Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Λουξεμβούργο’ Category

Μαρξ από τους Κινέζους

Posted by sarant στο 31 Μαΐου, 2018

Κινέζικο λέμε ή ίσως λέγαμε, ένα προϊόν, ιδίως συσκευή, χαμηλής τιμής αλλά και ευτελούς ποιότητας,  που γρήγορα χαλάει και την πετάμε. Ο όρος έχει καταγραφεί εδώ και 9-10 χρόνια στο slang.gr και σε περσινό άρθρο είχα παρατηρήσει ότι έχει αρχίσει να παλιώνει αφού μέσα σε δυο δεκαετίες η ποιότητα των κινέζικων προϊόντων αυξήθηκε κατακόρυφα. Οι εκφράσεις της αργκό έτσι κι αλλιώς ανανεώνονται με μεγάλη ταχύτητα και αυτή τη στιγμή για την ευτελή ποιότητα πολύ περισσότερο ακούγεται η έκφραση «από τα Λιντλ», αν και αυτή λέγεται συνήθως μεταφορικά, π.χ. «καθηγητής από τα Λιντλ».

Στις 5 Μαΐου, που συμπληρώθηκαν τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ, έγιναν στη γενέτειρά του, την πόλη Τριρ (Trier) της δυτικής Γερμανίας, τα αποκαλυπτήρια του αγάλματός του.

Το χάλκινο άγαλμα, με ύψος 4 μ και 40 (πεντέμισι με τη βάση), είναι έργο του γλύπτη Wu Weishan και προσφέρθηκε δώρο στον δήμο του Τριρ από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας.

Τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος ήταν μία μόνο από τις πολλές εκδηλώσεις που έγιναν στην πόλη για τα 200 χρόνια του Μαρξ. Στην εναρκτήρια εκδήλωση παρευρέθηκε και ο πρόεδρος της Κομισιον Ζαν Κλοντ Γιούνκερ, γείτονας άλλωστε αφού το Τριρ απέχει σαράντα λεπτά από την πολη του Λουξεμβούργου. Στην ομιλία του θέλησε να απαλλάξει τον Μαρξ από όσα γίνανε στο όνομά του, αφού, τάχα, «πολλα από αυτά που έγραψε αναδιατυπώθηκαν στο αντίθετό τους».

Να πούμε εδώ ότι το επώνυμο Μαρξ είναι συχνό σε όλη την περιοχή. Μάλιστα, στο Λουξεμβούργο υπάρχει οδός, και μάλιστα βουλεβάρτο, Σαρλ Μαρξ, που όμως δεν ονομαστηκε έτσι προς τιμήν του Γερμανού φιλόσοφου αλλά από έναν ομοϊδεάτη του, τον κομμουνιστή γιατρό Σαρλ Μαρξ που πολεμησε με τους μακί στη Γαλλία, εγινε υπουργός στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας μετά τον πόλεμο αλλά σκοτώθηκε λίγο αργότερα σε τροχαίο.

Το άγαλμα του Καρλ Μαρξ έχει τοποθετηθεί πολύ κοντά στον εμπορικό πεζόδρομο της πόλης και στο σημαντικότερο αξιοθέατό της, τη ρωμαϊκή Πόρτα Νίγκρα (μαύρη). Τη φωτογραφία πιο πάνω την έβγαλα το περασμενο Σάββατο που πήγα να δω το άγαλμα. Είχε λαμπρό ήλιο, αρκετό κόσμο, ανάμεσά τους και Κινέζους τουρίστες που έβγαζαν σέλφες με καμάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γερμανία, Διηγήματα, Εβραϊσμός, Κομμουνιστικό κίνημα, Λουξεμβούργο, Ταξιδιωτικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 172 Σχόλια »

Πώς έβαλα λουκέτο

Posted by sarant στο 15 Νοεμβρίου, 2017

Όταν κάποιος πηγαίνει να ζήσει σε μια ξένη χώρα, που ήδη ξέρει αρκετά καλά τη γλώσσα της επειδή την έχει σπουδάσει, τον πρώτο καιρό συνειδητοποιεί πόσες λέξεις του λείπουν -και μάλιστα, όχι λέξεις αφηρημένες και σπάνιες, διότι αυτές τις βρίσκεις και στα βιβλία, αλλά λέξεις της πιο πεζής καθημερινότητας, κυρίως του νοικοκυριού και του σπιτιού.

Με τον καιρό, τις λέξεις αυτές τις μαθαίνει, όταν και όπως τις χρειαστεί να τις χρησιμοποιήσει. Ένας φίλος που άλλαξε πατώματα στο σπίτι του, έμαθε από τον μάστορα πως το σοβατεπί στα γαλλικά λέγεται «πλεν.τ», που το γράφω έτσι για να δείξω πώς προφέρεται, αφού έτσι το άκουσε. Μετά που το κοίταξε, συνειδητοποίησε ότι είναι δάνειο από τα ελληνικά, πράγμα που φαίνεται αμέσως αν το δεις γραμμένο: plinthe. (Το σοβατεπί είναι τουρκικό δάνειο και δεν βρίσκω το καλαμαρίστικο αντίστοιχό του, αν υπάρχει. Στα τουρκικά sιvadibi, ο πάτος/η βάση (dip) του σοβά. Παρομοίως, kazandibi ο πάτος του καζανιού).

