Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Μοριάς’ Category

Ποδοκόπι, ιστορία μιας λέξης (συνεργασία του Ορεσίβιου)

Posted by sarant στο 22 Αυγούστου, 2014

Το σημερινό άρθρο είναι γραμμένο από την αρχή μέχρι το τέλος από τον Ορεσίβιο, τον παλιό καλό μου φίλο που έχει στείλει κι άλλες συνεργασίες του στο παρελθόν (θα ξεχωρίσω το άρθρο για τα Μουρτατοχώρια της Ηλείας). Εξετάζει εξαντλητικά, μπορώ να πω, την ιστορία μιας λέξης μισοξεχασμένης, αφού δεν περιλαμβάνεται στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας (ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη) ενώ υπάρχει σε παλαιότερα (Δημητράκο). Τον ευχαριστώ και μεταφέρω κοπυπαστηδόν όσα μου έστειλε, μην αλλάζοντας ούτε γιώτα.

 

ΠΟΔΟΚΟΠΙ, μια λέξη με μακρά οδοιπορία στο χρόνο και ενδιαφέρουσα (δική της) ιστορία.

Τώρα που οι φόροι πέφτουν στα κεφάλια μας σαν το κοκορόβι (έτσι λέμε στα μέρη μας το πολύ χοντρό χαλάζι), έχει ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε την ιστορία και τις σημασίες της λέξης ποδοκόπι. Γιατί το ποδοκόπι φίλοι μου, παρ’ ότι τα λεξικά λένε ότι σημαίνει φιλοδώρημα, επιτρέψτε μου να παρουσιάσω ντοκουμέντα που αποδεικνύουν ότι επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Επανάστασης του 1821 αλλά και επί δεκαετίες στη συνέχεια, σήμαινε κάτι πιο βαρύ από ένα απλό φιλοδώρημα. Ήταν τόσο πολλά τα υποχρεωτικά ποδοκόπια που πλήρωναν οι ραγιάδες (των Τούρκων αρχικά και των κοτζαμπάσηδων ελλήνων κυβερνητών στη συνέχεια) που τους ξεπαράδιαζαν. Ταχυδρόμους, στρατιώτες, καπεταναίους, αγροφύλακες, γιατρούς ως και στους δεσμοφύλακές τους κατέβαλαν ποδοκόπι.

Είναι μια … ιστορική λέξη και πιστεύω πως ο καλύτερες χώρος να παρουσιαστεί είναι στου Σαραντάκου, όπου Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία.

Το ποδοκόπι έχει βέβαια και άλλες σημασίες. Ας ξεκινήσουμε από τα λεξικά.

Τουρκοελληνικό λεξικό : bağış, bahşiş (μπαξίσι) = ποδοκόπι, φιλοδώρημα.

Λεξικό Δημητράκου: ποδοκόπιον, λέξη μεσαιωνική, δημ. ποδοκόπι (γράφεται και πεδοκόπι) και σημαίνει: 1. φιλοδώρημα δια παρασχεθείσαν μικρά τινα υπηρεσίαν, μπαξίσι, πουρμπουάρ. 2. Σπανίως ο κρότος ρυθμικού βηματισμού πολλών ομού, συγγ. ποδοβολή, ποδοβολητό.

Στην Ηλεία χρησιμοποιούμε τη λέξη ποδοκόπι όταν αναφερόμαστε σε κοπιώδη ποδαρόδρομο μεγάλης απόστασης («Τα δικά σας χωράφια είναι δίπλα στο χωριό. Εμάς μας τρώει το ποδοκόπι για να πηγαινορχόμαστε στην Κάπελη»).

Χρησιμοποιούμε ενίοτε και το ρήμα ποδοκοπώ: περπατώ ασταμάτητα πέρα – δώθε, συνήθως προκαλώντας θόρυβο («Σταμάτα παιδί μου να ποδοκοπάς. Μας ζάλισες!»).

Με την ίδια σημασία χρησιμοποιείται η λέξη και σε άλλες περιοχές της Πελοποννήσου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ιστορίες λέξεων, Μοριάς, Συνεργασίες, Τουρκοκρατία | Με ετικέτα: , , | 145 Σχόλια »

Η ναβάχα της πριγκιπέσας

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2014

izaboΤο σημερινό άρθρο είναι προϊόν συνεργασίας, βασίζεται σε ένα σημείωμα που έγραψε, ύστερα από παράκλησή μου, ο φίλος του ιστολογίου Κορνήλιος, σχετικά με μερικά αξιοσημείωτα που παρατήρησε διαβάζοντας το μυθιστόρημα του Άγγελου Τερζάκη «Η πριγκιπέσα Ιζαμπώ». Η Ιζαμπώ είναι ίσως το γνωστότερο έργο του Τερζάκη, μαζί με τη Μενεξεδένια Πολιτεία, αν και κανένα από τα δυο δεν θεωρήθηκε άξιο συμπερίληψης στα «100 καλύτερα ελληνικά βιβλία», ένα θέμα που το συζητήσαμε πρόσφατα.

