Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Κριτική βιβλίου’ Category

Το Φύλλο μηδέν του Ουμπέρτο Έκο

Posted by sarant στο 20 Αύγουστος, 2015

eko-fillo-midenΤον περασμένο μήνα, στο άρθρο μου για τα «βιβλία για το καλοκαίρι», είχα αναφερθεί στο τελευταίο βιβλίο του  Ουμπέρτο Έκο Φύλλο μηδέν.  Στα σχόλια, ο φίλος μας ο Pedis με κάλεσε να πω τη γνώμη μου για το βιβλίο, ενώ ένας άλλος φίλος σχολίασε ότι δεν είναι βιβλίο «για το καλοκαίρι», αφού μπορείς να το βγάλεις σε μια καθισιά, σ’ ένα απόγευμα. Ο Pedis, πρέπει να πω, σε ένα παλιότερο σχόλιό του είχε κάνει μια εκτενή, αν και όχι πολύ επαινετική, αναφορά στο βιβλίο του Έκο.

Και οι δυο έχουν δίκιο: και ο φίλος που είπε ότι μπορείς να το τελειώσεις γρήγορα, και ο Pedis που δεν ενθουσιάστηκε. Το «Φύλλο μηδέν» δεν είναι σαν τα μυθιστορήματα του Έκο που διαβάσαμε με ενδιαφέρον ή και με απληστία, έργα ογκώδη και πλούσια από το Όνομα του Ρόδου ίσαμε το πιο πρόσφατο Κοιμητήριο της Πράγας (που το παρουσιάσαμε κι εδώ), περνώντας από τον Μπαουντολίνο ή το Εκκρεμές του Φουκώ. Είναι πιο μικρό, από πολλές απόψεις, πιο ρηχό, αν και πιο ευκολοδιάβαστο, τουλάχιστον σε σύγκριση με κάποια παλιότερα, μια και δεν είναι καθόλου μπερδεμένο.

Βέβαια, το βιβλίο εκδόθηκε στα ελληνικά (και, υποθέτω σε άλλες γλώσσες) με πολλές τυμπανοκρουσίες, και, όπως διαφημίστηκε, σε τιράζ 50.000 αντιτύπων -δεν είναι η πρώτη φορά που το αναξιόλογο έργο ενός ηλικιωμένου μεγάλου συγγραφέα προβάλλεται δυσανάλογα και δέχεται κριτικούς επαίνους που ουσιαστικά αντανακλούν την εκτίμηση προς το σύνολο του έργου του δημιουργού του.

Ο τίτλος εννοεί το δοκιμαστικό φύλλο μιας εφημερίδας, που έχει καθιερωθεί να παίρνει τον αριθμό μηδέν -έτσι ονομάζονται τα φύλλα που ετοιμάζουν οι συντάκτες μιας υπό έκδοση εφημερίδας για να πάρουν το κολάι της δουλειάς, να ρονταριστούν σαν ομάδα, να δουν τι τεχνικά και άλλα προβλήματα υπάρχουν, φύλλα που δεν κυκλοφορούν στα περίπτερα και δεν τα βλέπει το μάτι του αναγνώστη.

Στο μυθιστόρημα, ο κεντρικός ήρωας είναι ένας αποτυχημένος γραφιάς, ο Κολόνα, που τον πλησιάζει ένας γνωστός του δημοσιογράφος, ο Σιμέι, και του προτείνει να συμμετάσχει στο επιτελείο μιας καινούργιας εφημερίδας, που θα βγάλει κάμποσα δοκιμαστικά φύλλα, όχι όμως σαν προετοιμασία για την κανονική της έκδοση αλλά για να τα χρησιμοποιήσει ο ανώνυμος χρηματοδότης για να εκβιάσει υψηλά ιστάμενους και να πετύχει άλλους επιχειρηματικούς σκοπούς του: εφημερίδα δεν πρόκειται να βγει, και αυτό το μυστικό δεν το ξέρουν οι άλλοι δημοσιογράφοι, που όλοι τους είναι τρίτης και τέταρτης διαλογής. Ο Κολόνα τυπικά θα έχει το ρόλο του συμβούλου σε θέματα σωστού χειρισμού της γλώσσας, αλλά στην πραγματικότητα δουλειά του θα είναι να συγγράψει για λογαριασμό του Σιμέι ένα μυθιστόρημα στο οποίο θα αφηγείται την ιστορία της έκδοσης (που πρόκειται να ματαιωθεί) -ο Κολόνα θα πληρωθεί για να το γράψει, αλλά ο Σιμέι θα το υπογράψει.

