Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Μάνη’ Category

Χθόνια Οδύσσεια (διήγημα του Δημήτρη Σαραντάκου) – 2

Posted by sarant στο 10 Δεκεμβρίου, 2019

Για λίγες συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη δημοσιεύω το διήγημά του «Χθόνια Οδύσσεια», το πρώτο από το βιβλίο του «Ο βενετσιάνικος καθρέφτης», που το είχε έτοιμο όταν αδόκητα έφυγε από τη ζωή πριν από οχτώ χρόνια και που το εκδώσαμε λίγο πριν κλείσει χρόνος από τον θάνατό του. Πρόκειται για τρεις νουβέλες με θέματα από τον εμφύλιο πόλεμο στην Πελοπόννησο.

Η πρώτη νουβέλα έχει την ιδιαιτερότητα ότι ο αφηγητής -ο πατέρας μου- μεταφέρει την αφήγηση ενός άλλου, οπότε στο βιβλίο οι δυο αφηγήσεις, που αλληλοπλέκονται, τυπώθηκαν με διαφορετική γραμματοσειρά. Εδώ βάζω με πλάγια τα λόγια του πατέρα μου ή τους διαλόγους του με τον Ηλία, τον άλλον αφηγητή, και με ίσια γράμματα την καθαυτό αφήγηση του Ηλία.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δεύτερη. Η προηγούμενη βρίσκεται εδώ. Είχαμε σταματήσει στο σημείο όπου ο Ηλίας διηγείται πώς ο πατέρας του τού είχε δείξει τη σπηλιά που «μπορεί να μας φανεί χρήσιμη».

Εδώ ο Ηλίας σταμάτησε για πολλήν ώρα και το πρόσωπό του συννέφιασε. Ποιος ξέρει τι συλλογιζόταν. Κατόπιν αναστέναξε αδιόρατα και συνέχισε:

Και δεν άργησε να φανεί χρήσιμη. Όχι στην Κατοχή. Τότε τα πράγματα ήταν εύκολα. Είχαμε τον κόσμο μαζί μας, και στην ύπαιθρο, που από το καλοκαίρι του ’43 ήταν ολόκληρη ελεύθερη, κυριαρχούσαμε απόλυτα. Είχαμε εξασφαλίσει πραγματική τάξη. Όπως έλεγε ο πατέρας μου «έχανες το ζωντανό σου και δεν ανησυχούσες. Όπου να το βρίσκανε θα σου το στέλνανε, από οργάνωση σε οργάνωση, πίσω». Οι Ιταλοί και οι Γερμανοί ήταν κλεισμένοι στις πόλεις και οι συνεργάτες τους είχαν λουφάξει. Τι να σου τα λέω τώρα, τα έζησες και τα ξέρεις. Αφού τον Μάρτη του ’44 έγιναν και εδώ, όπως σ’ όλη την Ελεύθερη Ελλάδα, εκλογές. Από την επαρχία μας βγήκαν δυο εθνοσύμβουλοι, βουλευτές δηλαδή στο Εθνικό Συμβούλιο, τη Βουλή των Βουνών. Μόλις είχα κλείσει τα δεκαοχτώ και ψήφισα. Τότε για πρώτη φορά ψήφισαν οι γυναίκες και οι νέοι πάνω από τα δεκαοχτώ. Η ελληνική πολιτεία μόλις το 1956 έδωσε και πάλι αυτό το εκλογικό δικαίωμα στις γυναίκες, που τους είχε δώσει τότε η λαϊκή εξουσία.

Τα δύσκολα άρχισαν σαν παραδώσαμε τα όπλα, ενώ οι ταγματασφαλίτες, εξοπλισμένοι από τους Άγγλους, από προδότες και διωκόμενοι που ήτανε, γίνανε εθνικόφρονες και διώκτες μας. Εγώ αυτά δεν τα έζησα από κοντά, γιατί μόλις τέλειωσα το γυμνάσιο ανέβηκα στην Αθήνα να σπουδάσω. Μπήκα στο Πανεπιστήμιο στη Φιλοσοφική Σχολή και σκόπευα να γίνω αρχαιολόγος. Δεν ξέρω αν βρέθηκες στην Αθήνα εκείνον τον καιρό, ’46 με ’47 και πώς σου φάνηκε. Εμένα πάντως με μάγεψε. Και η πόλη και οι άνθρωποι. Γίνονταν τότε, πριν το νόθο δημοψήφισμα, τεράστιες συγκεντρώσεις για τη Δημοκρατία στο γήπεδο του Παναθηναϊκού στη λεωφόρο Αλεξάνδρας. Μ’ όλο που στις βουλευτικές εκλογές κάναμε αποχή, δε θέλαμε εμφύλιο πόλεμο, θέλαμε να δουλέψουμε και να ανοικοδομήσουμε τον τόπο μας.

Όταν έφτασα στην Αθήνα ήρθα αμέσως σ’ επαφή με την Οργάνωση. Στην αρχή σύχναζα απλώς στην κεντρική λέσχη της, στην οδό Ακαδημίας 15. Μου έκανε εντύπωση η ζωντάνια και το κέφι αυτών των παιδιών. Εμείς στον τόπο μου ήμασταν μάλλον κοιμισμένοι. Μου έκανε επίσης εντύπωση μια έκδηλα ευνοϊκή στάση όχι μόνο προς τους Σοβιετικούς αλλά και προς τους Αμερικάνους, ενώ στα μέρη μου η προτίμησή μας έκλινε αποκλειστικά προς τους Ρώσους. Στη λέσχη έμαθα ένα καινούργιο επονίτικο τραγούδι: «ΕΠΟΝ ΕΠΟΝ είσαι ο εχθρός των φασιστών», που η μελωδία του ήταν παρμένη από μια αμερικάνικη οπερέτα, καθώς και τον «Ύμνο του λόχου σπουδαστών Λόρδος Μπάυρον», το «Γεια χαρά σπουδάζουσα νέα γενιά», που η μελωδία του ήταν ένα αμερικάνικο εμβατήριο. Γενικά, μετά τους Γερμανούς, που εξακολουθούσαμε όλοι οι Έλληνες να αποστρεφόμαστε, οι τωρινοί εχθροί μας ήταν οι Άγγλοι. Αυτό ήταν ξεκάθαρο. Οι Αμερικάνοι ήταν ακόμα πολύ μακριά.

«Κυκλοφορούσε τότε το περιοδικό μας η Νέα Γενιά, θα το θυμάσαι βέβαια. Πολύ ωραίο, με ζωντανή ύλη και πολλά ποιήματα. Θυμάμαι ακόμα ένα ποίημα που διάβασα στο περιοδικό και που μ’ άρεσε πολύ, καθώς ήμουνα τότε ερωτευμένος με μια συναγωνίστρια. Το θυμάμαι ακόμα απέξω, άκου το», μου λέει κι άρχισε να απαγγέλλει:

Σε γνώρισα αδερφοποιτή στη μάχη
της λευτεριάς, ακλόνητη κολόνα,
Σουλιώτισσα καινούργια κι Αμαζόνα
κι είπα η Ελλάδα την ψυχή σου θα ’χει.

Έτσι στο νου μου, ένα εσύ μ’ Εκείνη,
θα σου το πω το αγνό μου μυστικό,
υψώθηκες πανώριο ιδανικό
κι έδωσες φως και νόημα στην Ειρήνη.

Τώρα που το ντουφέκι έχουμ’ αφήσει
στο πρόσταγμα της μάνας λευτεριάς
και σ’ άλλο στίβο αγώνα έχουμ’ αρχίσει
στρατιώτες της δουλειάς και της χαράς.

έλα ακριβή στον ήχο της καρδιάς μας
να κάνουμε τραγούδι τη ζωή,
κι από την άγια φλόγα της γενιάς μας
σε νέα γενιά να δώσουμε πνοή.

Ακούγοντάς τον να απαγγέλλει, θυμήθηκα το ποίημα. Θυμήθηκα και το ωραίο εκείνο περιοδικό μας και την πρώτη μας νιότη και συγκινήθηκα.

 «Ωραίο ποίημα, το είχα κι εγώ διαβάσει στη Νέα Γενιά. Εσύ όμως το θυμάσαι ακόμα απέξω. Ξέρεις ποιανού ποιητή είναι;»

«Να σου πω δε θυμάμαι πια».

«Θυμάσαι όμως το ποίημα. Πρέπει να έχεις γερή μνήμη».

«Από μνήμη άλλο τίποτα. Είναι το μόνο που πάντα διέθετα σε επάρκεια. Πάντως το ποίημα αυτό, πέρα από το ρομαντισμό του, εξέφραζε και το πώς σκεφτόμασταν τότε. Να γίνουμε στρατιώτες της δουλειάς σε έργα ειρηνικά. Μόνο που δε μας άφησαν.

Από τον τόπο μου έρχονταν ανατριχιαστικές ειδήσεις. Σκοτωμοί, ξυλοδαρμοί, πυρπολήσεις σπιτιών. Τα ξέρεις τώρα, τι να στα λέω. Τις αδερφές μου, που πήγαιναν στο γυμνάσιο της Καλαμάτας και ήταν φυσικά Επονίτισσες, μια μέρα οι Μαγκανάδες τις κούρεψαν και παραλίγο να τις βιάσουν. Καταλαβαίνεις; Αυτά που κάνανε οι Γάλλοι μακί στις συνεργάτισσες των Γερμανών τα κάνανε εδώ οι συνεργάτες των Γερμανών στις κοπέλες της Αντίστασης! Έγραψα τότε στους δικούς μου να έρθουν στην Αθήνα. Είχαμε συγγενείς στον Πειραιά και θα τη βολεύαμε. Η μάνα μου με τα κορίτσια ήρθανε και έτσι γλίτωσαν, ο πατέρας μου όμως δεν ήθελε ν’ αφήσει το σπίτι και το χτήμα.

“Δεν τα φοβάμαι εγώ αυτά τα ψοφίμια. Υπεράσπισα τον τόπο μου όταν μας χτύπησαν οι Ιταλοί, τον υπεράσπισα σαν μας καταχτήσανε, θα τον υπερασπίσω και τώρα” μου ’γραψε».