Έτσι κι εγώ, τόσα χρόνια που βρίσκομαι στο Λουξεμβούργο, όπου τα γαλλικά είναι η γλώσσα επικοινωνίας, έχω συμπληρώσει τα κενά μου στην καθημερινή ορολογία -με τη βοήθεια και της Νικοκυράς, που όποτε με έστελνε για θελήματα δεν παρέλειπε να με ενημερώνει πώς λέγεται το ένα και το άλλο μαραφέτι στα γαλλικά. Μη γελάτε, το ξέρατε εσείς πως οι κρεμάστρες των ρούχων είναι cintres;

Περιέργως, δεν είχα μάθει πώς είναι στα γαλλικά το λουκέτο, επειδή τόσα χρόνια λουκέτα έτυχε να αγοράζω από την Ελλάδα. Πριν όμως από καμιά εικοσαριά μέρες, καθώς ετοιμαζόμουν να κατέβω στην Ελλάδα, δεν έβρισκα πουθενά το λουκέτο που βάζω στη βαλίτσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λουξεμβούργο, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , | 199 Σχόλια »

Από τον αμφορέα στο φανάρι: ελληνογερμανικές γλωσσικές ανταλλαγές ξανά

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2017

Έλειπα το τριήμερο και μαζεύτηκε πολλή δουλειά, οπότε τουλάχιστον για σήμερα πρέπει να καταφύγω στη λύση ανάγκης, στην επανάληψη παλιότερου άρθρου. Κι επειδή είχα πάει στη Γερμανία, είπα να βάλω ένα άρθρο του 2010, που έχει θέμα τις ελληνογερμανικές γλωσσικές ανταλλαγές. Αρχικά το άρθρο αυτό το είχα γράψει στις… αρχές του αιώνα για το περιοδικό των Ελλήνων του Λουξεμβούργου και στη συνέχεια πρόσθεσα ένα κομμάτι του Μ. Τριανταφυλλίδη για την ελληνογερμανική φοιτητική αργκό. Προσθέτω και τώρα μερικά πράγματα, κυρίως από τα σχόλια της προηγούμενης δημοσίευσης.

Στο προηγούμενο σημείωμα (βλ. εδώ) είχαμε μιλήσει για τις ελληνοαραβικές γλωσσικές δοσοληψίες, σκέφτηκα όμως ότι είναι κάπως οξύμωρο να ασχολούμαστε με τα μακρινά, χωρίς να έχουμε καλύψει (γλωσσικώς εννοώ) τα διπλανά μας, εδώ στο Λουξεμβούργο που ζούμε. Αλήθεια, ποιά είναι η ετυμολογία του Λουξεμβούργου; Η μορφή του ονόματος παραπέμπει βέβαια στην πολυτέλεια ή στο φως, αλλά σφαλερά –οι ντόπιοι άλλωστε το λένε Letzebuerg. Το όνομα ανάγεται σε ένα ερειπωμένο ρωμαϊκό κάστρο, πάνω στο βράχο του Μποκ, που το αγόρασε ο κόμης Σιγεφρείδος το 963, και ονομαζόταν Lucilinburhuc. Και στο μεν δεύτερο συνθετικό του ονόματος πολλοί θα αναγνωρίσουν το –burg, και σωστά, αλλά στο πρώτο πιο δύσκολα θα φανεί το παλαιογερμανικό luzel που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο σημερινό αγγλικό little. Μικρό, επομένως, το Λουξεμβούργο, που αν θέλαμε να το εξελληνίσουμε θα μπορούσαμε να το μεταφράσουμε Καστράκι.

Επειδή όμως ελληνολουξεμβουργιανές γλωσσικές σχέσεις δεν έχουμε και πολλές, ας δούμε τις ελληνογερμανικές. Τα γερμανικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα είναι συγκριτικώς λιγοστά, αφενός επειδή άργησαν τα γερμανικά να καταξιωθούν σαν γλώσσα επιρροής στη διεθνή σκηνή και αφετέρου επειδή είναι κομμάτι δύσκολο να περάσουν στην ελληνική γλώσσα περισπούδαστοι αλλά σχεδόν απρόφερτοι σιδηρόδρομοι όπως Zeitgeist, Weltanschauung κτλ. Κι αν εξαιρέσεις τις γερμανικές λέξεις απαίσιας μνήμης από την κατοχή, τον γκεσταπίτη ας πούμε ή τα στούκας, καθώς και τα σνίτσελ της γαστρονομίας και τους επιστημονικούς νεολογισμούς, θα έλεγε κανείς ότι μετριούνται στα δάχτυλα οι λέξεις της ελληνικής που είναι απ’ ευθείας δάνεια από τη γερμανική. Υπάρχουν τα σλέπια (μαούνες, να πούμε) και πεντέξι άλλες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Επαναλήψεις, Λουξεμβούργο | Με ετικέτα: , , , , | 169 Σχόλια »

Προϋπολογισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Δεκεμβρίου, 2016

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές γίνεται στη Βουλή η συζήτηση για τον προϋπολογισμό -ο οποίος, με βάση το πρόγραμμα, θα ψηφιστεί αύριο το βράδυ- κι αυτό μού δίνει τον τίτλο για τα σημερινά μεζεδάκια, παρόλο που μέχρι τώρα δεν έχω ακούσει κάποιο αξιομνημόνευτο μαργαριτάρι.

Αν και μόλις το έγραψα αυτό άκουσα τον κ. Σαλμά της ΝΔ να λέει «κύριε υπουργέ δεν είμαστε αμπορίτζιναλ» και μπορώ να πω ότι κάπως με πείραξε -δεν φτάνει που οι καημένοι οι Αβορίγινες έχουν τραβήξει τα πάνδεινα από τους λευκούς της Αυστραλίας, έχουν και δήθεν μορφωμένους και πολιτισμένους να τους χλευάζουν. Αλλά ας είναι.

* Η είδηση ενδιαφέρουσα, ο τίτλος μαργαριταρένιος: Στίχοι του Ρίτσου διαβάζουν στο μετρό της Στοκχόλμης.

Τι (και πώς) διαβάζουν οι στίχοι, δεν μας το λέει το άρθρο..

* Φίλος μου στέλνει μια είδηση, την αναγγελία του θανάτου ενός Βρετανού ηθοποιού, του Πίτερ Βόγκαν, «ο οποίος πρόσφατα ενσάρκωσε τον Αίμον Ταργκάρυεν, τον Μέιστερ στη Νυχτερινή Φρουρά του Μαύρου Κάστρου»

Επειδή μέχρι σχετικά πρόσφατα νόμιζα ότι το Game of Thrones είναι βιντεοπαιχνίδι, δεν ξέρω τι είναι και πώς προφέρονται ο Μέιστερ και ο Αίμον, ξέρω όμως ότι το επώνυμο Vaughan δεν προφέρεται Βόγκαν, αλλά Βον, με μακρό το ο, γι’αυτό και το έγραφαν παλιότερα και Βων.

* Κατά την ορολογία του ιστολογίου, καραβίδες λέγονται οι προτάσεις που περιέχουν αλλεπάλληλα πραγματολογικά λάθη (για την προέλευση του όρου, δείτε ένα παλιό μας άρθρο).

Το ιστολόγιο αρέσκεται να ψαρεύει καραβίδες, όμως είναι σχετικά σπάνιες. Κι έτσι, με χαρά μου ψάρεψα τις προάλλες μια μεσαίου μεγέθους καραβίδα σε άρθρο της Λιάνας Κανέλλη, όπου γίνεται λόγος για το Καλίνινγκραντ:

Το σφηνωμένο μεταξύ Εσθονίας και Πολωνίας κομμάτι ρώσικης εδαφικής κυριαρχίας, γενέθλια και ταφική πατρίδα του Καντ, αποκομμένο μετά την ενδόρηξη της Σοβιετικής Ενωσης από τη σημερινή Ρωσία, είναι το άμεσα συνορεύον έδαφός της, με την ΕΕ και το ΝΑΤΟ …  Το ΝΑΤΟ απ’ τις βαλτικές χώρες και την Πολωνία ως τη Βουλγαρία και οι Ρώσοι εκτός Καυκάσου και Μαύρης Θάλασσας, μέχρι το Καλίνινγκραντ (μετονομασία του ανατολικοβαυαβρικού Κρόνενμπουργκ προς τιμήν του μπολσεβίκου Μιχαήλ Καλίνιν, μετά τη συμφωνία του Πότσδαμ),

Ας προσέξουμε τον τύπο «ενδόρηξη» που αποδίδει το αγγλικό implosion, και μετά ας περάσουμε στην καραβίδα κι ας αρχίσουμε να μετράμε λάθη.

