Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Νεολογισμοί’ Category

Μεζεδάκια χωρίς πώς

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2017

pwsΗ φωτογραφία αριστερά εξηγεί τον τίτλο του σημερινού μας άρθρου. Δεν ξέρω αν είναι στημένη ή αυθεντική, και για να πω την αλήθεια δεν θυμάμαι από πού τη δανείστηκα, πάντως το λέει και το φωνάζει ότι «Δεν έχουμε πώς»!

Ως τώρα ήξερα το «δεν έχει τι, δεν έχει πού«, από το Χαπιντέι του Σαββόπουλου, τώρα συμπληρώνεται η τριάδα με το «δεν έχει πώς». Ξέρουμε βέβαια ότι το «ΠΩΣ» της φωτογραφίας δεν είναι ούτε «πώς» ούτε «πως», αλλά POS, που σημαίνει point-of-sale (ενν. terminal ή κάτι τέτοιο) και εννοεί το μηχανάκι με τις κάρτες, που το περιμένει εναγωνίως ο οδοντογιατρός σ’ εκείνη τη ραδιοφωνική διαφήμιση που ακούω συνέχεια.

Να θυμηθούμε τον Δεκέμβρη να βάλουμε στην ψηφοφορία για τη λέξη της χρονιάς αυτό το POS, που πολύ μ’ αρέσει που δεν έπιασε η αγγλοπρεπής προφορά του, πι-όου-ες, που για να το πεις πρέπει να σηκώσεις και φρύδι. Αφού μιλάμε ελληνικά, θεωρώ φυσιολογικότερο το οπτικό δάνειο, δηλαδή την προφορά «πος».

Τώρα, μια άλλη κουβέντα που θα μπορούσαμε να κάνουμε, είναι αν είναι καλή όλη αυτή η φάμπρικα με τις πληρωμές με κάρτες, αλλά πρώτα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ‘για ποιον’ είναι καλή. Για τις τράπεζες σίγουρα είναι.

Αλλά σήμερα δεν σοβαρολογούμε, σχολιάζουμε ελαφρά. Αν θέλετε μπορείτε να σχολιάσετε και επί της ουσίας τα POS, αλλά εγώ προχωράω στα υπόλοιπα μεζεδάκια της πιατέλας.

* Ο Αλέξης Τσίπρας έδωσε συνέντευξη τις προάλλες, ο δε τίτλος του σχετικού άρθρου ήταν «Ούτε ένα ευρώ επιπλέον μέτρα».

Στις αγγλόφωνες σελίδες του ΑΠΕ, ο αντίστοιχος τίτλος είναι: Not even one euro measures. Δεν ξέρω πώς θα ήταν καλύτερο να αποδοθεί, αλλά θαρρώ πως δεν στέκει η φράση αυτή στα αγγλικά -εκτός αν θεωρήσουμε ότι το measures είναι ρήμα στο τρίτο ενικό. Τι λέτε εσείς;

* Για την υπόθεση του ΔΟΛ δεν έχω γράψει -παρόλο που πολλοί λένε ότι το τέλος είναι προδιαγεγραμμένο, σέβομαι τους δημοσιογράφους που συνεχίζουν την προσπάθεια. Είτε έτσι, είτε αλλιώς θα βάλω άρθρο κάποια στιγμή. Αρκετά ενδιαφέροντα άρθρα έχουν γραφτεί, ανάμεσά τους και ένα του Γ. Λακόπουλου, που όμως έχει αρκετά ενοχλητικά λαθάκια -διαβάζω ας πούμε ότι:

Η άλλη εύκολη απάντηση είναι ότι φταίει ο Ψυχάρης – ίσως και ο Λαμπράκης.που του κληροφόρησε τον ΔΟΛ.

Συνηθισμένο λάθος είναι να γράφουν εδώ «του κληρονόμησε» -αλλά «κληροφόρησε» πρώτη φορά έχω δει. Η λέξη είναι ελαφρώς ανύπαρκτη, ίσως υβρίδιο του «κληροδότησε» και του «πληροφόρησε».

* Και το επόμενο μαργαριτάρι είναι συνηθισμένο, αλλά δεν βλάφτει να το επισημαίνουμε. Τίτλος άρθρου στον ιστότοπο του star.gr: Μέσα στο ξενοδοχείο «Απόλλων», άνδρο ναρκομανών και υγειονομική ΒΟΜΒΑ!

Φυσικά η λέξη είναι «άντρο», απαράλλαχτη από την αρχαιότητα -θα θυμάστε π.χ. το Ιδαίο ή το Δικταίο άντρο. Αλλά βλέποντας ότι ο άντρας «σουλουπώνεται» σε άνδρα, κάποιοι υπερδιορθώνουν και το άντρο, όπως κάποιοι άλλοι έλεγαν «νάπτης».

* Μια ακόμα εκδήλωση του παντοδύναμου νόμου του Μέφρι, στα σχόλια εκπαιδευτικού ιστότοπου. Κάτω από ένα άρθρο που αναπτύσσει διάφορες διατάξεις που θέσπισε το υπουργείο Παιδείας, ομολογώ σκοτεινές για τους αμύητους, εκπαιδευτικός (μάλλον) σχολιάζει:

Άραγε η προηγούμενη δουλειά σε φροντιστήρια που έχουν χιλιάδες διορισμένη εκπαιδευτική είναι συναφής ή θεωρείται ασύμβατη….