Το έργο του Τερζάκη εκτυλίσσεται την εποχή της Φραγκοκρατίας στον Μοριά. Η Ιζαμπώ είναι η Ισαβέλλα Α’ της Αχαΐας, η κόρη του Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου. Το Χρονικό του Μορέως την αποκαλεί Ζαμπέα και υποθέτω ότι σε αυτήν θα οφείλεται η δημοτικότητα του ονόματος Ισαβέλλα στον Μοριά -και η προγιαγιά μου η μανιάτισσα έτσι λεγόταν.

Κεντρική θέση στο έργο έχει η εξέγερση των Ελλήνων και των Σλάβων κατά των Φράγκων, το 1293, και ο έρωτας της Ιζαμπώς με τον αρχηγό των εξεγερμένων, τον Νικηφόρο Σγουρό -κάτι που δεν ξέρω αν είναι εύρημα του Τερζάκη ή έχει ιστορική βάση.

Η Ιζαμπώ είναι πολυσέλιδο βιβλίο: η 7η έκδοση που έχω μπροστά μου μετράει 510 σελίδες μεγάλου σχήματος. Αρχικά είχε δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937. Στη συνέχεια ο Τερζάκης ξαναδούλεψε το υλικό και προσέθεσε ολόκληρο το τρίτο μέρος (με αποτέλεσμα να υπερδιπλασιαστεί η έκταση του έργου) και το εξέδωσε σε βιβλίο το 1945. Θα πούμε λίγο περισσότερα για το θέμα μετά το σημείωμα του Κορνήλιου.

Στην Ιζαμπώ ο Τερζάκης χρησιμοποιεί πάρα πολλές μεσαιωνικές λέξεις, δάνεια από τα ιταλικά ή τα γαλλικά, που αναφέρονται στην πραγματικότητα της Φραγκοκρατίας και δεν είναι σήμερα γνωστές στο ευρύ κοινό, γι’ αυτό στο τέλος φρόντισε να παραθέσει ένα γλωσσάρι με 100 περίπου λέξεις. Μια και εδώ λεξιλογούμε, το θέμα θα το θίξω κι εγώ στη συνέχεια, αλλά είναι τώρα πια καιρός να δώσω τον λόγο στον Κορνήλιο. Σκέφτηκα να διατηρήσω, κατ΄εξαίρεση, την ορθογραφία και τον τονισμό του, δηλαδή το πολυτονικό, αλλά διαμαρτυρήθηκαν όσοι διαβάζουν το ιστολόγιο από κινητό, διότι βλέπουν όλους τους τονούμενους (εκτός απλής οξείας) χαρακτήρες σαν τετραγωνάκια. Οπότε, το κείμενο μονοτονίστηκε χάρη στον φίλο Ανδρέα.

Έχω στα χέρια μου δύο αντίτυπα της Πριγκηπέσσας Ιζαμπώς, από τις εκδόσεις της Εστίας, όχι εντελώς ίδια. Το παλαιότερο εξ αυτών είναι από την δέκατη έκτη έκδοσι του έργου, τον Ιούλιο του 1999, που, αν ερμηνεύω σωστά τις ενδείξεις στις πρώτες σελίδες, είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 1990, η οποία ανατυπώθηκε το 1992, 1995, 1997 και 1999. Το δεύτερο αντίτυπο ανήκει στην εικοστή τρίτη έκδοσι, του Μαΐου του 2011 και είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 2003. Οι κυριώτερες διαφορές μεταξύ παλαιού και νεωτέρου αντιτύπου, εκτός από τις διαφορές στα εξώφυλλα και στην ποιότητα του χαρτιού, είναι οι εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ιστορία, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Μοριάς, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 227 Σχόλια »

Τα μουρτατοχώρια της Ηλείας (συνεργασία του Ορεσίβιου)

