Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Μυθολογία’ Category

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 3 – Στην αχλύ του μύθου, συνέχεια

Posted by sarant στο 28 Αύγουστος, 2018

Πριν από ένα μήνα ξεκινήσαμε να δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Η δεύτερη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Σήμερα δημοσιεύουμε την τρίτη συνέχεια, που και πάλι διερευνά μυθολογικά στοιχεία.

Η έξοδος των Εβραίων από την Αίγυπτο

Σύμφωνα με τη Βίβλο, ο Μωυσής, νόθο παιδί μιας Αιγύπτιας πριγκίπισσας, τοποθετήθηκε από τη μητέρα του σε ένα κάνιστρο αλειμμένο με πίσσα και αφέθηκε στα νερά του Νείλου. Διασώθηκε από μια οικογένεια Εβραίων και ενσωματώθηκε στην πολυπληθή εβραϊκή παροικία, η οποία είχε δημιουργηθεί στη χώρα αρκετές γενεές πιο μπροστά, από τον Ιωσήφ και τα αδέλφια του. (Σημείωση: Το όνομα του ίδιου του Μωυσή είναι αιγυπτιακό mss = γιος, παιδί. Η ιστορία εξάλλου με την τοποθέτησή του στο κάνιστρο θυμίζει πολύ την ανάλογη ιστορία του Περσέα).

Ο Μωυσής με τον ετεροθαλή αδελφό του, τον Ααρών, αναδείχτηκαν σε ηγέτες των Εβραίων της Αιγύπτου, που εκείνον τον καιρό αντιμετώπιζαν τη σκληρή καταπίεση του Φαραώ. Ο Μωυσής, αφού απείλησε τον Φαραώ με τις «δέκα πληγές», που θα χτυπούσαν τη χώρα απέσπασε την άδεια να επιτραπεί στους Εβραίους να φύγουν από τη χώρα.

Ο Μωυσής μπήκε επικεφαλής της «Εξόδου», όπως ονομάστηκε η αποχώρηση των Εβραίων από την Αίγυπτο και κατόρθωσε να τους οδηγήσει με ασφάλεια στη χερσόνησο του Σινά, παρά την καταδίωξή τους από τον αιγυπτιακό στρατό, που έστειλε ο Φαραώ μετανιώνοντας για την άδεια που τους έδωσε. Σε μια φάση προκάλεσε διαχωρισμό των νερών της θάλασσας, για να περάσουν στην αντίπερα όχθη οι Εβραίοι, ενώ οι Αιγύπτιοι πνίγηκαν όταν επανήλθαν τα νερά.

Ο Μωυσής και ο λαός του περιπλανήθηκαν πολλά χρόνια στην έρημο και υπέφεραν από πείνα και στερήσεις. Τότε ο Μωυσής ανέβηκε το όρος Σινά και δέχτηκε από τον Θεό τις «δέκα εντολές», κανόνα ηθικής και πίστης, τις οποίες χαραγμένες σε δυο πέτρινες πλάκες μετέφερε στους Εβραίους. Τελικά, πέθανε χωρίς να αντικρίσει τη «Γη της Επαγγελίας».

Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές η έξοδος πρέπει να συμπίπτει με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, η οποία συνοδεύτηκε από πλήθος τρομακτικών φαινομένων, που αποτυπώθηκαν στη μνήμη των λαών της Ανατολικής Μεσογείου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εβραϊσμός, Εξερευνήσεις, Μυθολογία | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Στην αχλύ του μύθου

Posted by sarant στο 14 Αύγουστος, 2018

Πριν από 15 μέρες ξεκινήσαμε να δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου. Η πρώτη συνέχεια, όπου παρουσιάσαμε τον πρόλογο και την εισαγωγή του συγγραφέα, βρίσκεται εδώ. Σήμερα δημοσιεύουμε τη δεύτερη συνέχεια.

 

ΣΤΗΝ ΑΧΛΥ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ

Στις μυθολογίες όλων των αρχαίων λαών θα συναντήσουμε αφηγήσεις μεγάλων ταξιδιών, πολλά από τα οποία θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξερευνητικά. Πολλές από τις αφηγήσεις αυτές περισώθηκαν με τη μορφή επών. Τα απαγγέλλανε δηλαδή ή, το πιθανότερο, τα έψαλλαν, ειδικοί αοιδοί ή βάρδοι, σε συγκεντρώσεις του γένους ή σε σπίτια αρχόντων ή σε αυλές ηγεμόνων και αυτή η προφορική μετάδοση των επών συνεχίστηκε επί αιώνες, με αποτέλεσμα πολλά να φτάσουν στις επόμενες γενεές αλλοιωμένα και κάποια να χαθούν.

