Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Λατινικά’ Category

Sic transit gloria mundi….

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2018

Σικ τράνζιτ γκλόρια μούντι, έτσι παρέρχεται η δόξα του κόσμου. Το ρητό είναι λατινικό, αλλά όχι της κλασικής εποχής -αφού, όπως μόλις έμαθα, χρησιμοποιήθηκε αρχικά κατά τις τελετές ενθρόνισης του Πάπα τον 15ο αιώνα.

Οι λέξεις μάς είναι όλες οικείες, ακόμα και σε μένα που δεν έχω διδαχτεί λατινικά ούτε μια ώρα στη ζωή μου (ήμουν του Πρακτικού).

Το sic το χρησιμοποιούμε, ειρωνικά συνήθως, όταν παραθέτουμε λόγια άλλων, για να δείξουμε ότι κάτι, που συνήθως είναι κάποιο μαργαριτάρι ή μια υπερβολική άποψη, ειπώθηκε όντως έτσι, ότι δεν το αλλάξαμε εμείς. Κι εδώ στο ιστολόγιο, όταν ενδίδω στον πειρασμό του γλωσσικού ακτιβισμού και χρησιμοποιώ κάποιον τύπο που δεν είναι καθιερωμένος, βάζω δίπλα σε παρένθεση «σικ, ρε» για να δείξω ότι ξέρω πως πρόκειται για τέτοιον τύπο, π.χ. «θέλησαν να εισάξουν (σικ, ρε) καινά δαιμόνια». Δεν έχει σχέση με το σικ ντύσιμο, αυτό είναι γαλλικό, chic.

Το τράνζιτ ή τράνζιτο το ξέρουμε από τους επιβάτες ή τα εμπορεύματα που περνούν τράνζιτ από μια χώρα δηλ. χωρίς να περάσουν από τελωνειακό έλεγχο, και το χρησιμοποιούμε και για τους χώρους τράνζιτ των αεροδρομίων ή των λιμανιών. Αποδίδεται διέλευση ή διαμετακόμιση, αναλόγως. Και στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες έχει πάμπολλα ομόρριζα, που καμιά φορά επανέρχονται στην ορολογία ειδικών κλάδων, όπως το τρανζίσιον γκέιμ που είναι όρος της μόδας τώρα στο ποδόσφαιρο.

Γκλόρια είναι βεβαίως η δόξα, είναι και γυναικείο όνομα, όχι ελληνικό όμως, πχ η Γκλόρια Γκέινορ, αλλά και όνομα θεάτρου. Υπάρχει κι ένα λουλούδι που το λένε γκλοριόζα.

Μούντι είναι ο κόσμος, πτώση γενική. Η ονομαστική είναι mundus (ενώ το espressus freddus schettus είναι αιτιατική πληθυντικού, ανώμαλη γλώσσα τα λατινικά). Από εκεί και το Μουντιάλ, βεβαίως, που το λέμε έτσι στη χώρα μας ακόμα κι όταν γίνεται σε χώρες που μιλάνε μη λατινογενή γλώσσα, όπως φέτος.

Το ρητό είναι πασίγνωστο, και το έχω δει να χρησιμοποιείται και χιουμοριστικά παραλλαγμένο κάμποσες φορές, π.χ. Sic transit gloria Mundial, για τον αποκλεισμό μεγάλων ομάδων από νωρίς στο Μουντιάλ.

Ωστόσο, σήμερα το χρησιμοποιώ για να σχολιάσω το μάθημα των Λατινικών, το οποίο, όπως ανακοίνωσε ο υπουργός Παιδείας, για πρώτη φορά εξοβελίζεται εντελώς από τις εισαγωγικές εξετάσεις της θεωρητικής κατεύθυνσης -πιθανόν μάλιστα και να μην διδάσκεται καν, αυτό δεν το κατάλαβα με βεβαιότητα από τις ανακοινώσεις του υπουργού.