Εμένα όπως καταλαβαίνεις με είχανε ζώσει μαύρα φίδια. Τώρα δεν ήταν όπως τότε. Τώρα θα ήταν ολομόναχος. Όλοι οι δικοί μας ή σκοτώθηκαν ή είχαν ανεβεί στην Αθήνα. Ήξερα βέβαια πως δεν είχε παραδώσει το ντουφέκι του, που το είχε φέρει μαζί του στην οπισθοχώρηση από την Αλβανία και το είχε σε όλη τη διάρκεια που πολεμούσε στον ΕΛΑΣ, αλλά τι μπορούσε να κάνει μονάχος του, μόνο αν έβγαινε πάλι στο βουνό.

Τελικά δε σώθηκε. Αυτό το έμαθα δυο μήνες μετά, όταν ένας συγχωριανός μας που ανέβηκε στην Αθήνα, μας τα είπε.Πήγαν να τον πιάσουν κάπου είκοσι ένοπλοι χίτες. Αντιστάθηκε ώσπου του τέλειωσαν οι σφαίρες και τότε τον σκότωσαν, ανατινάξανε τις στέρνες, κόψανε όλες τις ελιές, σκότωσαν όλα τα ζωντανά, κάψανε το σπίτι και στη σπασμένη πόρτα του κάρφωσαν το κομμένο κεφάλι του πατέρα μου. Όπως έλεγαν κατόπιν καμαρώνοντας «ξεκλήρισαν μια κόκκινη φωλιά στη Μάνη».

Δεν μπόρεσα ποτέ να συνέλθω από την είδηση. Τον αγαπούσα βλέπεις πολύ τον γέρο μου. Μια βδομάδα έκανα σαν τρελός. Μ’ έπιασε αληθινή μανία. Δε με χώραγε το σπίτι. Η μάνα μου κι οι αδερφάδες μου δεν ήξεραν πώς να με συνεφέρουν, οι συμφοιτητές μου τα είχαν χάσει έτσι που με βλέπανε.

Τελικά αποφάσισα να πάρω το αίμα του πίσω. Χωρίς να πω τίποτα στη μάνα μου και στις αδερφές μου, πήρα το καράβι και πήγα στην Καλαμάτα. Βρήκα κάποιους συναγωνιστές, που μ’ έφεραν σ’ επαφή με τους αντάρτες και την άνοιξη του ’47 βγήκα στο βουνό. Κατατάχτηκα στο αρχηγείο Μαίναλου με αρχηγό τον Σαρηγιάννη. Με βάλανε στην ομάδα του Πέρδικα. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι σπουδαίος άνθρωπος ήταν!

Το πραγματικό του όνομα ήταν Γιαννακούρας, το Πέρδικας ήταν ψευδώνυμό του, αλλά πολλοί τον φώναζαν και Τσαπάγεφ, από τον ήρωα μιας σοβιετικής ταινίας, από τις πρώτες που είχαν έρθει μετά την απελευθέρωση και που είχαμε προλάβει να δούμε. Απλός, αμόρφωτος χωριάτης, όμως με μυαλό μεγάλου στρατιωτικού, με κύρος μεγάλου πολιτικού και με την έμφυτη σοφία του απλού ανθρώπου. Αν καθίσω και σας διηγούμαι για τον Πέρδικα, θα ξημερωθούμε και δε θα προφτάσω να σας πω την περιπέτεια που έζησα.

Ένα μόνο θα σας πω, για να καταλάβετε γιατί τον είπα σοφό: Σε μας, στο αντάρτικο, ένα σοβαρό πρόβλημα ήταν οι ψείρες. Ανυπόφορο βάσανο, που δεν ξέραμε πώς να το αντιμετωπίσουμε. Είχαμε μάθει πως στις πόλεις τελευταία τις αντιμετώπιζαν με ένα θαυματουργό αμερικάνικο εντομοκτόνο, το ΝτιΝτιΤί, εμείς όμως πού να το βρούμε στο βουνό. Λοιπόν ο Πέρδικας βρήκε μια καταπληκτική λύση. Είχε επισημάνει κάποια δέντρα ή θάμνους όπου ανεβοκατέβαιναν συνεχώς μερμήγκια. Λοιπόν κρεμάγαμε ή ακουμπάγαμε τα ψειριασμένα ρούχα μας σ’ αυτά τα δέντρα και σε λίγο γέμιζαν με μερμήγκια που άρπαζαν τις ψείρες και τις πήγαιναν στη φωλιά τους. Σε δυο ώρες και το πιο ψειριασμένο ρούχο ήταν καθαρό από ψείρες και κόνιδες. Καταπληκτικό έ;

Σπουδαία παλικάρια ήταν και τα αδέρφια Δουμουλάκη, που τα γνώρισα, ιδίως ο Ετεοκλής, που όπως θα έμαθες, πέθανε το ’52 από την πείνα και τα τραύματά του, κλεισμένος, ποιος ξέρει πόσον καιρό, σε μια σπηλιά. Εγώ όμως ήθελα να πάω στο αρχηγείο του Ταΰγετου, κοντά στους δικούς μου. Ήξερα άλλωστε και τον Καμαρινό και τον Κονταλώνη και τον Πρεκεζέ, που ήταν μαζί με τον πατέρα μου στον ΕΛΑΣ.

Αυτό το πέτυχα στις αρχές του ’48, όταν ήρθε από την Πίνδο ο στρατηγός, ο Στέφανος Γκιουζέλης με το επιτελείο του και αναδιοργανώθηκε όλο το αντάρτικο του Μοριά. Έγινε η Τρίτη Μεραρχία του Δημοκρατικού Στρατού και συγκροτήθηκαν δύο Ταξιαρχίες, ενώ τα παλιά αρχηγεία γίνανε Δυνάμεις Χώρου. Την άνοιξη του ’48 με στείλανε στο δεύτερο Τάγμα της 55ης Ταξιαρχίας. Τότε κυριαρχούσαμε σ’ όλο τον Μοριά, εκτός από τις πόλεις και τα κεφαλοχώρια. Είχαμε φτιάξει κανονικό κράτος, με λαϊκή αυτοδιοίκηση και λαϊκά δικαστήρια. Βγάζαμε και εφημερίδα, τον Μωριά, τυπωμένη σε κανονικό τυπογραφείο, όχι σε πολύγραφο. Λειτουργούσανε δημοτικά σχολεία σε όλα τα ελεύθερα χωριά και σε ορισμένα, όπως στα Τρόπαια και σ’ άλλα, λειτούργησε και γυμνάσιο. Μέχρι και παιδαγωγική ακαδημία δημιουργήθηκε στην Κοντοβάζαινα, για να βγάζει δασκάλους.

Γενικά στην ύπαιθρο επικρατούσε μεγάλος ενθουσιασμός και είχαν προσχωρήσει σε μας πολλοί νέοι, εκτός του ότι πολλοί στρατιώτες που πιάσαμε αιχμαλώτους στις μάχες, ήταν παλιοί αριστεροί και αυτομολήσανε σε μας. Ο μεγάλος αριθμός των ανταρτών όμως χρειαζόταν και αξιωματικούς που εμείς δεν είχαμε. Τότε, το φθινόπωρο του ’48, ιδρύθηκε Σχολή Αξιωματικών του Δημοκρατικού Στρατού στο Μοναστήρι, κοντά στη Δίβρη. Με πρόταση του Πρεκεζέ, με στείλανε εκεί. Διοικητής της Σχολής ήταν ο Κώστας ο Κανελλόπουλος. Εκπληκτικός άνθρωπος. Πολύπλευρα μορφωμένος και ταυτόχρονα άνθρωπος της δράσης, και με διοικητικά χαρίσματα. Ήταν αξιωματικός του αστικού στρατού, είχε πολεμήσει στην Αλβανία και ήταν αξιωματικός στον ΕΛΑΣ. Μετά τη Βάρκιζα πέρασε από το Μπούλκες και στο Μοριά ήρθε με τον Γκιουζέλη και το άλλο επιτελείο.

Μη θαρρείς πως κάναμε μόνο μαθήματα σε αίθουσες. Τα πιο πολλά γίνονταν στις ασκήσεις και στις μάχες. Η φοίτηση ήταν τρίμηνη και μόλις αποφοίτησα με ξαναστείλανε, ανθυπολοχαγό πια, στο Τάγμα μου. Εκεί συνάντησα τον Επίτροπο του Τάγματος. Ήταν Μανιάτης, παλιός κομμουνιστής, που είχε κάνει στην Ακροναυπλία, αλλά κατάφερε να δραπετεύσει, όταν τους παραδώσανε στους Γερμανούς κι αυτοί τους κλείσανε στο Χαϊδάρι. Στην αρχή, να σου πω, δε μου γέμιζε το μάτι. Έκανε σα να τα ’ξερε όλα. Ύστερα, ενώ εκείνον τον καιρό ήμασταν όλοι αισιόδοξοι, πως όπου να ’ναι θα καταρρεύσει ο μοναρχοφασισμός, αυτός ήταν συγκρατημένος. Όχι πως ήταν απαισιόδοξος ή ηττοπαθής, αλλά νά, μας προσγείωνε στην πραγματικότητα, καμιά φορά άγαρμπα.

Θυμάμαι μια συζήτηση, στην έδρα του τάγματός μας. Ήτανε αρχές Δεκεμβρίου θυμάμαι και μόλις είχα γυρίσει από τη Σχολή στο Τάγμα. Είχαμε τότε πολύ κουράγιο και μεγάλον ενθουσιασμό και σχεδιάζαμε να προχωρήσουμε σε καταλήψεις πόλεων για να διευρύνουμε την απελευθερωμένη περιοχή μας. Ο επίτροπος όμως μας προσγείωσε.

«Να μην παίρνουν τα μυαλά μας αέρα» μας λέει. «Δεν έχουμε λύσει δυο βασικά προβλήματα: τον ανεφοδιασμό μας με πολεμικό υλικό και τις εφεδρείες. Ώς τώρα οι μοναρχοφασίστες έχουν ρίξει όλο το βάρος τους στο Γράμμο κι εδώ έχουν αφήσει τη Χωροφυλακή, τους μάυδες και κάτι μικρές μονάδες του Στρατού για να μας συγκρατούν, αλλά ώς πού θα πάει αυτό; Η κυριαρχία του Δημοκρατικού Στρατού στο Μοριά διαψεύδει το κυριότερο επιχείρημά τους περί “έξωθεν επιβουλής”. Δε θα μας αφήσουν ήσυχους. Πρέπει λοιπόν από τώρα να είμαστε έτοιμοι για το ενδεχόμενο να αντιμετωπίσουμε κάποια μεγάλη μονάδα του μοναρχοφασιστικού στρατού. Ανεξάρτητα από το πώς θα λύσουμε το πρόβλημα του ανεφοδιασμού μας, θα πρέπει να εξασφαλίσουμε μερικά σίγουρα, απρόσιτα στον εχθρό καταφύγια, για τους τραυματίες και τα εφόδιά μας».

