Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Κομμουνιστικό κίνημα’ Category

Ο Λένιν, ο διάβολος και η γιαγιά του

Posted by sarant στο 26 Νοεμβρίου, 2014

Το σημερινό άρθρο πετυχαίνει έναν πρωτότυπο συνδυασμό: συνδυάζει λαογραφία, σοσιαλιστικό κίνημα και την αγάπη του ιστολογίου για την επαλήθευση των αποφθεγμάτων, που συχνά αποδίδονται σε διάσημα πρόσωπα που δεν τα έχουν πει (και έτσι χαρακτηρίζονται «αποφεύγματα»). Επιπλέον, ομολογώ ότι το θέμα δεν το έχω διερευνήσει όσο θα ήθελα, αλλά ελπίζω ότι η συλλογική σοφία του ιστολογίου θα προσθέσει κάποια στοιχεία.

Στην κυριακάτικη συνέντευξή του στο Βήμα, το στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ Γιάννης Μηλιός, αναφερόμενος στο ενδεχόμενο κυβερνητικής συνεργασίας του ΣΥΡΙΖΑ με άλλες δυνάμεις, ανέφερε: «Η αυτοδυναμία είναι το ισχυρό όπλο μιας αριστερής κυβέρνησης απέναντι στην ολιγαρχία και στους δανειστές. Δεν είμαι οπαδός της «λενινιστικής» άποψης «θα συμμαχήσω ακόμη και με τον Διάβολο για να γίνουμε κυβέρνηση». Αλλο επανάσταση, άλλο εκλογές. Οι δεσμεύσεις μας θα συνυπογραφούν με τον λαό. Αυτός είναι και ο μοναδικός μας κριτής. Τόσο πριν όσο και μετά τις εκλογές».

Θα σταθώ στο απόσπασμα: Δεν είμαι οπαδός της «λενινιστικής» άποψης «θα συμμαχήσω ακόμη και με τον Διάβολο για να γίνουμε κυβέρνηση». Αλλο επανάσταση, άλλο εκλογές, που το βρίσκω προβληματικό από πολλές απόψεις. Καταρχάς, ο Γ. Μηλιός φαίνεται να θεωρεί ότι ένα κόμμα που επιδιώκει να σχηματίσει κυβέρνηση (και μάλιστα αυτοδύναμη) με εκλογές πρέπει να είναι πιο εκλεκτικό στις συνεργασίες του από ένα κόμμα που ακολουθεί τον επαναστατικό δρόμο. Αυτό μου φαίνεται οξύμωρο, αλλά μπορεί να πέφτω έξω.

Έπειτα, ο Γ. Μηλιός όχι απλώς αποδίδει στον Λένιν την άποψη «Θα συμμαχήσω ακόμα και με τον Διάβολο …» αλλά τη θεωρεί και λενινιστική, που το βρίσκω υπερβολή. Με το να υιοθετήσει κάποιος διανοητής ή πολιτικός μια άποψη, δεν γίνεται η άποψη αυτή τμήμα της κοσμοθεωρίας του.

Ακόμα, το δεύτερο σκέλος της πρότασης, το «… για να γίνουμε κυβέρνηση», παρόλο που εγώ κάθε άλλο παρά ειδήμονας στον Λένιν είμαι, μου φαίνεται εντελώς αντιλενινιστική διατύπωση.

Το πιο βασικό όμως είναι ότι, όπως όλα δείχνουν, ο Λένιν δεν είπε ο ίδιος μια τέτοια φράση -αν και είναι αλήθεια ότι συχνά του αποδίδεται. Οπότε, συμπεραίνουμε ότι η απάντηση του Μηλιού ήταν απρόσεχτη, εκτός αν δώσουμε σημασία στα εισαγωγικά («λενινιστική») και θεωρήσουμε ότι ο Γ. Μηλιός, βάζοντας εισαγωγικά, εννοεί «την άποψη που κάποιοι θεωρούν λενινιστική».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Κομμουνιστικό κίνημα, Λαογραφία, Πολιτική, Το είπε/δεν το είπε, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 167 Σχόλια »

Μια διαμαρτυρία και ένα ποίημα για τα γενέθλια του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2014

Συμπληρώνονται σήμερα 126 χρόνια από τη γέννηση του αγαπημένου μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, στις 31 Οκτωβρίου 1888. Κάθε χρόνο, τέτοια μέρα (ή εκεί κοντά) συνηθίζω να δημοσιεύω κάτι σχετικό με τον Λαπαθιώτη, συνήθως κάποιο όχι πολύ γνωστό έργο του ή κάτι σχετικό με μια πτυχή της ζωής του.

