Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Κριτική μεταφράσεων’ Category

Μεταφραστικά και εκδοτικά παραστρατήματα στο Κοιμητήριο της Πράγας

Posted by sarant στο 5 Μαΐου, 2011

Το Πάσχα στην Κέρκυρα αγόρασα το Κοιμητήριο της Πράγας του Ουμπέρτο Έκο. Είναι βιβλίο κατάλληλο για διακοπές, χορταστικό, πρέπει να έχεις καιρό μπροστά σου –και μάλιστα για καλοκαιρινές, γιατί οι λιγοήμερες του Πάσχα πέρασαν χωρίς να το τελειώσω, είναι και 580 σελίδες το βλογημένο, και χρειάστηκαν εργάσιμα ξενύχτια.

Mπορείτε να πείτε τη γνώμη σας και για το ίδιο το βιβλίο, εγώ θα ασχοληθώ με τη μετάφραση –έκαστος στο είδος του. Για το βιβλίο θα περιοριστώ να πω ότι το περίμενα λιγάκι καλύτερο, ότι οι πρώτες σελίδες μου δημιούργησαν περισσότερες προσδοκίες, αλλά στο τέλος έμεινα μισοανικανοποίητος. Ωστόσο, δεν το μετάνιωσα και δεν σας αποτρέπω να το διαβάσετε –πάντως, όσο είμαστε στην Πράγα, εξίσου αξιοδιάβαστο βρίσκω  και το βιβλίο Το χειρόγραφο της Πράγας του φίλου Παναγιώτη Κονιδάρη, για να μην πω ότι έχει και περισσότερο σασπένς! Αλλά ας γυρίσουμε στον Έκο.

Το Κοιμητήριο της Πράγας έχει θέμα γοητευτικό: παρακολουθούμε τη ζωή ενός επαγγελματία πλαστογράφου στον 19ο αιώνα, και όχι όποιου κι όποιου παρά του αρχιπλαστογράφου που χάλκευσε τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών και το σημείωμα που ενοχοποίησε τον Ντρέιφους. Ο λοχαγός Σιμονίνι, έτσι λέγεται ο πλαστογράφος, είναι ένα δυστυχισμένο κάθαρμα που έχει γαλουχηθεί με ασίγαστο μίσος για τους εβραίους, είναι σεξουαλικά ανίκανος, ζει μόνος και ξενιτεμένος στο Παρίσι και ξοδεύει τα λεφτά που τον πληρώνουν για τις παλιανθρωπιές του αναζητώντας γαστριμαργικές ηδονές σε πανάκριβα εστιατόρια. Είναι το μόνο φανταστικό βασικό πρόσωπο του μυθιστορήματος, ή τουλάχιστον έτσι ισχυρίζεται ο Έκο: όλοι οι άλλοι που παρελαύνουν, τουλάχιστον οι πρωταγωνιστές, είναι υπαρκτά πρόσωπα, άλλα γνωστά στον πολύ κόσμο, σαν τον Γαριβάλδη, κι άλλα μόνο στους παροικούντες την ιστορία του 19ου αιώνα, ας πούμε διάφοροι αστυνόμοι, μεγαλοκατάσκοποι, στρατιωτικοί και απατεώνες (κάμποσοι έχουν περισσότερες από μία ιδιότητες). Την εποχή μας, που όλα αυτά τα πλαστογραφημένα σκουπίδια των χαφιέδων του 19ου αιώνα αναβαπτίζονται στο Διαδίκτυο, ο μπαγάσας ο Έκο καταφέρνει να γίνει εξαιρετικά επίκαιρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 289 Σχόλια »

Μπρασένς για δέσιμο

Posted by sarant στο 5 Απριλίου, 2011

Όπως έχω ξαναγράψει, δεν ενστερνίζομαι το παλιό ευφυολόγημα που λέει ότι οι μεταφράσεις είναι σαν τις γυναίκες, δηλαδή όταν είναι ωραίες δεν είναι πιστές κι όταν είναι πιστές δεν είναι ωραίες. Τόσο σαν μεταφραστής όσο και σαν σύζυγος, έχω στοιχεία ότι ο κανόνας αυτός δεν ισχύει. Αναγνωρίζω όμως ότι στις μεταφράσεις στίχων και ποίησης, όταν θέλεις (ή πρέπει) να διατηρήσεις τους περιορισμούς του πρωτοτύπου (δηλαδή ας πούμε τη ρίμα και τη μετρική του), συχνά είναι όνειρο άπιαστο η απολύτως πιστή μετάφραση: είναι πολύ δύσκολο και να μεταφράσεις πιστά στίχο προς στίχο και να διατηρήσεις μέτρο και ρίμα.

