Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Λαθολογία’ Category

Αποκαθίστανται οι ζημιές; Θα αποκατασταθεί η βλάβη;

Posted by sarant στο 14 Ιουνίου, 2017

Αν πάρετε κυριολεκτικά τις ερωτήσεις του τίτλου, ίσως μου απαντήσετε ότι εξαρτάται, άλλες ναι και άλλες όχι. Μπορεί επίσης να μου πειτε ότι δεν ξέρετε για ποια βλάβη σας μιλάω και να απορήσετε τι με έπιασε πρωινιάτικα, στον ύπνο μου την είδα;

Όλα ξεκίνησαν χτες, όταν με ρώτησε ένας φίλος αν είναι σωστή η έκφραση «Οι ζημιές αποκαθίστανται», αν μπορούμε να πούμε «θα αποκατασταθεί η βλάβη» ή αν είναι σολοικισμός να λέμε κάτι τέτοιο αφού, λέει ο φίλος, «μόνο κάτι που υπάρχει μπορεί να αντικατασταθεί».

Πρόκειται για ένα ζήτημα που ίσως το έχουμε θίξει παρεμπιπτόντως σε σχόλια, αλλά δεν βλάφτει να του αφιερώσουμε ένα σύντομο αρθράκι, αφού αρκετοί υποστηρίζουν, είτε καλοπροαίρετα είτε με λαθοθηρική διάθεση, ότι δεν είναι σωστό να λέμε «αποκαθίσταται η βλάβη/η ζημιά/η ζημία» διότι αυτό που αποκαθίσταται δεν είναι η ζημία αλλά η πρότερη κατάσταση, η κατάσταση που υπήρχε πριν επέλθουν οι ζημίες (παράδειγμα επιχειρηματολογίας)

Παρόμοια επιχειρηματολογία ακούγεται και για τη βλάβη -δεν αποκαθίσταται η βλάβη, λένε κάποιοι, αλλά η λειτουργία της συσκευής ή του μηχανήματος που έπαθε βλάβη.

Έχει κάποια βάση αυτή η επιχειρηματολογία, αν σκεφτούμε άλλες χρήσεις του ρήματος «αποκαθιστώ» ή του ουσιαστικού «αποκατάσταση».

Όταν, ας πούμε, γίνει στη Βουλή ένα επεισόδιο, ο πρόεδρος χτυπάει το κουδούνι και επιχειρεί να αποκαταστήσει την τάξη που διασαλεύτηκε, δηλαδή να επαναφέρει κλίμα πολιτισμένης συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων (λέμε τώρα).

Όταν αποκαθίσταται η λειτουργία του μετρό, που είχε προηγουμένως διακοπεί, επανέρχεται στην προηγούμενη κατάσταση.

Παρομοίως (αντιγράφω από το λεξικό) μπορούμε να αποκαταστήσουμε την αλήθεια (που διαστρεβλώθηκε), την ενότητα του κόμματος (που διαταράχθηκε), τη δημοκρατία (που ανατράπηκε), την επικοινωνία (που διακόπηκε) ή την υπόληψη κάποιου (που σπιλώθηκε με συκοφαντίες). Όταν κάποιος αρρωστήσει και μετά αναρρώσει, και είναι πάλι εντελώς υγιής, λέμε πως αποκαταστάθηκε η υγεία του.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η αποκατάσταση σημαίνει, λίγο-πολύ, την επαναφορά σε μια προηγούμενη ομαλή,, φυσιολογική, καλή κατάσταση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 167 Σχόλια »

Έντεκα ερωτήσεις για τη γλώσσα

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2017

Πριν από καμιά δεκαπενταριά μέρες, ο δημοσιογράφος Γιώργος Μυλωνάς, από τον ιστότοπο oneman.gr, μού ζήτησε μια συνέντευξη για θέματα γλώσσας. Επειδή εκείνη τη μέρα έφευγα από την Ελλάδα, η συνέντευξη έγινε όχι ζωντανά, αλλά με μέιλ. Ο κ. Μυλωνάς μού έστειλε 11 ερωτήσεις για θέματα γλώσσας, απάντησα -και η συνέντευξη δημοσιεύτηκε χτες με τον αβανταδόρικο τίτλο «Ήξερες ότι το ‘surgeon’ προέρχεται από τη λέξη ‘χειρουργός’;» Διαπίστωσα με χαρά ότι διαβάστηκε αρκετά και μαλιστα από ένα κάπως διαφορετικό κοινό από το κοινό που συνήθως διαβάζει το ιστολόγιο. Όπως συνηθίζω, αναδημοσιεύω και εδώ τη συνέντευξη, αν και αναγνωρίζω ότι για τους ταχτικούς φίλους του ιστολογίου αρκετά από τα θέματα που θίγω (όχι όμως όλα) είναι γνωστά και έχουν ξανά συζητηθεί. Κάνω και κάποιες προσθήκες (σε αγκύλες) ενώ ίσως θα άξιζε να συζητηθεί αν και πώς θα πρέπει να αλλάξουν τα διδακτικά προγράμματα για να πάρουν υπόψη τους την τεχνολογική επανάσταση.

Πρόλογος από τον Γ. Μυλωνά:

Η σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας είναι ταυτισμένη με τον Γιώργο Μπαμπινιώτη. Στις περισσότερες σχετικές συζητήσεις που προκύπτουν σε παρέες, στην πρώτη διαφωνία σχεδόν πάντα εμφανίζεται -ή έστω εμφανιζόταν- κάποιος ο οποίος μεταξύ σοβαρού και αστείου θα παραπέμψει την ομήγυρη στον Μπαμπινιώτη. Μια παραπομπή διόλου παράλογη, αν σκεφτούμε πως ο Μπαμπινιώτης είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους γλωσσολόγους της χώρας, έχει διατελέσει πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών από το 2000 μέχρι το 2006, ενώ έχει γράψει κάμποσα ελληνικά λεξικά.

Τα τελευταία 2-3 χρόνια όσες φορές έχω βρεθεί σε αντίστοιχες συζητήσεις, σαν παράδειγμα για τη σωστή χρήση -και όχι μόνο- της ελληνικής γλώσσας δεν χρησιμοποιήθηκε ο γνωστός πρύτανης, αλλά ο Νίκος Σαραντάκος και το ιστολόγιο του, ‘Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία’. Ένα ιστολόγιο που ασχολείται με διάφορα θέματα που αφορούν την ελληνική γλώσσα. Από την αναζήτηση της ρίζας κάποιων λέξεων και την επαναφορά στο προσκήνιο ξεχασμένων λημμάτων μέχρι την κατάρριψη γλωσσικών μύθων και τα γλωσσικά δάνεια.