ΔιορισμένΟΙ εκπαιδευτικΟΙ βέβαια, και είναι ένα ερώτημα αν έχει νόημα να στέκεται κανείς τόσο πολύ στην ορθογραφία τέτοιων μηνυμάτων. Πάντως, σχολιάστρια από κάτω του τα ψέλνει, αναρωτιέται μήπως είναι και «φελόλογος», τον προτρέπει να γυρίσει στο μαντρί παρά να επιχειρήσει να διδάξει τα παιδιά της στου «κασίδι το κεφάλι». Κι όταν άλλος σχολιαστής το επισημαίνει, εκείνη επιμένει -«στου κασίδι, τι δεν καταλαβαίνεις»;

Ή αλλιώς, ο Μέφρι επιβεβαιώθηκε για μιαν ακόμα φορά.

* Σύμφωνα με τον υπέρτιτλο άρθρου σε αθλητικόν ιστότοπο, ο Ολυμπιακός «εισαγάγει νέο μοντέλο στο ελληνικό ποδόσφαιρο».

Δεν στέκεται αυτό. Μπορείς να πεις οτι ο Ολυμπιακός «επιδιώκει να εισαγάγει νέο μοντέλο», αλλά σκέτο το «εισαγάγει» δεν στέκει, είναι σαν να λες «καθιερώσει». Θα πούμε «εισάγει νέο μοντέλο».

konfortablotaton* Το επόμενο μεζεδάκι κάθε άλλο παρά φρέσκο είναι αφού χρονολογείται από… το 1907. Μου το στέλνει φίλος, που το βρήκε σε μια ομάδα του Φέισμπουκ. Είναι διαφημιστική καταχώρηση ξενοδοχείου στην εφημερίδα Αθήναι, 23.7.1907.

Συνηθίζεται οι διαφημίσεις να μην τσιγκουνεύονται τους επαίνους τους, κι εδώ ο διαφημιστής του ξενοδοχείου άφησε αχαλίνωτους τους υπερθετικούς του. Το Τουρίστ Παλάς, λοιπόν, είναι «το ευρυχωρότατον, κομφορταμπλότατον, υπηρετικότατον και προ πάντων υγιεινότατον των αθηναϊκών ξενοδοχείων»

Κι εσείς που νομίζατε ότι το «ανπαίχταμπλ» ήταν μεγάλη καινοτομία!

* Κι άλλο ένα λαθάκι που το βλέπω αρκετά συχνά τώρα τελευταία, ενώ παλιότερα το κάναμε επίτηδες, για λογοπαίγνιο δηλαδή, για πλάκα, είναι να γράφουν «κόλλημα» και να εννοούν «κώλυμα». Σαν να λέμε, υπάρχει κώλυμα με το κόλλημα.

Τελευταίο κρούσμα, σε άρθρο της ΕφΣυν για τη δίκη του Κορκονέα και την παραίτηση Κούγια, όπου ο Κορκονέας παρέλειψε να ζητήσει συγγνώμη για την πράξη του και «αυτό, σύμφωνα με τον κ. Κούγια, ήταν εκτός της συμφωνημένης υπερασπιστικής γραμμής και αποτέλεσε συνειδησιακό κόλλημα για τη συνέχιση της παρουσίας του στη δική ως συνηγόρου υπεράσπισης».

Συνειδησιακό κώλυμα αποτέλεσε, βέβαια. Το είχα σημειώσει, αλλά τώρα βλέπω ότι διορθώθηκε, ενώ στα σχόλια υπάρχει σχετική υπόδειξη αναγνώστη (δεν είμαι εγώ) -μπράβο στην ΕφΣυν που διορθώνει τα λάθη, άλλοι ούτε που νοιάζονται.

* Βραβεύτηκε ο κ. Μπαμπινιώτης στην Κύπρο για το έργο του, και το σχετικό ρεπορτάζ έχει ενδιαφέρον, αν και ο συντάκτης έχει μια ροπή προς την ακυρολεξία. Γράφει για παράδειγμα ότι το Ίδρυμα αποφάσισε να προσφέρει «αντίγραφα του νέου Λεξικού του κ. Μπαμπινιώτη». Αν βγάλανε φωτοτυπίες του λεξικού, ήταν αντίγραφα -αλλά θα τους κυνηγήσει ο ΟΣΔΕΛ. Υποθέτω όμως ότι βιβλία προσφέρανε, και τα βιβλία έχουν αντίτυπα.