Σαν προοίμιο, το Καλίνινγκραντ (η πόλη και η επαρχία της) δεν είναι σφηνωμενο «μεταξύ Εσθονίας και Πολωνίας», αλλά μεταξύ Λιθουανίας και Πολωνίας. Η Εσθονία είναι αρκετές εκατοντάδες χιλιόμετρα πιο πάνω, αφού μετά τη Λιθουανία μεσολαβεί και η Λετονία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Εκδηλώσεις, Κοτσανολόγιο, Λουξεμβούργο, Μαργαριτάρια, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 237 Σχόλια »

Μεταφραστές και δραγουμάνοι

Posted by sarant στο 4 Οκτωβρίου, 2016

Την περασμένη Παρασκευή, 30 Σεπτεμβρίου, ήταν η Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης και έγιναν σε όλο τον κόσμο διάφορες εκδηλώσεις του σιναφιού μου -για παράδειγμα, στην Αθήνα έγινε η απονομή των βραβείων λογοτεχνικής μετάφρασης 2016. Εδώ στο Λουξεμβούργο, η Λουξεμβουργιανή Ένωση Μεταφραστών και Διερμηνέων (ALTI) διοργάνωσε την 1η Λουξεμβουργιανή Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας, μια ημερίδα αφιερωμένη στα επαγγέλματά μας.

Εδώ βλέπετε το πλήρες πρόγραμμα της εκδήλωσης μαζί με φωτογραφίες. Στην εκδήλωση αυτή προσκλήθηκα και μίλησα κι εγώ. Ο τίτλος της ομιλίας μου ήταν Mémoires et mots d’un traducteur, ας πούμε «Αναμνήσεις και λέξεις ενός μεταφραστή».

alti2016

Μίλησα στα γαλλικά. Θα ήταν κουραστικό να παραθέσω εδώ ολόκληρη την ομιλία μου, που ήταν αρκετά μεγάλη (κράτησε σχεδόν μια ώρα). Αντί γι’ αυτό, διάλεξα ένα απόσπασμα, από το πρώτο μέρος της ομιλίας, και το μετέφρασα στα ελληνικά και σας το παρουσιάζω εδώ. Όπως θα δείτε, σε μεγάλο βαθμό πρόκειται για πράγματα που έχουν ήδη παρουσιαστεί στο ιστολόγιο σε μεγαλύτερη λεπτομέρεια, αν και αρκετά είναι καινούργια (για το ιστολόγιο).

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ (απόσπασμα)

Στην αρχή γίνονται οι συστάσεις και αναφέρομαι στην πολυγλωσσία που επικρατεί στο Λουξεμβούργο, και ύστερα:

Προτού προχωρήσω παρακάτω, θα ήθελα να σας ζητήσω προκαταβολικά συγνώμη για όλα τα γλωσσικά λάθη και τις αδεξιότητες που μοιραία θα διαπράξω μιλώντας στα γαλλικά. Είναι πάντοτε δύσκολο να εκφράζεσαι σε γλώσσα άλλη από τη μητρική σου, θα κάνω όμως ό,τι μπορώ για να γίνω κατανοητός, δεδομένου ότι η λύση να σας μιλήσω στη μητρική μου γλώσσα δεν μπορεί να εφαρμοστεί. Βλέπω βέβαια ανάμεσά σας μερικούς συμπατριώτες Έλληνες ή ελληνομαθείς συναδέλφους, βλέπω όμως και αρκετούς Άγγλους, που θα μπορούσαν να αναφωνήσουν “It’s Greek to me!”.

Αυτή η αγγλική έκφραση, που χρησιμοποιείται για κάτι ακατανόητο ή πολύ περίπλοκο. Χρονολογείται από τον 16ο αιώνα (π.χ. τη χρησιμοποιεί ο Σέξπιρ στον Ιούλιο Καίσαρα), αλλά οι απαρχές της πάνε πιο πίσω, αφού ισοδύναμη έκφραση βρίσκουμε στα λατινικά: Graecum est; non legitur (είναι ελληνικά, δεν διαβάζεται), αλλά και στον πληθυντικό: Graeca sunt, non leguntur. Όμως δεν είναι φράση της κλασικής εποχής, διότι οι Ρωμαίοι ήξεραν καλά ελληνικά, είναι μεσαιωνική.

Τον Μεσαίωνα, λοιπόν, που οι γνώσεις των ελληνικών είχαν υποχωρήσει στη δυτική Ευρώπη λέγεται ότι οι καλόγεροι που αντέγραφαν λατινικά χειρόγραφα στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών, όταν συναντούσαν κάποιο ελληνικό παράθεμα που δεν μπορούσαν να το διαβάσουν, το παρέλειπαν και έγραφαν στο περιθώριο: Graecum est, non legitur: είναι στα ελληνικά, δεν διαβάζεται. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, την έκφραση την επινόησε ο Franciscus Accursius (Francesco d’Accorso στα ιταλικά), Ιταλός νομομαθής του 13ου αιώνα, ο οποίος τη χρησιμοποίησε όταν συνέτασσε μια συλλογή ρωμαϊκών νόμων. Φαίνεται πως οι συνάδελφοί του βρήκαν πολύ βολική αυτή τη δικαιολογία, και μάλιστα όχι μόνο για τα ελληνικά παρά και για τα δυσνόητα λατινικά χωρία, κι έτσι η έκφραση επεκτάθηκε σε όλη την Ευρώπη, όπου τα λατινικά χρησιμοποιούνται ευρύτατα. Ο Βίκτωρ Ουγκό, στην Παναγία των Παρισίων βάζει έναν ήρωα να παραπονιέται για την πρακτική να παραλείπονται τα ελληνικά χωρία με επίκληση της λατινικής παροιμίας.