Από τους υπόλοιπους συντάκτες ξεχωρίζουν η Μάια, μια νεαρή παραλίγο φιλόλογος, που τα φτιάχνει με τον Κολόνα, και ο Μπραγκαντότσο, που συνεχώς ερευνά θεωρίες συνωμοσίας και παρουσιάζει κομματιαστά στον Κολόνα μια φοβερή αποκάλυψη: ο Ντούτσε δεν είχε εκτελεστεί από παρτιζάνους τις τελευταίες μέρες της κατάρρευσης του Άξονα, ένας σωσίας πήρε τη θέση του -ο αληθινός Μουσολίνι φυγαδεύτηκε στο εξωτερικό, οι δε ακροδεξιοί προετοίμαζαν μεθοδικά την επάνοδό του. Ωστόσο, πριν ο Μπραγκαντότσο αποφασίσει πώς θα χειριστεί το φοβερό του εύρημα, πέφτει θύμα δολοφονίας -με αποτέλεσμα ο ανώνυμος χρηματοδότης να φοβηθεί και να διακόψει την (υποτιθέμενη) έκδοση κι έτσι να ματαιωθεί και το βιβλίο που θα έγραφε ο Κολόνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Κριτική βιβλίου, Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Υποσημειώσεις | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Για τα «Μαρασλειακά» της Μ. Ρεπούση

Posted by sarant στο 18 Φεβρουαρίου, 2013

marasl b178962Το όνομα της Μαρίας Ρεπούση έχει συνδεθεί με το διάσημο βιβλίο Ιστορίας της 6ης Δημοτικού, που δέχτηκε ολομέτωπη την επίθεση της εθνικιστικής δεξιάς (και μερικών αριστερών, που ελπίζω να το έχουν μετανιώσει πικρά) και που τελικά αποσύρθηκε, πράγμα το οποίο θεωρώ ότι αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες ιδεολογικές νίκες της ακροδεξιάς τις τελευταίες δεκαετίες. Τότε που μαινόταν η ακροδεξιά επίθεση ήταν δύσκολο να κρίνει κανείς το βιβλίο νηφάλια, από φόβο μήπως ταυτιστεί με τους καρατζαφέρηδες και τους καραμπελιάδες.

Σήμερα, αρκετά χρόνια μετά, κυκλοφορεί το νέο βιβλίο της Μαρίας Ρεπούση, τα «Μαρασλειακά». Επειδή στο μεταξύ η Μαρία Ρεπούση είναι βουλευτίνα της ΔΗΜΑΡ, υπάρχει παρόμοιος φόβος: μήπως η κριτική στο βιβλίο της θεωρηθεί έμμεση κριτική προς το κόμμα της και την επιλογή του να συμμετάσχει στην τρικομματική συγκυβέρνηση. Βέβαια, μέχρι τώρα, οι κριτικές που έχω διαβάσει ήταν σχεδόν όλες ανεπιφύλακτα επαινετικές. Εγώ, παρόλο που δεν είμαι ιστορικός, έχω αρκετά ασχοληθεί με τον μεσοπόλεμο κυρίως από τη σκοπιά της ιστορίας της λογοτεχνίας· και επειδή στο αρχείο μου έχω αρκετές πρωτογενείς πηγές, δεν ήταν πολύ δύσκολο να ελέγξω κάποια από τα γραφόμενα στο βιβλίο της Μ. Ρεπούση. Ομολογώ ότι δεν έχω μείνει ικανοποιημένος και σας διαβεβαιώνω ότι η αρνητική μου κριτική δεν υπαγορεύεται από την πολιτική τοποθέτηση της συγγραφέα. Πάντως, σας προειδοποιώ ότι το κείμενό μου είναι πολύ εκτενές. Επίσης, κατά το δυνατόν θα παρακαλούσα τα σχόλιά σας να μην εστιαστούν μόνο στο βιβλίο Ιστορίας της 6ης Δημοτικού.