Πρόσεξα επίσης ότι ο κ. Μπαμπινιώτης χαρακτήρισε «γίγαντα» την ελληνική γλώσσα, ενώ επίσης υποστήριξε ότι «κύρια χαρακτηριστικά της ελληνικής γλώσσας είναι η τριαδικότητα, γλώσσα-νους-κόσμος, που καθορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη και την ξεχωρίζει από όλες τις άλλες μορφές του ζωικού κόσμου»

Είναι όμως αυτό χαρακτηριστικό μόνο της ελληνικής γλώσσας; Από τη διατύπωση κάτι τέτοιο φαίνεται να υπονοεί ο κ. Μπαμπινιώτης -οι άλλες γλώσσες τάχα δεν έχουν τριαδικότητα; Δεν ξεχωρίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη από τις άλλες μορφές του ζωικού κόσμου; Ακόμα πάνω στα δέντρα είναι αυτοί οι κουτόφραγκοι;

kuran* Φαίνεται πως η Καθημερινή απέλυσε και τον τελευταίο διορθωτή της, τον κ. Σπελ Τσέκερ, κι έτσι τρύπωσε στον τίτλο του άρθρου της το λαθάκι με τους συνομΙΛΗκους.

Στο κείμενο του άρθρου, πάντως, οι συνομήλικοι διατηρούν τα /i/ τους στην προβλεπόμενη θέση.

* Στην τελευταία του επιφυλλίδα ο κ. Τάκης Θεοδωρόπουλος κάνει γλωσσικές παρατηρήσεις. Με αφορμή τη λέξη «δυτικοφιλία», παρατηρεί: Στα ελληνικά, βέβαια, όταν η «φιλία» μπαίνει ως δεύτερο συνθετικό και ακολουθεί τον αποδέκτη της παραπέμπει σε κάτι σαν ασθένεια ή διαστροφή. Λέμε «παιδόφιλος» ή «παιδεραστής». Ο «ζωόφιλος» διαφέρει από τον «φιλόζωο». Οπως λέμε «φιλοκαλλία» ή «φιλέλληνας» και όχι «ελληνόφιλος». Θα μου πείτε όμως πως η χρήση τείνει να εξαλείψει αυτές τις σημασιολογικές διαφορές. Υπάρχει δε και η αισθητική, αυτή που λείπει από όσους μιλούν και γράφουν με τη γραμματική ανά χείρας. Ενώ το «φιλοδυτικός» ακούγεται μια χαρά, ο «φιλοδυτικισμός» είναι μάλλον μια λέξη άκομψη.

Νομίζω ότι ο κ. Τάκης υπερβάλλει και γενικεύει, εκτός αν απλώς ήθελε να μπαζώσει μια παράγραφο. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που η φιλία ή ο φίλος είναι δεύτερο συνθετικό και δεν σημαίνουν ασθένεια ή διαστροφή -ας πούμε βιβλιοφιλία/βιβλιόφιλος, ειρηνοφιλία/ειρηνόφιλος, κυνοφιλία κτλ. Επίσης, μπορεί να λέμε φιλέλληνας και όχι ελληνόφιλος, αλλά ταυτόχρονα λέμε αγγλόφιλος, γαλλόφιλος, ρωσόφιλος κτλ. Ούτε συμφωνούν τα λεξικά ότι ο ζωόφιλος διαφέρει από τον φιλόζωο -αλλά προφανώς ο κ. Τάκης απεχθάνεται να ανοίγει λεξικά (εκείνος ξέρει καλύτερα), όπως δείχνει και η σπόντα του για όσους «γράφουν με τη γραμματική ανά χείρας». Κι όμως, αν συμβουλευόταν λεξικό, θα έγραφε τουλάχιστον σωστά τη φιλοκαλία.

* Για να μην κοιτάμε μόνο τα δικά μας, στις ΗΠΑ η σύμβουλος του Προέδρου Τραμπ που έπλασε τον όρο alternative facts ξαναχτύπησε και αναφέρθηκε σε δυο Ιρακινούς που σχεδίασαν το μακελειό στην πόλη Bowling Green: two Iraqis came here to this country, were radicalized and were the masterminds behind the Bowling Green massacre.

Μόνο που… μόνο που καμιά σφαγή, καμιά επίθεση δεν συνέβη ποτέ στο Μπόουλινγκ Γκριν! Εκεί έμεναν δυο Ιρακινοί, που τους πιάσανε επειδή προσπάθησαν να στείλουν όπλα στην αλ-Κάιντα, και είναι τώρα στη φυλακή.

Μερικά από τα ειρωνικά σχόλια έχουν πλάκα. Εγώ γέλασα πολύ με εκείνο το τιτίβισμα που λέει ότι φυσικά και υπήρξε «η σφαγή του Μπόουλινγκ Γκριν» και παρουσιάζει το αποτέλεσμα ενός ματς (αγνοώ σε ποιο σπορ) όπου η ομάδα του Μπόουλινγκ Γκριν ηττήθηκε με 77-3. Αυτή ήταν πράγματι σφαγή!

* Για τη θεματική εβδομάδα που θέλει να πραγματοποιήσει το Υπουργείο Παιδείας δεν έχω γράψει, ίσως επειδή δεν έχω επαφή από πρώτο χέρι με τη μέση εκπαίδευση. Πάντως, δεν θεωρώ υποχρεωτικό να συμφωνήσει κανείς και να χειροκροτήσει την πρωτοβουλία.