Το θέμα αυτό το είχαμε συζητήσει πριν από κάμποσο καιρό, τότε που παρουσίασα διάφορες μεταφράσεις του Γορίλα του Ζορζ Μπρασένς. Κατά σύμπτωση και το σημερινό θέμα είναι αφιερωμένο στον Μπρασένς και στις μεταφράσεις του –αλλά τώρα όλα ξεκίνησαν από ένα μαργαριτάρι, ένα μαργαριτάρι γιγαντιαίων διαστάσεων, που μου το έστειλε ένας φίλος με ηλεμήνυμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Παράλληλα κείμενα, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , | 238 Σχόλια »

Το είδατε καλά το αρνάκι; -και μερικά ακόμα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Σεπτεμβρίου, 2010

Καιρός για μερικά μεζεδάκια, μια και είναι κάμποσος καιρός που δεν έχω σερβίρει. Προς το παρόν, δείτε καλά τη φωτογραφία αριστερά, που όμως αφορά το τελευταίο μεζεδάκι της πιατέλας μας.

Κατά σύμπτωση, τα περισσότερα σημερινά μεζεδάκια έχουν μεταφραστική χροιά. Το πρώτο από αυτά το πήρα από μια συζήτηση στη Λεξιλογία. Στο τεύχος Σεπτεμβρίου του Athens Review of Books, ο φίλος Χ. Μαραβέλιας κάνει μια συντριπτική κριτική στη μετάφραση ενός πολύ σημαντικού βιβλίου, του βιβλίου του Τζον Τσάντγουϊκ, Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β, από τις εκδόσεις Ενάλιος. Εκλεκτό μέλος της Λεξιλογίας σκάναρε τις τέσσερις (!) σελίδες της κριτικής του Μαραβέλια, και μπορείτε να τις βρείτε εδώ (Πρώτη σελίδα, δεύτερη σελίδα, τρίτη σελίδα, τέταρτη σελίδα). Όπως θα δείτε, ο Μαραβέλιας είναι αυστηρός, αλλά το δίκιο του είναι βουνό: η μετάφραση είναι εγκληματικά κακή -και δυστυχώς δεν είναι η πρώτη φορά που ο συγκεκριμένος εκδοτικός οίκος τα θαλασσώνει (συγνώμη για το λογοπαίγνιο). Εδώ μάλιστα το θέμα είναι ακόμα πιο σοβαρό αν σκεφτούμε ότι υπήρχε δόκιμη ελληνική μετάφραση, του 1962, για την οποία μάλιστα ο συγγραφέας είχε εκφράσει την ικανοποίησή του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 125 Σχόλια »

Για να μη λέτε ότι μόνο γκρινιάζω

Posted by sarant στο 18 Αυγούστου, 2010

Πριν από ενάμιση μήνα, δηλαδή πριν από τις διακοπές, είχα ζητήσει τη γνώμη σας για τα βιβλία που θα προτείνατε για να διαβάσει κάποιος, σε σειρά, φέτος το καλοκαίρι. Η ανταπόκρισή σας ήταν κάτι παραπάνω από πρόθυμη. Από τις (εξαιρετικές) προτάσεις σας διάλεξα αυτές που μου φάνηκαν καλύτερες (και που δεν είχα διαβάσει) και έκανα έναν μεγάλο και «βαρύ» κατάλογο, που τον έγραψα σε ένα ωραίο χαρτάκι. Κι έπειτα, όπως ο θείος Άρθουρ σ’ ένα χιουμοριστικό διήγημα που είχα διαβάσει παλιά, … έχασα το χαρτάκι!

Έτσι, όταν βρέθηκα στο βιβλιοπωλείο, η μόνη πρόταση που θυμόμουν ήταν το Αλεξανδρινό κουαρτέτο του Ντάρελ –και επειδή κοτζάμ Πρωτοπορία δεν είχε όλους τους τόμους της παλιάς μετάφρασης του Χουρμούζιου, αγόρασα την μονότομη έκδοση από το Μεταίχμιο, σε νέα μετάφραση Μαριάννας Παπουτσοπούλου. Το προξενιό δεν έπιασε. Κάτι ο όγκος του βιβλίου που προκαλούσε δέος (997 σελιδούλες), κάτι η δική μου διάθεση, κάτι που δεν μου ταίριαζε για καλοκαιρινό ανάγνωσμα, κάτι μια γενική «της Μελίσα» που είδα κι έβγαλα φλύκταινες, δυο φορές το ξεκίνησα και δυο φορές το άφησα στη σελίδα 30.΄

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 64 Σχόλια »

Οι μουσουλμάνοι του Λίνεμπουργκ

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2010

Πέρασα από την Πρωτοπορία τις προάλλες και ψώνισα μερικά βιβλία πολύ φτηνά, από 2 έως 5 ευρώ το κομμάτι, ανάμεσα στα οποία κι ένα που ήθελα να το διαβάσω, τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ του Πάολο Μαουρένσιγκ, από τις εκδόσεις Κέδρος, σε μετάφραση Γιώργου Κασαπίδη. Όπως δείχνει το όνομά του (αν και όχι τόσο το επώνυμό του), ο συγγραφέας είναι Ιταλός, αλλά το σκακιστικό του θρίλερ εκτυλίσσεται σε γερμανόφωνες περιοχές.