Δεν τίθεται θέμα, ούτε υπάρχει λόγος σύγκρισης των γλωσσολογικών γνώσεων των δύο προαναφερθέντων κυρίων (ποιος θα μπορούσε να την κάνει άλλωστε;), ωστόσο η όλο και πιο συχνή εμφάνιση κειμένων του συγγραφέα του προαναφερθέντος ιστολογίου αλλά και δύο συλλογών με διηγήματα και βιβλίων για την ελληνική γλώσσα, Νίκου Σαραντάκου, στα social media με έκαναν να τον αναζητήσω και να τον ρωτήσω την άποψή του σχετικά με θέματα που αφορούν την ελληνική γλώσσα και την εξέλιξή της.

Η συνέντευξη:

Πώς ξεκίνησε η αγάπη σας για την ελληνική γλώσσα;

»Κοιτάξτε, γεννήθηκα σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία, σε μια οικογένεια που όχι μόνο διάβαζε πολύ αλλά έγραφε κιόλας. Έτσι αγάπησα τα βιβλία, το διάβασμα και ειδικά τη λογοτεχνία –έγραφα κιόλας κι εγώ. Ασχολήθηκα επαγγελματικά με τη μετάφραση, κάτι που μου έδωσε την ευκαιρία να προβληματιστώ για τις λεπτές διαφορές των σημασιών.

Αργότερα, βρέθηκα στο εξωτερικό, σε πολυγλωσσικό περιβάλλον, και εκεί συνειδητοποίησα με μεγαλύτερη ενάργεια τις ομοιότητες και τις διαφορές των γλωσσών, όπως και το σαγηνευτικό φαινόμενο του γλωσσικού δανεισμού και αντιδανεισμού, αλλά και τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους μπορεί η γλώσσα να εκφράζει καταστάσεις. Έτσι γεννήθηκε η αγάπη προς τη γλώσσα, που συντηρείται πλέον με την καθημερινή ενασχόληση».

Ποια είναι η αγαπημένη σας λέξη;

»Καλή ερώτηση. Κάποτε, στον μεσοπόλεμο, ένα περιοδικό ποικίλης ύλης, ρώτησε διάφορους γνωστούς λογοτέχνες, αλλά και πολιτικούς, ποια είναι κατά τη γνώμη τους η ‘ωραιότερη’ λέξη της ελληνικής γλώσσας: ο Παλαμάς είχε αναφέρει τη λέξη ‘δημοτικισμός’, ο Ξενόπουλος την ‘αισιοδοξία’, κάποιος άλλος τη ‘μάνα’.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γκρίκλις, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Λαθολογία, Περιαυτομπλογκίες, Συνεντεύξεις | Με ετικέτα: , , | 133 Σχόλια »

Μεζεδάκια πρεζιντανσιέλ

Posted by sarant στο 22 Απρίλιος, 2017

Αύριο έχουμε τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών στη Γαλλία, οπότε τα μεζεδάκια μας τιτλοφορήθηκαν αναλόγως. Κανονικά θα έπρεπε να αφιερώσω ξεχωριστό άρθρο στις γαλλικές εκλογές, αλλά από κακό προγραμματισμό δεν τα κατάφερα -χτες, που λογάριαζα να το βάλω, ήταν η πεντηκοστή επέτειος της 21ης Απριλίου και είχε προτεραιότητα. Οπότε, ας χρησιμέψει τούτο το άρθρο και σαν χώρος υποδοχής σχολίων για τις αυριανές γαλλικές εκλογές, μια αναμέτρηση εξαιρετικά αμφίρροπη και ενδεχομένως σημαντική όχι μόνο για την ίδια τη Γαλλια.

Η 21η Απριλίου είναι σημαδιακή ημερομηνία όχι μόνο για μας αλλά και για τους Γάλλους. Όχι όμως η 21.4.1967 αλλά η 21.4.2002, όταν έγιναν, πριν από 15 χρόνια, και πάλι προεδρικές εκλογές -και πάνω στην καλή χαρά της συγκατοίκησης του δεξιού προέδρου Σιράκ με την πληθυντικά αριστερή κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν όλοι ήταν τόσο σίγουροι ότι Σιράκ και Ζοσπέν θα περάσουν στον β’ γύρο, μια και δεν υπήρχε ισχυρή τρίτη υποψηφιότητα από το δημοκρατικό τόξο (όπως ήταν π.χ. ο Μπαλαντύρ το 1995 ή ο Μπαιρού το 2007 ή ο Μπαρ το 1988), ώστε ψήφισαν πολύ χαλαρά εκείνη τη μέρα (ή, το απλούστερο, δεν πήγαν να ψηφίσουν) -με αποτέλεσμα να περάσει δεύτερος ο Λεπέν, με τραυματικές συνέπειες για τη γαλλική Αριστερά κάθε απόχρωσης.

Στις φετινές εκλογές δεν θα είναι έκπληξη να περάσει Λεπέν στον δεύτερο γύρο -όχι ο μπρουτάλ πατέρας αλλά η πολύ πιο σοφιστικέ κόρη (που, παρεμπιπτόντως, έχει συγκρουστεί με τον πατέρα της). Θα είναι μάλιστα έκπληξη να μην περάσει αν και προσωπικά αποκλείω την πιθανότητα τελικής νίκης της -αφήνω μόνο ένα μικρό περιθώριο για την απίθανη περίπτωση όπου η Λεπέν αναμετρηθεί στον δεύτερο γύρο με τον ηθικά διαβλητό Φιγιόν, τον φίλο τού Κούλη. Δεν ξέρω βέβαια πόσο επηρεάστηκε το εκλογικό σώμα από το τελευταίο τρομοκρατικό χτύπημα στο Παρίσι.