Ωστόσο, αν ήταν να δώσουμε αντιβραβείο για την χειρότερη αντίδραση, ένας από τους βασικούς διεκδικητές θα ήταν ο ανεξάρτητος βουλευτής Ν. Νικολόπουλος, που μας έχει συνηθίσει άλλωστε σε ακραίες ομοφοβικές αντιδράσεις. Σχετικά με τη θεματική εβδομάδα, ο βουλευτής, που κάποιες εμμονές τις έχει, μίλησε για «επιχειρούμενο σοδομισμό της ελληνικής κοινωνίας» ενώ δεν απέφυγε να αναμασήσει τον μύθο για την Ολλανδία που επιτρέπει την παιδοφιλία (τον συναφή μύθο για το Κόμμα Παιδόφιλων Ολλανδίας τον είχε πλασάρει η Λιάνα Κανέλλη πριν απο μερικά χρόνια).

* Αλλά και έγκριτη δημοσιογράφος, ανταποκρίτρια μεγάλων εφημερίδων, δεν απέφυγε τις λαθροχειρίες σχετικά με τη θεματική εβδομάδα, που μάλιστα τη συνέδεσε κάπως με τη δήθεν απόφαση να μη διδάσκεται πια η Αντιγόνη του Σοφοκλή στη μέση εκπαίδευση: Plans to swap Sophocles for gender studies a tragedy, τιτλοφορείται το σχετικό αναγγελτικό, λες και το ένα αντικαθιστά το άλλο. (Η κυρία Καρασάββα, αν θυμαμαι καλά, είναι η δημοσιογράφος που είχε γράψει στην Τάιμς ότι Ελληνίδες εκδίδονται για μια τυρόπιτα).

* Και για να συμπληρώσω το τρίο της θεματικής εβδομάδας, απαράδεκτο ήταν και αυτό που είπε ο Υπουργός Παιδείας ότι «έχουμε πάρα πολλές εγκυμοσύνες μετά τις πενθήμερες εκδρομές», παρόλο που το γενικό πλαίσιο της τοποθέτησής του είναι σωστό, κατά τη γνώμη μου. Παρακολουθεί τάχα το Υπουργείο ή δίνουν στοιχεία τα σχολεία για τις εγκυμοσύνες; Μια τέτοια φράση, που δίκαια προσφέρεται για διακωμώδηση, χαντακώνει όλη την υπόλοιπη επιχειρηματολογία. Και, όπως είπε ένας φίλος, «εγώ πήγα πενταήμερη και δεν έμεινα έγκυος, να πάτε» (εκτός αν μένεις έγκυος στις πενθήμερες και όχι στις πενταήμερες).

* Κλείνω ευλογώντας τα γένια μου. Χτες μίλησα με την δημοσιογράφο Ευγενία Λουπάκη στο Κόκκινο 105.5 για τα Αττικά του Κ. Βάρναλη.

Εδώ μπορείτε να ακούσετε τη συζήτηση.

 

Posted in Διαφημίσεις, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Ορθογραφικά, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , | 210 Comments »

Το ορόσημο και το πρόσημο

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2016

Με κίνδυνο να γίνω φορτικός, θα θυμίσω ότι συνεχίζεται -και τελειώνει αύριο στις 18.00- η ψηφοφορία για την ανάδειξη της Λέξης της Χρονιάς (ψηφίζετε εδώ).

Αλλά αυτό δεν το έγραψα μόνο για να διαφημίσω την ψηφοφορία, έχει και πιο στενή σχέση με το σημερινό μας θέμα. Εννοώ ότι, καθώς διάβαζα δήλωση της υπουργού Όλγας Γεροβασίλη ότι το 2017 θα είναι έτος με θετικό πρόσημο ανάπτυξης, σκέφτηκα ότι μια λέξη που ίσως θα έπρεπε να έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο της ψηφοφορίας για τις Λέξεις της χρονιάς, μια και ακούγεται ολοένα και περισσότερο με μεταφορική σημασία στην καθημερινή πολιτική συζήτηση.

Βέβαια, στην περίπτωση της δήλωσης της Γεροβασίλη η λέξη εξακολουθεί να χρησιμοποιείται με την κυριολεκτική της σημασία, διότι, σύμφωνα με το λεξικό, πρόσημο είναι ένα σύμβολο της άλγεβρας που «τοποθετείται μπροστά από τους αριθμούς και τους χαρακτηρίζει ως θετικούς ή αρνητικούς». Θετικό πρόσημο είναι το + και αρνητικό το -. Για να λεξιλογήσουμε ελάχιστα να πούμε ότι η λέξη είναι μεταφραστικό δάνειο από το γερμανικό Vorzeichen.

Στα μαθηματικά, βεβαίως, συνήθως προσημαίνονται μόνο οι αρνητικοί αριθμοί, οι μικρότεροι από το μηδέν: -4 ας πούμε. Το θετικό πρόσημο εξυπακούεται. Αντίθετα, στην οικονομική ειδησεογραφία, όταν ας πούμε αναφέρουμε τις μεταβολές του δείκτη του χρηματιστηρίου ή κάποιου άλλου μεγέθους, συνήθως σημειώνουμε και το θετικό πρόσημο -ο δείκτης έκλεισε με +0,37%.

Οπότε, στη δήλωση «το 2017 θα έχουμε θετικό πρόσημο ανάπτυξης» η λέξη χρησιμοποιείται με την κυριολεκτική της σημασία, και το ίδιο συμβαίνει στην τυποποιημένη έκφραση ότι το χρηματιστήριο έκλεισε χτες με θετικό ή με αρνητικό πρόσημο.