Τότε τον πήρα παράμερα και του μίλησα για τη σπηλιά.

Είδα πως ενδιαφέρθηκε ζωηρά.

«Την άλλη βδομάδα, που θα κάνουμε μιαν επιθετική κρούση προς την Καστανιά, θα έρθεις μαζί και στο γυρισμό θα μου τη δείξεις» μου λέει.

Πράγματι, γυρνώντας από την επιχείρηση, που ήταν πολύ εύκολη και αναίμακτη, πήγαμε οι δυο μας κι ένας ακόμα έμπιστος αντάρτης, ο Αποστόλακας και τους έδειξα τη σπηλιά.Μπήκαμε μέσα και προχωρήσαμε ώς τον «υπόγειο ναό». Ο επίτροπος εντυπωσιάστηκε. Όταν γυρίσαμε στο Τάγμα το κουβέντιασε με τον Θόδωρο Πρεκεζέ, τον διοικητή μας.

«Μπορούμε να την κάνουμε νοσοκομείο για τους τραυματίες μας, βάση εφοδιασμού και εν ανάγκη κρησφύγετο» του έλεγε.

Ο Αποστόλακας όμως είχε σοβαρές αντιρρήσεις.

«Δεν κάνει για νοσοκομείο και για βάση ανεφοδιασμού. Και ξέδρομα είναι και εύκολα κλείνεται. Ύστερα, δεν είδατε πως από μέσα της βγαίνει νερό; Αν φράξουνε τη μπασιά της, που εύκολα χτίζεται, έτσι στενή που είναι, θα πλημμυρίσει κι όσοι βρεθούνε μέσα θα πνιγούν σαν τα ποντίκια, όπως πάθανε οι Καλλιαζιώτες».

Και μας εξήγησε πως τον καιρό της Επανάστασης, ο Μπραήμης, αφού αποκρούστηκε στη Βέργα του Αρμυρού και στον Δυρό, προσπάθησε, για τρίτη φορά, να μπει στη Μάνη, από τα ανατολικά τώρα. Τότε τα γυναικόπαιδα και οι γέροι ενός χωριού, της Κάλλιαζης, που βρισκόταν πάνω στο δρόμο του, καταφύγανε σε μια σπηλιά, όπου μέσα υπήρχε και πηγή.

Μετά τη νίλα που έπαθαν στον Πολυάραβο, οι στρατιώτες του Μπραήμη, περνώντας απέξω από τη σπηλιά άκουσαν κλάματα μωρών και κουβέντες μεγάλων. Δοκίμασαν να μπουν μέσα αλλά από τις ντουφεκιές που τους τράβηξαν οι κλεισμένοι, κατάλαβαν πως κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο.

Σοφίστηκαν τότε να κλείσουν τη μπασιά της σπηλιάς μ’ έναν βράχο που τον κύλησαν ώς εκεί και τον έχτισαν κανονικά. Κανείς δεν έμαθε τι απογίνανε τα γυναικόπαιδα της Κάλλιαζης. Φαντάστηκαν πως τα τράβηξε ο Μπραήμης στην Αραπιά. Μονάχα ύστερα από εκατό χρόνια, όταν ένας χωριάτης έβαλε φουρνέλο και ξεκόλλησε ο βράχος και μαζί με το νερό που ξεχύθηκε κύλησαν στο λόγγο ένα σωρό κόκαλα και κρανία, μαθεύτηκε η αλήθεια.

Ο επίτροπος όμως δεν παραδέχτηκε αυτόν τον κίνδυνο.

«Η σπηλιά αυτή έχει κι άλλες μπασιές, απ’ όπου θα φύγει το νερό» είπε με σιγουριά, σα να την είχε φτιάξει ο ίδιος.

«Εμένα μια φορά δε μ’ αρέσει. Σαν ποντικοπαγίδα είναι» επέμεινε ο Αποστόλακας.

Τελικά ο Πρεκεζές έδωσε τη λύση: Η σπηλιά θα χρησίμευε μόνο σαν βάση ανεφοδιασμού. Ούτε νοσοκομείο, ούτε καταφύγιο.

Έτσι σιγά σιγά, εγώ με τον Αποστόλακα και δυο άλλους αντάρτες συγχωριανούς του, κάτι πανύψηλους και πολύ χειροδύναμους Μαυρομανιάτες, κουβαλήσαμε και κρύψαμε στον  «υπόγειο ναό» μερικές κάσες με πυρομαχικά, κονσέρβες με κορνμπήφ και γάλα εβαπορέ, κουτιά με επιδέσμους και φάρμακα, κάμποσες στολές και ασπρόρουχα, έναν τενεκέ με φωτιστικό πετρέλαιο και τρία φανάρια πετρελαίου, από αυτά που τα λένε «φανούς θυέλλης». Την ύπαρξη της σπηλιάς την κρατήσαμε τελείως μυστική. Την ξέραμε μονάχα πέντε άτομα.

Ύστερα, όλα άλλαξαν απότομα και ραγδαία. Τα Χριστούγεννα του ’48 γίνανε σε όλες τις πόλεις της Πελοποννήσου ομαδικές συλλήψεις, όχι μόνο όσων αριστερών είχαν απομείνει άπιαστοι, αλλά και βενιζελικών και οπαδών άλλων κομμάτων. Κάπου είκοσι χιλιάδες άνθρωποι πιάστηκαν και στάλθηκαν αμέσως στο Μακρονήσι και το Τρίκερι. Μπορεί να μη μας έβλαψαν άμεσα αυτές οι συλλήψεις. Έτσι κι αλλιώς δεν είχαμε πια καμιά πρόσβαση στις πόλεις, αλλά δημιούργησαν ένα γενικό κλίμα φοβίας. Μας φάνηκε πως όλα πάγωσαν. Κατόπιν, αρχές του ’49 ήρθε στο Μοριά από το Γράμμο η Ένατη Μεραρχία και άρχισε η διάλυση των τμημάτων μας. Μέσα σε πέντε μήνες όλα είχαν τελειώσει. Βλέπεις δεν είχαμε καθόλου πυρομαχικά. Όπως θα έχεις μάθει, το Γενικό Στρατηγείο μάς είχε στείλει σημαντικά εφόδια με ένα καΐκι, που ξεκινώντας από την Αλβανία, έφερε γύρα την Πελοπόννησο και άραξε στο Κυπαρίσσι, έναν απόμερο κόλπο στην Κυνουρία, κοντά στο Λεωνίδιο. Θυμάμαι πώς γιορτάσαμε αυτή την επιτυχία. Μόνο που στην επόμενη αποστολή το καΐκι το εντοπίσανε τα περιπολικά του στόλου και το βούλιαξαν λίγο πριν φτάσει στον Φωκιανό. Κι όχι μόνο χάσαμε τα πολύτιμα εφόδια, αλλά έπεσε στα χέρια τους το ημερολόγιο που κρατούσε ο καπετάνιος του, όπου τα έλεγε όλα χαρτί και καλαμάρι. Το γεγονός αυτό το εκμεταλλεύτηκαν οι κυβερνητικοί. Το δημοσίευσαν όλες οι αθηναϊκές εφημερίδες. Βρήκαν βλέπεις μιαν απόδειξη για την ενίσχυσή μας από το εξωτερικό. Άλλες δυο προσπάθειες που έγιναν από τότε, να μας στείλουν εφόδια με καΐκια, αποτύχανε. Έτσι αναγκαστικά παίρναμε όπλα και πυρομαχικά από τους αντιπάλους. Έπρεπε όμως οι επιθέσεις που κάναμε να τελειώνουν γρήγορα, πριν μας σωθούν οι σφαίρες. Για όλες τις άλλες ενέργειές μας αυτοσχεδιάζαμε. Αφού για να κόψουμε μια φορά τη σιδηροδρομική γραμμή Τρίπολης-Καλαμάτας, παλεύαμε με αξίνες και κασμάδες να ξεκολλήσουμε τις ράγες από τα ξύλα! Πού να βρεθεί δυναμίτης;

Καταλαβαίνεις λοιπόν πόσο άνισος ήταν ο αγώνας. Δεν ήταν μονάχα ο στρατός ή έστω η χωροφυλακή, που ήταν εκατονταπλάσιοι από μας. Είχαμε και το χιταριό, τους μάυδες και τους παρακρατικούς. Όχι πως αυτοί μας πολεμούσαν. Δεν κοτούσαν, τσακάλια ήταν, που όσον καιρό επικρατούσαμε εμείς στην ύπαιθρο είχαν λουφάξει στις πόλεις. Τώρα όμως έρχονταν πίσω από το στρατό, ρημάζανε τον κόσμο και δε μας άφηναν να ανασυγκροτηθούμε όταν ξεφεύγαμε διασπώντας τους κλοιούς και τις ενέδρες. Παρ’ όλα αυτά δεν το βάλαμε κάτω. Πολεμήσαμε ώς το τέλος.

(συνεχίζεται)

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Διηγήματα, Εμφύλιος, Μάνη, Πελοπόννησος | Με ετικέτα: , , | 68 Σχόλια »

Χθόνια Οδύσσεια (διήγημα του Δημήτρη Σαραντάκου) – 1

Posted by sarant στο 26 Νοεμβρίου, 2019

Όταν ζούσε ο πατέρας μου, έγραφε κάθε Τρίτη μια επιφυλλίδα στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης την οποία, από τότε που άρχισα το ιστολόγιο, την αναδημοσίευα εδώ.

Μετά τον θάνατό του, άρχισα να δημοσιεύω σε συνέχειες τα βιβλία του (ή αποσπάσματα από τα βιβλία του), όχι όμως πια κάθε Τρίτη αλλά κάθε δεύτερη Τρίτη -για να κρατήσουν περισσότερο. Από σήμερα και για λίγες συνέχειες θα δημοσιεύσω το διήγημά του «Χθόνια Οδύσσεια», το πρώτο από το βιβλίο του «Ο βενετσιάνικος καθρέφτης», που το είχε έτοιμο όταν αδόκητα έφυγε από τη ζωή πριν από οχτώ χρόνια και που το εκδώσαμε λίγο πριν κλείσει χρόνος από τον θάνατό του.