Φυσικά, οι ανακοινώσεις δεν αφορούσαν ειδικά το μάθημα των Λατινικών αλλά μια πολύ ευρύτερη και ίσως πολύ σημαντική μεταρρύθμιση του τρόπου εισαγωγής στα ΑΕΙ, που θα πρέπει όμως να τη συζητήσουμε σε άλλο άρθρο. Στο σημερινό, θα επικεντρωθούμε στην «κατάργηση» των Λατινικών, μια και το θέμα αυτό, καλώς ή κακώς, μονοπώλησε τους προβολείς της επικαιρότητας -και αφού είμαστε ιστολόγιο γλωσσικό δεν επιτρέπεται να μην το σχολιάσουμε κι εμείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση, Λατινικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , | 400 Σχόλια »

Μεζεδάκια διαίτης

Posted by sarant στο 27 Σεπτεμβρίου, 2014

Ο τίτλος είναι ελαφρώς οξύμωρος, διότι τα μεζεδάκια σπανίως είναι κατάλληλα για δίαιτα (εκτός αν κάνετε τη δίαιτα της πάπιας). Στην πραγματικότητα, η σημερινή πιατέλα μας δεν είναι και τόσο φορτωμένη: δεν στείλατε κι εσείς πολλά, δεν στάθηκα κι εγώ καλός αλιέας μαργαριταριών, κι έτσι το τραπέζι μας θα είναι λιτό.

* Η ανασκαφή της Αμφίπολης δεν έδωσε κάτι το συνταραχτικό τη βδομάδα που μας πέρασε, μας χάρισε όμως καναδυό μεζεδάκια. Έτσι, ο υπουργός Πολιτισμού κ. Τασούλας δήλωσε ότι έχει την αίσθηση πως είναι αδύνατο να βρίσκεται ο Μεγαλέξαντρος στον τάφο και συνέχισε: «Και το λέω όχι επειδή θέλω να εκπλαγώ ευχάριστα. Το λέω γιατί για το Μέγα Αλέξανδρο έχουμε υποδεέστερες πληροφορίες, άρα φαντάζομαι ότι αν είχαμε μια τέτοια εξέλιξη, μια τέτοια πληροφορία δεν θα είχε διαφύγει».

Υπάρχουν άραγε «υποδεέστερες» πληροφορίες; Αν πάντως τον θαυμάσατε για το τόλμημά του, να πει το προφανές, ότι δεν είναι καθόλου πιθανό να βρίσκεται μέσα στον τάφο ο Αλέξανδρος, το θάρρος του κ. Τασούλα υπήρξε θνησιγενές, αφού πριν λαλήσει το κοκοράκι ο κ. Υπουργός ανασκεύασε τον… εαυτό του, δηλώνοντας ότι ποτέ δεν είπε αυτά που τον ακούμε να λέει στο βίντεο!

* Όσο για το «ο ένοικος του τάφου», δεν θα το χρεώσω στον κ. Υπουργό, διότι οι περισσότεροι έτσι το λένε (το λέμε). Δεν μου αρέσει, δεν θα το χρησιμοποιούσα -αλλά δεν έχω άλλη μονολεκτική λύση. Ιδέες;

* Και μόλις χτες, η υπεύθυνη ενημέρωσης του τάφου κ. Παναγιωταρέα έδωσε τη δική της ακυρολεξία, ευγενική προσφορά στη χειμαζόμενη πιατέλα μας. Ενημερώνοντας τους δημοσιογράφους, η κ. καθηγήτρια ανέφερε: «Οι διατυπωθείσες θεωρίες περί της ταυτότητος του νεκρού, ως σήμερα, ανάγονται σε 14». Ωστόσο, το «ανάγομαι» εδώ δεν ταιριάζει, αφού το ρήμα αυτό χρησιμοποιείται όταν προσδιορίζουμε χρονικά την αρχή ενός πράγματος, π.χ. «οι ρίζες της οικογένειάς του ανάγονται στο Βυζάντιο». Προφανώς η κ. Παναγιωταρέα ήθελε να πει πως οι θεωρίες «ανέρχονται σε 14». Ευτυχώς πάντως που είναι άμισθη, αλλιώς θα ζητούσαμε τα λεφτά μας πίσω.