Σαν ένα πρώτο βήμα απομάκρυνσης από την κυριολεξία, υπάρχουν περιπτώσεις που χρησιμοποιούμε τις εκφράσεις «με θετικό πρόσημο» και «με αρνητικό πρόσημο» με τη σημασία της θετικής ή αρνητικής έκβασης -π.χ. «με θετικό πρόσημο η συζήτηση στο Eurogroup». Εδώ προφανώς δεν έχουμε θετική μεταβολή κάποιου μετρήσιμου μεγέθους, όπως πριν στον δείκτη του χρηματιστηρίου. Απλώς, κατά τον ομιλητή, η συζήτηση εξελίχθηκε θετικά. Αυτή η σημασία έχει λεξικογραφηθεί από το ΛΚΝ.

Η ενδιαφέρουσα εξέλιξη των λίγων τελευταίων χρόνων είναι ότι έχουν εμφανιστεί μεταφορικές χρήσεις και με άλλα επίθετα, όχι μόνο με θετικό ή με αρνητικό πρόσημο.

Διαβάζουμε, ας πούμε, για «πολιτική με κοινωνικό πρόσημο», «δημοτικά τέλη με κοινωνικό πρόσημο στον δήμο Ιωαννίνων», «συνασπισμό με αριστερό πρόσημο στο Βερολίνο», «μεταρρυθμίσεις με προοδευτικό πρόσημο», «σκληρή αντιπολίτευση με φιλελεύθερο πρόσημο» (αυτή ήταν η εξαγγελία του Κούλη Μητσοτάκη μόλις ανέλαβε αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης), ενώ πριν από μερικούς μήνες ο Ευάγγ. Βενιζέλος είχε τονίσει ότι μαθηματικά δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις για «κυβέρνηση με κεντροαριστερό πρόσημο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Λογολογία, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , | 291 Comments »

Ολαντικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 3 Δεκεμβρίου, 2016

Όχι Ολλανδικά, από την Ολλανδία, αλλά Ολαντικά, από τον Φρανσουά Ολάντ (François Hollande), τον απερχόμενο πρόεδρο της Γαλλίας, που ανακοίνωσε χτες την απόφασή του να μην διεκδικήσει την επανεκλογή του στις προεδρικές εκλογές του Μαΐου, καθώς έβλεπε τη δημοτικότητά του να έχει κατρακυλήσει και τις δημοσκοπήσεις να του δίνουν μονοψήφια ποσοστά. Βέβαια και του Ολάντ το όνομα από την Ολλανδία προέρχεται –

Το διάγγελμα με το οποίο ο Ολάντ ανακοίνωσε την απόφασή του είχε γούστο, διότι ο απερχόμενος πρόεδρος επί 5-6 λεπτά έκανε έναν μάλλον θετικό απολογισμό της θητείας του, κι έτσι οι περισσότεροι που τον άκουγαν πίστεψαν πως στο τέλος θα ανακοίνωνε την υποψηφιότητά του -αλλά τελικά τους αιφνιδίασε.

Τα μεζεδάκια πάντως θα μπορούσα να τα ονοματίσω και «ολαντοϊταλικά» αφού αυριο γίνεται στην Ιταλία ένα σημαντικό δημοψήφισμα για την αλλαγή της συνταγματικής δομής της χώρας -ένα δημοψήφισμα που αναμένεται να βγάλει αποτέλεσμα Όχι, και ίσως σημάνει την παραίτηση της κυβέρνησης Ρέντσι. Να κρατάμε πάντως μικρό καλάθι γιατί τώρα τελευταία οι εκλογικές προβλέψεις δεν επιβεβαιώνονται.

Eννοείται ότι τα μεζεδάκια καθαυτά δεν έχουν καμιά σχέση με την ολαντική αποχώρηση ή το ιταλικό δημοψήφισμα.

* Και ξεκινάμε με μια νέα λέξη που την έφτιαξε τις προάλλες, θέλοντας προφανώς να εμπλουτίσει τη γλώσσα μας, ο Γιώργος Αυτιάς. Νουθετώντας τον βουλευτή Κ. Ζαχαριάδη του ΣΥΡΙΖΑ, ο τιτάνας της δημοσιογραφίας απεφάνθη ότι «Ο προπετισμός στην αρχαία Ελλάδα τιμωρούνταν με αυστηρότατη ποινή» (στο 17.45 περίπου  του αποσπάσματος).

Δεν ξέρω τι είναι ο προπετισμός και αν τον τιμωρούσαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, όμως ο κύριος Αυτιάς είναι πολύ τυχερός που στη σύγχρονη Ελλάδα η ημιμάθεια όχι μόνο δεν τιμωρείται αλλά θεωρείται και προσόν.