Πρόκειται για τρεις νουβέλες με θέματα από τον εμφύλιο πόλεμο στην Πελοπόννησο.

Η πρώτη νουβέλα έχει την ιδιαιτερότητα ότι ο αφηγητής -ο πατέρας μου- μεταφέρει την αφήγηση ενός άλλου, οπότε στο βιβλίο οι δυο αφηγήσεις, που αλληλοπλέκονται, τυπώθηκαν με διαφορετική γραμματοσειρά. Εδώ βάζω με πλάγια τα λόγια του πατέρα μου ή τους διαλόγους του με τον Ηλία, τον άλλον αφηγητή, και με ίσια γράμματα την καθαυτό αφήγηση του Ηλία.

 

ΧΘΟΝΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Στον Μιχάλη Λιαρούτσο

Την ιστορία αυτή την άκουσα το καλοκαίρι του ’75, σ’ ένα χωριό της Μάνης, γειτονικό με το δικό μου, όταν είχαμε πάει με τον ξάδερφό μου για μια σύντομη εκδρομή. Δεν μπορώ να πω πως πέρασα καλά, μ’ όλο που η επίσκεψη στα πατρογονικά μου, που είχα να τα περπατήσω από παιδάκι, με συγκίνησε. Μου χάλασαν τη διάθεση οι συζητήσεις που είχα με συγγενείς, τρίτου και τετάρτου βαθμού, που αναπόφευκτα μας επισκέφτηκαν για να γνωρίσουν τα εγγόνια του «γερο-Δημήτρη», του παππού μας δηλαδή, που όπως φαίνεται υπήρξε στον καιρό του επιβλητική προσωπικότητα. Στη Μάνη εξακολουθούν να υπολογίζονται αυτές, οι κάπως απομακρυσμένες συγγένειες.

Καθώς ήταν η περίοδος αμέσως μετά την πτώση της χούντας, υπήρχε έντονη πολιτικοποίηση, ακόμα και σ’ αυτά τα απόμερα χωριά. Μόνο που εδώ η πολιτικοποίηση ήταν μονόπλευρη. Όλοι οι συνομιλητές μας, χωρίς εξαίρεση, εκτός του ότι δεν είχαν ακόμα σαφή επίγνωση της σημασίας των πολιτικών αλλαγών που έγιναν στον τελευταίο χρόνο, δεν είχαν δηλαδή χωνέψει πως δεν υπήρχε πια μοναρχία και πως η χούντα ήταν οριστικό παρελθόν, δεν έκρυβαν τη νοσταλγία τους για την επταετία και έδειχναν φανερά απογοητευμένοι με τον Καραμανλή, που τον ταύτιζαν περίπου με τους κομμουνιστές. Στη ρύμη του λόγου τους πολλοί θυμήθηκαν τα κατορθώματά τους στην περίοδο του Εμφυλίου και μας τα περιγράψανε με γλαφυρότητα, χωρίς να νιώσουν την ανάγκη να κρύψουν τίποτα και χωρίς να αντιληφθούν ή να υπολογίσουν τις αντιδράσεις μας.

Την τελευταία βραδιά την περάσαμε στο σπίτι ενός κουμπάρου μας. Η βραδιά εξελίχθηκε σε ωραία βεγγέρα και, με το θάρρος που μου έδωσε το κρασί, τους είπα την άποψή μου για τις αγριότητες των νικητών του Εμφυλίου, που μόλις είχα μάθει από πρώτο χέρι. Ουσιαστικά μίλησα σαν εκπρόσωπος, τρόπον τινά, της άλλης πλευράς, των ηττημένων κι αυτό δυσαρέστησε πολλούς και αγρίεψε κάποιους, ενώ μονάχα ένας, άγνωστός μου, καλεσμένος επίσης του κουμπάρου μας, με κοιτούσε με κάποιο αδιόρατο επιδοκιμαστικό χαμόγελο, χωρίς όμως να πάρει ούτε μια φορά το λόγο, σε όλη τη διάρκεια της κουβέντας (λογομαχίας καλύτερα). Ο οικοδεσπότης μας, νιώθοντας φαίνεται την ανάγκη να απολογηθεί για λογαριασμό των άλλων, με πήρε αργότερα παράμερα και  μου εξήγησε χαμηλόφωνα:

«Μη νομίζεις πως τα δικαιολογώ όλα αυτά. Ούτε όλοι οι δεξιοί είμαστε, έτσι. Αυτοί που κάνανε αυτά τα πράγματα, όπως τη σφαγή στις φυλακές στο Γύθειο, τους σκοτωμούς στη Βαμβακού και τα ξεκληρίσματα ολόκληρων αριστερών οικογενειών, σαν του Πέτρουλα και πολλών άλλων, όλοι αυτοί, καθάρματα ήταν. Να σκεφτείς πως επιχείρησαν να κάνουν τα ίδια με το Γύθειο και στις φυλακές της Σπάρτης και όταν βγήκε μπροστά να τους μποδίσει ο διοικητής της φρουράς (ταγματάρχης της Χωροφυλακής ήτανε), τον εσκοτώσανε. Αυτό όμως έσωσε τους κρατούμενους γιατί η φρουρά τούς  διασκόρπισε. Και για το σκοτωμό του Κατσαρέα δεν είναι καθαρά τα πράγματα. Ήταν μετρημένος και, για την εποχή και τις περιστάσεις, μπορούμε να πούμε πως ήτανε ανθρωπιστής, δεν ήτανε Παυλάκος να πούμε. Έχω ακούσει πως δεν τον σκότωσαν οι συμμορίτες, αλλά δικοί μας. Βλέπεις είχε γίνει πολύ δημοφιλής και κάποιος, που έχει τη Μάνη πολιτικό του φέουδο, φοβόταν πως αν κατέβαινε μετά το συμμοριτοπόλεμο στις εκλογές θα του έτρωγε την έδρα. Αυτά βέβαια σου τα λέω με κάθε επιφύλαξη και σε παρακαλώ να μην τα πεις πουθενά, ή αν τα πεις, μη με αναφέρεις».

Φεύγοντας, θα ήταν περασμένες έντεκα, ο άγνωστος εκείνος μας πρόφτασε την ώρα που μπαίναμε στο αμάξι μας.

«Αν σ’ ενδιαφέρει ν’ ακούσεις μιαν απίστευτη ιστορία, για κείνα τα χρόνια, πέρνα αύριο το πρωί από το σπίτι μου, μένω εδώ κοντά, στο Κρυονέρι. Καληνύχτα».

Μου μίλησε εγκάρδια και στον ενικό και μου είπε το όνομά του, γιατί  κατά τη διάρκεια της βραδιάς δε μας είχαν συστήσει. «Ποιος είν’ αυτός; Τόνε ξέρεις;» ρώτησα τον ξάδερφο, που διατηρούσε περισσότερους δεσμούς με τα μέρη μας.

«Πολύ λίγο. Είναι από μια παλιά αριστερή οικογένεια, που ξεκληρίστηκε. Όπως έμαθα είχε βγει στο βουνό στο δεύτερο αντάρτικο και είναι από τους λίγους που γλίτωσαν».

Την άλλη μέρα, κατά τις δέκα, περάσαμε από το σπίτι του Ηλία –έτσι  λεγόταν ο άγνωστος– και  τα είπαμε. Μας διηγήθηκε δια μακρών, πώς γλίτωσε κρυμμένος επί μήνες μέσα σε μια σπηλιά στον Ταΰγετο. Η αφήγησή του κράτησε ώς το απόγεμα, γιατί η γυναίκα του, πιστή στο πνεύμα της μανιάτικης φιλοξενίας, επέμεινε να μας κάνει το τραπέζι και εν συνεχεία να πιούμε τον καφέ στην απόσκια αυλή του σπιτιού τους. Γενικά μας περιποιήθηκε με την πατροπαράδοτη αρχοντιά των παλιών Μανιατών και ταυτόχρονα με μιαν αφοπλιστική εγκαρδιότητα, που μας έκανε να νιώσουμε σα να ήμασταν στο σπίτι μας.

Την αφήγηση του Ηλία τη μεταφέρω εδώ όπως τη θυμάμαι, γιατί, μολονότι πέρασαν από τότε τριάντα χρόνια, εντυπώθηκε βαθιά στο μυαλό μου. Τη γεωλογική, κατά κάποιον τρόπο, περιγραφή της σπηλιάς, που μου έκανε, την έχω εμπλουτίσει με  ακριβέστερα δικά μου στοιχεία, γιατί πώς να το κάνουμε, αυτός, όπως με πληροφόρησε, είχε σπουδάσει φιλόλογος, ενώ εγώ έβγαλα το Πολυτεχνείο. Όλα όμως τα άλλα τα μεταφέρω όπως μου τα είπε και όπως τα θυμάμαι.

1

Το βουνό, που στα σπλάχνα του βρίσκεται η σπηλιά, είναι  ένα από τα ψηλότερα της Ελλάδας και ίσως το μακρύτερο, με την έννοια πως είναι μονοκόμματο χωρίς πολλά σπασίματα. Ορθώνεται σαν τοίχος, με κατεύθυνση από το βορρά στο νότο και αποτελεί τη ραχοκοκαλιά μιας χερσονήσου, που δείχνει σαν τεντωμένο δάχτυλο την Αφρική.

Το βορινό και ψηλότερο τμήμα του είναι κατάφυτο. Ελάτια στα ψηλώματα, βελανιδιές, σκίνα και πουρνάρια στις πλαγιές, ρείκια, κουμαριές και βάτοι στις κοιλάδες και στις ρεματιές, ελιές, αμπέλια και γεννήματα στις λούρες, στους ξεχερσωμένους αναβαθμούς δηλαδή. Αντίθετα το νότιο τμήμα του είναι  γυμνό και κατάξερο. Δεν υπάρχει δέντρο για να ρίξει μια σκιά σε άνθρωπο, δεν υπάρχει πηγή για να ξεδιψάσει ο περαστικός.

Η μάζα του βουνού είναι ασβεστολιθική. Ασβεστόπετρες και κάπου κάπου μάρμαρα, άσπρα και έγχρωμα. Μόνο σε μερικές μεριές βρίσκει κανείς τίκλες, δηλαδή σχιστόλιθους. Οι γεωλόγοι λένε πως το βουνό είναι μικρής ηλικίας, αλλά αυτοί μετρούν αλλιώτικα  το χρόνο, γιατί οι πτυχώσεις του φλοιού της Γης το δημιούργησαν, μαζί με τα άλλα βουνά της χώρας μας, πολύ πριν οι άνθρωποι περπατήσουν στον πλανήτη.

