιακό άρθρο». Συνήθως, το απεργιακό αυτό άρθρο είναι αφιερωμένο, ακριβώς, στη λέξη «Απεργία» (εδώ βλέπετε την τελευταία δημοσίευση αυτού του άρθρου, πρόπερσι).

Φέτος όμως σκέφτηκα να σπάσω την παράδοση και να δημοσιεύσω, ως απεργιακό άρθρο, ένα άλλο παλιό άρθρο του ιστολογίου, που είχε δημοσιευτεί πριν από σχεδόν 13 χρόνια, αλλά τώρα το αλλάζω αρκετά -ένα λεξιλογικό άρθρο για τη λέξη «συνδικάτο». Επίκαιρο κι αυτό, αφού συνδικαλιστικές οργανώσεις κήρυξαν τη σημερινή απεργία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Εργατικό κίνημα, Εργατικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 88 Σχόλια »

Το διάσημο χαστούκι

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2022

Από τη Δευτέρα το πρωί, το Διαδίκτυο έχει κατακλυστεί από τη φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο μας, ή από κάποια παρόμοια λήψη, που έχει δώσει τροφή για αμέτρητα μιμίδια, ενώ και το ίδιο το γεγονός έχει συζητηθεί εκτενέστατα -ασφαλώς πρόκειται για το διασημότερο χαστούκι όλων των εποχών, τουλάχιστον όσον αφορά την άμεση δημοσιότητά του.

Στην τελετή της απονομής των Όσκαρ λοιπόν, που μεταδιδόταν ζωντανά σε ολόκληρο τον πλανήτη, μόλις ο παρουσιαστής, ο κωμικός Κρις Ροκ, έκανε ένα αστείο για την ηθοποιό Τζέιντα Πίνκετ Σμιθ. Αμέσως μετά, ο ηθοποιός Γουίλ Σμιθ, ο σύζυγός της, ανέβηκε στη σκηνή και χαστούκισε τον παρουσιαστή και επέστρεψε στη θέση του. Λίγο αργότερα, ο Σμιθ τιμήθηκε με το βραβείο πρώτου ανδρικού ρόλου, και στην καθιερωμένη σύντομη ομιλία του ζήτησε εκτενώς συγγνώμη για τη βίαιη συμπεριφορά του.

Για να κατανοηθεί το αστείο που προκάλεσε την οργή του Σμιθ, πρέπει να ξέρουμε πρόσωπα και πράγματα. Η Τζέιντα Πίνκετ Σμιθ πάσχει από αλωπεκία και έχει το κεφάλι της ξυρισμένο. Ο Κρις Ροκ είπε: «Τζέιντα, σε αγαπώ. Περιμένω πώς και πώς το GI Jane II», υπαινιγμός στην ταινία GI Jane του 1997 (δεν ξέρω τον ελληνικό τίτλο), στην οποία πρωταγωνιστούσε, με σχεδόν ξυρισμένο κεφάλι, η Ντέμι Μουρ. Γι’ αυτό και όταν ο δράστης του χαστουκιού φώναξε, δυο φορές, «Μην πιάνεις τη γυναίκα μου στο στόμα σου» (keep my wife’s name out of your fucking mouth, που δεν θα το αποδώσουμε «στο γαμημένο στόμα σου», αλλά θα πούμε κάτι σαν «ρε μαλάκα») το θύμα του χαστουκίσματος διαμαρτυρήθηκε «Ήταν ένα αστείο για τη GI Jane».

Ο Κρις Ροκ αντέδρασε με απίστευτη ψυχραιμία, κάτι που έκανε πολλούς να υποψιαστούν ότι το όλο περιστατικό ήταν ένα στημένο δρώμενο, για να γίνει ντόρος. Είπαν μάλιστα ότι ο παρουσιαστής φορούσε και προστατευτικό στο στόμα του, για να μην του κάνει πληγή το χαστούκι. Δεν ξέρω, δεν απαντώ, αν και δεν το αποκλείω.