Σήμερα θα σας παρουσιάσω κάτι σχετικό με την πολιτική δραστηριότητα του Λαπαθιώτη. Ο Λαπαθιώτης, θυμίζω, αν και γιος υψηλόβαθμου (αλλά και όχι αντιπροσωπευτικού) στρατιωτικού καριέρας, από νέος συμπαθούσε το σοσιαλιστικό κίνημα και αργότερα πλησίασε το κομμουνιστικό κόμμα. Τον βρίσκουμε να συνεισφέρει ένα σημαντικό ποσό σε έρανο του Ριζοσπάστη το 1920 και το 1921 να στέλνει στον Ριζοσπάστη θερμή επιστολή στην οποία δηλώνει «πιστός στρατιώτης του σκοπού». Το 1927 κάνει φιλοκομμουνιστικές δηλώσεις και ζητάει από τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών να πάψει να λογίζεται μέλος του ποιμνίου της ορθοδοξίας, ενώ αργότερα υπογράφει κείμενα διαμαρτυρίας μαζί με άλλους λογοτέχνες για διάφορα θέματα, καταθέτει μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη των φαντάρων του Καλπακιού και στέλνει μια συνεργασία στο αριστερό λογοτεχνικό περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι», το «Τραγούδι για το ξύπνημα του προλεταριάτου», το μοναδικό λογοτεχνικό του κείμενο που έχει πολιτικό χαρακτήρα.

Βέβαια, αυτή η συνοδοιπορία του δεν τον οδήγησε σε στενότερη ένταξη, έμεινε ως το τέλος συμπαθών. Ως το τέλος όμως, αν πιστέψουμε τη μαρτυρία του Κώστα Χριστοδούλου στον Τάσο Βουρνά, ότι λίγο καιρό πριν αυτοκτονήσει ήρθε σε επαφή με τον εφεδρικό ΕΛΑΣ της περιοχής των Εξαρχείων και τους παρέδωσε τα όπλα του στρατηγού πατέρα του.

Σήμερα θα παρουσιάσω ένα ενδιαφέρον ντοκουμέντο γιατί είναι το πρώτο κείμενο πολιτικής διαμαρτυρίας που έχουμε βρει να υπογράφει ο Λαπαθιώτης. Το κείμενο, που αρχικά δημοσιεύτηκε το 1925 στον Ριζοσπάστη, δεν έχει γίνει, απ’ όσο ξέρω, ευρύτερα γνωστό, αν και το συμπεριέλαβε ο Γιώργης Πικρός το 1978 σε μια συλλογή δημοσιευμάτων από τον προπολεμικό Ριζοσπάστη.

Όπως είπα, πρόκειται για διαμαρτυρία. Αλλά πρώτα να δούμε το πολιτικό πλαίσιο της εποχής. Βρισκόμαστε στις αρχές Αυγούστου 1925. Ο Θεόδωρος Πάγκαλος (ο παππούς του σημερινού απόμαχου πολιτικού) έχει αναλάβει πρωθυπουργός αλλά ακόμα δεν έχει προχωρήσει σε ανοιχτή δικτατορία -η Βουλή λειτουργεί. Ωστόσο έχει αρχίσει η περιστολή των ελευθεριών, μετά τη δημοσίευση του λεγόμενου «κατοχυρωτικού νόμου» του πολιτεύματος. Στα τέλη Ιουλίου, δώδεκα στελέχη του ΚΚΕ, ανάμεσα στους οποίους ο Παντελής Πουλιόπουλος, γραμματέας του κόμματος, ο Σεραφείμ Μάξιμος και ο Τάκης Φίτσος, συλλαμβάνονται και κλείνονται στις φυλακές Παραπηγμάτων για να παραπεμφθούν στο στρατοδικείο, και όντας προφυλακισμένοι πέφτουν θύματα ξυλοδαρμού και κακοποίησης από τους στρατιωτικούς που τους επιτηρούν. Ταυτόχρονα, παραπέμπεται σε δίκη ο Ριζοσπάστης για παραβίαση του «κατοχυρωτικού». Στις 1 Αυγούστου το βράδυ απαγορεύεται την τελευταία στιγμή η παράσταση του θεατρικού έργου του Ρομέν Ρολάν «Θα ρθει καιρός» (Le temps viendra) που δινόταν από θίασο φιλικά προσκείμενο στο ΚΚΕ, με σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων για τη Διεθνή Εργατική Βοήθεια.