Στα αμέτρητα χρόνια που κύλησαν, οι βροχές κάθε χειμώνα εισχωρούσαν μέσα στη μάζα του βουνού. Το βρόχινο νερό, πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα, διέλυε τον ασβεστόλιθο και έσκαβε μέσα  στα σπλάχνα του κοιλότητες, που σιγά σιγά ενώθηκαν για ν’ αποτελέσουν είτε μεγάλους ψηλοθόλωτους θαλάμους, είτε μακρότατα φιδογυριστά λαγούμια, στοές και καταβόθρες. Έτσι δημιουργήθηκε αυτή η τεράστια σπηλιά, που πήρε το τωρινό πολύπλοκο σχήμα της πολύ πριν ξεκινήσει η περιπέτεια του ανθρώπου.

Από τότε η φύση την εμπλούτιζε συνεχώς με σταλακτίτες και σταλαγμίτες, αποθέσεις δηλαδή κρυσταλλικού ανθρακικού ασβεστίου, που ξανάπαιρνε τη στερεά μορφή, χάνοντας διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Οι σταλακτίτες αυτοί αλλού σχημάτιζαν πολύχρωμα κρόσσια ή περίτεχνα παραπετάσματα και αλλού, ενωμένοι με τους αντίστοιχους σταλαγμίτες που σχηματίζονταν από κάτω τους, δημιουργούσαν μεγαλοπρεπείς κίονες Την εφοδίασε ακόμη με πηγές ανήλιαγου νερού, υπόγεια ρέματα και εσωτερικές λίμνες. Σ’ ένα δυο σημεία της, λόγω της σύστασης των πετρωμάτων του βουνού η σπηλιά ήταν τελείως γυμνή και ξερή. Ούτε σταλαχτίτες, ούτε κίονες, ούτε ανήλιαγο νερό, σε ένα άλλο σημείο της πάλι μεσολαβούσε ένα βαθύ βάραθρο, ξέσκεπο από πάνω, περίκλειστο όμως από παντού αλλού.

Αν εξαιρέσουμε κάποια ανοίγματα στην οροφή ενός ή δύο θαλάμων, μια ή δυο καταβόθρες και το βάραθρο που ανέφερα, η τεράστια σπηλιά έχει μονάχα δυο μπασιές. Η μία βρίσκεται στο βάθος μιας μικρής βαθιάς χαράδρας, που με δυο λοξέματα βγάζει σε μια μεγαλύτερη κοιλάδα, ψηλά, στο βορινό μέρος του βουνού κι η άλλη στο κεντρικό του τμήμα, στην ακτή ενός κόλπου. Κανείς δε θα μπορούσε να φανταστεί πως τα δυο αυτά ανοίγματα, που τα χωρίζουν πενήντα και πάνω χιλιόμετρα κακοτράχαλου βουνού, ανήκουν στην ίδια σπηλιά. Άλλωστε σπηλιές κάθε μεγέθους και μορφής αφθονούν στο βουνό. Μπορεί να φτάνουν τις εκατό. Σπηλιές που υπήρξαν μονιές και φωλιές αγριμιών, καταφύγια ανθρώπων σε δύσκολους καιρούς, ιερά πανάρχαιων λατρειών,  ακόμα και αποθήκες, στάνες και γαλάρια.

Ενώ στην ορεινή μπασιά της σπηλιάς μονάχα αλεπούδες και άλλα αγρίμια μπαινόβγαιναν, στην άλλη, την παραθαλάσσια, είχαν από τα πανάρχαια χρόνια εγκατασταθεί άνθρωποι. Και όχι μόνο σ’ αυτήν αλλά και σε άλλες δύο, μεγαλύτερες μάλιστα, σπηλιές, που βρίσκονται δίπλα της, στον ίδιο κόλπο. Αυτά τα σπήλαια είχαν κατοικηθεί για χιλιάδες χρόνια από ολόκληρες κοινότητες νεολιθικών ανθρώπων, ώς τη στιγμή που τους έδιωξε από κει κάποιος τρομακτικής έντασης σεισμός, που έφραξε τα στόμιά τους. Έτσι τα δύο αυτά σπήλαια ξεχάστηκαν και ανακαλύφθηκαν ξανά, εντελώς τυχαία μετά τον πόλεμο, εξερευνήθηκαν συστηματικά σε βάθος τριών και πάνω χιλιομέτρων και αξιοποιήθηκαν τουριστικά. Το τρίτο, η έξοδος της μεγάλης σπηλιάς, δεν είχε αυτή την τύχη και μ’ όλο που υπήρξε καταφύγιο διωκόμενων από την αρχαιότητα, κανείς δεν το έχει ακόμα εξερευνήσει σε μεγάλο βάθος και κανείς δεν υποπτεύθηκε πως συνεχίζεται σε τέτοια απίστευτη απόσταση.

«Αυτή τη σπηλιά μου την έδειξε ο πατέρας μου, όταν έγινα δώδεκα χρονών» συνέχισε ο Ηλίας, όταν τέλειωσε η περιγραφή της σπηλιάς.

Ο πατέρας μου ξέρεις, ήταν σπουδαίος άνθρωπος. Από τους λίγους μορφωμένους αγρότες. Μορφωμένος με τα μέτρα εκείνης της εποχής εννοείται. Το σχολαρχείο είχε βγάλει, που φαίνεται πως ήταν τότε σπουδαίο σχολειό. Ήξερε και λίγα γαλλικά και ήταν συνδρομητής σ’ ένα γαλλικό γεωργικό περιοδικό.

Σ’ αντίθεση με τους άλλους αγρότες, που ζήτημα είναι αν κάνανε στα χωράφια τους πενήντα μεροκάματα το χρόνο, κυρίως καματεύοντας και κλαδεύοντας, αφήνοντας στις γυναίκες όλες τις άλλες δουλειές, ξέρεις τώρα: ξεβοτανίσματα, τσαπίσματα και τα λοιπά, ο πατέρας μου σκοτωνότανε στη δουλειά. Από το πρωί ώς το βράδυ ήταν στα χωράφια. Έτσι, ενώ άλλα χτήματα, πιο μεγάλα, δίνανε μόνο λάδι, το δικό μας έδινε απ’ όλα. Στις λούρες είχε τις ελιές, που καλοκλαδεμένες, καμάρωναν σα νυφούλες. Γύρω από το σπίτι είχε φτιάξει ολόκληρο περιβόλι, πράγμα σχεδόν άγνωστο σ’ αυτά τα ορεινά χωριά. Το νερό ούτε σήμερα είναι άφθονο στα μέρη μας, τότε ήταν ακόμα λιγότερο. Ο πατέρας μου όμως ανακάλυψε μια πηγούλα στην άκρη του λόγγου που κλείνει το χτήμα μας από το νοτιά. Τη φρόντισε, την καλλιέργησε, έκοψε δυο λεύκες που φύτρωναν δίπλα της και τραβούσαν όλο το νερό και λίγο πιο κάτω έχτισε στέρνα τσιμεντένια, που χωρούσε κοντά πενήντα κυβικά. Μια μικρότερη έφτιαξε πιο ψηλά, στο φρύδι της πλαγιάς και με ανεμόμυλο ανέβαζε το νερό από την κάτω στέρνα στην επάνω. Από αυτήν με σωλήνες το έστελνε στο περιβόλι και στο σπίτι. Ήταν, εκείνα τα χρόνια, το μοναδικό σπίτι με τρεχούμενο νερό σε όλη την περιοχή. Είχε ακόμα γουρούνια, τρεις γελάδες, καμιά δεκαριά γίδες, κότες, πάπιες, δυο μουλάρια και το σκύλο του τον Κανέλλο.

Η μάνα μου μπορεί να μη δούλευε στα χωράφια όπως όλες οι Μανιάτισσες τότε, αλλά ύφαινε στον αργαλειό, έπλεκε, έραβε τα ρούχα μας, έπηζε τυρί και μυζήθρα, έφτιαχνε σύγγληνα, έβαζε κρασί και έτσι δε μας έλειπε τίποτα. Με τον πατέρα μου είχαν παρθεί με έρωτα και όσο θυμάμαι ζούσανε αγαπημένοι. Ταίριασαν και τα δυο σόγια μας και, καθώς οι γονιοί μου ήταν άνθρωποι γλεντζέδες, στο σπίτι μας γίνονταν ταχτικά γλέντια και χαρές

Όταν δεν είχε τι να κάνει στο χτήμα, ο πατέρας μου έπαιρνε το ντουφέκι του και με τον Κανέλλο συντροφιά, πήγαιναν κυνήγι. Σ’ ένα τέτοιο κυνήγι, ακολουθώντας τα ίχνη μιας αλεπούς, μπήκε στη χαράδρα κι έφτασε ώς τη σπηλιά. Αυτό έγινε το 1934. Από τότε πήγε πολλές φορές και την εξερεύνησε συστηματικά και μεθοδικά, σα να ήταν σπουδασμένος σπηλαιολόγος. Είχε βάλει σημάδια για να βρίσκει αλάθευτα το δρόμο του από τη μπασιά ώς τους δυο μεγάλους θαλάμους στο εσωτερικό της, χωρίς να χάνεται στις διακλαδώσεις, που οδηγούσαν ποιος ξέρει πού.

Όταν έγινα δώδεκα χρονών, λίγο πριν αρχίσει ο πόλεμος, με πήρε μαζί του. Στην αρχή νόμισα πως θα πηγαίναμε κυνήγι, αλλά αυτός με πήγε να δω τη σπηλιά. Δεν μπορείς να φανταστείς τι συγκλονιστική εντύπωση μου έκανε αυτή η διείσδυση στα έγκατα του βουνού. Σαν φτάσαμε στον δεύτερο θάλαμο άναψε μια μεγάλη φωτιά με φρύγανα και κλαδιά που κουβαλήσαμε μπαίνοντας. Στην κοκκινωπή λάμψη της φάνηκε σε όλη τη μεγαλοπρέπεια το εσωτερικό του, στολισμένο με σταλαχτίτες, που αλλού σχημάτιζαν κροσσωτά παραπετάσματα, αλλού κρέμονταν σαν πέτρινες μέδουσες κι αλλού δημιουργούσαν αληθινές κολόνες, καθώς είχαν συνενωθεί με τους σταλαγμίτες που σχηματίζονταν ταυτόχρονα στο έδαφος από κάτω τους. Η επιφάνεια όλων αυτών των φυσικών στολιδιών ήταν σκεπασμένη με κρυστάλλους που αστραποβολούσαν, στη λάμψη της φωτιάς που είχαμε ανάψει. Ένιωθα σα να βρισκόμασταν στη μέση μιας μεγαλόπρεπης καταστόλιστης εκκλησιάς. Ο πατέρας μου βάφτισε το θάλαμο αυτόν «υπόγειο ναό». Μου έδειξε και μια πηγή στη μια πλευρά του, απ’ όπου έτρεχε κελαρύζοντας ανήλιαγο νερό.