Το επεισόδιο σχολιάστηκε ποικιλότροπα -και μέχρι τελικής πτώσεως. Πολλοί δικαιολόγησαν τον δράστη. Γενικεύοντας, ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης έγραψε ότι, ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο γεγονός, «Ένα πιστεύω ωστόσο ακράδαντα. Πως ένας άντρας πρέπει να είναι διατεθειμένος και να έρθει στα χέρια, και να φάει ξύλο και να ρίξει ξύλο υπερασπιζόμενος τη γυναίκα που συνοδεύει. Όχι βεβαίως από ιδιοκτησιακή αντίληψη. Αλλά από ένα αρχαίο αίσθημα τιμής. Ανδρείας. Ας μη φοβόμαστε τις λέξεις, λεβεντιάς. Που αν χαθεί, θα καταντήσουμε άχθος αρούρης«. Βέβαια, το ίδιο αρχαίο αίσθημα τιμής, ανδρείας και λεβεντιάς έχει οδηγήσει σε αμέτρητα περιστατικά βίας εναντίον γυναικών, αλλά και σε πάρα πολλές γυναικοκτονίες -που θυμίζω ότι παλιότερα ονομάζονταν, ακριβώς, «εγκλήματα τιμής» και συχνά είχαν ευνοϊκή αντιμετώπιση στο δικαστήριο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δυσετυμολόγητα, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κινηματογράφος | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 221 Σχόλια »

Προπαγάνδα και ενημέρωση

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2022

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες στο ηλεπεριοδικό 2020magΌπως θα ξέρετε, στο ηλεπεριοδικό αυτό δημοσιεύω άρθρα με Λέξεις της επικαιρότητας -σαν εκείνα που δημοσίευα κάθε μήνα στα Ενθέματα της Αυγής. Εδώ μπορείτε να βρείτε όλα μου αυτά τα άρθρα, 15 ως τώρα. Η εικονογράφηση είναι του περιοδικού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εκκλησία, Ιστορίες λέξεων, Λατινικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 122 Σχόλια »

Από τον μαέστρο στον μάστορα

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2022

Εδώ και καιρό γράφουμε λεξιλογικά άρθρα που έχουν αφορμή από την επικαιρότητα, όπως το χτεσινό για το εμπάργκο. Αλλά δεν είναι ευχάριστη η επικαιρότητα. Ούτε τώρα με τον πόλεμο, ούτε παλιότερα με την πανδημία. Καλό είναι να τη συζητάμε, καλό είναι πού και πού να ξεφεύγουμε· κι επειδή εδώ λεξιλογούμε, λεξιλογώντας θα ξεφύγουμε.

Πριν από λίγο καιρό, ο φίλος μας ο Pedis, αν θυμάμαι καλά, είχε ζητήσει ένα άρθρο για τον μάστορα και τον μαέστρο. Ομολογώ πως είχα κάποιον ενδοιασμό, επειδή οι δυο αυτές λέξεις ανήκουν σε μια εξαιρετικά πολυμελή οικογένεια, με πολλά παρακλάδια σε διάφορες γλώσσες, τόσο μεγάλη που είναι δύσκολο να καλυφθεί σε ένα άρθρο. Αλλά τελικά αποφάσισα να πω εγώ μερικά βασικά και να συμπληρώσετε κι εσείς. Σε μεγάλο βαθμό το άρθρο θα στηριχτεί σε ένα καλό σημείωμα που υπάρχει στο ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη.

Οι μεγάλες οικογένειες έχουν κάποιον ιστορικό ή μυθικό γενάρχη. Για την οικογένεια που μας ενδιαφέρει, του μάστορα και του μαέστρου, ο γενάρχης αυτός είναι η λατινική λέξη magister, που σήμαινε «επιστάτης, διοικητής» αλλά και «διδάσκαλος, καθοδηγητής, σύμβουλος». Το λατινικό magister ήταν αντίστοιχο του ελλην. άρχων, και συνήθως συνοδευόταν από μια άλλη λέξη που προσδιόριζε τον τομέα αρμοδιότητας του αξιωματούχου: Magister equitum ονομαζόταν ο ίππαρχος, magister sacrorum ο αρχιερέας, magister populi ο άρχων του λαού, ο δικτάτωρ (κάποτε θα γράψουμε άρθρο και γι’ αυτή τη λέξη με το λαμπρό ξεκίνημα και τα κακά στερνά).