Πάντως, στις φετινές προεδρικές εκλογές πολλές βεβαιότητες ανατράπηκαν: ενώ εθεωρείτο ακλόνητο φαβορί ο υποψήφιος που θα υποδεικνυόταν από το κόμμα της κεντροδεξιάς, ο νικητής των προκριματικών, ο Φρανσουά Φιγιόν, μετατράπηκε σε αουτσάιντερ μόλις αποκαλύφθηκε ότι είχε διορίσει συμβούλους του όλη του την οικογένεια. Ακόμα χειρότερα πήγε ο νικητής των άλλων προκριματικών εκλογών, ο Μπενουά Αμόν, αφού τον εγκατέλειψαν τα πρωτοκλασάτα στελέχη του κόμματός του και της απερχόμενης κυβέρνησης σπεύδοντας να στοιχιστούν πίσω από τον Εμανουέλ Μακρόν (κάτι ανάλογο με αυτό που έγινε στη Βρετανία με τον Κόρμπιν· γενικά, οι δεξιές πτέρυγες αριστερών κομμάτων δεν αντιδρούν καλά όταν η εσωκομματική δημοκρατία βγάζει αποτελέσματα που δεν τους αρέσουν -κάτι ξέρουμε και στην Ελλάδα).

Ο Ζαν Λυκ Μελανσόν, της «Ανυπόταχτης Γαλλίας», που υποστηρίζεται και από το αγαπημένο μου, πάλαι ποτέ κραταιό, Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας, έχει κάνει μια εντυπωσιακή προεκλογική εκστρατεία και -πράγμα αδιανόητο πριν από λίγο καιρό- έχει πιθανότητες να περάσει στον δεύτερο γύρο. Μακάρι. Ωστόσο, πιθανότερο είναι να εκλεγεί ο Εμανουέλ Μακρόν, ταχατεχνοκράτης υπουργός Οικονομικών στην κυβέρνηση του Ολάντ. Δεν αποκλείω πάντως να ανακάμψει πάνω στο νήμα και ο Φιγιόν.

Κι ένα τελευταίο σχόλιο για τις εξαιρετικά αμφίρροπες αυτές εκλογές. Όποιος και να εκλεγεί από τους τέσσερις προπορευόμενους εκτός του Φιγιόν, πολύ δύσκολα θα έχει κοινοβουλευτική πλειοψηφία στην επόμενη Βουλή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Εκλογές, Λαθροχειρίες, Λαθολογία, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Τουρκία | Με ετικέτα: , , , , , , | 181 Σχόλια »

Από τις καλένδες στα κάλαντα

Posted by sarant στο 23 Δεκέμβριος, 2016

kalantaΚοντεύουν Χριστούγεννα και το ιστολόγιο δεν έχει ακόμα δημοσιεύσει άρθρο εορταστικό -οπότε σήμερα θα επανορθώσουμε.

Βέβαια, όταν έχεις πίσω σου κάμποσα χρόνια ζωής και δημοσιεύσεων (τα φετινά είναι τα όγδοα ιστολογικά μας Χριστούγεννα!) αναπόφευκτα όλες τις γιορταστικές λέξεις τις έχεις καλύψει, οπότε θα επαναλάβουμε ένα άρθρο που είχαμε δημοσιεύσει εδώ το 2009 και το 2012 ελπίζοντας πως οι παλιοί φίλοι το έχουν μισοξεχάσει και οι νεότεροι το αγνοούν.

Πριν προχωρήσω στο άρθρο, να σας θυμίσω ότι συνεχίζεται η ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς, οπότε αν δεν έχετε ήδη ψηφίσει σας προτρέπω να ρίξετε τον οβ… την ψήφο σας εδώ!

Και τώρα ας δούμε ποια σχέση έχουν τα κάλαντα με τις καλένδες.

Λοιπόν, αύριο οι δρόμοι θα γεμίσουν πιτσιρίκια που θα λένε τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα, οπότε ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Εορταστικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 149 Σχόλια »

Οι αντιεξουσιαστές και η παραοικονομία

Posted by sarant στο 11 Αύγουστος, 2016

Μη σας τρομάζει ο τίτλος, το άρθρο δεν πρόκειται να εξετάσει την υπαρκτή ή υποτιθέμενη σχέση των αντιεξουσιαστών με την παραοικονομία. Δεν θα με απασχολήσουν τα δυο αυτά φαινόμενα, αλλά (εμείς εδώ λεξιλογούμε, γιά) οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν.

Τι κοινό έχουν οι δυο λέξεις, αντιεξουσιαστές και παραοικονομία; Θα το δείτε στη συνέχεια του άρθρου.

Την αφορμή για το άρθρο μού την έδωσε μια «επιστολή αναγνώστη» στην προχτεσινή Καθημερινή. Να πω παρεμπιπτόντως ότι η στήλη της αλληλογραφίας αναγνωστών της Καθημερινής έχει αναδειχτεί σε προπύργιο (και) του γλωσσικού συντηρητισμού, αφού συστηματικά, με συχνότητα περίπου δισεβδομαδιαία, δημοσιεύονται σ’ αυτήν επιστολές γλωσσικώς ανησυχούντων πολιτών. Βέβαια, και η ίδια η ύλη της εφημερίδας προδιαθέτει για μια τέτοια στείρα ρυθμιστική και καταστροφολογική στάση περί τα γλωσσικά, αφού πλάι στον Χρήστο Γιανναρά, ο οποίος αρθρογραφεί για την αιωνίως θνήσκουσα ελληνική γλώσσα εδώ και μερικές δεκαετίες, προστέθηκε τελευταία ο ιδανικός εραστής της καθαρεύουσας Τάκης Θεοδωρόπουλος, που χαρίζει απλόχερα τα μαργαριτάρια του.

Έδωσα παραπάνω την παραπομπή, αλλά αφού η επιστολή είναι σύντομη την αναδημοσιεύω εδώ:

Το «ι» δεν έχει θέση στους… αντεξουσιαστές

Κύριε διευθυντά
Η γλώσσα μας είναι από τα λίγα που στέκονται ακόμη, μολονότι την έχουν κουρελιάσει τα ΜΜΕ. Μήνες τώρα παρακολουθώ τον όρο «αντιεξουσιαστές».  Τι μόρφωμα κι αυτό; Λέμε ποτέ αντιεπίθεση; αντιαμείβω; αντιαγωνισμός; αντιέλληνας; αντιωνυμία; (Βέβαια λένε όλοι «αντηλιακό» για το ΑΝΘΗΛΙΑΚΟ, άλλη κοτσάνα…).