Προφανώς εμείς οι Έλληνες ξέρουμε ελληνικά, οπότε όταν κάτι μάς είναι ακατανόητο λέμε “Αυτά είναι κινέζικα”. Άλλες γλώσσες εκφράζουν διαφορετικά την έννοια του ακατανόητου, για παράδειγμα στα γαλλικά λένε «c’est du chinois » αλλά επίσης «c’est de l’hébreu» (είναι εβραϊκά) ενώ στα γερμανικά Das kommt mir Spanisch vor (Ισπανικά μου φαίνονται). Γενικά πάντως, τα κινέζικα είναι η γλώσσα που συχνότερα ανάγεται σε σύμβολο που εκφράζει το εντελώς ακατανόητο. Μερικές φορές έχουμε αναφορά όχι σε γλώσσα αλλά σε σύστημα γραφής, όπως στη λουξεμβουργέζικη έκφραση dat kënnt mech gotesch vir (μου φαίνονται γοτθικά), υπαινιγμός για τη λεγόμενη «γοτθική» γραφή των γερμανικών (gebrochene Schrift).

Βλέπετε λοιπόν πως οι ξένοι μιλάνε μια γλώσσα που δεν την καταλαβαίνουμε, που ακούγεται σαν κάτι το ασυνάρτητο στ’ αυτιά μας, ενώ εκείνοι την καταλαβαίνουν χωρίς πρόβλημα. Αυτή η αντίληψη είναι παλιά. Οι αρχαίοι Έλληνες επινόησαν τη λέξη «βάρβαρος» για τους ξένους, επειδή η ομιλία τους τούς φαινόταν σαν «μπαρ-μπαρ-μπαρ». Ο όρος «βάρβαρος» χρησιμοποιήθηκε αρχικά χωρίς υποτιμητική σημασία, γρήγορα όμως πήρε μειωτική απόχρωση, ιδίως μετά τους Μηδικούς πολέμους : οι βάρβαροι λοιπόν παρουσιάζονταν σαν ακαλλιέργητοι, απολίτιστοι. Να προσθέσουμε επίσης ότι οι Έλληνες της κλασικής εποχής ήταν άνθρωποι ελεύθεροι και πολύ περήφανοι γι’ αυτό, ενώ οι «βάρβαροι» ήταν υπήκοοι βασιλέων. Η λέξη «βάρβαρος» πέρασε στα λατινικά (barbarus), και από εκεί στα γαλλικά και στα αγγλικά και στις λοιπές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Βλέπουμε ότι ο ξένος μιλάει μια γλώσσα παράξενη –και δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές γλώσσες οι λέξεις για τον «αλλοδαπό» και το άγνωστο ή το ασυνήθιστο είναι ομόρριζες. Για παράδειγμα, στα γαλλικά λέμε étranger και étrange, στα αγγλικά stranger και strange. Κι αν οι Έλληνες περιτριγυρίζονταν από βαρβάρους, οι Άραβες είχαν τους Ajam, δηλαδή εκείνους που δεν μιλούσαν σωστά τη γλώσσα, που ήταν αναλφάβητοι ή μουγκοί, όρος που τελικά έφτασε να σημαίνει τους Πέρσες· στα σύγχρονα τουρκικά acemi είναι ο αδέξιος, λέξη που έχει περάσει και στα ελληνικά ως «ατζαμής». Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι σε αρκετές σλαβικές γλώσσες, οι Γερμανοί ονομάζονται Nemets (σε διάφορες παραλλαγές), κάτι που αρχικά σήμαινε επίσης τον άλαλο, και κατ’ επέκταση κάποιον που δεν μιλάει σαν κι εμάς, τον ξένο. Και τέλος, σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, η λέξη gringo, όρος που χρησιμοποιείται στη Λατινική Αμερική για τους αγγλόφωνους ξένους, κυρίως τους βορειοαμερικανούς, είναι παραλλαγή του griego, που σημαίνει «Έλληνας», και που χρησιμοποιήθηκε στην Ισπανία τον 18ο αιώνα με τη σημασία εκείνου που μιλάει ισπανικά με ξενική προφορά.

Το βλέπετε λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι είναι ξένοι, δεν μιλάνε τη γλώσσα μας, είναι άξεστοι, είναι αδέξιοι, είναι βάρβαροι!

Η έλλειψη κατανόησης προκαλεί σύγχυση και μίσος. Η αμοιβαία κατανόηση, από την άλλη, δεν είναι βεβαίως εγγύηση για την ειρήνη και την αρμονική συνύπαρξη, είναι όμως ένα πρώτο βήμα. Και εδώ κάνουμε την εμφάνισή μας εμείς οι διερμηνείς και οι μεταφραστές.