H λατινική λέξη magister κατά λέξη σημαίνει «μεγαλύτερος από» και προέρχεται από το επίρρ. magis («περισσότερο») και το επίθετο magnus που σημαίνει «μέγας» και που είναι συγγενικό με το ελληνικό «μέγας» αφού ανάγονται στην ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα.

H λατινική λέξη, λοιπόν, έδωσε πολλούς απογόνους. Ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ. συναντάμε στην ελληνιστική κοινή εξελληνισμένους τύπους: μαγίστωρ και μάγιστρος (και το θηλυκό, μαγίστρισσα), λέξεις που αποτέλεσαν τίτλους αξιωματούχων στη βυζαντινή αυτοκρατορία και είναι πολύ συχνές από τον 4ο αιώνα, κάποιες φορές σε πολυλεκτικούς όρους κατά το λατινικό πρότυπο π.χ. μάγιστρος των (θείων) οφφικίων. Σε επόμενους αιώνες, βρίσκουμε και τον τίτλο «μέγας μάγιστρος» για δυτικά μοναχικά τάγματα, ιδίως τους Ιωαννίτες ιππότες.

Η λέξη μαγίστωρ πήρε και τη σημασία του δάσκαλου και στο λεξικό του Ησυχίου, τον 6ο αιώνα, βρίσκουμε το λήμμα: μαγίστωρ: επιστάτης, διδάσκαλος.

Στη συνέχεια, εμφανίζονται οι τύποι μαΐστωρ και μαΐστορας, μαΐστορος, τόσο με τη σημασία «δάσκαλος» όσο και με τη σημασία «έμπειρος τεχνίτης, αρχιτεχνίτης». Ας πούμε, στη Διήγησιν περί της Αγίας Σοφίας διαβάζουμε: «Ὑπῆρχον δὲ τεχνῖται μαΐστορες ἑκατόν, ἔχοντες ἕκαστος αὐτῶν ἀνὰ ἑκατὸν ἀνδρῶν…». Εδώ είναι αρχιτεχνίτης, επικεφαλής συνεργείου. Στην Παιδιόφραστο διήγησι, πάλι: «οι μαΐστορες, τσαγκράδες, δοξαράδες…», εδώ είναι απλώς οι τεχνίτες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 206 Σχόλια »

Πόλεμος

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2022

Μαύρη μέρα ήταν η χτεσινή, καθώς ξημέρωσε με γενικευμένη ρωσική επίθεση και εισβολή στην Ουκρανία.

Δεν έχει νόημα να ανακεφαλαιώσω εδώ τις μέχρι τώρα ειδήσεις από το μέτωπο, αφού άλλωστε η κατάσταση θα αλλάξει ώσπου να δημοσιευτεί το άρθρο και να το διαβάσετε εσείς. Πάντως, φαίνεται ότι η ρωσική εισβολή συνεχίζεται, πέρα από τις δυο επαρχίες του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ/Λουγκάνσκ, πλησιάζει στο Κίεβο, με πιθανό σκοπό να επεκταθεί σε ολόκληρη την Ουκρανία.

Οι συνέπειες της χτεσινής απόφασης του Βλαντιμίρ Πούτιν κατά πάσα πιθανότητα θα σημαδέψουν την εποχή μας σε βάθος τουλάχιστον δεκαετίας και μόνο καλές δεν θα είναι, για τους απλούς ανθρώπους στην Ουκρανία, τη Ρωσία και στην Ευρώπη.

Η οποία Ευρώπη είναι η μεγάλη ηττημένη της σύγκρουσης καθώς κινδυνεύει να βγει βαριά τραυματισμένη, με το κύρος της εξαερωμένο και βυθισμένη σε ενεργειακή και οικονομική κρίση -ενώ οι Αμερικανοί, που σε μεγάλο βαθμό εξώθησαν τα πράγματα ως εδώ, θα βρουν αγορές για το υγροποιημένο φυσικό αέριό τους που θ’ αντικαταστήσει το ρωσικό.