Αλλά και πέρα από το λαθάκι, έχει πλάκα αυτό με τις 14 θεωρίες -μού θυμίζει την παλιά διαφήμιση της συμπυκνωμένης πορτοκαλάδας, που πάει το παιδί στην Έβγα και ζητάει μια πορτοκαλάδα κι ο εβγατζής του λέει «Ορίστε δεκατέσσερις!».

* Η Μηχανή του χρόνου θέλει να νατσουλίσει αλλά θέλει και να κρατήσει μιαν επίφαση εγκυρότητας. Έτσι, σε πρόσφατο άρθρο της, επαναλαμβάνει κοπυπαστηδόν τις νατσουλικές θεωρίες για τη γέννηση των εκφράσεων «μου μπήκαν ψύλλοι στ’ αυτιά» και «μου έψησε το ψάρι στα χείλη», αλλά κρατάει και μια πισινή με το αμίμητο (δική μου υπογράμμιση): Η τραγική ιστορία του Μεθόδιου έγινε αφορμή για να καθιερωθεί η φράση: «του έψησε το ψάρι στα χείλη». Δυστυχώς δεν ξέρουμε από ποια πηγή έφθασε στις μέρες μας η ιστορία του μοναχού, αλλά φαίνεται να είναι η επικρατέστερη εκδοχή της φράσης.

* Ο Γιάνης Βαρουφάκης άρχισε εκπομπή, κάθε Δευτέρα, από τον ραδιοσταθμό Στο Κόκκινο 105,5. Ο τίτλος της εκπομπής είναι Terra Nullius, και στην πρώτη εκπομπή (που μπορείτε να την ακούσετε σ’ αυτή τη σελίδα, και για πιο μόνιμα από εδώ) ο Γ.Β. εξήγησε τι σημαίνει ο όρος. Μια φίλη μου, που ξέρει καλά λατινικά, μου επισημαίνει δύο λαθάκια. Το πρώτο είναι η προφορά της… λατινικούρας. Ο Βαρουφάκης την προφέρει Νούλιους, η φίλη μου ορκίζεται ότι προφέρεται Νουλίους, διότι το ι είναι μακρό και η παραλήγουσα όταν είναι μακρά τονίζεται.

Το δεύτερο είναι στη σημασία της έκφρασης, που o Γ.Β. την αποδίδει «κενή γη» ενώ στην πραγματικότητα μεταφράζεται «γη (του) κανενός», δηλαδή που δεν ανήκει σε κανέναν. Η έννοια είχε μεγάλη σημασία την εποχή της αποικιοκρατίας και την επικαλούνταν οι Ευρωπαίοι για να κατοχυρώνουν την κυριότητα σε εδάφη (καμιά φορά και ολόκληρες ηπείρους) που κατοικούνταν από «πρωτόγονους» λαούς. Δεν ήταν «κενή» γη. Είχε κατοίκους, αλλά ποιος τούς έδινε σημασία.

(Θα προσέξατε ότι στα αγγλικά το Terra Nullius αποδίδεται Nomansland, παναπεί Νομανσλάνδη!)

* Το επόμενο το ψάρεψα από τον Γαλαξιάρχη, έναν φίλο του Φέισμπουκ. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ο κ. Σαμαράς εκνευρίστηκε από τον θόρυβο που έκαναν οι δημοσιογράφοι χτυπολογώντας τα πληκτρολόγια των λάπτοπ τους στη συνέντευξη τύπου με τη Μέρκελ, και τους επέπληξε «ευγενικά και διακριτικά» (για τον Κιμ Ιλ Σουνγκ παίζει να λέγονταν λιγότερα εγκώμια). Συγκεκριμένα, λέει το ρεπορτάζ, «Η επίπληξη δεν ήταν ευθεία, αλλά έμμεση και ευγενή μέσω μιας ιστορίας που τους διηγήθηκε από τα φοιτητικά του χρόνια στην Αμερική. «Κάποιοι χρησιμοποιούσαν υπολογιστές και στις εξετάσεις, οπότε μας ενοχλούσαν, επειδή έκαναν θόρυβο», είπε με νόημα στους δημοσιογράφους ο Αντώνης Σαμαράς.»