Ντροπή σ’ όλα τα γραπτά μέσα και τους αρμόδιους. Αυτοί οι ακατανόμαστοι είναι αντεξουσιαστές. Ευτυχώς δεν είμαστε όλοι αναλφάβητοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 108 Σχόλια »

Αιματοκυλισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Ιουλίου, 2016

latuffΚαι πώς αλλιώς να τα πούμε, ύστερα από το καινούργιο μακελειό που αιματοκύλησε τη Νίκαια προχτές το βράδυ, όταν ένας τρελαμένος τζιχαντιστής που οδηγούσε νοικιασμένο φορτηγό-ψυγείο παραβίασε τις μπάρες και έπεσε πάνω στο πλήθος που είχε μαζευτεί στην παραλιακή Προμενάντ ντεζ Ανγκλέ, τον περίπατο των Άγγλων, αυτή την «επιτομή της νωχέλειας, της χαλαρότητας και της κατανίκησης του άγχους» (αντιγράφω τον χαρακτηρισμό από τον δημοσιογράφο Γιάννη Ανδρουλιδάκη), σκορπίζοντας τον πανικό και τον θάνατο, με 84 νεκρούς και αρκετούς σοβαρά τραυματίες την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές. Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης στη χώρα, που είχε προαναγγελθεί ότι δεν θα παρατεινόταν, τώρα παρατείνεται για τρεις ακόμα μήνες, ενώ η Μαρίν Λεπέν ανοίγει σαμπάνιες.

Θα μπορούσα να μη βάλω άρθρο, έτσι παράταιρα που θα φαντάζουν τα αστειάκια και τα μαργαριτάρια σε μια μέρα πένθους -αλλά δεν θέλω να χαλάσω το σερί των αδιάλειπτων δημοσιεύσεων. Καταλαβαίνω όμως ότι η συζήτηση στα σχόλιά σας δεν θα περιοριστεί στα μεζεδάκια αλλά, αναπόφευκτα, θα πιάσει όχι μόνο το έγκλημα της Νίκαιας αλλά και την απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία, ένα γεγονός της εντελώς τελευταίας στιγμής, χτεσινοβραδινό.

Οπότε, μεζεδάκια, έστω και με πικρή γεύση.

* Και ξεκινάω με έναν ενοχλητικό ευπρεπισμό που μας έρχεται από τη λεβεντογέννα Κρήτη. Σε ρεπορτάζ για ένα μικροσυμβάν της καθημερινής ταλαιπωρίας, ένα αυτοκίνητο που ο ιδιοκτήτης του το άφησε εδώ και μερικές μέρες σε έναν κυκλοφοριακό κόμβο με αποτέλεσμα να προκαλεί μποτιλιάρισμα, ο πολίτης που καταγγέλλει το συμβάν γράφει «εδώ και 4 ημέρες … παραμένει παραιτημένο ένα αυτοκίνητο» και ο δημοσιογράφος ίσως επιδοκιμάζει αφού βάζει στον τίτλο «Κομφούζιο από το… παραιτημένο αυτοκίνητο», εκτός κι αν τα αποσιωπητικά εκληφθούν ως ειρωνεία για τον ευπρεπισμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Κοτσανολόγιο, Λαθολογία, Μαργαριτάρια, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 277 Σχόλια »

Ο δαίμονας και τα πολλά ποδάρια του

Posted by sarant στο 6 Ιουνίου, 2016

Τότε που ήμουν νέος, κάθε φορά που μια εφημερίδα ή ένα περιοδικό έκανε ένα τυπογραφικό λάθος το χρέωνε στον δαίμονα του τυπογραφείου. Πέρασαν οι δεκαετίες, η τυπογραφική τεχνολογία άλλαξε άρδην και τα τυπογραφεία μεταμορφώθηκαν, αλλά ο δαίμονας έμεινε στον θρόνο του, αν και καμιά φορά τον έβλεπες να τον συστήνουν ως «δαίμονα της φωτοσύνθεσης». Με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τους επεξεργαστές κειμένου, με τις πολλές καινούργιες δυνατότητες και με τις διάφορες νέες τεχνολογίες αλλά και με το Διαδίκτυο, ο δαίμονας έχει αποκτήσει πολλά ποδάρια, όπως έξυπνα είχε πει παλιότερα ο φίλος Παντελής Μπουκάλας.

Ο δαίμονας του τυπογραφείου, που θα τον δείτε να αναφέρεται στην ονομαστική και αρχαιοπρεπέστερα ως «δαίμων» του τυπογραφείου, θεωρείται λοιπόν υπεύθυνος για τα τυπογραφικά λάθη. Να ξεκαθαρίσουμε εδωπέρα πως όταν λέμε τυπογραφικό λάθος δεν εννοούμε κάθε λάθος που μπορεί να εμφανιστεί σε μια εφημερίδα ή σε μια ιστοσελίδα. Ένα πραγματολογικό λάθος δεν μας απασχολεί, και δεν θα χρεωθεί στον δαίμονα, ούτε ένα μεταφραστικό λάθος, το ίδιο και μια ακυρολεξία, μια ανακολουθία ή μια ασυναρτησία. Κανονικά, τυπογραφικό λάθος είναι εκείνο που μεταβάλλει το κείμενο του συντάκτη και το κάνει να εμφανιστεί διαφορετικά στο τυπωμένο χαρτί. Με αυτόν τον στενό ορισμό, αν ο συντάκτης δώσει ένα κείμενο με ένα ορθογραφικό λάθος και ο στοιχειοθέτης το διορθώσει, θα πρέπει να το θεωρήσουμε τυπογραφικό λάθος, αλλά δεν θα φτάσουμε σε τέτοια υπερβολή. Υποθέτουμε ότι στη λειτουργία του τυπογραφείου (ή του εκδοτικού οίκου) περιλαμβάνεται και η τυπογραφική διόρθωση -αν και η διόρθωση μπορεί με τη σειρά της να εισάξει (σικ, ρε) λάθη στο κείμενο, όπως θα δούμε παρακάτω.

Αυτά βέβαια ίσχυαν κυρίως σε άλλες εποχές, αφού σήμερα αφενός οι διορθωτές κοντεύουν ν’ αποτελέσουν είδος προς εξαφάνιση και αφετέρου όλος ο κόσμος έχει αρχίσει να πληκτρολογεί, οπότε θα ήταν ίσως ακριβέστερο να μιλάμε για «λάθος πληκτρολόγησης».