Στις 3 Αυγούστου ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει την εξής «διαμαρτυρία νέων λογίων» (διατηρώ την ορθογραφία αλλά μονοτονίζω):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Κομμουνιστικό κίνημα, Λαπαθιώτης, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 43 Σχόλια »

Όταν ο Ζαχαριάδης συνάντησε τον Σεφέρη

Posted by sarant στο 29 Ιουνίου, 2014

zahariadis-dahauΤη συνάντηση δεν την εννοούμε με την κυριολεκτική, τη φυσική σημασία της. Απ’ όσο έψαξα, καμιά τέτοια συνάντηση δεν υπάρχει καταγραμμένη ανάμεσα στον γραμματέα του ΚΚΕ, τον Νίκο Ζαχαριάδη (1903-1973), και τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη (1900-1971), χωρίς ωστόσο να αποκλείεται  εντελώς. Αν συναντήθηκαν, αυτό θα έγινε στο διάστημα από τότε που ο Ζαχαριάδης επέστρεψε στην Αθήνα μετά το Νταχάου, τον Μάιο του 1945, μέχρι τότε που βγήκε στο βουνό, τον Απρίλιο του 1947, σχεδόν δυο χρόνια αργότερα. Τη φωτογραφία που βλέπετε την βρήκα στο Διαδίκτυο, και δείχνει τον Ζαχαριάδη μετά την επιστροφή του, με συγκρατούμενούς του στο Νταχάου -και αυτός που τον βλέπουμε δεξιά του, που σκύβει το κεφάλι, θα μπορούσαμε με πολλή φαντασία να υποθέσουμε πως είναι ο Σεφέρης, αν θέλαμε με το ζόρι να εικονογραφήσουμε μια συνάντησή τους -αλλά, ξαναλέω, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο ότι συνέβη τέτοια συνάντηση.

Εγώ εννοώ τη συνάντηση με τη φιλολογική έννοια του όρου, όχι την κυριολεκτική. Με την ίδια σημασία παλιότερα είχα γράψει για τον Βάρναλη που συνάντησε τον Καβάφη, εννοώντας όσα έγραψε ο ένας για τον άλλον. Κάτι ανάλογο θα δούμε κι εδώ, μια φιλολογική λεπτομέρεια που δεν ξέρω αν έχει καταγραφεί πουθενά.

Τον Οκτώβριο του 1946, ο Νίκος Ζαχαριάδης, γραμματέας του ΚΚΕ, έδωσε συνέντευξη στον Κηθ Ουίλερ, ανταποκριτή της εφημερίδας Chicago Daily Times, ή «Ημερήσιος Χρόνος του Σικάγου» όπως το γράφει ο Ριζοσπάστης, μια και την εποχή εκείνη συνηθιζόταν να μεταφράζονται οι τίτλοι των εφημερίδων. Η συνέντευξη αναδημοσιεύτηκε σε πρωτοσέλιδο στον Ριζοσπάστη, την Κυριακή 6 Οκτωβρίου 1946, και μπορείτε εδώ να δείτε ολόκληρη την πρώτη σελίδα της εφημερίδας.