Τι να σου πω. Μου φάνηκε πως έπαιρνα μέρος σε μια μυσταγωγία, σ’ ένα είδος μύησης, προ πάντων όταν μ’ έβαλε να ορκιστώ πως δε θα μαρτυρήσω σε κανέναν το μυστικό της σπηλιάς.

«Κάποτε μπορεί να μας φανεί χρήσιμη» μου είπε, γιατί ξέχασα να σου πω πως είχε βγάλει κακό όνομα. Είχε πρωτοστατήσει σε κάποιαν εξέγερση στην Αρεόπολη το 1928, όταν εξαγριωμένοι από τους φόρους χωριάτες κατέλαβαν το κτίριο της εφορίας και από τότε τον θεωρούσαν αριστερό, αν όχι κομμουνιστή, πράγμα πρωτάκουστο και πολύ επίφοβο, εκείνο τον καιρό, στα μέρη μας.

(Συνεχίζεται)

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Διηγήματα, Εμφύλιος, Μάνη | Με ετικέτα: , , | 87 Σχόλια »

Αποσπάσματα από το δεύτερο καλοκαίρι (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 16 Δεκεμβρίου, 2018

Όπως σας έχω με πολλή χαρά ανακοινώσει, κυκλοφόρησε επιτέλους αυτές τις μέρες το βιβλίο του αείμνηστου πατέρα μου «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια«, από τις εκδόσεις Αρχείο.

Στο ιστολόγιο έχω παρουσιάσει, το 2012-13, εκτενή αποσπάσματα από το βιβλίο, αλλά ήθελα οπωσδήποτε να βάλω κάτι και σήμερα, για να τιμήσω και τη μνήμη του, αφού αύριο συμπληρώνονται εφτά χρόνια από τον θάνατό του.

Παρουσιάζω λοιπόν αποσπάσματα από το «δεύτερο καλοκαίρι» (το δεύτερο από τα εφτά ευτυχισμένα του βιβλίου), το καλοκαίρι του 1939. Ο πατέρας μου είναι δέκα χρονών και βρίσκεται στη Σάμο, όπου έχει μετατεθεί ο πατέρας του, ο παππούς μου δηλαδή και έχουν μετακομίσει οικογενειακώς. Εκεί δέχονται την επίσκεψη ενός αδελφού του παππού, του θείου Γιώργου, και με την ευκαιρία ο πατέρας μου διηγείται διάφορες αστείες περιπέτειες της οικογένειας και ειδικά του θείου Γιώργου.

Τον θείο αυτόν τον πρόλαβα κι εγώ -και τον έλεγα κι εγώ βεβαίως «θείο» κι ας ήταν αδελφός του παππού μου, το σημειώνω επειδή πρόσφατα είχαμε μια συζήτηση (όχι στο ιστολόγιο) για το πώς λέγεται αυτή η συγγένεια.

Εκείνο το καλοκαίρι ο πατέρας μου άφησε μουστάκι και φόρεσε μπερέ. Όχι όμως τον μπερέ των ζωγράφων και των καλλιτεχνών γενικά, σαν αυτόν που φορούσε ο κύριος Τουλ, ο διευθυντής της Τράπεζας, αλλά σαν αυτόν που φορούσαν οι ναυτικοί κι οι φορτηγατζήδες. Έτσι, απόχτησε όψη πολύ αγριωπή.

Μια μέρα ο ταχυδρόμος μάς έφερε ένα τηλεγράφημα από την Αθήνα με το οποίο ο θείος ο Γιώργος, ένας από τους αδερφούς του πατέρα μου, μας ανάγγειλε πως θα ερχόταν στο νησί για δουλειές, που θα τον κρατούσαν εδώ δυο βδομάδες. Χάρηκα πολύ σαν έμαθα πως ο θείος μου θα ’ρχόταν να μας επισκεφθεί στη νέα μας διαμονή. Τον θείο τον Γιώργο, που τα αδέρφια του τον έλεγαν Μαντράχαλο, γιατί ήταν ψηλός, ασουλούπωτος και έκανε συνεχώς ζημιές, τον αγαπούσα πολύ. Όσες φορές είχε έρθει να μας δει στο μητρικό μου νησί, μου έφερνε πάντοτε ακριβά δώρα, αλλά το κυριότερο ήταν πως ασχολιόταν μαζί μου, μου ’λεγε ιστορίες και μου μάθαινε διάφορα παιχνίδια, από εκείνα που παίζανε μικροί με τον πατέρα μου και τους θείους μου, όπως το «λουρί της μάνας», τη «μακριά γαϊδάρα» και άλλα, που διαφέρανε αρκετά από τα παιχνίδια που παίζαμε με τους φίλους μου. Με τον μπαμπά μου ήταν πολύ αγαπημένοι και ευχαριστιόμουν να τους ακούω να μιλάνε, γιατί η κουβέντα τους ήταν πάντοτε εύθυμη και γουστόζικη.

Ήρθε πράγματι και η πρώτη κουβέντα που είπε στον αδερφό του, όταν τον αντίκρισε μπαίνοντας στο γραφείο του στην Τράπεζα, ήταν:

«Φοράς μπερέ;»

Όπως του εξήγησε αργότερα, φτάνοντας στην πόλη, πήγε στη διεύθυνση που του είχανε δώσει, αλλά μπερδεύτηκε, όταν φτάνοντας κοντά στο σπίτι της Σαμαροπαΐδας, ρώτησε ένα γείτονα αν ξέρει κάποιον κύριο Σαραντάκο.

«Πώς δεν τον ξέρω, αυτόν με τον μπερέ και το μουστάκι δεν λέτε;»

«Άλλος θα ’ναι», σκέφτηκε απογοητευμένος κι αποφάσισε να τον αναζητήσει στην Τράπεζα. Έτσι, βλέποντας ασκεπή αλλά μυστακοφόρο τον αδερφό του, το πρώτο πράμα που του ’ρθε να ρωτήσει ήταν αν φορούσε μπερέ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος, Εις μνήμην, Μάνη, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 172 Σχόλια »

Στ’ αμπέλια με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη

Posted by sarant στο 27 Νοεμβρίου, 2018

Κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο από τις εκδόσεις Πόλις το αφήγημα του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Στ’ αμπέλια«.

Πρόκειται για ένα μικρό σε έκταση, ούτε 90 σελίδες, αλλά πυκνό και πολύ ενδιαφέρον βιβλίο. Ο συγγραφέας, γεννημένος το 1953, περιγράφει εννιά καλοκαίρια που τα πέρασε στο πατρικό χωριό, τη Συκιά Λακωνίας, από το 1959 έως και το 1967.

Ο Ζουμπουλάκης γεννήθηκε στο χωριό, αλλά το 1959 η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα, στα Κουπόνια, για να μπορέσουν να μορφωθούν τα παιδιά. Σαν παιδί είχε ένα πρόβλημα υγείας και ήταν πολύ αδύνατος και γι’ αυτό τον έστελναν όλο το καλοκαίρι, μονάχο του, στο χωριό, στους θείους του, με την ελπίδα ότι θα έπαιρνε 3-4 κιλά.

Αυτά τα καλοκαίρια αφηγείται ο συγγραφέας. Όχι με ημερολογιακή σειρά, όχι λεπτομερειακά, χωρίς να διηγείται εντυπωσιακές ιστορίες. Απολογισμό κάνει και παρουσιάζει συμπεράσματα, ενώ επίσης σκιαγραφεί με πολλή αγάπη τη ζωή του παπά πατέρα του, του επίσης παπά παππού του και άλλων προγόνων του.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι παραπλανητικός, με την έννοια ότι η Συκιά, το λέει και τ’όνομά της, δεν είχε εκτεταμένους αμπελώνες. Το βασικό προϊόν τους ήταν τα σύκα. Όμως ο κάθε χωρικός, για να μην πηγαινόρχεται στο χωράφι την εποχή που έπρεπε να μαζευτούν τα σύκα, μετακόμιζε οικογενειακώς εκεί, και έμεναν σε πρόχειρα καλυβάκια ή μικρά σπιτάκια μονόχωρα (καμάρες) -κι έλεγαν ότι πηγαίνουν «στ’ αμπέλια» κι ας μην υπήρχαν παρά ελάχιστα ή και καθόλου κλήματα εκεί. Κάποιος, διηγείται ο Ζουμπουλάκης, άφηνε στο χωριό τη γάτα για να μην πληθύνουν τα ποντίκια, και μια φορά την εβδομάδα ανέβαινε στο χωριό και της έριχνε ένα μεγάλο κριθαρένιο παξιμάδι. Για την υπόλοιπη τροφή της, έπρεπε να φροντίσει μόνη της. Ήταν κάτισχνη.

Φυσικά, ο συγγραφέας περιγράφει πώς μάζευαν τα σύκα, πώς τα ξέραιναν στη λιάστρα και πώς τα πήγαιναν στο αποστειρωτήριο. Περιγράφει επίσης διάφορες άλλες αγροτικές εργασίες που ήταν απαραίτητες σε εκείνη την οικονομία της αυτάρκειας και που σήμερα δεν τις διανοούμαστε -δεν αγόραζαν τα σαρώματα (σκούπες) αλλά έσπερναν το χόρτο και τα έφτιαχναν. Και ο κόπος για να φτιαχτεί ένα μέτρο λινό ύφασμα ήταν αφάνταστος, όπως υπονοεί η παροιμία για του λιναριού τα πάθη.