Φυσικά, τα περισσότερα τυπογραφικά λάθη είναι βαρετά και μόνο τον διορθωτή ή τον συντάκτη τους ενδιαφέρουν -αν, ας πούμε, αντί «δέχεται» γράψεις «δέχεραι» ή αν αντί για «που» αντιμεταθέσεις σε «πυο» (το κάνω συχνά αυτό). Από την άλλη, και κυρίως τέτοια θα δούμε στο σημερινό άρθρο, είναι πολύ γουστόζικο το «μυθικό» (με την έννοια ότι μπορεί να είναι και μπεντροβάτο) τυπογραφικό λάθος «Ο κύριος υπουργός δέρεται εις το γραφείον του εκάστην Παρασκευήν», που μπορεί να μην δικαιολογείται σήμερα, αφού το Ρ από το Χ είναι μακριά στο πληκτρολόγιο, αλλά ίσως ήταν πιο πιθανό την εποχή της τυπογραφικής κάσας. (Μια πρώτη ένδειξη ότι η φύση των λαθών αλλάζει).

Θα δούμε στο άρθρο αυτό μερικά από τα πάμπολλα κατορθώματα του Δαίμονα, τόσο στην παραδοσιακή του μορφή όσο και στη σημερινή, όπου έχει μετατραπεί σε πολύποδα. Παίρνω κάποιο υλικό από το βιβλίο του Ηρακλή Κακαβάνη «Ο δαίμων του τυπογραφείου» (εκδόσεις Προσκήνιο), στην παρουσίαση του οποίου είχα πάρει μέρος, καθώς και από το αρχείο μου ή από τα όσα έχουμε γράψει στο ιστολόγιο. Πολύ θα χαρώ να συμπληρώσετε το άρθρο με δικά σας παραδείγματα.

WickedbibleΑλλά πρώτα, γιατί μιλάμε για δαίμονα του τυπογραφείου; Η τυπογραφία εμφανίστηκε με τον Γουτεμβέργιο τον 15ο αιώνα, και βέβαια τα πρώτα βιβλία που τυπώθηκαν ήταν η Βίβλος και άλλα ιερά βιβλία. Τα τυπογραφικά λάθη στους πρώτους αιώνες της τυπογραφίας ήταν πάρα πολλά και πολλά από αυτά καίρια. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι από μια Βίβλο του 1631 που ονομάστηκε Wicked Bible (μοχθηρή να την πούμε; ) επειδή στις δέκα εντολές, και συγκεκριμένα στην εντολή Thou shalt not commit adultery, είχε παραλείψει το ΝΟΤ, σαν να λέμε πρόσταζε τον πιστό χριστιανό να μοιχεύει. Παρόλο που οι αρχές αμέσως μάζεψαν και έκαψαν τα περισσότερα «αμαρτωλά» αντίτυπα, κάποια σώθηκαν και έφτασαν ώς τις μέρες μας, αφού προηγουμένως έγιναν συλλεκτικό αντικείμενο ανά τους αιώνες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δαίμων του τυπογραφείου, Λαθολογία, Τυπογραφικά λάθη | Με ετικέτα: , , , , | 239 Σχόλια »

Ελληνικούρες και λαθοθηρία

Posted by sarant στο 15 Απρίλιος, 2016

Τις προάλλες, το tvxs.gr δημοσίευσε ένα άρθρο της κ. Ιφιγένειας Κοντού με τίτλο Τι σημαίνουν επιτέλους αυτές οι «ελληνικούρες»;  Το άρθρο παρουσιάζει ορισμένες αρχαίες ή αρχαιοπρεπείς φράσεις που τις χρησιμοποιούμε συχνά στον λόγο μας, και που συχνά, σύμφωνα με την αρθρογράφο, τις μετατρέπουμε σε μαργαριτάρια -δηλαδή κάνουμε λάθος (ή «λάθος») στη μορφή ή τη σημασία τους. Το θέμα φυσικά ενδιαφέρει το ιστολόγιό μας, άλλωστε το συζητήσαμε επιτροχάδην σε κάποια σχόλια (άλλου άρθρου, βέβαια), οπότε δεν είναι περιττό να πω τη γνώμη μου ή να θυμίσω άρθρα που έχουμε ήδη δημοσιεύσει για ορισμένες από αυτές τις φράσεις. Καναδυό φίλοι μάλιστα μού το ζήτησαν ρητά.

Θα αναδημοσιεύσω το ψαχνό από το άρθρο της κ. Κοντού, με τα δικά μου σχόλια κάτω από κάθε παράγραφο, με πλάγιους χαρακτήρες. Να πω πάντως ότι είναι γραμμένο σε ανάλαφρο στιλ, χωρίς να εκτοξεύει χαρακτηρισμούς για αγραμματοσύνη όσων δεν συμφωνούν με τις επιλογές της συντάκτριας, αλλά και χωρίς, κατά τη γνώμη μου, να αποφεύγει κάποια υπερβολική εμμονή στην αρχική μορφή των φράσεων αγνοώντας ότι μέσα στους αιώνες μπορεί κι αυτές να αλλάζουν κάπως μορφή, όσο κι αν παραμένουν απολιθώματα. Απολιθώματα που να αλλάζουν; Οξύμωρο, θα πείτε. Όχι και τόσο. Εάν η αρχαια φράση στέκει αυτοτελώς (π.χ. «άμμες δε γ’ εσσόμεθα πολλώ κάρρονες» ή «μολών λαβέ»), ασφαλώς θα μείνει αμετάβλητη. Αν όμως εντάσσεται σε νεοελληνική φράση, τότε δεν αποκλείεται να υποστεί κάποια (συνήθως μικρή) τροποποίηση, με τον ίδιο τρόπο που όταν οι παλιοί μαστόροι έπαιρναν αγκωνάρια από ένα παλιότερο σπίτι για να τα χρησιμοποιήσουν σε ένα καινούργιο, τα λείαιναν στις γωνιές για να ταιριάξουν πιο αρμονικά με το νέο κτίσμα.

Μερικές φορές μάλιστα, η λείανση αυτή έχει συντελεστεί εδώ και αιώνες, και την αρχαία φράση την έχουν χρησιμοποιήσει, τροποποιημένη, άλλοι επίσης αρχαίοι συγγραφείς -τότε είναι κάπως κωμικό να επανερχόμαστε στην αρχική μορφή, τάχα ότι είναι πιο αυθεντική. Θα δούμε μερικά τέτοια παραδείγματα στο άρθρο της κ. Κοντού.

Ξεκινάμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 207 Σχόλια »

Η κεφαλή, η κλίνη και η λαθολογία

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2016

klinaiΤις τελευταίες μέρες κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και αναδημοσιεύεται και από πολυσύχναστους ιστότοπους ένα λαθολογικό γλωσσικό άρθρο, με τον ελαφρώς σουρεαλιστικό τίτλο «Σταμάτα να το λες λάθος! Φράσεις που ποτέ δεν θα πούμε σωστά«. Χαρακτήρισα σουρεαλιστικόν τον τίτλο, διότι, αν εφαρμοστεί η προτροπή της πρώτης πρότασης και επαληθευτεί η πρόβλεψη της δεύτερης, τότε τα εκφραστικά μας μέσα θα φτωχύνουν, αφού τις επίμαχες φράσεις δεν θα μπορούμε να τις λέμε ούτε «σωστά» (η πρόβλεψη) ούτε όμως, πλέον, «λάθος»! Αλλά εντάξει, δεν θα σταθούμε στον τίτλο, ο οποίος άλλωστε επιδέχεται και δεύτερη ανάγνωση.

Το λαθολογικό αυτό άρθρο μού το έστειλαν τρεις ή τέσσερις ηλεφίλοι, κάποτε ζητώντας τη γνώμη μου. Η γνώμη μου είναι πως αρκετές από τις συμβουλές του λαθολογίου έχουν βάση, αλλά ο ανώνυμος συντάκτης διαπράττει ένα ασυγχώρητο σφάλμα: δεν ξεχωρίζει ποιες λέξεις και φράσεις είναι λανθασμένες σύμφωνα με τη γενικώς επικρατούσα άποψη και ποιες θεωρούνται λανθασμένες από τον ίδιο και από μερικούς ακόμα αλλά γίνονται δεκτές από λεξικά, από έγκυρους μελετητές της γλώσσας και από τη μεγάλη πλειονότητα των φυσικών ομιλητών της ελληνικής. Με τον τρόπο αυτό, τσουβαλιάζοντας σωστές συμβουλές και προσωπικές προτιμήσεις κάνει μεγάλο κακό, διότι ο ανυποψίαστος αναγνώστης δεν ξέρει ποια είναι η εύστοχη συμβουλή και ποιος ο μπαμπινιωτισμός.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευαγγέλιο, Λαθολογία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 162 Σχόλια »

Οι σφήγκες δεν σφίγγουν

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2015

Vespula_germanica-gbΧτες το απόγεμα στην παραλία ένας συλλουόμενος παραπονέθηκε για μια sfiga που τον τριγύριζε, κι έτσι μου έδωσε αφορμή να επεκτείνω ένα από τα μεζεδάκια της σαββατιάτικης πιατέλας σε αυτοτελές άρθρο.

Συγκεκριμένα, στο Ηράκλειο ένας πενηντάχρονος έχασε τη ζωή του, όπως μας πληροφορεί το τοπικό ρεπορτάζ, «από δάγκωμα σφίγγας». Το λάθος επισημάνθηκε και επικρίθηκε και στα κοινωνικά μέσα και στο μεταφραστικό φόρουμ της Λεξιλογίας. Και λάθος είναι, διότι η σφίγγα δεν είναι έντομο που μοιάζει με τη μέλισσα, είναι πλάσμα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τέρας με σώμα φτερωτού λιονταριού, με στήθος και κεφάλι γυναίκας και με ουρά φιδιού. Σφίγγες επίσης υπήρχαν στην αιγυπτιακή τέχνη, με τη διαφορά ότι έχουν αντρική μορφή, και ήταν  προσωποποίηση της βασιλικής εξουσίας.

Το μυθικό τέρας διαφέρει πάρα πολύ στο μέγεθος από το μικρούτσικο (έστω και επίφοβο, όπως είδαμε) έντομο, αλλά οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν διαφέρουν ελάχιστα ή καθόλου: το μυθικό τέρας είναι σφίγγα, το κοινότατο έντομο είναι σφήκα ή σφήγκα. Όταν χρησιμοποιείται ο δεύτερος τύπος, οι δυο λέξεις είναι ομόηχες. Βέβαια, όταν ακούμε κάποιον, όπως ο συλλουόμενός μου, να παραπονιέται ότι τον ενοχλεί μια sfiga δεν έχουμε καμιά αμφιβολία πως το έντομο τον ενοχλεί, όχι το μυθικό τέρας: ο τελευταίος που καταγράφεται να συναντήθηκε με σφίγγα, απ’ όσο ξέρω, είναι ο Οιδίποδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Μυθολογία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 135 Σχόλια »

Δεκαπενταυγουστιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Αύγουστος, 2015

Πέρυσι τέτοιον καιρό, τα αντίστοιχα μεζεδάκια τα είχα τιτλοφορήσει «δεκαπενταυγουστιανά» και μάλιστα είχα προβληματιστεί μήπως θα έπρεπε να τα πω «δεκαπενταυγουστιάτικα» -οπότε, φέτος υιοθετώ αυτόν τον τίτλο που δεν έχω χρησιμοποιήσει άλλη φορά, παρόλο που τούτος είναι ο έβδομος Δεκαπενταύγουστος του ιστολογίου.

* Τα μεζεδάκια επισημαίνουν λάθη διαφόρων ειδών, λάθη που παραδοσιακά τα χρεώναμε στον δαίμονα του τυπογραφείου (κάποτε θα παρουσιάσω ένα σχετικό άρθρο). Ωστόσο, αν στα παραδοσιακά τυπογραφεία υπήρχε ένας δαίμονας, η σύγχρονη παραγωγή κειμένων ταλανίζεται από πλήθος διαβολάκια -και πρόσφατα αντιλήφθηκα μιαν καινούργια ποικιλία, τον δαιμονάκο του Οσιάρ.

Σε κείμενο για τη βόμβα του Ναγκασάκι, διαβάζουμε (πριν από τη φωτογραφία) ότι η βόμβα ονομαζόταν «Ραΐ Μαη (Χοντρός)», ενώ «ο Γρούμαν ξαναζήτησε την παράδοση της Ιαπωνίας». Ως πηγή δίνεται το βιβλίο του Michael Lee Lanning “Οι 100 μεγαλύτερες μάχες όλων των εποχών”-εκδόσεις Ενάλιος. Προφανώς, τα σφάλματα αυτά δεν υπάρχουν στο βιβλίο. Μάλλον στο πρόγραμμα αναγνώρισης χαρακτήρων (Οσιάρ το λέω εγώ, OCR) πρέπει να χρεωθούν.Έτσι εξηγείται ότι το Fat Man έγινε Ραΐ Μαη -ένα παράδειγμα της φράσης του δαίμονα του Οσιάρ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γραμματική, Λαθολογία, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Πλειοψηφίες και μειονότητες

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2014

Στο σημερινό θέμα έχω αναφερθεί παρεμπιπτόντως δυο-τρεις φορές στο ιστολόγιο, αλλά ειδικό άρθρο δεν έχω αφιερώσει. Πρόκειται για την (υποτιθέμενη) διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «πλειοψηφία» και «πλειονότητα». Την ξαναθυμήθηκα προχτές, όταν έγραψα εδώ ότι κάποιοι είναι «στη συντριπτική πλειοψηφία τους» υποστηρικτές των κομμάτων της συγκυβέρνησης και ένας καλός φίλος στο Φέισμπουκ μού υπενθύμισε σε προσωπικό μήνυμα ότι το σωστό είναι «πλειονότητα» και όχι «πλειοψηφία».