Θα μου επιτρέψετε μια μικρή ετυμολογική παρέμβαση. Η λέξη «interprète» (διερμηνέας) προέρχεται βέβαια από τα λατινικά, αλλά στα γερμανικά και στα λουξεμβουργιανά, όπως βλέπω και στον τίτλο της Ένωσής σας, χρησιμοποιείται ένας άλλος όρος: Dolmetscher. Περίεργη λέξη, δεν βρίσκετε; Ποια είναι άραγε η προέλευσή της; Για λατινική δεν φαίνεται, ούτε για γερμανική Λοιπόν;

Η απάντηση είναι πως η λέξη dolmetscher είναι ένα από τα λιγοστά ουγγρικά δάνεια της γερμανικής γλώσσας. Στα ουγγρικά είναι tolmács, ενώ επίσης βρίσκουμε τη λέξη και σε σλαβικές γλώσσες, για παράδειγμα tolmač στα σλοβένικα, tumač στα σέρβικα, tlumočník στα τσέχικα ή tolmaç/ толмач στα ρώσικα, αλλά και tălmaci στα ρουμάνικα.

Η ουγγρική λέξη όμως είναι με τη σειρά της δάνειο από τα τουρκικά (dilmaç) παρόλο που σήμερα οι Τούρκοι συνάδελφοί μας αποκαλούνται tercüman. Θα λέγαμε, ex oriente lux (εξ Ανατολών το φως).

Ίσως και να μην είναι τυχαίο αυτό, διότι ακριβώς στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το επάγγελμά μας έφτασε στον κολοφώνα του γοήτρου του, όταν οι drogman (ή tercüman στα τούρκικα ή δραγουμάνοι στα ελληνικά) δεν εκτελούσαν μόνο καθήκοντα διερμηνέα αλλά είχαν και διπλωματικά καθήκοντα (η κατασκοπία, και οι διεθνείς ίντριγκες αποτελούσαν επίσης τμήμα της δουλειάς τους).

Οι δραγουμάνοι των υψηλών κλιμακίων ήταν ισοδύναμοι με πρεσβευτές ενώ ο Μέγας Δραγουμάνος ήταν το αντίστοιχο του υπουργού Εξωτερικών. Ενδιαφέρον είναι να πούμε ότι ο πρώτος που πήρε τον τίτλο του Μεγάλου Δραγουμάνου του Διβανίου, ή Divan-ı Hümayun Baştercümanı στα τούρκικα, ήταν ένας ονομαστός πολυμαθής, ο Παναγιωτάκης Νικούσιος, Έλληνας, με καταγωγή από το νησί της Χίου, που είχε το παρατσούκλι «πρασινάλογος» εξαιτίας μιας παροιμίας που έλεγε πως πιο εύκολα βρίσκεις πράσινο άλογο παρά μυαλωμένο Χιώτη. Ξεκινώντας από τον Νικούσιο, όλοι οι Μεγάλοι Δραγουμάνοι ήταν Φαναριώτες Έλληνες, μέχρι την ελληνική επανάσταση του 1821.

Εμείς, οι σημερινοί διερμηνείς και μεταφραστές δεν μπορούμε βέβαια να φιλοδοξούμε να αποκτήσουμε τα μεγαλεία των δραγουμάνων της οθωμανικής περιόδου, αλλά τουλάχιστον οι επαγγελματικοί μας κίνδυνοι είναι σαφώς μειωμένοι, διότι την εποχή εκείνη όταν έχανες τη θέση σου συνήθως έχανες μαζί και το κεφάλι σου.

Και στη συνέχεια περνάω σε άλλα θέματα (εξελίξεις στο μεταφραστικό επάγγελμα, νέες τεχνολογίες, αυτόματη μετάφραση κτλ.) που ίσως αποτελέσουν αντικείμενο άλλων άρθρων…

 

Posted in Εκδηλώσεις, Λουξεμβούργο, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , | 112 Σχόλια »

Από πού πάνε για το Παλιοκατσικόρεμα;

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2016

Φυσικά, η ερώτηση του τίτλου απαντιέται με ερώτηση: Το Πάνω Παλιοκατσικόρεμα ή το Πέρα Παλιοκατσικόρεμα;

schlinder2Εντάξει, το Παλιοκατσικόρεμα δεν υπάρχει, μόλις τώρα το έπλασα θέλοντας να δώσω ένα παράδειγμα πολυσύλλαβου τοπωνυμίου. Υπάρχει όμως το μαγευτικό Schlindermanderscheid, στο οποίο είχα πάει βόλτα την Κυριακή και μου έδωσε την ευκαιρία γι’ αυτό το άρθρο. (Μαγευτικό; Τα παραλέω. Αλλά όταν περπατάς δυο ώρες σε κατσάβραχα για να φτάσεις κάπου, μαγευτικόν θα βρεις τον προορισμό ακόμα κι αν είναι το Άργος).