Ο Γαλαξιάρχης επισημαίνει όμως ότι ο πρωθυπουργός τελείωσε τις σπουδές του στην Αμερική το μακρινό 1976, οπότε λάπτοπ δεν υπήρχαν, και οι πιο φορητοί υπολογιστές ήταν κάπως έτσι. Πρόκειται άραγε για ένα ακόμα ψέμα, ή εννοούσε, τάχα, ότι οι συμφοιτητές του είχαν κομπιουτεράκια που ενοχλούσαν με το θόρυβο των πλήκτρων τους; (Κι έκαναν θόρυβο τα κομπιουτεράκια; Είχα κι εγώ, αλλά ένα κλικ θυμάμαι πως έκαναν).

Θα προσέξατε πάντως και ότι η επίπληξη ήταν «έμμεση και ευγενή». Εμένα μ’ αρέσει κι έτσι.

* Κι άλλο ένα με επίθετο της ίδιας κατηγορίας. Σε δελτίο τύπου του υπουργείου Παιδείας, γίνεται λόγος για πρόγραμμα «ασφαλής πλοήγησης» στο Διαδίκτυο. Συνδυάζοντας με το προηγούμενο, έχουμε πλήρες το κλιτικό υπόδειγμα: η ασφαλή της ασφαλής, και βέβαια ο ασφαλής του ασφαλή. Εμένα μού αρέσει, ξαναλέω, μόνο να το βάλουμε και στη γραμματική να μη σκοντάφτουν τα παιδιά. (Ο πληθυντικός παραμένει ως έχει).

* Θα προσέξατε ίσως, ότι το ρεπορτάζ που συνοδεύει την είδηση ξεκινάει με τη φράση: Το λάθος είναι εναρμονισμένο με την ανθρώπινη φύση, ωστόσο όταν εντοπίζεται σε ανακοίνωση του υπουργείου Παιδείας, σίγουρα προκαλεί εντύπωση… Ταιριάζει η λέξη αυτή; Όχι «είναι σύμφυτο»; Ακούω γνώμες.

* Και κλείνω όπως άρχισα, με Αμφίπολη. Αλλά εδώ έχουμε άλλης τάξης μεζεδάκι -τι μεζεδάκι, πιάτο ολόκληρο βγαίνει, αλλά επιβάλλεται να χρησιμοποιηθεί η προειδοποίηση που μπαίνει σε ποτά και άλλα: Με ρέγουλα.

Λοιπόν, ο τάφος της Αμφίπολης δεν είναι τάφος. Χαρακτηριστικό απόσπασμα: Από την λέξη σκιά προέρχεται και η λέξη θρησκεία, που ασφαλώς δεν έχει καμία σχέση με την σημερινή έννοια της θρησκείας. Η σκιά της πυραμίδας ήταν ιερή και απαγορεύονταν να αλλοιωθεί το σχήμα της, γι΄αυτό και η λέξη θρη-σκια, σημαίνει: «θύω την σκιά», θυσιάζω στην σκιά για να κρατήσω σταθερό τον χρησμό.

Περισσότερα, θαρρώ, δεν χρειάζονται.

* Και σε παράρτημα δυο αναγγελίες για μελλοντικές εκδηλώσεις σε εξωτικά μέρη. Θα τις ξαναθυμίσω βέβαια όταν θα πλησιάζουν οι μέρες, αλλά να ξέρετε ότι στις 31 Οκτωβρίου θα είμαι στη Δράμα, καλεσμένος του Συνδέσμου Φιλολόγων, όπου θα μιλήσω για την ελληνική γλώσσα, ενώ στις 4 Νοεμβρίου το απόγευμα θα παρουσιάσω μαζί με τον Δ. Κερασίδη το βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις στην Κηφισιά.

Posted in Αναγγελίες, Γραμματική, Κοτσανολόγιο, Λατινικά, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , | 146 Σχόλια »