Όπως έχει γράψει και ο πατέρας μου στο αυτοβιογραφικό του πεζογράφημα, ακριβώς για τον Οκτώβριο του 1946: Ήταν μια περίεργη και αντιφατική περίοδος. Παρά την τρομοκρατία και τις εκατοντάδες δολοφονίες αριστερών, ακόμα και μέσα στην Αθήνα, τα γραφεία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ ήταν ανοιχτά και ο “Ριζοσπάστης” και η “Ελεύθερη Ελλάδα” κυκλοφορούσαν κανονικά. Στην ύπαιθρο οι διωγμοί κατά των αριστερών και η αιματηρή τρομοκρατία των χιτών είχε οδηγήσει πολύν κόσμο στο βουνό αλλά πολύ περισσότερους στις μεγάλες πόλεις και ιδίως στην Αθήνα. Το αντάρτικο φούντωνε και ο ταχτικός στρατός έδειχνε ανίκανος να το καταστείλει. Όλοι πιστεύαμε πως η κατάρρευση του μοναρχοφασισμού ήταν ζήτημα μηνών, το Κόμμα όμως δίσταζε και δεν έδινε το σύνθημα της γενικής εξέγερσης, που όλοι περιμέναμε, μ΄ όλο που τα πράγματα από πολιτικής πλευράς χειροτέρευαν σταθερά. Έγινε το νόθο δημοψήφισμα και μας ξανάρθανε οι Γλυξβούργοι. Τα έκτακτα μέτρα επεκτείνονταν σε καινούργιες περιοχές, ώσπου  κάλυψαν όλη τη χώρα. Παράλληλα με τις παρακρατικές δολοφονίες άρχισαν οι δικαστικές εκτελέσεις αγωνιστών, ενώ στις γειτονιές της Αθήνας πλήθαιναν τα μπλόκα της Αστυνομίας και οι επιθέσεις των χιτών κατά αριστερών πολιτών.

Η συνέντευξη έχει και άλλα ενδιαφέροντα σημεία, αλλά εγώ θα εστιαστώ σε μία μόνο ερώτηση -και την απάντησή της. Ρωτάει λοιπόν ο Αμερικανός δημοσιογράφος, ο Keith Wheeler, που να πούμε παρεμπιπτόντως ότι ήταν διακεκριμένος πολεμικός ανταποκριτής:

Ερώτηση 8η: Γιατί κατά τη γνώμη σας οι αρχές επιτρέπουν να λειτουργούν τα γραφεία του ΚΚΕ στην Αθήνα χωρίς να επεμβαίνουν, και επιτρέπουν επίσης τη συνέχιση της εκδόσεως των αριστερών εφημερίδων χωρίς διακοπή, ενώ αριστεροί σαν άτομα έξω από την Αθήνα υπόκεινται σε καταδίωξη;

Απάντηση του Ζαχαριάδη:

Η δημοκρατική νομιμοφάνεια στην Ελλάδα είναι ένα μικρό νησάκι που λέγεται Αθήνα, και που αυτό κάνει νερά. Η κυβέρνηση δε διώκει ακόμα την κεντρική ηγεσία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ γιατί απλούστατα, παρ’ όλη την καλή θέλησή της, δεν μπορεί να στηρίξει μια νόμιμη και βάσιμη κατηγορία εναντίον της. Έτσι η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη, για την ώρα τουλάχιστον, να τηρεί τα προσχήματα, ενώ παράλληλα «ξύνει τα νύχια της» για να βρει αφορμές δίωξης, και από μήνες τώρα συγκεντρώνει «στοιχεία» για να στηρίξει μια τέτοια δίωξη. Μην ξεχνάμε όμως ακόμα ότι μια τέτοια δίωξη αποτελεί δίκοπο μαχαίρι. Και είναι άγνωστo ακόμα ποιον θα κόψει πιο βαθιά το μαχαίρι αυτό. Ένας ποιητής μας έχει πει ότι οι άνθρωποι που σηκώνουν βαριές πέτρες βουλιάζουν. Τέτοιες πέτρες θέλουν και γερούς ανθρώπους. Η δίωξη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ είναι πολύ βαριά πέτρα. Και τα πράγματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι που το επιχείρησαν αυτό βουλιάζουν γιατί, όπως φαίνεται, είναι μικροί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Κομμουνιστικό κίνημα, Μικροφιλολογικά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 153 Σχόλια »

Ένα λεξικό για την αριστερά

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2014

alexlexΠριν από δυο-τρία χρόνια, διάβαζα ένα φιλολογικό άρθρο μιας έγκριτης κριτικού στο οποίο γινόταν λόγος για τον Λευτέρη Αποστολου, το ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Στο άρθρο υπήρχε μια υποσημείωση, που μας πληροφορούσε οτι ο Αποστόλου μεταπολεμικά διετέλεσε δήμαρχος Μυτιλήνης. Επειδή κρατάω από τη Μυτιλήνη, κατάλαβα αμέσως ότι αυτό ήταν λάθος. Δήμαρχος Μυτιλήνης δεν ήταν ο Λευτέρης αλλά ο Απόστολος Αποστόλου, ο περίφημος «δάσκαλος» όπως τον αποκαλούσαν (ήταν καθηγητής Χημείας), που παλιότερα είχα παρουσιάσει εδώ αποσπάσματα από τα απομνημονεύματά του. Η κριτικός είχε μπερδέψει τον Λευτέρη Αποστόλου, που δεν είχε άλλωστε καμιά σχέση με τη Μυτιλήνη, με τον Απόστολο. Αλλά δεν μπορεί να τους ξέρει κανείς όλους, οπότε χρειάζονται βοηθήματα.