Το σκάκι έχει μεγάλο κύρος και γόητρο στη λογοτεχνία· υπάρχουν πολλά μυθιστορήματα με θέμα τους το παιχνίδι με τα 64 τετράγωνα –μερικά μπορείτε να δείτε εδώ. Εγώ πριν από πολλά χρόνια άφησα αυτή την ένδοξη παρέα για να ασχοληθώ με ένα άλλο πνευματικό άθλημα που είναι σταμπαρισμένο με τη ρετσινιά της αριστοκρατίας και του τζόγου, για το οποίο ελάχιστα λογοτεχνικά έργα έχουν γραφτεί, αλλά σαν τον προδότη που γυρνάει στα λημέρια που παράτησε μ’ αρέσει να ασχολούμαι εξωσκακιστικά με το σκάκι κι αυτός ήταν ο λόγος που πήρα να διαβάσω τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , | 96 Σχόλια »

Ο ανθρωπάκος από το Αρχαγγελσκ

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2009

b143810Τα αστυνομικά μυθιστορήματα συνηθίζονται για το καλοκαίρι –άλλες χρονιές μάλιστα συνήθιζα να διαβάζω στις διακοπές τρία ή τέσσερα ή και περισσότερα του ίδιου συγγραφέα· μια χρονιά όλες τις Φιντέλμες, την άλλη κάμποσα του Καμιλέρι κτλ. Φέτος αγόρασα τον «ανθρωπάκο από το Αρχαγγελσκ» του Σιμενόν, αν και δεν είχα σκοπό να εξαντλήσω την εργογραφία του, ξέρουμε δα ότι ο δημιουργός του Μεγκρέ έγραψε εκατοντάδες βιβλία. Τελικά, με απασχόλησαν άλλα διαβάσματα και το βιβλίο το άφησα στην άκρη. Το έπιασα προχτές και το τελείωσα σε δύο καθισιές.

Κι όμως, δεν είναι συναρπαστικό με την ντετεκτιβιστική έννοια, δεν υπάρχει δολοφόνος να βρεθεί, ούτε καν έγκλημα. Ούτε αστυνόμος Μεγκρέ υπάρχει. Ο ήρωας είναι ένας ανθρωπάκος, δειλός και μύωπας, σαραντάρης, παλαιοβιβλιοπώλης και μανιακός φιλοτελιστής, με μαγαζί και σπίτι πλάι σε μια πολύβουη αγορά. Έχει γεννηθεί στο Αρχανγκέλσκ, πέρα στον ρώσικο βορρά, αλλά από δύο χρονών βρέθηκε σε μια μικρή γαλλική πόλη, όπου εκτυλίσσεται η ιστορία. Οι γονείς του επιχείρησαν να γυρίσουν στη σοβιετική πια Ρωσία και έκτοτε αγνοείται η τύχη τους. Ο ανθρωπάκος αυτός έτυχε και παντρεύτηκε την κοπέλα που του καθάριζε το σπίτι, μια εκρηκτική εικοσπεντάχρονη, που, κατά την κομψή διατύπωση του οπισθοφύλλου «δεν εθεωρείτο πρότυπο ηθικής». Και μια μέρα, η Τζίνα φεύγει –από εκεί ξεκινάει το μυθιστόρημα.

Είναι άφταστος ο τρόπος με τον οποίο ο Σιμενόν περιγράφει την αξιόπρεπα μίζερη ζωή του ήρωα και τους μικρούς ανθρώπους που τον περιτριγυρίζουν. Όμως εγώ δεν θα μιλήσω για τις λογοτεχνικές αρετές του βιβλίου, αλλά για τη μετάφραση –είπαμε, επαγγελματικό κουσούρι. Όπως κάθε βιβλίο των εκδ. Άγρα, η έκδοση είναι προσεγμένη και η μετάφραση της Αργυρώς Μακαρώφ επαρκής και χαμηλών τόνων, ταιριαστή με τις θερμοκρασίες του βιβλίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , | 56 Σχόλια »