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Με χαρά παρουσιάζω σήμερα μια συνεργασία του φίλου Ορεσίβιου, που μιλάει για ένα όχι και πολύ γνωστό θέμα της ελληνικής ιστορίας, τα μουρτατοχώρια, τα χωριά δηλαδή που κατοικούνταν από «μουρτάτες», αλλαξόπιστους δηλαδή. Βέβαια, τα μουρτατοχώρια δεν είναι τελείως άγνωστη υπόθεση· για παράδειγμα, αναφορά υπάρχει στα άπαντα του Κολοκοτρώνη, με επεξήγηση ότι είναι χωριά «όπου Τούρκοι πανδρεύονται με χριστιανές». Ωστόσο, το καινούργιο που φέρνει η έρευνα του Ορεσίβιου είναι ότι, κατά την άποψή του, που ακούγεται πολύ πειστική, τα συγκεκριμένα μουρτατοχώρια της επαρχίας Ολυμπίας δεν αλλαξοπίστησαν επί Τουρκοκρατίας αλλά φτιάχτηκαν τουλάχιστον δυο αιώνες νωρίτερα, από Σελτζούκους μισθοφόρους, φερμένους εκεί τον 13ο αιώνα από τον δομέστικο Κωνσταντίνο, τον αδελφό του βυζαντινού αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου, για να πολεμήσουν τους Φράγκους. Το θέμα είναι βέβαια λίγο άβολο γιατί πάει κόντρα στον μύθο της υποτιθέμενης καθαρότητας της φυλής. Αλλά δίνω τον λόγο στον Ορεσίβιο, χωρίς άλλες δικές μου παρατηρήσεις (έχω μια αμφιβολία για την ετυμολογία της λέξης μουρτάτης).

μουρτατοχώρια (τα):  Μουρντατοχώρια – όπως τα αποκαλούσαν οι ντόπιοι – λέγονταν επί Τουρκοκρατίας, μια ενότητα πέντε χωριών της νυν επαρχίας Ολυμπίας, που βρίσκονταν νότια του Αλφειού, ανατολικά και δυτικά του παραπόταμού του, της Κόβιτσας. Μουρτατοχώρια θεωρούνταν και άλλα μεμονωμένα χωριά της επαρχίας αυτής. Θα ασχοληθούμε όμως μόνο μ’ αυτά τα πέντε χωριά, για να αποδείξουμε ότι η ιστορία δεν ξεκινάει επί Τουρκοκρατίας – όπως ισχυρίζονται όλοι οι ιστορικοί που έχουν ασχοληθεί με το θέμα – αλλά διακόσια χρόνια νωρίτερα, επί Φραγκοκρατίας.

Η λέξη μουρτάτης, προέρχεται από την τουρκική λέξη murdar= βρόμικος. Μεταφορικά όμως σήμαινε μιαρός, μαγαρισμένος, βέβηλος, αρνησίθρησκος, αποστάτης, αλλαξόπιστος.

Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση και το δημοτικό τραγούδι, όταν ο Ομέρ Βρυώνης ζήτησε από τον Αθανάσιο Διάκο να γίνει Τούρκος, εκείνος του απάντησε:

– «Πάτε κι εσείς κ΄ η πίστη σας μουρτάτες να χαθείτε.
Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θέλ΄ αποθάνω….»

Το χωριό μου (Διάσελλα Ολυμπίας, παλιό όνομα Μπρουμάζι) βρίσκεται εντός του «κύκλου» των μουρντατοχωρίων. Σε δυο περιοχές του, την Κουτσουχέρα και του Ζουνάτου, που βρίσκονται περίπου δυο χιλιόμετρα έξω από το χωριό, είχαν τους δικούς τους οικισμούς οι μουρντάτες.

Μικρός, άκουγα τους λίγους εγγράμματους του χωριού μου, να αναφέρονται στις λέξεις μουρντατοχώρια και μουρντάτης. Ένας πρώην δικολάβος μάλιστα, ο οποίος σκάλιζε τα παλιά κιτάπια, καλούσε στο τραπέζι του, στο καφενείο, κάποιους που είχαν επώνυμο Γκιάχος ή Λέφας ή Κασίμης κι αφού τους κερνούσε καφέ, εξαγοράζοντας έτσι την ακρόασή τους και την ανοχή τους, άρχιζε τις ιστορίες: «Εσύ μάτι μου, ξέρεις ότι ο παππούλης σου ήτανε μουρντάτης;    Το επώνυμο που έχεις,  Γκιάχος,  σου φαίνεται ελληνικό; Σελτζούκος Τούρκος ήτανε ο παππούλης σου… Κι εσύ καλφούδι μου, μη γελάς. Κι ο δικός σου παππούλης, ο γερο-Λέφας, μουρντάτης ήτανε κι αυτός… Δηλαδή, μάτια μου, εσείς δεν ξέρετε ούτε «από πού κρατάει η σκούφια σας!», που λέμε. Ούτε σεις, ούτε οι Καραλήδες, ούτε οι Σεφερλήδες, ούτε οι Τζαμαλήδες, ούτε οι Ρετζέπηδες…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ιστορία, Μοριάς, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 209 Σχόλια »