Επειδή πιθανόν οι περισσότεροι να μην έχουν φρέσκα τα γεγονότα, θα κάνω μια τηλεγραφική ανασκόπηση. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917-20 που έβαλε τη δημοτική στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση (Το αλφαβητάρι με τον ήλιο, Τα ψηλά βουνά) σταμάτησε απότομα μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, οπότε επανήλθε δριμύτερη η καθαρεύουσα και τα νέα διδακτικά βιβλία οδηγήθηκαν στην πυρά. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή και την εκδίωξη του βασιλιά, η επαναστατική κυβέρνηση επανέφερε τους διωγμένους δημοτικιστές στην ηγεσία της εκπαίδευσης. Πλάι στο Μαράσλειο Διδασκαλείο, που το ανέλαβε ο Δελμούζος, και που εκπαίδευε δασκάλους για τα δημοτικά σχολεία, ιδρύθηκε, ως αντίπαλο δέος στη Φιλοσοφική σχολή που ήταν προπύργιο του γλωσσικού συντηρητισμού, η Παιδαγωγική Ακαδημία, με αποστολή να μετεκπαιδεύει καθηγητές για τη μέση εκπαίδευση. Διευθυντής της ο Δημ. Γληνός. Τα δυο ιδρύματα συστεγάζονταν και αλληλοσυμπληρώνονταν· στελεχώθηκαν με δημοτικιστές, αρκετούς από αυτούς αριστερούς (Ιορδανίδης, Βάρναλης, Ιμβριώτου). Με την όξυνση των αντιθέσεων η κοινωνικοπολιτική συγκυρία γίνεται ολοένα και πιο αρνητική για τους πρωτεργάτες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης· στα τέλη του 1924 μια μερίδα των Φιλελευθέρων συντάχθηκε με την αντίδραση και άρχισε να επιτίθεται στο Μαρασλειακό συγκρότημα. Πρώτο θύμα ήταν ο Βάρναλης που παύθηκε για αντιπατριωτικούς στίχους (στο δημοσιευμένο τρία χρόνια νωρίτερα Φως που καίει), δεύτερος δέχτηκε επίθεση ο Ιορδανίδης, που ήταν κομμουνιστής και επιπλέον η σύζυγός του ήταν υπάλληλος της σοβιετικής πρεσβείας (πρόκειται για τη Μαρία Ιορδανίδου, την αγαπημένη συγγραφέα της Λωξάντρας), και το κακό τρίτωσε όταν στη συνέχεια δέχεται επίθεση η Ρόζα Ιμβριώτου γιατί δίδασκε το μάθημα της ιστορίας σύμφωνα με τον ιστορικό υλισμό (είχε εκδοθεί πρόσφατα και το βιβλίο του Κορδάτου για την κοινωνική σημασία της επανάστασης του 1821). Τότε αρχίζουν και τα καθαυτό Μαρασλειακά. Με τη δικτατορία Πάγκαλου η συντηρητική επίθεση εξαπολύεται πλέον ολομέτωπη, οι δημοτικιστές χάνουν τα ερείσματά τους, και τελικά όλοι οι πρωτεργάτες της μεταρρύθμισης απολύονται στις αρχές του 1926, η Παιδαγωγική Ακαδημία καταργείται και η μεταρρύθμιση ενταφιάζεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Γλωσσικό ζήτημα, Δημοτικισμός, Εκπαίδευση, Κριτική βιβλίου, Λαθροχειρίες, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 221 Σχόλια »

Είκοσι αγκούγκλιστες παροιμίες, κι άλλες 6980 στο βιβλίο

Posted by sarant στο 22 Φεβρουαρίου, 2012

Τα κανάλια μάς διαβεβαιώνουν ότι σωθήκαμε («ευτυχώς που δεν πάθαμε και τίποτα», που έλεγε κι εκείνο το ανέκδοτο), ο πρωθυπουργός ότι η χτεσινή μέρα ήταν ιστορική, και ο υπουργός Οικονομικών ότι «αφαιρέθηκαν 107 δις από τις πλάτες των Ελλήνων» (πόσα αφαιρέθηκαν από τις τσέπες μας δεν μάθαμε, επειδή η αφαίμαξη συνεχίζεται). Οπότε, αφού όλα πάνε καλά, μπορούμε με αίσθημα εθνικής ανακούφισης να στραφούμε σε πιο ανώδυνα θέματα, κι έτσι παρουσιάζω σήμερα 20 αγκούγκλιστες παροιμίες.