Όμως, όλα αυτά ο Ζουμπουλάκης τα θυμάται με συγκίνηση μεν αλλά χωρίς νοσταλγία. Όπως λέει σε κάποιο σημείο προς το τέλος:

Εμένα αυτός ο κόσμος με συγκινεί βαθιά, όχι γιατί είναι ο κόσμος της παιδικής μου ηλικίας -δεν ήταν άλλωστε αποκλειστικά- αλλά γιατί είναι ο κόσμος των αγαπημένων του ανθρώπων, των ανθρώπων που με αγάπησαν και τους αγάπησα πολύ. Τον σκέφτομαι πάντα με συγκίνηση, αλλά δεν τον νοσταλγώ. Τι να νοσταλγήσεις; Τη φτώχεια, την υψηλή παιδική θνησιμότητα, την εντελώς απροστάτευτη απέναντι στην παραμικρή αρρώστια ζωή; Τη φυσική και ψυχική βία εις βάρος των μικρών παιδιών και των γυναικών; Το κουτσομπολιό, την κακολογία και τον ασφυκτικό έλεγχο της ιδιωτικής -τρόπος του λέγειν- ζωής; Τη δεισιδαιμονία και τον αναλφαβητισμό; Οι γυναίκες του χωριού, όταν ήθελαν να πάνε από τη μια ρούγα στην άλλη, δεν περνούσαν μέσα απ’ την αγορά, δεν τη διασχίζανε, αλλά έκαναν κύκλο και την παρακάμπτανε. Ήταν τόπος απαγορευμένος γι’ αυτές. Η ενδυματολογία τους από μια ηλικία και πέρα, μέσα στα μαύρα, με τα τσεμπέρια και τις γάζες -έτσι λέγονταν οι λεπτοί, αγανοί κεφαλόδεσμοι- δεν διέφερε και πολύ από των μουσουλμάνων γυναικών. Αυτό τον κόσμο τον νοσταλγεί μόνο όποιος δεν τον έχει γνωρίσει. Υπάρχει συγκίνηση χωρίς νοσταλγία, ίσως μάλιστα να είναι έτσι πιο αδρή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναμνήσεις, Μάνη, Παρουσίαση βιβλίου, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , | 124 Σχόλια »

Η λαθρομετανάστευσις εις τον λιμένα Πειραιώς ξανά

Posted by sarant στο 18 Ιουνίου, 2018

Ταξίδευα χτες οπότε δεν προλάβαινα να γράψω φρέσκο άρθρο κι έτσι καταφεύγω στη δοκιμασμένη λυση της αναδημοσίευσης ενός παλιότερου. Διάλεξα μάλιστα ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε εδώ ακριβώς σαν σήμερα αλλά πριν από εννιά χρόνια, τότε που το ιστολόγιο μετρούσε λίγους μηνες ζωής μόνο.

Αν συγκρίνετε με το αρχικό άρθρο, θα δείτε ότι έχω προσθέσει κάποια πράγματα στην αρχή-αρχή του άρθρου, επειδή προσφατα το θέμα αυτό συζητηθηκε σε μια γλωσσική ομαδα στο Φέισμπουκ.

Ρωτησε κάποιος φίλος την ομήγυρη:

Τι γνώμη έχετε για τη λέξη λαθρομετανάστης; Την θεωρείτε ουδέτερη; Όπως για παράδειγμα τη λέξη λαθρεπιβάτης; Ή για εσάς έχει υποτιμητικό περιεχόμενο;

Απάντησα ότι προσωπικά τη λέξη τη θεωρώ φορτισμένη, όχι ουδέτερη -μεταξύ άλλων εξαιτίας της χρήσης της σε ξενοφοβικά κηρύγματα. Μια φίλη συμπλήρωσε ότι όποιος χρησιμοποιεί τη λέξη σε πολιτικό κόντεξτ πρέπει να είναι προετοιμασμένος για αντιδράσεις και σίγουρα δεν δικαιούται να διαμαρτυρηθεί αν τον κατατάξουν ακριβώς επειδή τη χρησιμοποίησε.

Πιο επιστημονικά τα λέει ο Ηλεδικηγόρος, σε παλιότερο άρθρο του, στο οποιο επισημαίνει ότι ούτε στον ποινικό κώδικα ουτε στις ποινικές διατάξεις του νόμου που διέπει τη μετανάστευση (Ν.3386/2005, «Για την είσοδο, διαμονή και κοινωνική ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών στην Ελληνική Επικράτεια») δεν απαντά ο ορος «λαθρομεταναστης» ή «λαθρομετανάστευση» παρά μονο σε μια διάταξη διοικητικού δικαίου του εν λόγω νόμου (άρθρο 76). Και συμπεραίνει:

Έτσι, η χρήση του όρου «λαθρομετανάστες» στο δημόσιο λόγο, θεωρώ ότι προσβάλλει το τεκμήριο της αθωότητας αλλά και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των προσώπων, στα οποία αναφέρεται. Γιατί τους αποδίδει αυτομάτως την ιδιότητα του παρανόμου, χωρίς να προβλέπεται τέτοια ιδιότητα και, πολύ περισσότερο, χωρίς βέβαια να υπάρχει σχετική δικαστική απόφαση που να κηρύσσει τα πρόσωπα ένοχα. Έτσι πρόκειται τελικά για έναν όρο όχι μόνο τεχνικά ασαφή, αλλά, ανάλογα και με το πλαίσιο της χρήσης του, μπορεί να αποτελέσει και προσβολή της προσωπικότητας του άλλου, ως μια περίπτωση εξύβρισης.

Για τον ίδιο άλλωστε λόγο και διεθνώς ο αντίστοιχος όρος illegal immigrant αποφευγεται π.χ. στα επίσημα κείμενα της ΕΕ.

Αλλά ας δούμε την ιστορία του όρου «λαθρομετανάστης» -και απο εδώ αρχίζει το παλιότερο άρθρο που αναδημοσιεύω.

Οι λέξεις «λαθρομετανάστης, λαθρομετανάστευση» μπήκαν στην επικαιρότητα και στα λεξικά στη δεκαετία του 1990. Σε παλιότερα λεξικά δεν φαίνεται να υπάρχουν: για παράδειγμα, δεν τις έχει το 15τομο λεξικό του Δημητράκου (1938) ούτε το μεταπολεμικό του Σταματάκου. Ακόμα πιο χαρακτηριστικά, το Ελληνικό Λεξικό των Τεγόπουλου-Φυτράκη, που πρέπει να κυκλοφόρησε το 1993 δεν περιλαμβάνει τέτοιο λήμμα. Αντίθετα, το Λεξικό Μπαμπινιώτη και το ΛΚΝ, που κυκλοφορούν και τα δύο το 1998, έχουν το λήμμα.

Ωστόσο, σε σώματα κειμένων βρίσκουμε από παλιότερα αναφορές σε λαθρομετανάστες και στη λαθρομετανάστευση. Κάνοντας, για παράδειγμα, αναζήτηση στο σώμα της εφημερίδας Τα Νέα, βρίσκουμε σποραδικές αναφορές σε ασιάτες μετανάστες από το 1975, καθώς και τους πρώτους «κινδυνολογικούς» τίτλους (π.χ. Κίνδυνοι επιδημιών από λαθρομετανάστες; Νέα 2.9.1978, σ. 5). Αυτές πρέπει να είναι και οι παλαιότερες εμφανίσεις της λέξης «λαθρομετανάστης» για περιπτώσεις μετανάστευσης προς την Ελλάδα. Νωρίτερα, αμέσως μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, έχουμε κάμποσες αναφορές σε «λαθρομετανάστες» εβραίους που μετέβαιναν στην Παλαιστίνη την περίοδο αμέσως πριν από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Μάνη, Μετανάστες | Με ετικέτα: , , | 165 Σχόλια »

Τα έπη των Αριμασπών – 15 (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 22 Νοεμβρίου, 2016

Εδώ και κάμποσο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, σε συνέχειες, κάθε δεύτερη Τρίτη, το μυθιστόρημα του αλησμόνητου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Τα έπη των Αριμασπών» (2004). Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη πέμπτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ.

Η σημερινή συνέχεια είναι η τρίτη και τελευταία από το πέμπτο κεφάλαιο που έχει τον τίτλο Άκαρπες αναζητήσεις. Όπως ίσως μπορεί να συμπεράνει κανείς από τον τίτλο, στο κεφάλαιο αυτό δεν προχωράει και πολύ η δράση (οι δυο φίλοι αναζητούν τον Χρήστο που έχει γίνει άφαντος), δίνει όμως στον συγγραφέα την ευκαιρία να πλουτίσει την προσωπογραφία της Αριστεράς. Έχουμε σταματήσει στο σημείο όπου ο παλιός αντάρτης Χρήστος, που ισχυρίζεται ότι έχει στα χέρια του την αραβική μετάφραση των χαμένων Αριμασπείων επών εξαφανίζεται αφού έχει αποσπάσει μια γενναία προκαταβολή από τον μεγαλοεκδότη Βελή. Τα δυο φιλικά ζευγάρια που τον αναζητούν βρήκαν κάποιον που τον έχει συναντήσει.

Η σημερινή συνέχεια είναι μάλλον μεγάλη, αλλά δεν βόλευε να τη χωρίσω.

mimis_jpeg_χχsmallΤην επομένη τηλεφώνησα του Χάρη στον αριθμό που μου έδωσε ο γιος του. Με θυμήθηκε αμέσως και φάνηκε ότι χάρηκε πολύ. Όπως μου είπε, πράγματι τον είχε δει το Χρήστο, αλλά ο ίδιος θα αργούσε να ανέβει στην Αθήνα για να μου πει λεπτομέρειες. Μου πρότεινε όμως να πάω στο χωριό του να τα πούμε

“Γιατί δεν κατηφορίζεις κατά δω βρε Νίκο να ιδωθούμε ύστερα από τόσα χρόνια. Τώρα ο δρόμος είναι καλός και το να’ ρθεις είναι παιχνιδάκι. Ούτε τέσσερις ώρες.  Έλα το Σαββατοκύριακο”.