Σε λαούς που παρέμειναν σε όλη την Αρχαιότητα τροφοσυλλέκτες, κυνηγοί ή ακόμα νομάδες κτηνοτρόφοι, τα έπη παρέμειναν για πάντα προφορικά και η μετάδοσή τους από γενιά σε γενιά στηριζόταν στις ικανότητες των αοιδών να τα απομνημονεύουν και να τα μεταδίδουν στους μαθητές – διαδόχους τους. Με τη διάδοση της γραφής, η οποία συνδέεται αναπόσπαστα με τη γεωργική παραγωγή, τη δημιουργία πόλεων και την ανάπτυξη εμπορίου, μερικά έπη καταγράφηκαν και διασώθηκαν και έτσι έφθασαν ως εμάς, όπως το Έπος του Γιλγαμές, η Μαχαβαράτα και η Ραμαγιάνα ή η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, τα περισσότερα όμως έχουν χαθεί και μόνο εμμέσως, από άλλες πηγές, μπορούμε να εικάσουμε σε ποια ταξίδια και ποιες εξερευνήσεις αναφέρονται

Από πλευράς αρχαιότητας, τα πρώτα καταγραμμένα έπη εμφανίστηκαν στην περιοχή που ορίζεται ως Εγγύς Ανατολή, δηλαδή στις σημερινές Αίγυπτο, Παλαιστίνη, Συρία και Ιράκ, όπου άλλωστε πρωτοεμφανίστηκε η γεωργία και η κτηνοτροφία, όπου δημιουργήθηκαν οι πρώτες πόλεις και όπου συναντούμε τα αρχαιότερα συστήματα γραφής. Με μικρή διαφορά χρόνου η καταγραφή των επών επεκτάθηκε και στον χώρο του Αιγαίου και της Μικρασίας. Σε όλες αυτές τις χώρες αναπτύχθηκε πολύ σημαντική λογοτεχνία, που σε πολλές περιπτώσεις είναι η γεννήτρα δημοφιλών μύθων, παιδικών παραμυθιών ή θρησκευτικών αφηγήσεων, οι οποίες επιζούν ως τις μέρες μας.

Χωρίς να παραγνωρίζουμε το ενδεχόμενο, όλοι αυτοί οι μύθοι να κρύβουν μέσα τους κάποιον ιστορικό πυρήνα, δεν μπορούμε παρά να τους αντιμετωπίσουμε όπως είναι, σαν μύθους δηλαδή. Πρόκειται όμως για μύθους τόσο γοητευτικούς που άντεξαν στον χρόνο, έχουν περάσει στη μυθολογία και άλλων λαών καθώς και σε παιδικά παραμύθια και έχουν εμπνεύσει καλλιτέχνες που υπηρέτησαν όλες τις μορφές της τέχνης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Εξερευνήσεις, Μυθολογία | Με ετικέτα: , , , , | 86 Σχόλια »

Το κουτί της Πανδώρας και άλλα «σοφά λάθη»

Posted by sarant στο 21 Αύγουστος, 2017

Την ιδέα για το σημερινό άρθρο την πήρα από μια πρόσφατη δημοσίευση του Χρίστου Γραμματίδη στο Φέισμπουκ, που αναφερόταν στο πρώτο από τα σοφά λάθη που θα δούμε.

Ο όρος «σοφά λάθη» που χρησιμοποιώ είναι εσκεμμένα ανακριβής, εξού και τα εισαγωγικά στον τίτλο. Ακριβέστερο θα ήταν να πούμε για «λαθη σοφών».

Γιατί τα λέω έτσι;

Για να απαντήσουμε, ας σκεφτούμε το κουτί της Πανδώρας. Ξέρετε, το γνωστό κουτί που η Πανδώρα άνοιξε, μη μπορώντας να αντισταθεί στην περιέργεια, με αποτέλεσμα να ξεχυθούν από μέσα όλα τα δεινά στον κόσμο μας, αρρώστιες, πείνα, πόλεμος -αλλά και η ελπίδα, το αντίδοτο στα δεινά.