Παρενθετικά, να πω ότι ο νεολογισμός «αγκούγκλιστος», που ξέχασα να τον προσθέσω στο Γλωσσάρι του ιστολογίου, που παρουσιάστηκε εδώ την προηγούμενη βδομάδα, μπορεί να σημαίνει τόσο ungoogled (τη λέξη που δεν γκουγκλίζεται) όσο και ungoogleable (τη λέξη που είναι αδύνατον να γκουγκλιστεί). Είναι αυτό μια αδυναμία της (τέλειας ωστόσο) γλώσσας μας που την έχουμε ξανασυζητήσει. Στην προκείμενη περίπτωση, «αγκούγκλιστες παροιμίες» είναι αυτές που δεν εμφανίζονται αν τις αναζητήσετε στο γκουγκλ, ungoogled, αλλά αγκούγκλιστες με την άλλη σημασία είναι οι λέξεις που γράφουμε με παρεμφερείς χαρακτήρες, όταν δεν θέλουμε να τις πιάσει η απόχη του γκουγκλ, π.χ. αν γράψω Σαραvτάκος βάζοντας το αγγλικό v αντί για το ν. Πριν μπω στο ψητό, να πω ότι ο τύπος «γκουγκλίζω» που χρησιμοποιώ εγώ, υπερέχει σε σχέση με το «γκουγκλάρω» που χρησιμοποιούν άλλοι, διότι το «αγκούγκλιστος» κάνει οικονομία μίας συλλαβής σε σύγκριση με το «αγκουγκλάριστος». Σε καιρούς λιτότητας, τέτοιες εξοικονομήσεις μπορεί να φανούν σωτήριες. Αλλά ας περάσουμε στις παροιμίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Κρήτη, Κριτική βιβλίου, Λαογραφία, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , | 164 Σχόλια »

Πώς ανέβηκε ο Ιάκωβος στο βουνό (και τι έκανε εκεί)

Posted by sarant στο 15 Νοέμβριος, 2010

Τις προάλλες, συζητώντας για τον Ιό και τους χρυσαυγίτες, έγινε στα σχόλια (βλ. ιδίως σχ. 246 και 263) λόγος για μια παλιότερη συνέντευξη του Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ, που αναδημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία, όπου η κριτική στο βιβλίο του Σιλβέν Γκουγκενέμ «Ο Αριστοτέλης στο όρος Σεν Μισέλ. Οι ελληνικές ρίζες της χριστιανικής Ευρώπης» εξομοιώνεται με «κυνήγι μαγισσών». Κατά σύμπτωση, είχα συζητήσει το βιβλίο αυτό με τον αγαπητό Μπουκανιέρο, ο οποίος, έχοντάς το διαβάσει, το είχε βρει εντελώς αντιεπιστημονικό, αστήρικτο (ενώ ο Ταγκιέφ λέει ότι παρουσιάζει «στέρεες αποδείξεις») και είχε κρίνει ότι μοιάζει περισσότερο με στρατευμένη λογοτεχνία παρά με ιστορικό βιβλίο. Μάλιστα, τότε, δηλαδή τον φετινό Γενάρη, ο Μπουκανιέρος είχε γράψει ένα σημείωμα για να μπει στο ιστολόγιο, αλλά με το ένα και με το άλλο το ξεχάσαμε και οι δυο μας. Τώρα λοιπόν, ο Μπουκανιέρος χτένισε το παλιό του σημείωμα και σας το παρουσιάζω ώστε να ακουστεί και η άλλη πλευρά σε αυτή τη συζήτηση. Δίνω τον λόγο στον Μπουκανιέρο λοιπόν:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορία, Κριτική βιβλίου, Παρουσίαση βιβλίου, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , | 74 Σχόλια »