* Προπετισμός λοιπόν δεν υπάρχει, αλλά τι λέτε για την προτεραιοποίηση -ή μάλλον για το ρήμα «προτεραιοποιώ»; Με ρώτησε φίλος στο FB, επειδή το ρήμα αυτό το χρησιμοποίησε ο Αλέξης Τσίπρας τις προάλλες στην ομιλία του στη Θεσσαλονίκη, λέγοντας ότι «θα μας δίνεται η δυνατότητα σε καθημερινή βάση να προτεραιοποιούμε τις δραστηριότητες που απαιτούνται για την επίλυση των προβλημάτων».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , | 265 Comments »

Όλοι χτίζουν

Posted by sarant στο 21 Νοεμβρίου, 2016

Πιθανόν να σας παραξένεψε ο τίτλος, αφού είναι γνωστό ότι μέσα στα χρόνια της κρίσης η οικοδομική δραστηριότητα, που μάλιστα ήταν η ατμομηχανή της οικονομίας μας (αν έπρεπε να είναι, είναι άλλη κουβέντα) έχει μειωθεί κιεγωδενξερωπόσο τοις εκατό. Θα αναρωτιέστε λοιπόν τι σας τσαμπουνάω και μήπως θέλω έμμεσα να περάσω κάποιο φιλοκυβερνητικό μήνυμα.

Όχι, το σημερινό άρθρο είναι, όπως το συνηθίζουμε εδώ, γλωσσικό, και δεν έχει καμιά σχέση με την οικοδομική δραστηριότητα. Ναι, έγραψα ότι «όλοι χτίζουν», αλλά εννοούσα την ορμητική εξάπλωση της (μεταφορικής) χρήσης του ρήματος «χτίζω» (ή κτίζω) τα τελευταία χρόνια.

Πήρα αφορμή από μια φράση αγαπητού φίλου και μέλους της Λεξιλογίας, που την είδα πρόσφατα σε κάποιο άλλο φόρουμ, όπου έγραφε ότι πρέπει η Ελλάδα να χτίσει στρατηγική για την έξοδο από την κρίση. Για να μην παρεξηγηθώ, δεν το γράφω για να τον ξεμπροστιάσω -το επισημαίνω όπως θα λέγαμε ότι την τάδε αξιοσημείωτη χρήση τη βρήκα, π.χ., στον Σεφέρη.

Πριν από μερικά χρόνια δεν θα το έλεγε έτσι ο αγαπητός φίλος, είμαι βέβαιος. Θα έλεγε «να χαράξουν στρατηγική» ή να εκπονήσουν ή να καταστρώσουν ή κάποιο άλλο ρήμα -που μπορεί να το χρησιμοποιεί και τώρα, σε άλλη ευκαιρία, δεν υπάρχει αποκλειστικότητα σε αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 260 Comments »

Όλα εγώ πχια;

Posted by sarant στο 4 Αυγούστου, 2016

Το έναυσμα για το σημερινό άρθρο το πήρα από ένα σχόλιο φίλου στο Φέισμπουκ προχτές. Βρισκόταν ο φίλος διακοπές σε ένα νησί του Αιγαίου (ονόματα δεν λέμε) και είχε αγανακτήσει από τη συμπεριφορά κάποιων παραθεριστών, από τη νεοπλουτχιά τους, όπως τη χαρακτήρισε.

Προσέξτε ότι ο φίλος δεν έγραψε «τη νεοπλουτιά τους» αλλά «τη νεοπλουτχιά τους», θέλοντας να ειρωνευτεί με έναν ακόμα τρόπο, και σε μιαν ακόμα διάσταση, την κακογουστιά (ή κακογουστχιά; ) των νεόπλουτων. Κι έτσι πήρα αφορμή για το σημερινό άρθρο, που το γράφω χωρίς να έχω μαζέψει όσο υλικό θα ήθελα, κάπως πρόχειρα -καλοκαίρι γαρ.

Θα δούμε δηλαδή στο άρθρο αυτό μερικές περιπτώσεις εσκεμμένων ανορθογραφιών που γίνονται κυρίως στα κοινωνικά μέσα με σκοπό την ειρωνεία ή τον χλευασμό.

Ένα άλλο παράδειγμα τέτοιας σκόπιμης ανορθογραφίας βλέπετε στον τίτλο του άρθρου, όπου η φράση «όλα εγώ πχια;» έχει γίνει κλισέ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης -εμφανίζεται είτε στον τίτλο είτε στην κατακλείδα άρθρου, σχολίου κτλ.

Γραμμένη κανονικά, «όλα εγώ πια;» η ελλειπτική ερώτηση σημαίνει «μα, όλα από μένα τα περιμένετε;», «όλα εγώ θα τα λέω/θα τα βρίσκω/θα τα λύνω;». Στραβογραμμένη, «όλα εγώ πχια;» μπορεί απλώς να επιτείνει το χαριτόλογο ύφος ή μπορεί να χρησιμοποιείται ως κατακλείδα για να δείξει ότι όλα όσα προηγούνται έχουν ειπωθεί ειρωνικά. Το χρησιμοποιεί συχνά η Έλενα Ακρίτα αλλά είναι πολύ διαδεδομένο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταμπλόγκειν, Νεολογισμοί, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 159 Comments »