Η έκφραση έχει μπει και στη γλώσσα μας. Όταν λέμε «άνοιξε το κουτί της Πανδώρας» εννοούμε ότι έθεσε σε κίνηση μια διαδικασία που αποδεικνύεται πηγή αλλεπάλληλων κακών.

Κι όμως, το «κουτί της Πανδώρας» είναι «λάθος». Στην ελληνική μυθολογία δεν ήταν κουτί αλλά πιθάρι. Ναι, πιθάρι.

Για την Πανδώρα και το πιθάρι της μας μιλάει ο Ησίοδος στο Έργα και ημέρες. Την Πανδώρα την έφτιαξαν οι θεοί, πανέμορφη και ποθητή, για να τιμωρήσουν τους ανθρώπους μετά την αποκοτιά του Προμηθέα που έκλεψε τη φωτιά. Με εντολή του Δία, ο Ερμής τη χάρισε για σύζυγο στον Επιμηθέα, τον αδελφό του Προμηθέα.

Στο σπιτικό του Επιμηθέα υπήρχε ένα πιθάρι και η Πανδώρα έβγαλε το «μέγα πώμα» του και το άνοιξε και…

ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ’ ἀφελοῦσα ἐσκέδασ’, ἀνθρώποισι δ’ ἐμήσατο κήδεα λυγρά.

Λίγο πολύ καταλαβαίνουμε τι θέλει να πει, αφού η γλώσσα είναι μία και ενιαία, έτσι; Αλλά και να μην καταλαβαίνουμε το νόημα, πάντως βλέπουμε σαφώς ότι ο Ησίοδος χρησιμοποιεί τη λέξη «πίθος».

Πώς το πιθάρι έγινε κουτί; Χρειάστηκε να μεσολαβήσει ένας σοφός -γι’ αυτό και λέω για «σοφό λάθος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Ετυμολογικά, Λαθολογία, Μυθολογία, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 191 Σχόλια »

Οι σφήγκες δεν σφίγγουν

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2015

Vespula_germanica-gbΧτες το απόγεμα στην παραλία ένας συλλουόμενος παραπονέθηκε για μια sfiga που τον τριγύριζε, κι έτσι μου έδωσε αφορμή να επεκτείνω ένα από τα μεζεδάκια της σαββατιάτικης πιατέλας σε αυτοτελές άρθρο.

Συγκεκριμένα, στο Ηράκλειο ένας πενηντάχρονος έχασε τη ζωή του, όπως μας πληροφορεί το τοπικό ρεπορτάζ, «από δάγκωμα σφίγγας». Το λάθος επισημάνθηκε και επικρίθηκε και στα κοινωνικά μέσα και στο μεταφραστικό φόρουμ της Λεξιλογίας. Και λάθος είναι, διότι η σφίγγα δεν είναι έντομο που μοιάζει με τη μέλισσα, είναι πλάσμα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τέρας με σώμα φτερωτού λιονταριού, με στήθος και κεφάλι γυναίκας και με ουρά φιδιού. Σφίγγες επίσης υπήρχαν στην αιγυπτιακή τέχνη, με τη διαφορά ότι έχουν αντρική μορφή, και ήταν  προσωποποίηση της βασιλικής εξουσίας.

Το μυθικό τέρας διαφέρει πάρα πολύ στο μέγεθος από το μικρούτσικο (έστω και επίφοβο, όπως είδαμε) έντομο, αλλά οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν διαφέρουν ελάχιστα ή καθόλου: το μυθικό τέρας είναι σφίγγα, το κοινότατο έντομο είναι σφήκα ή σφήγκα. Όταν χρησιμοποιείται ο δεύτερος τύπος, οι δυο λέξεις είναι ομόηχες. Βέβαια, όταν ακούμε κάποιον, όπως ο συλλουόμενός μου, να παραπονιέται ότι τον ενοχλεί μια sfiga δεν έχουμε καμιά αμφιβολία πως το έντομο τον ενοχλεί, όχι το μυθικό τέρας: ο τελευταίος που καταγράφεται να συναντήθηκε με σφίγγα, απ’ όσο ξέρω, είναι ο Οιδίποδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Μυθολογία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 135 Σχόλια »

Ανάμεσα στη Σκύλλα και στη Χάρυβδη

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2014

cariddiscillaΤην Κυριακή δεν θα ψηφίσουμε μόνο για ευρωεκλογές, έχουμε και δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών, εκτός αν τυχαίνει να ψηφίζετε στην Πάργα και στους πεντέξι ακόμα δήμους της Ηπείρου που έβγαλαν δήμαρχο από την πρώτη Κυριακή, οπότε δεν έχετε να ψηφίσετε για δήμο ή για περιφέρεια και θα κάνετε το ταξίδι μόνο για τις ευρωεκλογές, όπως και οι καμιά τρακοσαριά δικαστικοί που θα στελεχώσουν τα αντίστοιχα τμήματα και που θα πληρωθούν βεβαίως, με εντολή Σαμαρά που άλλαξε τον νόμο περί διεξαγωγής των εκλογών, αλλά λεφτά υπάρχουν όταν η πατρίς κινδυνεύει.

Όμως, το σημερινό σημείωμα δεν αφορά την ταλαιπωρία των ψηφοφόρων Πάργας και Πωγωνίου (και λοιπών δήμων της Ηπείρου), αλλά το βάσανο των ψηφοφόρων Αττικής, Αθήνας, Πειραιά και άλλων περιοχών, που βρίσκονται σε ζόρικο δίλημμα μπροστά στον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών. Όλοι οι ψηφοφόροι βρίσκονται σε τέτοιο δίλημμα; Όχι όλοι. Στο δίλημμα του δεύτερου γύρου βρίσκονται (καταρχάς) οι ψηφοφόροι που στον πρώτο γύρο προτίμησαν τους συνδυασμούς που έμειναν εκτός νυμφώνος, που δεν πήραν την πρώτη ή τη δεύτερη θέση. Κι οι συνδυασμοί αυτοί μπορεί να αντιπροσωπεύουν ελάχιστο ποσοστό (σε κάποιους δήμους κάτω από 10%), μπορεί όμως, όπως συμβαίνει στην περιφέρεια Αττικής ή στον δήμο Αθηναίων, να συγκέντρωσαν (αθροιστικά) περισσότερες ψήφους από τους δυο συνδυασμούς που πέρασαν στον δεύτερο γύρο.

Βέβαια δεν έχουν όλοι δίλημμα. Κάποιοι έχουν ήδη κάνει την επιλογή τους: οι ψηφοφόροι του συνδυασμού του ΣΥΡΙΖΑ στην Πάτρα, ας πούμε, έχουν αποφασίσει να ψηφίσουν τον υποψήφιο του ΚΚΕ κ. Πελετίδη, που αντιμετωπίζει στον δεύτερο γύρο έναν φιλοκυβερνητικό υποψήφιο. Δεν είναι αυτή η μοναδική περίπτωση: και αλλού, κόμματα ή μεμονωμένες προσωπικότητες έχουν καλέσει να ψηφιστεί ο ένας από τους δύο μονομάχους του δεύτερου γύρου, όπως στον δήμο Αθηναίων που ο κ. Βορίδης από την πρώτη στιγμή κάλεσε να ψηφιστεί ο κ. Καμίνης, το ίδιο και στην περιφέρεια Αττικής όπου η ΝΔ τάχθηκε υπέρ του απερχόμενου κ. Σγουρού, παρά το γεγονός ότι πολύ πρόσφατα ο αρμόδιος υπουργός τον χαρακτήριζε αποτυχημένο και κακό περιφερειάρχη. Κάπόιες φορές, η δήλωση στήριξης του ενός μονομάχου είναι εξίσου (ή και περισσότερο) δήλωση αποδοκιμασίας του άλλου, όπως συμβαίνει στον Βόλο, όπου ο απερχόμενος δήμαρχος Πάνος Σκοτινιώτης και ο Νίκος Μπίστης προς τιμή τους έκαναν σαφή δήλωση στήριξης του (υποστηριζόμενου από τον ΣΥΡΙΖΑ) Μ. Πατσιαντά, που έχει απέναντί του τον ποδοσφαιρικό παράγοντα κ. Αχιλλέα Μπέο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκλογές, Μυθολογία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 173 Σχόλια »