Ένα βιβλίο που θα βοηθούσε την κριτικό να αποφύγει το λαθάκι, είναι και το βιβλίο για το οποίο θα σας μιλήσω σήμερα, το «Ιστορικό λεξικό του ελληνικού εργατικού κινήματος» του Γιώργου Αλεξάτου. Στη φωτογραφία αριστερά βλέπετε το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης, του 2008. Στο μεταξύ το βιβλίο έχει φτάσει στην τρίτη έκδοση, που έχει ίδιο εξώφυλλο με διαφορά στο όνομα του εκδοτικού οίκου, που έχει αλλάξει.

Στις 318 σελίδες του λεξικού του, ο Αλεξάτος περιλαμβάνει περίπου 1400 λήμματα, για ανθρώπους, οργανώσεις, κόμματα και έντυπα που συνδέονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο με το ελληνικό αριστερό κίνημα, από το Αβάντι έως την Ώρα της Αλλαγής (κατά σύμπτωση και το πρώτο και το τελευταίο λήμμα του λεξικού αφορούν εφημερίδες: η πρώτη ήταν όργανο της σοσιαλιστικής Φεντερασιόν των εργατών της Θεσσαλονίκης ενώ η δεύτερη έβγαινε επί δικτατορίας από μια τροτσκιστική οργάνωση στη Δυτική Ευρώπη).

Ο Αλεξάτος, γεννημένος το 1956, είναι ιδιόμορφη, μοναδική θα έλεγα, περίπτωση αυτοδίδακτου ιστορικού και διανοούμενου, αφού έχει τελειώσει νυχτερινό γυμνάσιο, έχει δουλέψει οικοδόμος και συμμετέχει από τα νεανικά του χρόνια στο αριστερό κίνημα, σε διάφορες οργανώσεις και συλλογικότητες, κυρίως της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς. Έχει γράψει κι άλλα βιβλία, ανάμεσα στα οποία το γνωστότερο ίσως είναι το μυθιστόρημα εναλλακτικής ιστορίας Πλατεία Μπελογιάννη, στο οποίο ο εμφύλιος πόλεμος έχει οδηγήσει στη δημιουργία δύο ελληνικών κρατών, μιας λαϊκής δημοκρατίας στον βορρά και ενός βασιλείου στον νότο. Δεν θα μιλήσω γι’ αυτό το βιβλίο γιατί δεν το έχω διαβάσει, όπως άλλωστε δεν έχω διαβάσει το ‘αντίθετο’ μυθιστόρημα εναλλακτικής ιστορίας του Δημήτρη Φύσσα (Πλατεία Λένιν, πρώην Συντάγματος). Έχω φυλλομετρήσει τη μελέτη του Αλεξάτου «Το τραγούδι των ηττημένων«, μια μελέτη για το μεταπολεμικό λαϊκό τραγούδι, και εντυπωσιάστηκα από την πυκνή τεκμηρίωση -αλλά εδώ θα μιλήσω για το Ιστορικό Λεξικό μόνο.

Γιατί να υπάρχει ένα ιστορικό λεξικό του ελληνικού εργατικού κινήματος; Δεν αρκούν οι εγκυκλοπαίδειες; Πέρα από το ότι στην εποχή μας η έντυπη, πολύτομη εγκυκλοπαίδεια τύπου Μπριτάνικας βρίσκεται σε φάση εξαφάνισης, πάρα πολλά λήμματα του λεξικού δεν τα έχει καμιά εγκυκλοπαίδεια είτε επειδή είναι νεότερα (αφού έχει πολλά χρόνια να εκδοθεί έντυπη εγκυκλοπαίδεια στη χώρα μας) είτε επειδή οι συντάκτες της, μην έχοντας την ιδιαίτερη οπτική γωνία του λεξικού, δεν τα έκριναν άξια συμπερίληψης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Εργατικό κίνημα, Κομμουνιστικό κίνημα, Πρόσφατη ιστορία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , | 43 Σχόλια »