Δαμόκλειος κόφτης

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2016

koftiΤο άρθρο γράφεται ενώ δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί η συνεδρίαση στη Βουλή σχετικά με το πολυνομοσχέδιο που έφερε η κυβέρνηση ενόψει της κρίσιμης συνεδρίασης της Ευρωομάδας, αλλά όλα δείχνουν πως το νομοσχέδιο θα συγκεντρώσει την πλειοψηφία των βουλευτών. Λιγότερο βέβαιο είναι το αν, πότε και πώς θα ολοκληρωθεί η αξιολόγηση, καθώς και το ποια θα είναι τα άμεσα και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα του νομοσχεδίου.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Και σε λεξιλογικό επίπεδο, μια πολύ πιθανή συνέπεια του πολυνομοσχεδίου και της σχετικής συζήτησης, είναι ότι μας χάρισε μια από τις λέξεις της χρονιάς. Και εννοώ βέβαια τη λέξη του τίτλου, τον κόφτη. (Kι άλλη μια λέξη γεννήθηκε από το πολυνομοσχέδιο, και εννοώ τη λέξη υπερταμείο, αλλά δεν νομίζω να πιάσει τη δημοτικότητα του κόφτη).

Φυσικά, πρόκειται για ανεπίσημη ονομασία, που όμως καθιερώθηκε ακαριαία, σε σημείο που να είναι δύσκολο να θυμηθούμε πώς είναι η επίσημη ονομασία του μηχανισμού αυτού. Αν δεν κάνω λάθος, στο νομοσχέδιο ονομάζεται Μηχανισμός Αυτόματης Δημοσιονομικής Σταθεροποίησης ή ίσως Μηχανισμός Αυτόματης Δημοσιονομικής Διόρθωσης, αλλά δεν ξέρω ποιο από τα δύο, διότι δεν διάβασα το νομοσχέδιο (οι βουλευτές πάντως που το ψήφισαν ή το καταψήφισαν το διάβασαν, διότι βέβαια δεν είχε έκταση 7500 σελίδες όπως επικράτησε να λέγεται: το νομοσχέδιο ήταν γύρω στις 400 σελίδες, μαζί με την εισηγητική έκθεση, τα υπόλοιπα ήταν τεχνικά παραρτήματα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 381 Comments »

Χιονισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 23 Ιανουαρίου, 2016

dasiΊσως όχι στην Αθήνα, όπου πάντως πέφτει η θερμοκρασία, αλλά εδώ που βρίσκομαι και γράφω, και για του λόγου το αληθές βάζω και μια φωτογραφία προχτεσινή, που δείχνει ότι μαθημένα είν’ τα δάση απ’ τα χιόνια.

Και ξεκινάμε με ένα μαργαριτάρι από το πρώταγκον, μια περίεργη χρήση στερεότυπης έκφρασης. Σε άρθρο σχετικά με τις δύσκολες διαπραγματεύσεις με τους δανειστές, διαβάζω ότι:

Το γεγονός ότι το Κουαρτέτο δεν ήρθε στην Αθήνα, όπως αρχικά είχε συμφωνηθεί, δεν πρέπει να περνάει αβρόχοις ποσίν. Δεν είναι μια… πόζα των δανειστών, αλλά μια αποχή ουσίας.

Τις αρχαίες εκφράσεις όμως δεν τις πασπαλίζουμε στο κείμενό μας όπως τον μαϊντανό στο φαγητό. Πρέπει να έχουν και τη θέση τους, να ταιριάζουν στο νόημα. Και αυτό ασφαλώς δεν συμβαίνει εδώ με την «αβρόχοις ποσί», η οποία σημαίνει «χωρίς κόπο, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια».

Ο ανώνυμος συντάκτης προφανώς ήθελε να πει «δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο» ή δεν πρέπει να θεωρηθεί ασήμαντο», «να το προσπεράσουμε ελαφρά τη καρδία» -ή, στην χαρτοπαικτική, «δεν πρέπει να περάσει στο ντούκου».

Δεν θα γράψω περισσότερα για την ενδιαφέρουσα αυτή έκφραση, που αξίζει να μπει σε γλωσσικό άρθρο. Πάντως, δεν είναι βιβλική, αλλά των Πατέρων της Εκκλησίας.

Οι οποίοι Πατέρες, που δεν ήταν χίπστερ σαν τους συντάκτες του Πρώταγκον, δεν γράφανε «ποσίν», αλλά «ποσί», «αβρόχοις ποσί» παντού. Αλλά όταν θεωρείς τις λέξεις απλό αλατοπίπερο και γαρνιτούρα, βάζεις και το νι να ντιντινίζει.

* Και συνεχίζω με μια παρατηρηση, που δεν είναι μαργαριτάρι αλλά, ίσως, εντοπισμός νεολογισμού.

Γράφει φίλος:

Έχω ακούσει σε 2 τουλάχιστον αθλητικές κουβέντες σε ΜΜΕ και σε πολλά σάιτ να γίνεται λόγος για την πιθανότητα να «ματσάρει» την προσφορά του Ολυμπιακού η Μπαρτσελόνα ώστε να κρατήσει αυτή τον Παπανικολάου τώρα που επιστρέφει από το NBA. Έγινε και κουβέντα για το αν είναι δόκιμο να χρησιμοποιείται η λέξη και προτάθηκαν και λύσεις για περιφραστική απόδοσή της (στη χθεσινοβραδινή εκπομπή της ΕΡΤ νομίζω μάλιστα, και το σημερινό ράδιο του Sport24). Φαντάζομαι πως σε κάτι τέτοιες περιστάσεις είναι που συνάπτονται (ή επικυρώνονται) τα γλωσσικά δάνεια όταν έχεις κάποιου είδους έλλειμμα.