Ο φίλος στηρίζει την άποψή του στο επιχείρημα ότι, από την ετυμολογία του, ο όρος «πλειοψηφία» πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όταν η υπεροχή αυτή προκύπτει από ψηφοφορία ή άλλη εκλογική διαδικασία, και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να χρησιμοποιείται ο όρος «πλειονότητα». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται πράγματι από πολλούς λαθοθήρες, και μπορείτε να τη βρείτε σε καταλόγους με τα συχνότερα (ή τα φριχτότερα) «λάθη που κάνουμε στη γλώσσα μας», αλλά νομίζω ότι δεν είναι σωστή.

Πράγματι, όπως απάντησα στον φίλο μου, σύμφωνα με το εγκυρότερο ελληνικό λεξικό, το ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) η λέξη πλειοψηφία σημαίνει, μεταξύ άλλων: ο μεγαλύτερος αριθμός, το μεγαλύτερο ποσοστό (σε σχέση με ένα σύνολο). Το λεξικό δίνει τις εξής παραδειγματικές φράσεις: H πλειοψηφία των Ελλήνων είναι υπέρ της ενωμένης Ευρώπης. H πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής είναι αγρότες.

Και τις δύο αυτές φράσεις, οι σκληροπυρηνικοί λαθοθήρες θα τις θεωρούσαν λανθασμένες, αφού η ανάδειξη του μεγαλύτερου ποσοστού δεν έχει προκύψει από ψηφοφορία. Ίσως την πρώτη να τη δέχονταν καταχρηστικά, αφού ενδεχομένως προϋποθέτει κάποια δημοσκόπηση, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα δέχονταν τη δεύτερη, όπου η αριθμητική υπεροχή διαπιστώνεται από καταμέτρηση ή απογραφή και όχι από ψηφοφορία.

Από τη στιγμή όμως που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική, η άποψη ότι σωστός τύπος είναι ο τ. πλειονότητα δεν στηρίζεται σε καμιά βάση. Είναι καθαρά θέμα προτίμησης αν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «πλειονότητα» ή τον όρο «πλειοψηφία», ενώ κάποιοι μπορεί να χρησιμοποιούν πότε τον ένα όρο και πότε τον άλλο. Προσωπικά χρησιμοποιώ συνήθως τον όρο «πλειοψηφία» και σπανιότερα τον όρο «πλειονότητα», ενώ μερικές φορές χαριτολογώντας αναφέρω και τους δύο, π.χ. «η πλειοψηφία (πλειονότητα αν επιμένετε πολύ) θα συμφωνήσει ότι…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »

Ο Π. Κωστόπουλος και ο Νόμος του Μπούμερανγκ

Posted by sarant στο 22 Σεπτεμβρίου, 2014

Επειδή το μεσημέρι έχω ταξίδι και χτες μιλούσα σ’ ένα συνέδριο, έλεγα να μην ανεβάσω άρθρο για σήμερα, αλλά τελικά λυπήθηκα να σπάσω το σερί της αδιάλειπτης καθημερινής δημοσίευσης, που κι εγώ δεν ξέρω από πότε βαστάει -πάντως αρκετούς μήνες. Κατά ευτυχή σύμπτωση, όταν ετοίμαζα τα προχτεσινά μεζεδάκια, είδα ότι ένα μεγαλούτσικο κομμάτι δεν χωρούσε καλά στην πιατέλα, οπότε, για να μη σας μπουχτίσω, το αφαίρεσα και το έβαλα στο ψυγείο -και το σερβίρω τώρα αναβαθμισμένο σε άρθρο ή έστω σε αρθράκι.

Διάβασα τις προάλλες το κύριο άρθρο (θα το λέγαμε έτσι, αν δημοσιευόταν σε συμβατικό περιοδικό) του κ. Πέτρου Κωστόπουλου στον ιστότοπο toratora.gr. Όπως δείχνει και ο τίτλος, «Επιστρέφω στον τόπο του εγκλήματος», ο κ. Π.Κ. ανακοινώνει ότι πρόκειται να κάνει μια νέα αρχή, αυτή τη φορά όχι με έντυπα μέσα όπως παλιότερα, αλλά με έναν ιστότοπο.

Θα ήμουν ίσως ο πιο ακατάλληλος για να σχολιάσω τον κ. Π.Κ. και την προηγούμενη δράση του, για τον πολύ απλό λόγο ότι δεν θυμάμαι να έχω ποτέ διαβάσει έστω και μια σελίδα από τα πολλά και ποικίλα περιοδικά που έβγαζε τον καιρό της δόξας του, αν και ομολογώ ότι ξέρω τους τίτλους από μερικά (Νίτρο και Κλικ) και δεν αποκλείω εντελώς να έχω ξεφυλλίσει κάποιο απ’ αυτά σε αίθουσες αναμονής γιατρών και οδοντιάτρων. Αλλά δεν πρόκειται να μπω στην ουσία όσων γράφει στο άρθρο του, παρά μόνο ίσως για να επιβεβαιώσω ότι, τουλάχιστον στους κύκλους όπου κινούμαι, το όνομα του κ. Π.Κ. πράγματι συνδέεται με τα χειρότερα χαρακτηριστικά της χαζής δεκαπενταετίας που μας έφερε στη σημερινή κατάσταση. Δεν τον θεωρούν βέβαια υπεύθυνο για την οικονομική κρίση, όπως (καμαρώνοντας τάχα; ) υποστηρίζει στο άρθρο του, αλλά το γεγονός είναι ότι σε πλατιά στρώματα Ελλήνων το είδος της δημόσιας παρέμβασης και της δημοσιογραφίας που πρόβαλε και υπηρέτησε ο κ. Π.Κ. έχει απαξιωθεί, μάλλον ανεπανόρθωτα.