Και για του λόγου το αληθές, ιδού και η πινακίδα του δρόμου, όπου, όπως βλέπετε, το όνομα γράφεται σε δυο αράδες.

Να κάνουμε καταμέτρηση. Το Schlindermanderscheid έχει 21 γράμματα παρόλο που έχει πέντε συλλαβές (το scheid μονοσύλλαβο) κι έτσι ξεπερνάει κατά πολύ το έτσι κι αλλιώς ανύπαρκτο Παλιοκατσικόρεμα, το οποίο αν και έχει εφτά συλλαβές δεν φτάνει παρά τα 16 γράμματα. Βέβαια, κάποιος θα έκανε ένσταση τονίζοντας ότι αυτή είναι η γερμανική (και γαλλική) μορφή του τοπωνυμίου, ενώ στα λουξεμβουργιανά το μακρινάρι κονταίνει αρκετά (γίνεται Schlënnermanescht, 17 γράμματα), αλλά η ένσταση μάλλον θα απορριπτόταν αφού το επίσημο όνομα είναι το γερμανικό, το μακρύτερο.

Ομολογώ πως δεν ξέρω πώς ετυμολογείται η λέξη. Schlinder είνα

ι ένα ποταμάκι εκεί κοντά, αλλά το -manderscheid δεν ξέρω πώς αναλύεται -πάντως scheid είναι ας πούμε το όριο, το σύνορο, και στα γερμανόφωνα μέρη υπάρχουν πολλά τοπωνύμια με τελευταίο συνθετικό το -scheid.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευτράπελα, Λουξεμβούργο, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , | 253 Σχόλια »

Ονόματα σε ένα μνημείο

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2016

Το Σάββατο είχα βγει βόλτα σε ένα μακρινό χωριό του Λουξεμβούργου, το Winseler, στον βορρά της χώρας, καμιά εβδομηνταριά χιλιόμετρα απόσταση, στις Αρδέννες. Καθώς περνούσα από την εκκλησία του χωριού πρόσεξα ένα μικρό μνημείο πεσόντων, μια πλάκα πιο σωστά στον μαντρότοιχο -και το φωτογράφισα:

wins2

 

Η φωτογραφία εδώ είναι πειραγμένη -κανονικά τα γράμματα είναι κόκκινα, αλλά σχεδόν δεν διαβάζονται, οπότε σκέφτηκα να την επεξεργαστώ και να αφαιρέσω το κόκκινο και τώρα φαίνονται κάπως καλύτερα (τη χτένισε λιγάκι κι ένας φίλος του ιστολογίου).

Το μνημείο έχει 11 ονόματα. Πέντε που «πέθαναν για την πατρίδα» και έξι «θύματα πολέμου», οι πέντε γυναίκες, που υποθέτω θα είναι άμαχοι, ίσως θύματα βομβαρδισμών -μπορεί και από φίλια πυρά. Άλλωστε, οι τρεις από αυτούς ήταν σε ηλικία γύρω στα 80 όταν βρήκαν τον θάνατο.

Από τους πεσόντες υπέρ πατρίδος, οι δυο τουφεκίστηκαν, άλλοι δύο αγνοούνται και ένας «έπεσε», ίσως αντάρτης σε μάχες, τον Γενάρη του 1944. Βλέποντας τις ημερομηνίες τουφεκισμού των δύο (Δεκέμβριος 1944) σκέφτηκα πως ίσως σχετίζεται ο θάνατός τους με τη μάχη των Αρδεννών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, Λουξεμβούργο, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 218 Σχόλια »

Πρόσφυγες έξω από το Σένγκεν

Posted by sarant στο 8 Φεβρουαρίου, 2016

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Πρέπει να πω πως εδώ αρκετές μέρες ήθελα να γράψω στο ιστολόγιο κάτι για το προσφυγικό, για να συζητήσουμε το θέμα, αλλά δεν ήθελα να «κάψω» το άρθρο της εφημερίδας και γι’ αυτό το ανέβαλλα.

Ο χώρος της εφημερίδας είναι περιορισμένος κι έτσι μερικά πράγματα αναγκάστηκα να τα αφήσω έξω. Παραθέτω μεν το άρθρο όπως το δημοσίευσα, με μια προσθήκη σε αγκύλες μόνο, αλλά στο τέλος βάζω κάποιες επιπλέον παρατηρήσεις σαν υστερόγραφα.

schengenΤο Σένγκεν είναι ένα γραφικό χωριό στον νότο του Λουξεμβούργου, πολύ κοντά στο τριεθνές σημείο που σχηματίζεται εκεί όπου οι δυο γίγαντες, η Γαλλία και η Γερμανία, συναντιούνται με το μικροσκοπικό Μεγάλο Δουκάτο. Είναι χτισμένο στις όχθες του ποταμού Μοζέλα, παραπόταμου του Ρήνου, που αποτελεί και το σύνορο Γερμανίας-Λουξεμβούργου, ενώ το ακριβές τριεθνές σημείο βρίσκεται στο νερό, στη μέση του ποταμού.

Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή, ο δήμος του Σένγκεν (που περιλαμβάνει και τρία-τέσσερα γειτονικά χωριά) είχε 4392 κατοίκους, που ανήκουν σε 64 εθνικότητες — υπάρχει κι ένας Έλληνας. Μπορεί αυτό να εντυπωσιάζει, αλλά σε άλλες πόλεις και χωριά του Μεγάλου Δουκάτου η εθνοτική ποικιλία είναι σαφώς μεγαλύτερη.

Οι πλαγιές του Μοζέλα, και από τις δυο μεριές των συνόρων, είναι φυτεμένες με αμπέλια — ο τόπος βγάζει καλό άσπρο κρασί, και σύμφωνα με τον Καρλ Μαρξ, που είχε γεννηθεί καμιά πενηνταριά χιλιόμετρα πιο πάνω, οι νότιοι Γερμανοί που πίνουν κρασί διαφέρουν στον χαρακτήρα από τους υπόλοιπους που πίνουν μπίρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ευρωπαϊκή Ένωση, Λουξεμβούργο | Με ετικέτα: , , , , , , , | 231 Σχόλια »

Παράδεισοι, φορολογικοί και άλλοι

Posted by sarant στο 8 Δεκεμβρίου, 2014

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το άρθρο το δημοσιεύω εδώ με μερικές προσθήκες, κυρίως σε σχέση με τον μουσουλμανικό παράδεισο, όπου περιμένω συμπληρώσεις από τους οθωμανολόγους, αραβολόγους και εβραιολόγους -και όποιον άλλον ξέρει. Η εικόνα είναι αυτή που συνοδεύει το άρθρο στο ιστολόγιο των Ενθεμάτων: μια λεπτομέρεια από τον Κήπο των επιγείων απολαύσεων του Ιερώνυμου Μπος.

hieronymus_bosch-the-garden-of-earthly-delights-central-panel-detailΣτις αρχές του μήνα που μας πέρασε έγινε πολύς θόρυβος με τις διαρροές για τις φορολογικές συμφωνίες ευνοϊκής μεταχείρισης (ουσιαστικά νομότυπης φοροαποφυγής) που είχαν συνάψει μεγάλες εταιρείες με την κυβέρνηση του Λουξεμβούργου, κι έτσι ήρθε για μια ακόμα φορά στην επιφάνεια το θέμα των φορολογικών παραδείσων. Και μπορεί ο Ζαν-Κλοντ Γιουνκέρ, πρόεδρος της Κομισιόν και προηγουμένως πρωθυπουργός του Λουξεμβούργου σχεδόν επί εικοσαετία, να επιβίωσε από την πρόταση μομφής που υποβλήθηκε εναντίον του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μεταξύ άλλων και από την Αριστερά, αλλά εμείς βρήκαμε τη λέξη του μήνα.

Εννοώ βέβαια την λέξη «παράδεισος» και ειδικότερα τον σύμπλοκο όρο «φορολογικός παράδεισος». Ο παράδεισος είναι λέξη άρρηκτα θα έλεγε κανείς δεμένη με τη χριστιανική θρησκεία και μοιάζει να έχει ελληνική ετυμολογία, κάποιο σύνθετο της πρόθεσης παρά, κι όμως στην ελληνική γλώσσα μπήκε σαν στοιχείο ενός προχριστιανικού πολιτισμού, δάνειο από ξένη γλώσσα.

Ο Κτησίας και ο Ξενοφώντας, που μελέτησαν από πρώτο χέρι τη ζωή των Περσών και την περιέγραψαν, αναφέρουν επανειλημμένα στα έργα τους ότι ο βασιλιάς της Περσίας, αλλά και άλλοι ισχυροί τοπάρχες, διατηρούσαν μεγάλους περιφραγμένους κήπους, με πλούσια βλάστηση και άφθονα νερά, μέσα στους οποίους έτρεφαν και άγρια θηράματα –και σ’ αυτούς τους κήπους αποσύρονταν για κυνήγι και αναψυχή κι εκεί φιλοξενούσαν άλλους άρχοντες, γιατί οι δυνατοί όλων των εποχών διασκεδάζουν καλύτερα όταν βρίσκονται μακριά από το πεινασμένο πλήθος. Τους κήπους αυτούς, τους είπαν παραδείσους: «παράδεισος μέγας, αγρίων θηρίων πλήρης, ά εκείνος εθήρευεν από ίππου», λέει ο Ξενοφώντας για τον Κύρο, ενώ σε άλλο απόσπασμά του εξηγεί: «κήποι τε έσονται, οι παράδεισοι καλούμενοι, πάντων καλών τε καγαθών μεστοί όσα η γη φύειν θέλει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λουξεμβούργο, Οικονομία | Με ετικέτα: , , , , , | 545 Σχόλια »