Στην αρχή δίσταζα. Πού να τρέχω τώρα στη Μάνη, αλλά καθώς το κουβεντιάζαμε οι τέσσερις μας, ο Δημήτρης φάνηκε πρόθυμος

“Δεν πάμε το Σαββατοκύριακό σαν εκδρομή;”

“Εγώ δεν μπορώ, έχω εφημερία”, λέει η Λασκαρίνα

“Ούτε εγώ, θέλω να φυλάξω τα χειμωνιάτικα και να συγυρίσω το σπίτι με τις κόρες μου”, συμπλήρωσε η δικιά μου

“Κρίμα. Θα ήταν ωραία. Την άνοιξη η Μάνη είναι υπέροχη”

“Γιατί δεν πάτε οι δυό σας;”

Έτσι το πρωί του Σαββάτου ξεκινήσαμε με το δικό μου αυτοκίνητο για τη Μάνη. Είχα να πάω στη Νότια Πελοπόννησο πολύν καιρό και με ευχαρίστηση διαπίστωσα πως ο νέος δρόμος, που παρακάμπτει τον Αχλαδόκαμπο και τις κορδέλες του ήταν άνετος και ασφαλής. Στη διαδρομή μου δόθηκε η ευκαιρία να τα πούμε με το Δημήτρη. Στην αρχή εκείνος ήταν, ως συνήθως, λιγομίλητος και επιφυλακτικός, σιγά σιγά όμως η λαμπρή ανοιξιάτικη μέρα και η ωραία διαδρομή τον έφεραν στο κέφι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Μυθιστόρημα, Μάνη | Με ετικέτα: | 151 Σχόλια »

Το σύκο που ήρθε από αλλού, ξανά

Posted by sarant στο 18 Ιουλίου, 2016

Δεν είναι ακόμα εντελώς η εποχή τους, αλλά το άρθρο το ζήτησε τις προάλλες η φίλη μας η Λ., κι έτσι αναδημοσιεύω εδώ, με κάποιες προσθήκες, το παλιό άρθρο του 2011, που έχει στο μεταξύ συμπεριληφθεί και στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«.

800px-Opuntia_ficus-indica_fruit9Εδώ που παραθερίζω, έχει πολλές φραγκοσυκιές, συνήθως στα όρια των χωραφιών. Τα φρούτα αυτά τα αγαπώ πολύ, όχι όμως για τη γεύση τους ή τη δροσιά τους, αλλά επειδή μου θυμίζουν τον παππού μου. Σαν ήμουνα μικρός πέρασα μερικά ευτυχισμένα καλοκαίρια μαζί με τον παππού και τη γιαγιά, όχι στο χωριό –δεν είχαμε– αλλά στο Ξυλόκαστρο και στο Τολό, όπου παραθέριζαν ο παππούς με τη γιαγιά. Λοιπόν, στο Τολό, όπου πήγαν επειδή τα νερά είναι πιο ζεστά λόγω του κλειστού κόλπου, και ο παππούς είχε δισκοπάθεια, απέναντι στο χωριό υπάρχει, αν ξέρετε, ένα μικρό νησάκι, μ’ ένα εκκλησάκι πάνω του.

Το νησάκι αυτό ήταν (και πιθανότατα θα είναι ακόμα) γεμάτο φραγκοσυκιές. Οπότε, κάθε τόσο, ο παππούς, που ήτανε Μανιάτης στην καταγωγή (ή «την καταγωγή», αν επιμένετε), μ’ έπαιρνε και πηγαίναμε στο νησάκι για φραγκόσυκα. Παίρναμε τον βαρκάρη, που γυρόφερνε με τη βάρκα του εκεί πιο πέρα, φωνάζοντας «Ίζολα, ίζολα μπέλα» για να μαζέψει τουρίστες για βόλτα στο νησάκι, και πηγαίναμε στο νησί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Μάνη, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , | 133 Σχόλια »

Καβο-Μαλιάς, διήγημα του Κωστή Μπαστιά

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2016

Tο σημερινό λογοτεχνικό μας θέμα δεν το είχα προγραμματίσει, προέκυψε ξαφνικά μέσα από τη συζήτηση σε προηγούμενο άρθρο, τη συζήτηση που ξεστράτισε όπως τόσο συχνά συμβαίνει, ιδίως ύστερα από κάποιαν ώρα -και πολλές φορές τα ξεστρατίσματα αυτά βγάζουν σε τοποθεσίες καινούργιες, κάτι που άλλωστε έγινε και τούτη τη φορά.

Ήρθε λοιπόν η συζήτηση στους Μανιάτες -τα «κακαβούλια»- και την πειρατεία την οποία μετέρχονταν, σπρωγμένοι από την ανέχεια. Πειρατεία θαλασσινή, αλλά και στεριανή, με τη λεηλάτηση των ναυαγίων στον καβο-Μαλιά. Και είναι ο καβο-Μαλιάς έτσι κι αλλιώς ζόρικο πέρασμα, αλλά έχει γραφτεί ότι οι Μανιάτες υποβοηθούσαν την τύχη τους με παραπλανητικά σημάδια, στέλνοντας ουσιαστικά τα περαστικά πλοία γραμμή πάνω στα βράχια.

Αυτό είναι το θέμα του σημερινού διηγήματος, του Κωστή Μπαστιά, που το πρότεινε ο φίλος μας ο Corto, και που τόσο πρόθυμα προσφέρθηκε να το πληκτρολογήσει. Τον ευχαριστώ πολύ!

Στο τέλος του διηγήματος, βάζω καναδυό λεξιλογικά.

Κ. Μπαστιάς

ΚΑΒΟ – ΜΑΛΙΑΣ

Άνθρωπος δεν έμαθε ποτές πούθε κρατούσε η σκούφια του. Κι ούτε και για τ’ όνομά του μπορούσε να μαρτυρήσει κανείς με σιγουριά. Στη Μονεμπασιά είχε φουντάρει ένα πρωινό, μέσα σε μια κόκκινη βάρκα, με το λατίνι κουρελιασμένο. Είπε πως τ’ όνομά του είναι Μιχάλαρος. Ίσαμε δω και μη παρέκει. Μιχάλαρος νέτα σκέτα. Έτσι, ο καθένας μπορούσε λέφτερα να φτιάξει με το μυαλό του μιαν ιστορία, απλή ή παράξενη. Για τούτο όμως δεν νοιαζόταν ο Μιχάλαρος. Φορούσε την υδραίικια βράκα του και πορπατούσε ξιπόλυτος. Εξόν από τούτη τη βράκα και μια μπλου φανέλα, κανένα άλλο ρούχο δε σκέπαζε το κορμί του. Τη βάρκα του την είχε δεμένη πίσω από μια ξέρα, και στη Μονεμπασιά δεν απερνούσε παρά μονάχα για ψώνιο. Δυο καρβέλια, ελιά και ρέγγα.

Ήταν ψηλός, με γένι μαυριδερό, δασιά φρύδια και κομμένο το ζερβί τ’ αφτί του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Μάνη | Με ετικέτα: , , | 182 Σχόλια »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Εγκατάσταση στο… Ντάντσιχ

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2015

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τεσσαρακοστή δεύτερη και είναι η τριτη του 9ου κεφαλαίου. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στα 1946 και ο ποιητής αποφυλακίζεται ώσπου να δικαστεί και αποφασίζει να μετοικήσει στην Αθήνα -οπότε η δράση μεταφέρεται εκεί.

Ο τίτλος του σημερινού αποσπάσματος είναι ελαφρώς παραπλανητικός, αλλά μού άρεσε. Όπως και το προηγούμενο απόσπασμα, και το σημερινό αφηγείται στην αρχή ιστορίες της Κατοχής, τις περιπέτειες του Γιώργου και του Μιχάλη Σαραντάκου, αδελφών του ποιητή.

mimis_jpeg_χχsmallΟ Γιώργος [αδελφός του ποιητή] είχε αποσπαστεί από τους Γερμανούς, που είχαν φυ­σικά επιτάξει τη Συρματουργία του Αγγελόπουλου, ως διευθυντής σε ένα μικρό εργοστάσιο μεταλλικών κουμπιών στον Πειραιά, που το είχαν επίσης επιτάξει. Τώρα το εργοστάσιο αυτό έφτιαχνε επάργυ­ρα και επίχρυσα κουμπιά για τις στολές των Γερμανών αξιωματικών. Σε πολύ σύντομο διάστημα ο Γιώργος με μερικούς άλλους εαμίτες εργάτες οργάνωσαν στο ΕΑΜ το σύνολο των απασχολούμενων στο εργοστάσιο και άρχισαν να αφαιρούν, για λογαριασμό της Οργάνω­σης, τα δύο τρίτα του μεταλλικού χρυσού και αργύρου που τους έδι­ναν οι Γερμανοί για ανόδια (τα ηλεκτρόδια της ανόδου, που αποτελούνται από το μέταλλο με το οποίο γίνεται η επιμετάλλωση). Ο Γιώργος, εμπειρότατος γαλβανοτέχνης, είχε βρει τρόπο να νοθεύει το χρυσό και τον άργυρο χωρίς να προδίδεται η νοθεία από την εμφάνιση των κουμπιών, παρά μόνο με χημική ανάλυση, η οποία όμως ως τότε δε γινόταν.

Όπως ήταν όμως φυσικό τελικά οι Γερμανοί μυρίστηκαν τη νοθεία και τότε η Οργάνωση του εργοστασίου, έγκαιρα ειδοποιημένη, έβα­λε φωτιά στο κτίριο που κάηκε ως τα θεμέλια. Ύστερα από αυτό, το φθινόπωρο του ’43, ο Γιώργος έφυγε οικογενειακώς από την Αθήνα και πήγε στη Μάνη, όπου αναδείχτηκε ηγέτης της τοπικής οργάνω­σης του ΕΑΜ, στη θέση του δολοφονημένου Κλέαρχου Κουρούνη. Σημειωτέον ότι ο πατέρας τους είχε εκλεγεί πρόεδρος του τοπικού Λαϊκού Δικαστηρίου, μόλο που δεν είχε οργανωθεί στο ΕΑΜ και γενικώς ήταν μάλλον συντηρητικών πολιτικών αρχών. Όταν τις πρώ­τες μέρες της Κατοχής οι Ιταλοί ήρθαν στη Γέρμα, ζήτησαν από τους κατοίκους να παραδώσουν τα όπλα που είχαν, για τα οποία ήταν άριστα πληροφορημένοι από κάποιο τομάρι. Ο Δημήτρης ο Σαραντάκος παράδωσε τα προκατακλυσμιαία εμπροσθογεμή και τα κυνηγε­τικά δίκανα, αλλά τα πολεμικά όπλα τα πασάλειψε με γράσο, τα τύ­λιξε σε λαδόχαρτα και λινάτσες και τα ’κρύψε σε μιαν αλεπότρυπα στον Λόγγο. Όταν κατέβηκε ο Γιώργος, του ’δείξε την κρυψώνα και τα όπλα παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Κατοχή, Μάνη | Με ετικέτα: , , , | 40 Σχόλια »