Αυτό παραδέχεται κι ο ίδιος, ξεκινώντας το άρθρο του: Ποτέ δεν κατάλαβα πώς με το να ασχολείσαι με το LifeStyle μπορεί να έχει μετατραπεί σε ειδεχθές έγκλημα. Δεν αρνείται ότι υπάρχει αυτή η αντίληψη, απλώς δεν μπορεί να καταλάβει πώς έγινε, πώς έγινε και θεωρήθηκε η λαϊφοστιλάτη δημοσιογραφία αποδιοπομπαίος τράγος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Λαθολογία, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 139 Σχόλια »

Μη στιγματίζετε για να μη στιγματιστείτε

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2014

Στα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου ασχολήθηκα, ανάμεσα στα άλλα, με έναν τίτλο σε πρόσφατη συνέντευξη: Η Μαρία Χαραμή μού στιγμάτισε την καριέρα.

Τη φράση την είπε ένας σεφ, και την εννοούσε θετικά, αλλά, όπως έγραψα και προχτές, νομίζω ότι η χρήση αυτή, παρόλο που ακούγεται μερικές φορές, είναι αδόκιμη στα ελληνικά. Στο μεταξύ, το μεζεδάκι το σχολίασε επίσης ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, και ξαναδιαβάζοντας εκείνη την παλιά συζήτηση σκέφτομαι ότι ίσως δεν είναι περιττό να την αναπτύξω σε ιδιαίτερο άρθρο.

Όπως είπα, δεν είναι πρώτη φορά που ακούγεται η θετική χρήση του «στιγματίζω». Πριν από μερικά χρόνια, είχα επισημάνει μια συνέντευξη του Δημ. Καταλειφού στην ΕΡΤ, όπου είχε πει ότι «τον έχουν στιγματίσει οι Αδελφοί Καραμαζόφ», προφανώς με την έννοια «σημαδέψει».

Ας πάμε στα λεξικά. Στο ΛΚΝ, τέτοια σημασία δεν υπάρχει. Το ΛΝΕΓ πράγματι καταγράφει αυτή τη σημασία (3. επιδρώ σε βάθος, καθοριστικά, αποτελώ καθοριστικό σημείο/γεγονός για κάποιον, κάτι) αλλά οι παραδειγματικές φράσεις που δίνει αφορούν όλες αρνητική επίδραση: οι εμφύλιες συγκρούσεις στιγμάτισαν την περιοχή / τα οικογενειακά προβλήματα κατά την εφηβεία της στιγμάτισαν την ενήλικη ζωή της.

Στο γκουγκλ, ωστόσο, υπάρχουν πολλά παραδείγματα χρήσης με «ουδέτερους» ή «θετικούς» στιγματισμούς, όπως αυτό του Καταλειφού που προανέφερα. Για παράδειγμα, ο Μπέζος λέει «με έχει στιγματίσει το έργο του Ζαμπέτα», ενώ κάποιος αφιερώνει «σ’ ένα πλάσμα που έχει στιγματίσει τη ζωή μου». Βέβαια, συνυπάρχει η παλιότερη σημασία των λεξικών, π.χ. ο Σαρκοζί που στιγματίζει τους Ρομά (τους στηλιτεύει, τους κατηγορεί με οξύτητα). Στις νεκρολογίες είναι συχνό να διαβάζεις ότι ο εκλιπών στιγμάτισε την εποχή του (όπως λέγεται εδώ για τη Μέριλιν Μονρόε). Καμιά φορά, πρέπει να ξέρεις ποιος λέει τι, διότι όταν διαβάζεις ότι «ο εθνικισμός θα στιγματίσει τον 21ο αιώνα» σκέφτεσαι ότι είναι αρνητικό, όταν όμως δεις ότι το υπογράφει η Χρυσή Αυγή (το απόσπασμα δεν υπάρχει πια στο Διαδίκτυο) καταλαβαίνεις ότι το εννοεί θετικά, θα αφήσει τη σφραγίδα του.

Το στίγμα, βέβαια, είναι λέξη αρχαία, που υπάρχει ήδη στον Ησίοδο. Η βασική του σημασία ήταν το σημάδι και μάλιστα το ανεξίτηλο σημάδι -και ιδίως αυτό που γίνεται πάνω στο σώμα με αιχμηρό αντικείμενο ή με καυτηριασμό. Προέρχεται από το ρήμα στίζω, που σημαίνει χαράζω, κεντώ (Η στίξη και η στιγμή στην ίδια οικογένεια λέξεων ανήκουν). Αντιστοιχεί περισσότερο σε αυτό που οι Εγγλέζοι λένε brand (που είχε σαφώς αρνητικές σημασίες, π.χ. to brand someone as a traitor, αν και στη συνέχεια πήρε τη σημασία της εμπορικής μάρκας) και στο LSJ το αποδίδει σαν tattoo mark (άλλωστε σήμερα η ελληνική για το τατουάζ είναι δερματοστιξία και θυμόμαστε και τον Καββαδία που λέει ότι «του Αννάμ τα στίγματα δεν βγαίνουνε ποτές»). Με τη σημασία αυτή έχουμε στον Ηρόδοτο «στίγματα ιρά (ιερά)» για κάποιον ταγμένο να υπηρετεί σε ναό. Έτσι και τα στίγματα του Ιησού από τα καρφιά είναι πληγές και όχι… σπίλος.

Όμως, στην αρχαιότητα τα στίγματα σημάδευαν δούλους και εγκληματίες, για να μη μπορούν να αποδράσουν ή να είναι εύκολη η σύλληψή τους αν το επιχειρήσουν, κι έτσι ήταν επόμενο η λέξη να πάρει καθαρά (και… ανεξίτηλα) αρνητική σημασία. Πλάστηκε και η λέξη «στιγματίας» που σήμαινε τον δούλο ή τον κακούργο που ήταν στιγματισμένος με πυρακτωμένο στιγέα, που ήταν σημαδεμένος (π.χ. ώσπερ στιγματίας δραπέτης πεπεδημένος, στον Λουκιανό). Κι επειδή οι αρχαίοι είχαν και την πλάκα τους, έναν γραμματικό, τον Νικάνορα, που είχε γράψει πραγματεία «περί στιγμής», όπου στιγμή ήταν σημείο στίξεως, η τελεία, κοροϊδευτικά του έβγαλαν το παρατσούκλι «στιγματίας»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »