Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Μεταγραφή ξένων ονομάτων’ Category

Όσοι το προφέρουν, ξέρουν να το γράφουν;

Posted by sarant στο 8 Νοέμβριος, 2017

Όσοι το φορούν, ξέρουν και να το προφέρουν

Έτσι έλεγε το ψηλομύτικο σλόγκαν στη διαφήμιση ενός πανάκριβου ελβετικού ρολογιού, μάρκας Favre Leuba. Εγώ τη διαφήμιση τη θυμάμαι σε εφημερίδες και περιοδικά, όμως το slang.gr μου θυμίζει ότι υπήρχε και τηλεοπτική εκδοχή της διαφήμισης. Τη φράση την έχει το slang.gr επειδή είχε γίνει μετρίως παροιμιώδης τα παλιά τα χρόνια -λίγο μετά την Πλειστόκαινο.

Το σλόγκαν το χαρακτήρισα ψηλομύτικο επειδή υπαινισσόταν πως το να ξέρεις την προφορά του Favre Leuba είναι ένα προνόμιο που επιφυλάσσεται μόνο σε όσους εκλεκτούς φορούν αυτό το ρολόι. Προφέροντας σωστά το Favre Leuba, ο προνομιούχος δείχνει όχι απλώς ότι ξέρει τη φωνητική της γαλλικής γλώσσας αλλά ότι ανήκει στο κλειστό κλαμπ εκείνων που μπορούν να διαθέσουν μια μικρή περιουσία για ένα ρολόι χειρός.

Ωστόσο, ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου παραφράζει σαφώς το ψηλομύτικο σλόγκαν, που σημαίνει πως δεν θα μιλήσουμε σήμερα ούτε για ρολόγια ούτε για διαφημίσεις, αλλά για ένα θέμα που συνήθως το θίγουμε στα σαββατιάτικα μεζεδάκια, δηλαδή τη γραφή κυρίων ονομάτων ξένων προσώπων με το λατινικό αλφάβητο.

Προχτές, παρακολουθούσα στον τοίχο ενός φίλου στο Φέισμπουκ μια συζήτηση για το κυριακάτικο ντιμπέιτ των υποψηφίων που διεκδικούν την ηγεσία του νέου φορέα της κεντροαριστεράς (ένα θέμα με το οποίο το ιστολόγιο δεν έχει ασχοληθεί, κακώς ίσως). Λοιπόν, στη συζήτηση αυτή (που γινόταν γραπτώς βέβαια, όπως όλες οι συζητήσεις στο Φέισμπουκ), ένας από τους συμμετέχοντες έγραφε και ξανάγραφε:

Στην Ευρώπη εμφανίστηκαν ο Corbyn και ο Melancon και…

Οι θέσεις που υποστηρίζουν ο Corbyn και ο Melancon είναι…

κτλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , | 341 Σχόλια »

Εξωγήινα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2017

Ο τίτλος του σημερινού πολυσυλλεκτικού άρθρου μας με τα φαιδρά και τα παράλογα, κυρίως γλωσσικά, που μάζεψα ή που μου στείλατε την προηγούμενη βδομάδα είναι βέβαια παρμένος από τη συζήτηση του νομοσχεδίου για τη διόρθωση της ταυτότητας φύλου στη Βουλή, και ειδικότερα από την ομιλία του Κ. Μητσοτάκη, αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ο οποίος, θέλοντας να επιχειρηματολογήσει για την ανάγκη να υπάρχει κάποιο επιπλέον στάδιο ελέγχου πριν από τη διόρθωση της ταυτότητας φύλου, είπε ότι είχε συζητήσει με έναν γιατρό ο οποίος του αφηγήθηκε την εξής ιστορία:

Μου διηγήθηκε, λοιπόν, μια ιστορία για ένα νέο παιδί, ο οποίος τον βρήκε και του ζήτησε να συνηγορήσει στην αλλαγή φύλου, επειδή ανέβηκε στον Υμηττό και του το είπε ένας εξωγήινος. Πραματική ιστορία, κύριε Υπουργέ.

Φυσικά έπεσε πολύ γέλιο και στην αίθουσα της Βουλής και στα κοινωνικά μέσα, με μιμίδια όπως αυτά που βλέπετε αριστερά.

Οπότε, εκεί ψηλά στον Υμηττό δεν υπάρχει απλώς κάποιο μυστικό, όπως επέμενε η Νανά Μούσχουρη, υπάρχουν και εξωγήινοι που σε πείθουν να αλλάξεις φύλο. Από τις διάφορες ατάκες που κυκλοφόρησαν, γέλασα περισσότερο με εκείνην που παρουσιάζει τον Κ. Μητσοτάκη να δεσμεύεται ότι «μέσα σε ένα μήνα θα έχουμε καθαρίσει τον Υμηττό από εξωγήινους», υπαινιγμός για τη δήλωσή του ότι θα καθαρίσει τα Εξάρχεια.

Το αστείο έχει και τη σοβαρή πλευρά του, που είναι ότι η χρήση τέτοιων γελοίων επιχειρημάτων υποτιμάει βαθύτατα τα άτομα που θέλουν να κάνουν διόρθωση ταυτότητας φύλου. Κάτι άλλωστε που συνέβη και με επιχειρήματα αλλων στελεχών της ΝΔ, όπως ότι «οι ισοβίτες θα κάνουν αλλαγή ταυτότητας φύλου για να μετάγονται στις γυναικείες φυλακές» (αυτό το είπε ο Άδωνης) ή ότι κάποιοι θα αλλάζουν ταυτότητα φύλου για να αποφεύγουν τη στράτευση.

Αλλά με την ίδια λογική, αφού είναι γνωστό ότι πολλοί γάμοι είναι εικονικοί, ενώ τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί και εικονικά διαζύγια -για φορολογικούς λόγους- γιατί να μην μπει προϋπόθεση για τον γάμο ή για το διαζύγιο μια γνωμάτευση εμπειρογνωμονα ο οποίος θα βεβαιώνει ότι διέγνωσε ειλικρινή επιθυμία των δύο ενδιαφερομένων να παντρευτούν ή, αντίστοιχα, να χωρίσουν;

Τέλος πάντων, στο σαββατιάτικο άρθρο συνηθως δεν σχολιάζω επί της ουσίας, οπότε ας μην το συνεχίσω -περναμε στα μεζεδάκια μας.

* Φίλος που παρακολουθεί τη γλωσσικήν επικαιρότητα, μου έστειλε χρονογράφημα του Πέτρου Μανταίου στο οποίο χρησιμοποιείται ο όρος «δουξουδουά» για την επιλογή «Δ.Ξ/Δ.Α.» (Δεν ξέρω / Δεν απαντώ) των δημοσκοπήσεων και με ρώτησε αν είναι καινούργιος ο όρος. Όχι ακριβώς, αφού το slang.gr τον έχει καταγράψει πριν από τρία χρόνια.

* Μια άλλη φίλη, που έχει το περίεργο χόμπι να παρακολουθεί τις επιστολές αναγνωστών της Καθημερινής, μου έδειξε μια επιστολή με γλωσσικό ενδιαφέρον:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Καβαφικά, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 152 Σχόλια »

Η Γαλλίδα Emily Brontë και το test-άκι (άρθρο του Γιάννη Χάρη)

Posted by sarant στο 27 Μαρτίου, 2017

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, που αρχικά ειχε δημοσιευτεί στην Εφημερίδα των Συντακτών το Σάββατο 18 του μηνός. Για τα θέματα αυτά έχω γράψει κι εγώ στο ιστολόγιο, αλλά ο Χάρης τα γράφει πολύ ωραία, οπότε αξίζει θαρρώ η αναδημοσίευση.

Βασικά, αν προσπεράσουμε το μαργαριτάρι με τη… Γαλλίδα Έμιλι Μπροντέ (Αγγλίδα ήταν!) το άρθρο θίγει τρία ζητήματα:

  • Την τάση αρκετών να αφήνουν αμετάγραφτα τα ξένα κύρια ονόματα, στο λατινικό αλφάβητο.
  • Το φαινόμενο να γράφουν κάποιοι με το λατινικό αλφάβητο λέξεις που έχουν ενσωματωθεί προ πολλού στη γλώσσα μας
  • Το ακόμα πιο εξωφρενικό (κατ’ εμέ, τουλάχιστον) φαινόμενο να γράφουν κάποιοι μια λέξη κατά το ήμισυ με το λατινικό αλφάβητο, όπως το testάκι του τίτλου.

Κατά τη γνωμη μου, υπάρχουν αρκετές δικαιολογίες για να αφήσει κάποιος αμετάγραφτο ένα ξένο κύριο όνομα. Μπορεί να μην είναι σαφές το πώς προφέρεται ή μπορεί η καθιερωμένη απόδοση να μην αντιστοιχεί με την προφορά στην ξένη γλώσσα και ο συντάκτης να μη θέλει να πάρει θέση στο δίλημμα αν π.χ. η Claudia στα ελληνικά πρέπει να μεταγραφει Κλαούντια ή Κλάουντια, αν θα βάλει Κούμπρικ ή Κιούμπρικ, Τσέρτσιλ ή Τσόρτσιλ, Κίσιντζερ ή Κίσινγκερ. Προσωπικά, νομίζω πως είναι καλύτερο να μεταγράφουμε τα κύρια ονόματα σε ένα δημοσιογραφικό άρθρο, ενώ σε ένα βιβλίο πρέπει την πρώτη φορά να βάζουμε και τις δύο μορφές, π.χ.. «Όπως τόνισε ο Τζον Πέρσι (John Percie)….» για να μπορεί ο αναγνώστης αν χρειαστεί να ξέρει πώς θα ανατρέξει στη διεθνή βιβλιογραφία (και να βρει τον Percie και όχι τον Percy).

Ωστοσο, δεν βρίσκω κανεναν απολύτως λόγο να γράφουμε στο λατινικό αλφάβητο λέξεις που έχουν μπει στην ελληνική γλώσσα. Το βρίσκω μάλιστα και παραπλανητικό διότι αν π.χ. γράψεις «επιδόθηκε σε συνεχή sabotage εναντίον του προϊσταμένου του», πώς θα το προφέρεις; Με ζ παχύ σαν τη Ντόρα Μπακογιάννη; Ή με ζ ελληνικό; Αν το προφέρεις με ζ ελληνικό πρέπει να το γράψεις και με ελληνικά στοιχεία.

Εξίσου αδικαιολόγητες βρίσκω τις υβριδικές γραφές του τύπου googleάρω ή testάκι. Το να φτιάξει μια δάνεια λέξη παράγωγα χρησιμοποιώντας ελληνικά επιθήματα και προθήματα, είναι η ανώτατη απόδειξη της απόλυτης ενσωμάτωσής της στη γλώσσα -αυτή την ενσωμάτωση θα έρθουμε να την αναιρέσουμε γράφοντας τη μισή λέξη στο λατινικό αλφάβητο; Είναι κωμικό (αν και ευτυχώς δεν έχω δει ακόμα τέρατα τύπου *χασοgoalης!)

Και ύστερα απ’ αυτόν τον όχι και τόσο σύντομο πρόλογο, ας δούμε το άρθρο του Γιάννη Χάρη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων | Με ετικέτα: , , | 175 Σχόλια »

Θεσσαλονικιά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2017

Μη φανταστείτε τίποτα τζιεροσαρμάδες, ο τίτλος οφείλεται απλούστατα στο ότι το πολυσυλλεκτικό σαββατιάτικο άρθρο μας γράφεται ενώ βρίσκομαι στη Θεσσαλονίκη -και εξαιτίας αυτού η σημερινή πιατέλα δεν είναι και πολύ φορτωμένη, διότι επειδή ήμουν εκτός έδρας και είχα να βλέπω φίλους και γνωστούς, δεν μάζεψα και πολύ υλικό.

mkallasΟύτε βέβαια έχουν κάποια σχέση τα περισσότερα μεζεδάκια με τη Θεσσαλονίκη, με εξαίρεση την πινακίδα που βλέπετε στη φωτογραφία, το όνομα μιας οδού που, πολύ ταιριαστά, βρίσκεται κοντά στο Μέγαρο Μουσικής της Θεσσαλονίκης.

Οδός Μαρία Κάλλας. Γιατί η ακλισιά; Ξένη ήταν η Κάλλας; Που και ξένη να ήταν, όταν το όνομα υπάρχει στα ελληνικά θεωρώ πιο λογικό να το κλίνουμε, π.χ. «μια ταινία της Σοφίας Λόρεν». Αλλά για την Κάλλας δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία να μένει το όνομά της άκλιτο.

Από την άλλη, αν είναι να γραφτεί το όνομά της Μαρίας Κάλλας με το λατινικό αλφάβητο, θα περίμενα να γραφόταν όπως την ξέρουν οι ξένοι, δηλαδή Maria Callas και όχι στα… γκρίκλις. Όταν υπάρχει διαφορά στην προφορά, έχει κάποιο νόημα να γράφεται το οδωνύμιο στα γκρίκλις, εδώ όμως δεν υπάρχει κανένας λόγος.

* Ένα ελληνογερμανικό μεζεδάκι για το ορντέβρ, που δεν ξέρω αν πρέπει να το χρεώσω στον Αλέξη Τσίπρα ή στην εφημερίδα που το μεταφέρει. Στη συζήτηση που έγινε την περασμένη Παρασκευή στη Βουλή, ο πρωθυπουργός έψεξε τον Κυριάκο Μητσοτάκη για τη στάση που τήρησε στις επαφές του στη Γερμανία, και ανέφερε ότι «υπάρχει η λέξη «Φρετσναμ» «μια λέξη που σημαίνει ντροπή, είναι αυτό που εγώ αισθάνομαι για την στάση του προέδρου της αξιωματικής αντιπολίτευσης στο Βερολίνο».

Λέξη «φρέτσναμ» δεν υπάρχει στα γερμανικά -ή ο Τσίπρας την είπε λάθος ή την άκουσε λάθος ο δημοσιογράφος. Πρόκειται για τη λέξη Fremdscham, που προφέρεται κάπως σαν φρεμντ-σαμ, με το σ παχύ, και σημαίνει «ντροπή που νιώθεις για τις πράξεις κάποιου άλλου». Πρόκειται για μια από τις θεωρούμενες ως αμετάφραστες λέξεις της γερμανικής -που δεν είναι αμετάφραστες βέβαια, απλώς είναι δύσκολο να αποδοθούν μονολεκτικά. Κάποτε πρέπει να γράψω ένα άρθρο για τέτοιες λέξεις -αν είχα φιλότιμο θα είχα γράψει ήδη 🙂

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , | 229 Σχόλια »

Πλαστικά καλούπια και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 8 Αύγουστος, 2015

Μπαίνουμε στην περίοδο γύρω από τον δεκαπενταύγουστο, που παραδοσιακά αραιώνει η κίνηση στα ιστολόγια, καθώς όλοι φεύγουν για διακοπές. Από τη Δευτέρα, και μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου, το ιστολόγιο θα προσπαθήσει μεν να κρατήσει τον ρυθμό του ενός άρθρου την ημέρα (χωρίς να το υπόσχεται) αλλά θα καταφύγει σε επαναλήψεις, αναδημοσιεύσεις ή μικρότερα άρθρα, που πάντως θα εναλλάσσονται με άρθρα μεγαλύτερου μεγέθους.

Ξεκινάμε λοιπόν τα μεζεδάκια μας -και θα αναρωτιέστε ποια είναι τα πλαστικά καλούπια, που κατάφεραν να μπουν και στον τίτλο, κάτι που δεν γίνεται και πολύ συχνά.

kaloupiaΠρόκειται για ένα «μικρό αριστούργημα» όπως το χαρακτήρισε ο Νίκος Λίγγρης, που το παρουσίασε στη Λεξιλογία, απ’ όπου και το έκλεψα μια και δεν έπρεπε να το στερηθείτε. Σε δελτίο ειδήσεων του Σταρ, γινόταν λόγος για ένα άρθρο του Μπλούμπεργκ, και διαβάστηκε το εξής απόσπασμα (που το βλέπετε και αριστερά): Στην πεινασμένη, από μετρητά, Ελλάδα, τα πλαστικά καλούπια φωτίζουν τη σκιώδη οικονομία.

Τι να είναι τάχα τα πλαστικά καλούπια; Και πώς φωτίζουν την οικονομία;

Πλαστικά καλούπια δεν υπάρχουν, είναι μεταφραστικό δημιούργημα. Το πρωτότυπο άρθρο έχει τίτλο In Cash-Starved Greece, Plastic Casts Light Into Shadow Economy. Ο μεταφρατζής αγνοούσε την έκφραση «casts light» που σημαίνει ρίχνω φως, κι επειδή το cast είναι και ουσιαστικό εκτός από ρήμα, και πράγματι σημαίνει «καλούπι», εφεύρε πλαστικά καλούπια, ενώ ο τίτλος λέει ότι «στην πεινασμένη για μετρητά Ελλάδα, το πλαστικό [χρήμα] ρίχνει φως στη σκιώδη οικονομία».

Ο φίλος Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία θεώρησε ότι ο ελληνικός τίτλος βγήκε από μηχανάκι (γκουγκλομετάφραση). Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται σαφώς για μετάφραση από άνθρωπο -αν το ελέγξετε, το μηχανάκι βρίσκει σωστά το «φωτίζει» ως απόδοση του casts light, αλλά τα χαλάει στο shadow economy.

* Φρέσκο από τις χτεσινές βραδινές ειδήσεις του skai.gr, όπου η εκπρόσωπος της Κομισιόν εμφανίζεται να λέει «δεν μπορώ να πω πότε θα ενεχειρισθεί το κείμενο» -καινοφανές μαργαριτάρι, τύπος ενεστώτα που φτιάχτηκε (κακώς, βέβαια) από τον αόριστο «ενεχειρίσθη» του ενεστώτα «εγχειρίζω».

* Μου έστειλαν την προκήρυξη ενός μεταπτυχιακού στην Δημόσια Ελεγκτική. Διαβάζοντας ότι το πρόγραμμα θα είναι «μερικούς φοίτησης», ελπίζω τα οικονομικά τους να είναι καλύτερα από τα ελληνικά τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , | 158 Σχόλια »

Εξεταστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2015

Εξεταστικά είπα να τιτλοφορήσω τα σημερινά μεζεδάκια μας, επειδή τούτη τη βδομάδα ξεκίνησαν (και συνεχίζονται βεβαίως την επόμενη) οι πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στις ανώτατες σχολές. Μάλιστα, κάποια από τα πιάτα του μπουφέ μας θα έχουν και άμεση σχέση με τις εξετάσεις -και με αυτά θα ξεκινήσουμε.

Έτσι, σε έναν ιστότοπο που μοιάζει εκπαιδευτικός, υπάρχουν «Οδηγίες και μυστικά» για να γράψει κανείς καλύτερα στις πανελλήνιες εξετάσεις. Στην πρώτη κιόλας «οδηγία», διαβάζω:
Αρκετοί μαθητές μόλις παίρνουν τα θέματα, κοιτάζουν κατευθείαν το τελευταίο θέμα για να διαπιστώσουν πόσο δύσκολο είναι. Αν όντως είναι δύσκολο, τότε απογοητεύονται, και προσπαθούν να γράψουν με άγχος και κατεστραμένη ψυχολογία, καθώς συνειδητοποιούν ότι δεν πρόκειται να γράψουν τόσο καλά όσο πίστευαν. Παράλληλα χάνουν την αυτοσυγκέντρωσή τους, κάτι που οδηγεί στο να κάνουν επιπλεόντα λάθη ακόμη και ζητήματα που γνωρίζουν.

Δεν είμαι καν σίγουρος αν είναι σωστή η οδηγία και επί της ουσίας, αν δηλαδή είναι καλύτερο να αρχίσεις να γράφεις το πρώτο θέμα χωρίς να έχεις καν δει το τελευταίο -πώς θα κάνεις διαχείριση χρόνου; Αλλά κι αυτά τα «επιπλεόντα» λάθη, βγάζουν μάτι!

Το λογοπαίγνιο με το «επιπλέον» και τη μετοχή του «επιπλέω», θυμάμαι, είχε αξιοποιηθεί διαφημιστικά πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, σε μιαν εκστρατεία των τσιγάρων Κάμελ, όπου υπήρχε το σύνθημα «Πάρε ένα Κάμελ επιπλέον» και η εικόνα έδειχνε, αν θυμάμαι καλά, τη γκαμήλα του Κάμελ πάνω σ’ ένα στρώμα θαλάσσης. Εδώ όμως δεν έχουμε λογοπαίγνιο, έχουμε απλή και άδολη τσαπατσουλιά και ασχετοσύνη -και μάλιστα σε… εκπαιδευτικόν ιστότοπο.

* Εξετάσεις έχουν και στην Κύπρο -και ξεκινούν κι εκεί με γλώσσα. Φέτος ακούστηκαν πολλές διαμαρτυρίες, επειδή ζητήθηκε από τους υποψήφιους να γράψουν έκθεση με βάση την εξής παράγραφο από κείμενο του Γ. Γραμματικάκη:

Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο που είναι κινούμενο και κλυδωνιζόμενο η πατρίδα μας παραμένει πάντα μια ιδιαιτερότητα. Έζησε πολλά αυτή την περίοδο, λίγα όμως φαίνεται να διδάχτηκε. Τα τελευταία χρόνια βιώνει, ωστόσο, μια ιστορική στιγμή της: Το τέλος των ψευδαισθήσεων.

Δεν με ενθουσιάζει η πρώτη πρόταση της παραγράφου, εσάς; Το αστείο είναι ότι σε πολλούς ιστότοπους δούλεψε κάποιο σπασμένο τηλέφωνο που μετέτρεψε το «παγκόσμιο πλαίσιο» σε «Παγκύπριο πλαίσιο» -αν και στους υποψηφίους δόθηκε η σωστή εκφώνηση. Έμαθα, με την ευκαιρία, ότι στην Κύπρο η υπηρεσία που βάζει τα θέματα λέγεται «Επιτροπή Θεματοθέτησης».

* Για το θέμα της έκθεσης στις πανελλήνιες εξετάσεις δεν άκουσα πολλές διαμαρτυρίες, αν και σημείωσα μιαν ένσταση της καθηγήτριας Βάσως Κιντή στον τοίχο της στο Φέισμπουκ:
Και η διευκρίνιση ότι η ‘όσμωση’ ή ‘ώσμωση’ σημαίνει αλληλεπίδραση ενώ σημαίνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση! Πόσες αστοχίες σε τρεις σειρές!

Κι όμως, το γεγονός ότι η ώσμωση (ή όσμωση, ας αφήσουμε κατά μέρος τη διτυπία) μεταφορικά έχει τη σημασία της αλληλεπίδρασης είναι ορισμός παρμένος από λεξικό (του Μπαμπινιώτη). Αλλά στην κυριολεξία, το φαινόμενο της ώσμωσης δεν περιλαμβάνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση, αλλά μονόδρομη, αφού άλλωστε γίνεται μέσω ημιπερατής μεμβράνης: γίνεται διείσδυση μορίων διαλύτη από το αραιότερο διάλυμα προς το πυκνότερο.

(Για τα λεξιλογικά της ώσμωσης, άλλη φορά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , | 159 Σχόλια »

Οι πολυπράγμονες γιατροί της Δράμας και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2014

Πρώτα μεζεδάκια του Μάη σήμερα, οπότε ήμουν έτοιμος να τα βαφτίσω ‘μαγιάτικα’ ή κάτι ανάλογο, αλλά την τελευταία στιγμή, επί του ηλεπιεστηρίου θα έλεγα, ένας φίλος μού έστειλε ένα ωραίο εύρημα, θα το δείτε στο τέλος, και είπα να το αναδείξω μνημονεύοντάς το στον τίτλο. Στο μεταξύ, πλησιάζουμε προς τις διπλές εκλογές, 18 και 25 Μαΐου, οπότε θα έχουμε και προεκλογικά μεζεδάκια στις επόμενες πιατέλες μας, αλλά προς το παρόν δεν έχω τέτοια δείγματα.

* Ξεκινάω με ένα ορντέβρ, που μόλις έφτασε κι αυτό. Λέει ένας φίλος: Το επόμενο Παρασκευοσαββατοκύριακο (9-11 Μαϊου) θα γίνει στο πάρκο «Τεχνόπολις» το φεστιβάλ «Ελλάδα Γιορτή Γεύσεις«. Το διαβάζω και το ξαναδιαβάζω, αλλά δεν μου κάθεται καθόλου καλά! Δεν θα έπρεπε να είναι «Γιορτή Γεύσης» ή έστω «Γιορτή Γεύσεων»; Γερνάω κι έχω γίνει παράξενος; Δεν νομίζω ότι είναι παραξενιά, κι εμένα με ενοχλούν τρεις λέξεις έτσι άτακτα ριγμένες και ασύνδετες.

* Προχωράμε σε ένα ακόμα μικρό, έναν τίτλο που κάνει τον αναγνώστη να σκοντάψει -πράγμα που το θεωρώ ελάττωμα: Δολοφόνησε συμμαθήτριά του γιατί δεν θέλησε να τη συνοδεύσει σε χορό. Ποιος δεν θέλησε; Έτσι που είναι γραμμένος ο τίτλος, εγώ αρχικά καταλαβαίνω ότι ο δολοφόνος δεν ήθελε να τη συνοδέψει, που βέβαια είναι παράλογο (αν και όχι αδύνατο: αυτός αρνήθηκε να τη συνοδέψει, εκείνη του ζήτησε το λόγο, του είπε, της είπε, και ήταν η κακιά η ώρα κύριε πρόεδρε). Ωστόσο, δεν συνέβη αυτό, εκείνη δεν ήθελε να τον συνοδέψει. Στα αγγλικά, όπου οι αντωνυμίες διατηρούνται, δεν υπάρχει αμφισημία «because she refused» ή κάτι τέτοιο. Αλλά και στα ελληνικά, πολύ απλά, αρκεί να πούμε: δολοφόνησε συμμαθήτριά του επειδή αρνήθηκε να ΤΟΝ συνοδέψει.

* Νέα χώρα γεννήθηκε στην Ευρώπη. Όπως μας πληροφορεί το Πρώτο Θέμα: Χωρίς βίζα τα ταξίδια στην Ευρώπη για τους πολίτες του Μόλδοβα. Και δεν είναι μόνο ο υλατζής που αγνοεί τη Μολδαβία, αλλά και ο (οΘντκ) δημοσιογράφος, διότι και μέσα στο άρθρο του δίνει και καταλαβαίνει: οι πολίτες του Μόλδοβα, στον Μόλδοβα, ο Μόλδοβας και η Ουκρανία. Καινούργια χώρα, λέμε!

* Διαβάζω άρθρο για τις έρευνες της αστυνομίας σε σπίτι Χρυσαβγίτη: Στο δημοσίευμα του Βήματος αναφέρεται πως σε στικάκι που βρέθηκε στο σπίτι του εντοπίστηκαν αγαλματίδια και κοσμήματα.

Καλά, το τι χωράνε σήμερα τα στικάκια, δε λέγεται!

* Νέα στοιχεία για τη μαγεία της ελληνικής γλώσσας. Όπως αναλύεται σε εμβριθές άρθρο, το όνομα Κίρκη δεν είναι τυχαίο, κι όταν ο Όμηρος στην Οδύσσεια την αποκαλεί «ευπλόκαμο» δεν θέλει να παινέψει τις ωραίες της πλεξούδες, όπως θα νόμιζαν οι αφελείς, αλλά να υποδείξει τη διπλή έλικα του DNA! Απολαύστε υπεύθυνα.

* Το επόμενο θέμα σηκώνει αρκετή συζήτηση. Τι κάνουμε με καθιερωμένες αποδόσεις ξένων τοπωνυμίων και κυρίων ονομάτων, όταν δεν αντιστοιχούν στον τρόπο που προφέρονται από τους φυσικούς ομιλητές της γλώσσας. Διορθώνουμε ή όχι; Δηλαδή θα κάνουμε, έστω, Βαουένσα τον Βαλέσα και Εϊζενστέιν τον Αϊζενστάιν; Γιετεμπόρ το Γκέτεμποργκ και Σέλστρομ τον Κάλστρομ; Μεταφέρω μέιλ φίλου (που σχολιάζει και εδώ περιστασιακά, αλλά δεν ξέρω αν θέλει να αναφερθεί το όνομά του, οπότε δεν το αναφέρω):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Λερναίο κείμενο, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 147 Σχόλια »

Ο θρύλος του «Μάικλ Κόλχας» και ο Μίχαελ Κόλχαας

Posted by sarant στο 15 Απρίλιος, 2014

Kohlhaas_poster

(Το άρθρο αυτό το είχα ανεβάσει χτες κατά λάθος, και αμέσως το απέσυρα. Ζητώ συγνώμη από όσους το είδαν να περνάει φευγαλέα από τις οθόνες τους και να χάνεται σαν οπτασία!)

Προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες αυτή την εβδομάδα η γαλλογερμανική παραγωγή «Ο θρύλος του Michael Kohlhaas», βασισμένη στη νουβέλα του Χάινριχ φον Κλάιστ «Μίχαελ Κόλχαας». Οι διανομείς της ταινίας στην αφίσα που βλέπετε αριστερά προτίμησαν να αφήσουν αμετάγραπτο το όνομα, αλλά στο επίσημο τρέιλερ (μπορείτε να το δείτε εδώ) κάνουν λόγο για «Μάικλ Κόλχας» δηλαδή τον μεταγράφουν σαν να ήταν αγγλόφωνος. Γενικά η Seven δεν πρέπει να έχει και μεγάλη επιτυχία στις μεταγραφές ξένων ονομάτων, αν κρίνω από το όνομα του σκηνοθέτη (Arnaud des Pailleres), που τον έχουν μεταγράψει στη μεν αφίσα ως «ντε Παλιέρ» στο δε τρέιλερ ως «ντε Παλιέγ», χωρίς να πετύχουν το σωστό, που είναι ντε Παγιέρ! Προκειμένου για το κεντρικό πρόσωπο της ταινίας, αφού η ταινία είναι γαλλογερμανική και η κόπια που έχουμε είναι γαλλική, θα μπορούσε να αποδοθεί «Μισέλ Κολάς» (ή έστω Κολάζ), όπως ακούγεται και στο τρέιλερ της ταινίας (στο 1.29).

Επειδή όμως η ταινία είναι, όπως είπα, βασισμένη στη νουβέλα του φον Κλάιστ, θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί η γερμανότροπη εκφορά του ονόματος, Μίχαελ Κόλχαας, μια λύση που θα είχε το πλεονέκτημα ότι θα ακολουθούσε την ελληνική απόδοση του τίτλου της νουβέλας, όπως έχει εκδοθεί σε βιβλίο (βλ. παρακάτω) -αν και αντιλαμβάνομαι ότι αυτή η παράμετρος ελάχιστη σημασία έχει για τους διανομείς.

Από την άλλη, ένα επιχείρημα υπέρ της γαλλότροπης εκφοράς (Μισέλ Κολάς), πέρα από το προφανές ότι ανταποκρίνεται σε ό,τι θα ακούσουν όσοι παρακολουθήσουν την ταινία, είναι ότι το σενάριο της ταινίας, παρόλο που παρακολουθεί πιστά τη νουβέλα του φον Κλάιστ, ωστόσο μεταφέρει τη δράση στην κεντρική Γαλλία (αντί της Σαξονίας). Μάλιστα, ενώ στη νουβέλα εμφανίζεται ο Λούθηρος, στην ταινία τον αντικαθιστά κάποιος μη κατονομαζόμενος θεολόγος.

Πάντως, σε καμιά περίπτωση δεν δικαιολογείται η αγγλότροπη εκφορά του ονόματος. Όσο μπορούμε, όσοι μπορούμε, ας αντιπαραθέτουμε την πολυγλωσσική πολυμορφία στην κυριαρχία της μίας γλώσσας που φτωχαίνει το πολιτισμικό τοπίο.

Όπως έγραψα πιο πάνω, η νουβέλα του φον Κλάιστ έχει εκδοθεί στα ελληνικά, πριν από μερικά χρόνια, από τις εκδόσεις Ερατώ. Είχα γράψει μερικά πράγματα για το βιβλίο αυτό σε ένα παλιό μου άρθρο, οπότε δεν θα ήταν περιττό να τα επαναλάβω εδώ τώρα που η ιστορία του Κόλχαας ξανάρθε στην επικαιρότητα.

KleistΤο έργο γράφτηκε το 1810, ένα χρόνο πριν αυτοκτονήσει ο φον Κλάιστ, αλλά η υπόθεσή του εκτυλίσσεται τον 16ο αιώνα -άλλωστε έχει τον υπότιτλο “Από ένα παλιό χρονικό”.

Ο έμπορος αλόγων Μίχαελ Κόλχαας, νομοταγής και ευκατάστατος πολίτης, ξεκινάει από την πόλη του να πάει να πουλήσει τα άλογά του στη Λιψία. Στο δρόμο, περνάει από τον πύργο ενός νεαρού άρχοντα, ο οποίος του ζητάει άδεια διέλευσης από τα εδάφη του, οπότε ο έμπορος αφήνει αμανάτι τα δυο καλύτερα άλογά του ώσπου να βγάλει. Στη Λιψία, μαθαίνει πως τέτοια άδεια δεν υφίσταται, ήταν ένα αστείο των ανθρώπων του άρχοντα. Γυρίζοντας στον πύργο, βρίσκει τα άλογά του σε άθλια κατάσταση, ξεθεωμένα στη δουλειά και νηστικά. Πάει στα δικαστήρια να βρει το δίκιο του, αλλά μάταια, αφού ο άρχοντας έχει παντού γνωριμίες. Ο Κόλχαας επιμένει, γιατί ξέρει ότι έχει δίκιο. Καθώς η γυναίκα του προσπαθεί να δει τον πρίγκιπα-εκλέκτορα, τραυματίζεται και πεθαίνει.

Τότε ο Κόλχαας γίνεται αντάρτης -μόνος του, μαζί με τους λίγους έμπιστους δουλευτάδες του. Κυριεύουν τον πύργο του νεαρού άρχοντα και τον καίνε, όμως ο άρχοντας ξεφεύγει στη γειτονική πόλη, τη Βιτεμβέργη (Wittenberg). Ο αντάρτικος στρατός πληθαίνει καθώς όλο και περισσότεροι χωρικοί προσχωρούν στις γραμμές του. Βάζουν φωτιά σε γειτονιές της πόλης, ζητώντας να τους παραδοθεί ο άρχοντας. Το αίτημα του Κόλχαας είναι να υποχρεωθεί ο νεαρός άρχοντας να παχύνει ξανά τα δυο μαύρα άλογά του και να του τα παραδώσει σε άριστη κατάσταση όπως ήταν!

Τελικά, επεμβαίνει ο Λούθηρος και καταφέρνει να δοθεί αμνηστία στον Κόλχαας για να εξεταστεί η υπόθεσή του από τα δικαστήρια. Όπως θα καταλάβατε, τελικά ο Κόλχαας καταλήγει στο ικρίωμα, αν και δικαιώνεται στην υπόθεση με τα άλογα. Αυτή η μανιακή επιδίωξη της δικαιοσύνης είναι θέμα πολύ μοντέρνο, όπως πολύ μοντέρνο είναι και το στυλ του συγγραφέα, π.χ. δεν έχει καθόλου περιγραφές τοπίων.Το βιβλίο διαβάζεται μονορούφι και βοηθάει σ’ αυτό η έξοχη μετάφραση του Θόδωρου Παρασκευόπουλου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Κόλχαας ήταν υπαρκτό πρόσωπο -αν και λεγόταν Κόλχαζε (Kohlhase) και πράγματι ήταν αλογέμπορος, που αδικήθηκε από έναν ευγενή για δυο άλογα, και πράγματι ξεκίνησε αντάρτικο, όλα αυτά γύρω στο 1534, και έκαψε σπίτια στη Βιτεμβέργη παρά τις παραινέσεις του Λούθηρου. Κατέληξε στον τροχό το 1540 -χωρίς να προηγηθεί αμνηστία όμως και συνεννόηση με τις αρχές του κράτους όπως στο μυθιστόρημα. Ο φιλέρευνος αναγνώστης θα βρει σε επίμετρο του  βιβλίου όσα λένε οι πηγές για τον υπαρκτό Κόλχαζε.

Η νουβέλα του φον Κλάιστ έχει σημαντική θέση στη γερμανόφωνη λογοτεχνία. Το θέμα του νομοταγή πολίτη που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια κατάφωρη αδικία και επαναστατεί είναι διαχρονικό και συναρπαστικό. Στο μυθιστόρημα Ragtime του Doctorow η ιστορία μεταφέρεται στις ΗΠΑ στη δεκαετία του 1920. Με πρόφαση ότι πρόκειται για ιδιωτική οδό οι εθελοντές πυροσβέστες ζητούν διόδια από τον μαύρο μουσικό Coalhouse Walker όταν περνάει από μπροστά τους με την απαστράπτουσα T-Ford του. Εκείνος αρνείται, φεύγει για να διαμαρτυρηθεί στις αρχές, επιστρέφει και βρίσκει κατεστραμμένο το αυτοκίνητο και η ιστορία εξελίσσεται με παρόμοιο τρόπο. Ο Ντόκτοροου, θέλοντας να δείξει ότι έχει εμπνευστεί από τον Κλάιστ, «εξαμερικάνισε» το όνομα του Κόλχαας. Όσο για τη νουβέλα, δεν είναι η πρώτη φορά που μεταφέρεται στον κινηματογράφο: είχε μεταφερθεί και το 1969 από τον Φόλκερ Σλέντορφ.

Μια λεπτομέρεια από το βιβλίο, που την είχαμε συζητήσει αρκετά στο αρχικό άρθρο. Σε κάποιο σημείο γίνεται λόγος για μια μολυβένια χτένα, και στην υποσημείωση ο μεταφραστής μάς πληροφορεί ότι χρησιμοποιούσαν χτένες από μολύβι για να σκουραίνουν τα μαλλιά. Αναφέρει μάλιστα και μια παροιμία της εποχής: Ein Bleikamm schwerzt die Haare, doch jüngt er nicht die Jahre, που θα πεί ότι “Η μολυβένια χτένα μαυρίζει τα μαλλιά, μα δεν μικραίνει τα χρόνια”. Στο βιβλίο τη χτένα τη χρησιμοποιεί άντρας, αλλά δεν ξέρω αν οι μολυβένιες χτένες ήταν σύνεργο αποκλειστικά αντρικού καλλωπισμού, ούτε βέβαια ξέρω αν στην ταινία εμφανίζεται η χτένα -όποιος την είδε, ας μας πει. Βέβαια, ο μόλυβδος δεν είναι ό,τι το υγιεινότερο, αλλά από παλιά οι άνθρωποι έβαζαν τα κάλλη πάνω από τον πόνο.

 

Posted in Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Κινηματογράφος, Λογοτεχνία, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 89 Σχόλια »

Βαλς με τον Μανουέλ

Posted by sarant στο 2 Απρίλιος, 2014

400px-Valls_Toulouse_2012Καλώς εχόντων των πραγμάτων, ορκίζεται σήμερα το μεσημέρι η νέα κυβέρνηση της Γαλλίας, με πρωθυπουργό τον Μανουέλ Βαλς, ως χθες υπουργό Εσωτερικών στην κυβέρνηση του Ζαν-Μαρκ Ερό. Επειδή η Γαλλία είναι προεδρική δημοκρατία, ο Πρόεδρος αποφασίζει για τους ανασχηματισμούς, όχι ο πρωθυπουργός (αν βέβαια ανήκουν στο ίδιο κόμμα), και οι ανασχηματισμοί μπορεί να αφορούν και τον πρωθυπουργικό θώκο. Δεν είναι λοιπόν σπάνιο να αλλάζει ένας πρόεδρος τον πρωθυπουργό του: ναι μεν ο Σαρκοζί εξάντλησε την πενταετία 2007-2012 με τον ίδιο πρωθυπουργό, τον Φρανσουά Φιγιόν, αλλά ήταν μάλλον η εξαίρεση. Ο Σιράκ το 2002-2007 είχε τρεις πρωθυπουργούς, Ζοσπέν (με συγκατοίκηση), Ραφαρέν και ντε Βιλπέν.

Βέβαια, η αντικατάσταση του πρωθυπουργού σηματοδοτεί συνήθως μια σαφέστερη αλλαγή πλεύσης απ’ ό,τι ένας απλός ανασχηματισμός με αντικαταστάσεις υπουργών, και φαίνεται ότι ο Φρανσουά Ολάντ μια τέτοια εντύπωση ήθελε να δώσει, μετά την καθαρή ήττα που υπέστησαν οι σοσιαλιστές στις δημοτικές εκλογές της Κυριακής, ήττα που θα ήταν συντριπτική αν η κεντροδεξιά κατάφερνε να πάρει και το Παρίσι, όπου τελικά η νίκη της Αν Ινταλγκό απέναντι σε μια ισχυρή υποψήφια της αντιπολίτευσης ήταν μια από τις λίγες παρηγοριές για την κυβέρνηση.

Ο Βαλς τοποθετείται στη δεξιά πτέρυγα του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Μέσα στο Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν έχει πολλές συμπάθειες, και στις προκριματικές εσωτερικές εκλογές που έγιναν το 2011 για να ορισθεί ο σοσιαλιστής υποψήφιος στις εκλογές του 2012 ο Βαλς ήρθε ουσιαστικά τελευταίος με 5,6% (υπήρχε κι ένας με 0,6%). Επανειλημμένα έχει διαφωνήσει με εμβληματικές θέσεις του ΣΚ όπως το 35ωρο. Ως Υπουργός Εσωτερικών στην κυβέρνηση Ερό, είχε δώσει δείγματα σκληρής γραμμής σε θέματα ασφάλειας και μετανάστευσης, με αποτέλεσμα να είναι ο δημοφιλέστερος υπουργός, αλλά για τους οπαδούς της κεντροδεξιάς. Επομένως, η τοποθέτησή του στη θέση του πρωθυπουργού  είναι σαφής ένδειξη της πολιτικής που θέλει να χαράξει ο Ολάντ ή τουλάχιστον του σήματος που θέλει να εκπέμψει. Η τοποθέτησή του επικρίθηκε όχι μόνο από το Μέτωπο της Αριστεράς και τους κομμουνιστές αλλά και από την αριστερή πτέρυγα των σοσιαλιστών, όπως και από τους Πράσινους. Ο Ζαν Λυκ Μελανσόν, σε μια πετυχημένη ατάκα από αυτές που συνηθίζει, τον αποκάλεσε «μέγιστο κοινό διαιρέτη της Αριστεράς» ( le plus grand commun diviseur de la gauche στο πρωτότυπο), εννοώντας ότι πρόκειται για επιλογή που διχάζει την αριστερά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μετανάστες | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 137 Σχόλια »

Αμερικάνικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Αύγουστος, 2013

Και τι άλλο περιμένατε να είναι τα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας, αφού βρίσκονται στον απόηχο της επίσκεψης του πρωθυπουργού μας στην Αμερική; Βέβαια, ο τίτλος είναι κατά κάποιο τρόπο και παραπλανητικός, αφού σχεδόν κανένα από τα (όχι πολλά, διότι μας έχει ρίξει κάτω το ραστόνι) σημερινά θέματα δεν αναφέρεται στην ίδια την επίσκεψη.

* Οπότε, ας ξεκινήσουμε με εκείνο το ένα μεζεδάκι της επίσκεψης, το κατεξοχήν αμερικάνικο, που το χρωστάμε στον χεροδύναμο Κώστα Μπογδάνο, που ως παρουσιαστής δελτίου ειδήσεων (αν κατάλαβα καλά είναι καινούργιος σ’ αυτό το ρόλο) κατάφερε να σηκώσει ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο, να την πάρει από τη θέση της και να τη μεταφέρει στα ανατολικά της χώρας μας, διότι είπε ότι ο πρωθυπουργός ταξιδεύει «προς ανατολάς». (Εδώ το βιντεάκι). Μια τέτοια γεωλογική αναστάτωση δεν είναι διόλου περίεργο που προκάλεσε και σεισμό, και μάλιστα των εννέα βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, όπως είπε αμέσως μετά ο δημοσιογράφος -είναι πάντως «καλό μυστρί», όπως έλεγε ο Παπαδιαμάντης σε ανάλογη περίσταση, δηλαδή μπαλώνει γρήγορα τα λάθη του, και τέλος πάντων αυτά τα έχει η ζωντανή μετάδοση και ο προφορικός λόγος.

* Πολύ λιγότερα ελαφρυντικά βρίσκω για την κοτρώνα που πέταξε, από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του Μέγκα την περασμένη Τρίτη, ο παρουσιαστής ο οποίος, αναφερόμενος στην αγορά της Ουάσινγκτον Ποστ από τον Τζεφ Μπέζος της Άμαζον είπε: «τον Τζεφ Μπέζος, ελληνικής καταγωγής θυμίζω,…» Αλλά βέβαια ο Jeff Bezos δεν είναι ο χαμένος ξάδερφος του Γιάννη Μπέζου, και το όνομα Bezos δεν είναι ελληνικό, παρ’ όλο που φαίνεται -είναι ισπανικό, Κουβανός ήταν ή είναι ο Miguel Bezos, ο πατριός τού Τζεφ, που τον υιοθέτησε κιόλας. Συγγνωστό θα ήταν το λάθος αν το έκανε κάποιος κοινός θνητός, αλλά από δημοσιογράφο (και, υποτίθεται, διακεκριμένον, αφού τον βάζουν να παρουσιάζει δελτίο, έστω και καλοκαιρινό) δείχνει ασυγχώρητο έλλειμμα παιδείας.

* Το επόμενο μεζεδάκι το έχετε ήδη αναφέρει σε προηγούμενά σας σχόλια, το είχα προσέξει κι εγώ, μου το ‘στειλε κι ένας φίλος με ηλεμήνυμα, το πρόσεξαν και στη Λεξιλογία, παναπεί είναι διάσημο μεζεδάκι. Στην επιστολή του Φίλιππου Δραγούμη, δημοτικού συμβούλου Αθηνών και απόγονου του Ίωνα Δραγούμη, με την οποία καταγγέλλεται η καπηλεία της μνήμης του Ίωνα Δραγούμη από το φιλοναζιστικό κόμμα της Χρυσής Αβγής, υπάρχουν πολλά σωστά επί της ουσίας και ένα μαργαριτάρι. Το μαργαριτάρι βρίσκεται στη φράση: Είναι τουλάχιστον ντροπή άνθρωποι που ενστερνίζονται διδαχές του Χίτλερ και του ρατσισμού να εμφανίζονται ως τιμητές της μνήμης ενός ανθρώπου υπέρμαχου της δημοκρατίας και της φιλίας μεταξύ των λαών.

Ο Φ. Δ. θέλει να πει ότι είναι ντροπή να εμφανίζονται ότι τιμούν τη μνήμη του Ίωνα Δραγούμη οι ρατσιστές. Ωστόσο, «τιμητής» είναι αυτός που επικρίνει τις πράξεις των άλλων. Η λέξη έχει πια χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, κι έτσι όλο και συχνότερα τη βλέπουμε να χρησιμοποιείται με τη σημασία «υπερασπιστής, οπαδός, θαυμαστής». Όπως εύστοχα σχολίασε ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, η λέξη έχει αρχίσει να παίρνει τον δρόμο του «ευάριθμου», όπου ουσιαστικά δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη λέξη γιατί δεν ξέρεις πώς θα την ερμηνεύσουν όσοι σε διαβάσουν. Και όπως για τον ευάριθμο υπάρχει η λύση του «ολιγάριθμος», έτσι και για τον τιμητή έχουμε τον κήνσορα, που είναι και γνήσιο τζιν (ή τζιν). Οπότε, αν πολλοί ακολουθήσουν τις ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις, θα εμφανιστεί κάτι ανάλογο με τον νόμο του Γκρέσαμ, αφού όσοι θα λένε «τιμητής» θα τον χρησιμοποιούν, στο μεγάλο μέρος τους, με τη λάθος έννοια, μια και εκείνοι που ξέρουν τι σημαίνει θα χρησιμοποιούν τον όρο «κήνσορας».

* Παραπλήσιο είναι το επόμενο θέμα μας, με την έννοια ότι μια λέξη χρησιμοποιείται και πάλι με σημασία διαφορετική από των λεξικών, όμως εδώ έχουμε νεολογισμό. Μου στέλνει ηλεμήνυμα ένας φίλος στο οποίο με πληροφορεί (και ομολογώ πως δεν το είχα αντιληφθεί) ότι οι νέες «έξυπνες» κάρτες που λέγονται contactless smart cards έχουν αποδοθεί από την πιάτσα «κάρτες ανέπαφων συναλλαγών» ή κάρτες ανέπαφων πληρωμών. Το βέβαιο είναι ότι, μέχρι στιγμής, «ανέπαφος» σημαίνει «που δεν τον άγγιξαν καθόλου, δεν τον χρησιμοποίησαν ή δεν του προξένησαν καμιά φθορά ή βλάβη»: Άφησε το φαγητό του ανέπαφο. Tα βιβλία επιστράφηκαν ανέπαφα. Αυτά στο ΛΚΝ και παρόμοια στο ΛΝΕΓ: «αυτός που δεν έχει υποστεί φθορά ή μείωση, που διατηρεί την ακεραιότητά του», με συνώνυμα: ακέραιος, απείραχτος, ανέγγιχτος. Δηλαδή, στα ελληνικά, ως τώρα «ανέπαφος» σημαίνει intact.

Από την άλλη, η πιάτσα συνήθως επιβάλλει την ορολογία της εφόσον παράγει ή έστω διακινεί κάτι. Και, για να πούμε του στραβού το δίκιο, ήδη χρησιμοποιούμε, έστω και ανεπίσημα/αλεξικογράφητα τη λ. ανέπαφος με τη σημασία «αυτός που δεν έχει επαφή με το περιβάλλον του» (μεταφορικά βέβαια, αν και αυτή τη σημασία δεν τη βρίσκω στο slang.gr, οπότε ίσως τη λέω μόνο εγώ). Επειδή αποδόσεις του τύπου «μη επαφής/χωρίς επαφή» είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, η μόνη εναλλακτική λύση που βλέπω βιώσιμη είναι «ανεπαφικές κάρτες». Κι αφού τα έγραψα όλα αυτά, γκουγκλίζω για να δω αν έχει ειπωθεί το ανεπαφικός και βλέπω ότι χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια π.χ. από τις υπηρεσίες της ΕΕ. Ίσως όμως να μην το κουβάλησα άδικα ως εδώ το κουκουβαγέλι, να πάρουμε τουλάχιστον είδηση ότι υπάρχει κι αυτή η απόδοση: ανεπαφικές κάρτες.

* Αν διαπιστώσετε ότι μερικά σχόλια που κάνετε δεν εμφανίζονται ή εμφανίζονται ενωμένα μαζί με άλλα σχόλια, τα παράπονά σας στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο αποφάσισε «Νέες καταργήσεις και συγχωνεύσεις σχολίων«. Δεν κατανοώ ποιαν αρμοδιότητα έχει το υπουργεί Παιδείας να ρυθμίζει τη μπλογκόσφαιρα, ούτε σε τι θα μας ωφελήσει η κατάργηση των σχολίων, αλλά τι να κάνουμε, μνημονιακή υποχρέωση και τα σκυλιά δεμένα.

* Δεν αμφιβάλλω ότι οι συνταγές για φαγητά με μελιτζάνες που δημοσιεύονται από τους bostanistas είναι πρωτότυπες και πετυχημένες, αλλά έκαστος στο είδος του. Όταν θέλουμε να πούμε δυο λόγια για την ετυμολογία της λέξης, ανοίγουμε λεξικό. Η λέξη «μελιτζάνα» ΔΕΝ προέρχεται από το malum insanum. Πολύ περισσότερα, εδώ.

* Ο ευπρεπισμός της εβδομάδας: Στην ανακοίνωση του Παλατίου αναφέρεται επίσης…. Αν έλεγε «του Παλατιού» θα ήταν παρακατιανό, τίποτα παράγκα του Καραγκιόζη;

* Διάβασα τις προάλλες ένα ειδησάκι που περιείχε το ανυπόφορο κλισέ «τα πέταξε η εγγονή του Elvis Presley» (επρόκειτο για φωτογράφηση εσωρούχων). Με παραξένεψαν τα λατινικά στο όνομα του Έλβις, που ήταν όνομα καραδιάσημο -γιατί, αν κριτήριο είναι να γράφονται με το λατινικό αλφάβητο τα πιο σπάνια ονόματα, το όνομα του Πρίσλεϊ μόνο σπάνιο δεν είναι, έστω και τόσα χρόνια μετά τον θάνατό του. Τελικά όμως το κριτήριο δεν είναι η οικειότητα αλλά ο τομέας. Τα καλλιτεχνικά επώνυμα ξένων γράφονται με λατινικό αλφάβητο κι ας είναι και διασημότατα, τα αθλητικά γράφονται με το ελληνικό κι ας είναι και σχετικά άγνωστα.

* Τίτλος στην Εφ. Συντακτών: Φθηνοί στα πίτουρα… Καταρχάς, με ενοχλεί (μόνο εμένα; ) ο ευπρεπισμός, ακόμα και της λαϊκής παροιμίας -γιατί όχι «Φτηνοί»; Τι ισοπέδωση είναι αυτή; Δεύτερον, η παροιμία δίνεται ανάποδα, αφού είναι «ακριβοί στα πίτουρα και φτηνοί στ’ αλεύρι». Το «φθηνοί στα πίτουρα» δεν φαίνεται να είναι εσκεμμένη ειρωνική-λογοπαικτική παραλλαγή της παροιμίας, οπότε είναι  λάθος, σαν να λέγαμε, χωρίς διάθεση ειρωνείας, «ο κόσμος τόχει κρυφό καμάρι κι εμείς τούμπανο».

* Ακούω συνέχεια στα κανάλια για την «άρση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Πρόκειται βέβαια για «άρση της απαγόρευσης πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Φραστική οικονομία ίσως, αλλά όταν αρχίσουν να παίρνουν σπίτια θα έχει σημασία.

* Όταν δυο άνθρωποι διαφωνούν σε μια πρόβλεψή τους, αφού πει ο καθένας τα επιχειρήματά του, ο ένας από τους δύο, συνήθως εκείνος που έχει την μεγαλύτερη βεβαιότητα, λέει «εδώ είμαστε και θα δούμε ποιος έχει δίκιο», εννοώντας ότι δεν θ’ αργήσει να συμβεί το γεγονός αυτό και τότε θα φανεί ποια πρόβλεψη βγήκε αληθινή.

Στα τέλη Ιανουαρίου, με βάση τα προσωρινά στοιχεία των πωλήσεων πετρελαίου έως και τον Δεκέμβριο, κάποιος αρθρογράφος της lifo.gr είχε θριαμβολογήσει ότι διαψεύστηκαν οι Κασσάνδρες και ότι σημειώθηκε αύξηση των εσόδων του κράτους, παρά τον μειωμένο όγκο πωλήσεων. Είχα τότε σχολιάσει ότι τα στοιχεία είναι προσωρινά και ότι, με βάση την πείρα μου, πάρα πολλά νοικοκυριά είχαν βάλει πετρέλαιο τον Δεκέμβριο, όταν δεν άντεχαν άλλο, και δεν θα ξαναέβαζαν ως το τέλος της σαιζόν, και είχα πει, τότε, «εδώ είμαστε και θα δούμε». Βλέπω τώρα την ανακοίνωση της ένωσης πρατηριούχων, ότι τελικά τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν παρά τον θηριωδώς αυξημένο φόρο, οπότε γκουγκλίζω για να βρω εκείνη την παλιά συζήτηση στη lifo. Και, περίεργο πράμα, ενώ η συζήτηση γκουγκλίζεται, το λινκ δεν οδηγεί πουθενά. Ούτε να καυχηθεί κανείς για μια πετυχημένη πρόβλεψή του δεν μπορεί σ’ αυτό τον κόσμο…

* Στη σημερινή Ελευθεροτυπία (πρέπει να) δημοσιεύεται μια μικρή συνέντευξή μου που έδωσα, μαζί με άλλους υπεύθυνους ιστολογίων, στον Γιώργο Δαμιανό. Μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ, αλλά να σημειώσω ότι, προφανώς για λόγους χώρου, η απάντησή μου στο τελευταίο ερώτημα συντομεύτηκε -δηλ. παραλείφθηκε η επισήμανση ότι δεν προτείνω ιστολόγια γιατί είναι πάρα πολλά τα αξιόλογα.

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 83 Σχόλια »

Λογοκρισία στο protagon.gr και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 13 Οκτώβριος, 2012

Σάββατο σήμερα, μέρα για μεζεδάκια, ένα από τα οποία το προαναγγέλλω στον τίτλο. Χτες εκτάκτως είχαμε δύο άρθρα, αλλά δεν θα μπορούσα να μην βάλω σήμερα άρθρο, γιατί τα μεζεδάκια δεν περιμένουν, μπαγιατεύουν. Ίσως δεν βάλω κυριακάτικο, δεν προλαβαίνω να μεταγράψω ένα διήγημα (του Θ. Φραγκόπουλου για τον ξάδερφό του Θ. Φραγκόπουλο) στο οποίο είχαμε αναφερθεί τις προάλλες. Ή μάλλον, μου ήρθε μια ιδέα. Το διήγημα είναι έντεκα σελίδες, σε πολυτονικό, καλή γραμματοσειρά αλλά φωτογραφία κι όχι σκαναρισμένο, κι έτσι αν το περάσω από οσιάρ η φακή θα φάει το λάδι, εννοώ ότι δεν θα κερδίσω πολύ χρόνο -οπότε αν βρεθούν ένας ή δυο-τρεις εθελοντές που θα πληκτρολογήσουν τις 11 σελίδες σήμερα, προλαβαίνω να κάνω το χτένισμα και να το παρουσιάσω αύριο. Οπότε, στα σχόλια, δηλώστε αριθμό σελίδων (και στείλτε και μέιλ στο sarantπαπάκιpt.lu να σας στείλω τις σελίδες).

Ένα ευκολάκι για αρχή, από το ηλεΒήμα, αν και το βρίσκω και στην Καθημερινή και σε δεκάδες άλλους ιστότοπους: Η Σκωτία αναμένεται να διεξάγει εκλογές το 2014 για την ανεξαρτητοποίησή της. Επειδή προφανώς δεν θα κάνουν εκλογές όλη τη χρονιά, αλλά μία μέρα, το «να διεξάγει» είναι λάθος -το σωστό είναι «να διεξαγάγει», και για να το δούμε αυτό αρκεί να αλλάξουμε το ρήμα, να το κάνουμε, έστω, «διοργανώνω», οπότε βέβαια θα πούμε ότι η Σκωτία «θα διοργανώσει εκλογές το 2014». Ο τύπος «θα διεξαγάγει» ενοχλεί, ίσως, και από την άλλη ο αναλογικός τύπος (στο πρότυπο του «να παράξει») που θα έλυνε το πρόβλημα, «να διεξάξει», δεν συνηθίζεται ακόμα. Βέβαια, ο Κοραής κι ο Κούμας κι άλλοι του 19ου αιώνα τον χρησιμοποιούσαν, ενώ και στην Κύπρο χρησιμοποιείται αρκετά, οι κουμπάροι είναι πρωτοπόροι σε αρκετά πράγματα, οπότε ίσως μας έρθει το φως από νοτιοανατολικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Μποστ, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 286 Σχόλια »

Φαλακροί σοβινιστές

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2012

Με ρώτησε η κόρη μου: «Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε εθνικιστές και σοβινιστές;» Καλή ερώτηση, της απάντησα. Σκέφτηκα λίγο, και της είπα πως ο σοβινισμός είναι ακραίος, φανατικός εθνικισμός· ο σοβινιστής πιστεύει πως η δική του χώρα είναι ανώτερη απ’ όλες τις άλλες σε όλες τις πλευρές. Μετά κοίταξα το λεξικό και της διάβασα τον ορισμό: σοβινισμός είναι άκρατος εθνικισμός, υπερβολική μέχρι φανατισμού προσήλωση στην ιδέα της πατρίδας, που συνοδεύεται από μίσος και περιφρόνηση για τους άλλους λαούς και που συχνά εκδηλώνεται με επιθετικότητα εναντίον τους.

Υπάρχει επομένως μια διαφορά έντασης, ας πούμε· μια άλλη διαφορά είναι ότι πολλοί οικειοποιούνται τον χαρακτηρισμό εθνικιστής, εννοώ τον δέχονται ευχαρίστως και τον διεκδικούν, ενώ δεν ξέρω κανέναν να οικειοποιείται τον χαρακτηρισμό «σοβινιστής», όλοι τον θεωρούν αρνητικό, αν και κάποιοι βρίσκουν το ελαφρυντικό της αφέλειας -που είναι όμως ένας ακόμα λόγος για να μην θέλει κανείς να χαρακτηρίζεται σοβινιστής.

Θα βρείτε κι άλλες διαφορές ανάμεσα σε σοβινιστές και εθνικιστές, αλλά εγώ θυμήθηκα ότι «εδώ λεξιλογούμε» κι έτσι θα εξετάσω λεξιλογικά τον σοβινισμό και τους σοβινιστές. Με ρώτησε άλλωστε κι η κόρη μου, από πού βγαίνει αυτή η περίεργη λέξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μύθοι, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Η καταστροφή της Λισαβόνας και η απλογράφηση των τοπωνυμίων

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2011

Όταν λέω «καταστροφή της Λισαβόνας» δεν εννοώ τον μεγάλο σεισμό του 1755, που ήταν ένας από τους πιο καταστροφικούς της παγκόσμιας ιστορίας, ούτε την πυρκαγιά του 1988, που μετέτρεψε σε στάχτη ένα μεγάλο τμήμα της παλιάς πόλης. Εννοώ την καταστροφή που έχουμε πάθει εμείς οι επαγγελματίες γραφιάδες, από τα πολλά πρόσωπα με τα οποία παρουσιάζεται η Λισαβόνα στα διάφορα κείμενα, μια και μπορεί να βάλεις ένα ή δύο σίγμα, όμικρον ή ωμέγα, πράγμα που όπως ξέρουν οι μαθηματικοί δίνει τέσσερις συνδυασμούς: Λισαβόνα, Λισσαβόνα, Λισαβώνα, Λισσαβώνα.

Τη Λισαβόνα τη βρίσκουμε και θα τη βρίσκουμε όλο και περισσότερο μπροστά μας επειδή η ΕΕ ψήφισε πέρυσι τη Συνθήκη της Λισαβόνας που σαν αναφορά θα κυριαρχεί στην επικαιρότητα –έτσι άλλωστε δεν έγινε διάσημο και το Μάαστριχτ;

Λοιπόν; Ποια γραφή θα προτιμήσουμε; Στα τοπωνύμια δεν ισχύει ο κανόνας ότι οι λέξεις ξένης προέλευσης απλογράφονται πάντοτε (π.χ. βόλεϊ), δεν θα γράψουμε *Μασαλία ούτε *Βριξέλες. Το όνομα της πόλης στο πρωτότυπο είναι Lisboa, κάτι που συνηγορεί υπέρ της γραφής «Λισαβόνα». Πράγματι, το Μεγάλο Λεξικό Μπαμπινιώτη προτείνει τον τύπο Λισαβόνα.

Το αδερφάκι του όμως, το Ορθογραφικό λεξικό, αναιδέστατο, ανατρέπει την άποψη του μεγάλου, και προκρίνει τον τύπο Λισσαβόνα. Πώς το εξηγεί; Παραθέτω:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , | 313 Σχόλια »

Το ιγκρέκ της Ζακλίν ντε Ρομιγί και άλλα μικρά

Posted by sarant στο 22 Δεκέμβριος, 2010

Η ελληνίστρια Ζακλίν ντε Ρομιγί (Jacqueline de Romilly, δείτε και τη Βικιπαίδεια) έφυγε τις προάλλες από τον μάταιο τούτο κόσμο, πλήρης ημερών, στα 97 της. Χτές στην Ελευθεροτυπία, ο Στάθης Σταυρόπουλος σχολίασε, με νηφαλιότητα, τον τρόπο μεταγραφής του επωνύμου της στα ελληνικά:

Ελληνίστρια η Ρομιγύ (Jacqueline de Romilly) υποθέτω ότι όταν μετέγραφε το όνομά της στα ελληνικά, θα κρατούσε το υγκρέκ (y) και θα έγραφε Ρομιγύ, όχι Ρομιγί.
Ελληνικότεροι πάντως της Ρομιγύ οι Ελληνες μεταφραστές, δημοσιογράφοι και διορθωτές την κατέγραφαν και την καταγράφουν, ομόθυμα σχεδόν, Ρομιγί.
Μικρό το κακό, άλλωστε το πρόβλημα του περάσματος στα ελληνικά των ξένων ονομάτων είναι παλιό (ου μην και αρχαίο), μάλιστα πολύπλοκο -πολλές σχολές συγκρούονται.
Τα τελευταία χρόνια έχει κυριαρχήσει η σχολή της εξαπλούστευσης (γνωστής και ως απλοποίησης), η οποία βάζει και τη φωνητική και την ορθογραφική ή ετυμολογική προσέγγιση στον ίδιον παρονομαστή της απλότητας. Ετσι, αντί Σαίξπηρ, Σέξπιρ κι αντί Ρομιγύ, Ρομιγί. Πιθανόν να ‘ναι έτσι το σωστό, αλλά η ταπεινότης μου ήθελε να γράψει και κάτι για το δίκιο του υγκρέκ…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Γλωσσικοί μύθοι, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μονοτονικό | Με ετικέτα: , , , , , , , | 76 Σχόλια »