Σύννεφο με πλαστικά παντελόνια

Posted by sarant στο 1 Ιουλίου, 2009

Στις αρχές του χρόνου μου ζητήθηκε και έδωσα ένα άρθρο μεταφραστικής κριτικής σε ένα νέο λογοτεχνικό περιοδικό που επρόκειτο να εκδοθεί. Τελικά, ύστερα από κάποιες αναβολές, έμαθα ότι το περιοδικό αυτό δεν θα βγει. Οπότε παρουσιάζω εδώ το άρθρο μου, αν και με κάποιες τροποποιήσεις: έχω αφαιρέσει από την εισαγωγή όλα όσα αναφέρονταν στο συγκεκριμένο εκδοτικό εγχείρημα, επίσης την (πολύ συντομότερη) κριτική μετάφρασης ενός δεύτερου βιβλίου και τέλος τον επίλογο. Αν και με τη διαδικτυακή δημοσίευση αίρονται οι περιορισμοί χώρου που είχα στο περιοδικό, προτίμησα να μην προσθέσω κι άλλες επισημάνσεις μεταφραστικών λαθών, πέρα απ’ όσες είχα ήδη.

Παλαιότερες εκτενείς μεταφραστικές κριτικές υπάρχουν στον ιστότοπό μου, στην ενότητα με τις μεταφραστικές γκρίνιες.

Παρόλο που πολύ σημαντικό ποσοστό των βιβλίων που εκδίδονται είναι μεταφράσεις, η κριτική της μετάφρασης είναι ο φτωχός συγγενής της βιβλιοκριτικής. Οι βιβλιοκριτικοί σπάνια ασχολούνται με τη μετάφραση του βιβλίου που κρίνουν· κι αν ασχοληθούν, συνήθως γράφουν μια-δυο επαινετικές γενικότητες. Όταν βέβαια τύχει να ασχοληθούν εκτενώς, η κριτική τους σχεδόν πάντα θα είναι αρνητική, όπως αυτές που συνηθίζει ο Στάντης Αποστολίδης (και που ίσως του κόστισαν και μια μήνυση).

Δυστυχώς, αυτό είναι αναπόφευκτο. Για τη μετάφραση ισχύει σε μεγάλο βαθμό, αν και όχι απόλυτα, το διάσημο απόφθεγμα του Σάμουελ Τζόνσον για τη λεξικογραφία (Οι άλλοι συγγραφείς ελπίζουν στον έπαινο, ο λεξικογράφος πρέπει να είναι ευτυχής αν αποφύγει τον ψόγο –παραθέτω από μνήμης). Επίσης, μια καλή μετάφραση φαίνεται. Όταν όμως επικρίνεις μια κακή μετάφραση, έχεις χρέος να το αποδείξεις, να παραθέσεις όχι ένα αλλά πολλά αποσπάσματα που πάσχουν, να ανατρέξεις στο πρωτότυπο. Πρόσφατα, στο ιστολόγιό του, ο Γ.Η. Χάρης, για να δείξει πόσο καλή ήταν μια ποιητική μετάφραση του Καρυωτάκη, παρέθεσε αντικριστά το γαλλικό πρωτότυπο, με ελάχιστα δικά του σχόλια. Αν ήθελε να δείξει πόσο κακή ήταν μια μετάφραση, θα έπρεπε να γράψει δεκαπλάσια!

Το να έχει μεταφραστεί ένα βιβλίο απευθείας από τη γλώσσα του πρωτοτύπου θεωρείται εγγύηση για την καλή ποιότητα της μετάφρασης. Καμιά φορά όμως, ο εμπειρικός αυτός κανόνας διαψεύδεται. Υπάρχουν μεταφράσεις που δεν έγιναν απευθείας από τη γλώσσα του πρωτοτύπου και είναι πολύ αξιόλογες. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου η μετάφραση έχει μεν γίνει απευθείας από το πρωτότυπο, αλλά πάσχει σοβαρότατα.

Σύννεφο με παντελόνια στην πλαστική εποχή

Δυστυχώς, μια τέτοια περίπτωση είναι το Σύννεφο με παντελόνια του Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι, σε μετάφραση Δημήτρη Τριανταφυλλίδη από τις εκδόσεις Αρμός. Στις περισσότερες (ευμενείς) παρουσιάσεις του βιβλίου στον Τύπο δεν είδα κάποια ειδική αναφορά στην ποιότητα της μετάφρασης. Μόνο στην Αυγή (7.9.2008), η Ευγενία Κριτσέφσκαγια κατακεραύνωσε τα απαράδεκτα μεταφραστικά λάθη από τα οποία δυστυχώς βρίθει το βιβλίο. Η δική μου κριτική θα επισημάνει μερικά ακόμη μαργαριτάρια. Ευχαριστώ τον καλό φίλο, μεταφραστή και γλωσσολόγο Νίκο Λυκιαρδόπουλο, που χωρίς τις γερές γνώσεις του, τόσο στα ρωσικά όσο και στον Μαγιακόφσκι, δεν θα μπορούσα να είχα γράψει το σημείωμα αυτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά | 22 Σχόλια »