Πρώτη φορά ήχησαν βόμβες στην Ευρώπη μετά το 1945, είπαν πολλοί, λησμονώντας τη διπλανή μας Γιουγκοσλαβία στη δεκαετία του 90 και ειδικά το 1999 (ή και την Κύπρο το 1974). Όχι, δεν ήταν χτες η πρώτη φορά. Αλλά οι χτεσινές εξελίξεις εγκυμονούν κίνδυνο πολύ μεγαλύτερης ανάφλεξης και πολύ πιο εκτεταμένων συνεπειών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διεθνή, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 265 Σχόλια »

Στη γαλαρία

Posted by sarant στο 18 Φεβρουαρίου, 2022

Την ιδέα για το σημερινό άρθρο μού την έδωσε ένα τραγούδι, που έχει παρόμοιο τίτλο με το άρθρο μας και που το άκουσα μάλλον τυχαία στο Γιουτούμπ. Κατά πάσα πιθανότητα, δεν είχα ξανακούσει το τραγούδι αυτό, κι ας είναι παλιό, του 1977, εκτός κι αν το έχω ξεχάσει. Λοιπόν, σε μουσική Κώστα Χατζή και στίχους Σώτιας Τσώτου, η Μαρινέλλα τραγουδάει τη Γαλαρία:

Η γαλαρία του τίτλου βρίσκεται σε κινηματογράφο.

Οι στίχοι αναπτύσσουν την αντίθεση ανάμεσα στους θεατές που βρίσκονται στην πλατεία, κατά τεκμήριο εύπορους, βολεμένους και μεσήλικες, και σε εκείνους της γαλαρίας, νέους, φτωχούς και ανήσυχους.

Εμείς οι δυο στη γαλαρία Ρομάντζο και ταλαιπωρία Ιδρώτας και φιλοσοφία Γλυκιά ζωή στη γαλαρία
Οι άλλοι κάτω στην πλατεία Βελούδο και υπεροψία Διαμάντια και καχυποψία Μα τι ζωή και στην πλατεία

Και πιο κάτω, στο ρεφρέν, με το «το ίδιο έργο ο σινεμάς» νομίζω πως δείχνει και την ηλικία των στίχων -λέει κανείς εικοσάχρονος σήμερα «ο σινεμάς»; (Μπορεί και να το λέει, πείτε μου).

Η γαλαρία λοιπόν του τίτλου βρίσκεται σε κινηματογράφο, εξώστη θα τη λέγαμε, αλλά η λέξη έχει κι άλλες σημασίες, πέρα από τις αίθουσες κινηματογράφου ή θεάτρου.

Η βασική σημασία της λέξης στα ελληνικά ήταν στοά, ιδίως στοά ορυχείου -σήραγγα δηλαδή υπόγεια και συνήθως όχι φυσική αλλά κατασκευασμένη από τον άνθρωπο, με υποστυλώματα κτλ. Αυτή είναι και η πρώτη σημασία που βρίσκουμε στα λεξικά. Υπάρχει κι ένα μυθιστόρημα, του κομμουνιστή συγγραφέα Κώστα Κοτζιά (αδελφού του Αλέξανδρου) που έχει τίτλο Γαλαρία Νο 7, και αφηγείται μια μεγάλη απεργία σε λιγνιτωρυχείο.

Η γαλαρία του τραγουδιού της Σώτιας Τσώτου είναι η δεύτερη σημασία της λέξης. Είναι ο εξώστης του κινηματογράφου ή του θεάτρου, πάνω από την πλατεία -στον εξώστη τα εισιτήρια συχνά είναι φτηνότερα και το κοινό πιο νεανικό, όπως λέει και το τραγούδι που ακούσαμε.

Κατ’ επέκταση, γαλαρία ονομάστηκαν επίσης οι τελευταίες θέσεις σε λεωφορεία και πούλμαν, οι οποίες επίσης είναι κάπως υπερυψωμένες σε σύγκριση με τις υπόλοιπες. Κι αν θυμάμαι καλά από τα σχολικά μου χρόνια, γαλαρία λέγαμε και τα τελευταία θρανία μέσα στην τάξη του σχολείου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , | 174 Σχόλια »