(Το στιγμιότυπο στην ΕΡΤ είναι εδώ, στη 1 ώρα και 58 λεπτά της εκπομπής).

Εντάξει, ματσάρει από το match. Βάσει της συμφωνίας μεταξύ των ομάδων, για να κρατήσει η Μπαρτσελόνα τον παίχτη πρέπει να κάνει προσφορά ισόποση με του Ολυμπιακού, να ισοφαρίσει την προσφορά του Ολυμπιακού. Πάντως δεν νομίζω ότι το «ματσάρω» είναι οικειότερο σε κάποιον που δεν ξέρει τον αγγλικό όρο -άρα δεν νομίζω πως θα πιάσει ο νεολογισμός, που μάλλον δείχνει λειψό λεξιλόγιο του δημοσιογράφου.

Απ’ ό,τι ακούω, πάντως, η Μπαρσελόνα δεν… μάτσαρε (ή ματσάρισε) την προσφορά, οπότε ο Παπανικολάου επιστρέφει στον Ολυμπιακό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Ορθογραφικά, Φρασεολογικά, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , | 203 Comments »

Τα «έγγραμμα» πεντάλεπτα του κ. Μπαμπινιώτη

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2015

Η επανάσταση της πληροφορικής έχει γεννήσει χιλιάδες όρους, από τους οποίους αρκετοί, πολλές δεκάδες ή εκατοντάδες, έχουν γίνει στοιχείο της καθημερινής ζωής, κάτι πολύ λογικό αφού ένα από τα χαρακτηριστικά της επανάστασης αυτής είναι πως η χρήση της τεχνολογίας έχει εκδημοκρατιστεί. Οι όροι έχουν όλοι τους σχεδόν εισαχθεί από τα αγγλικά και έχουν μεταφερθεί στα ελληνικά με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία.

Συχνά, ο αγγλικός όρος με τον ελληνικό συνυπάρχουν και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά επίπεδα ύφους, πιο επίσημος ο ελληνικός όρος, πιο λαϊκός ο αγγλικός, κομπιούτερ και υπολογιστής, ιντερνέτ και Διαδίκτυο. Στον προφορικό λόγο και μεταξύ συναδέλφων χρησιμοποιούμε περισσότερο τους αγγλικούς όρους, όταν γράφουμε πιο πολύ τους ελληνογενείς. Κάποιοι ελληνικοί όροι είναι άγνωστοι στον πολύ κόσμο, αλλά, αν συγκρίνουμε με μια προηγούμενη τεχνολογική επανάσταση που επίσης προκάλεσε μαζική εισροή όρων στο λεξιλόγιό μας, εννοώ το αυτοκίνητο, μάλλον καλά τα έχουμε καταφέρει με τους όρους της πληροφορικής. Το λέω αυτό διότι ενώ οδηγώ αυτοκίνητο δεν ξέρω τους ελληνογενείς όρους για το καρμπιρατέρ, το γκάζι ή το παρμπρίζ (αλεξήνεμο το λένε; ) -όμως ξέρω την ελληνογενή ονομασία όλων των εργαλείων του υπολογιστή μου έστω κι αν συχνά χρησιμοποιώ τον αγγλικό όρο.

Ένας όρος που έχει πονοκεφαλιάσει πολύ κόσμο για την απόδοσή του είναι ο όρος online (on line, on-line), που χρησιμοποιείται ως επίθετο (online sales) και ως επίρρημα (I am online).

Μια λύση, βέβαια, είναι να δεχτούμε τον όρο ως ασυμμόρφωτο δάνειο (τύπου ‘παρμπρίζ’) και αυτό ακριβώς κάναμε άλλωστε, αφού ο όρος έχει μπει στην ελληνική γλώσσα και καθημερινή ζωή πολύ πριν από την ορμητική είσοδο των ηλεκτρονικών υπολογιστών σε κάθε σπίτι -θυμάμαι (αλλά δεν μπορώ να βρω) τη γελοιογραφία του Γιάννη Ιωάννου με τη γιαγιά στην τράπεζα να θρηνεί που «έπεσε το ονλάιν». Φυσικά, αν το χρησιμοποιήσουμε έτσι στον γραπτό μας λόγο, θα το γράψουμε ελληνικά -ονλάιν- αν γράφουμε ελληνικό κείμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , | 167 Comments »

Ποντιακά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 7 Νοεμβρίου, 2015

Παραπλανητικό θα χαρακτηρίσετε τον σημερινό τίτλο -τα μεζεδάκια τα είπα ποντιακά επειδή η βδομάδα που τελειώνει σημαδεύτηκε από τη φασαρία για την τοποθέτηση του υπουργού Παιδείας Ν. Φίλη σχετικά με τη γενοκτονία των Ποντίων, αλλά κανένα από τα θέματα της σημερινής πιατέλας δεν συνδέεται με την υπόθεση -έχουμε δηλαδή χρονική σύμπτωση και όχι θεματική σύνδεση.

Βέβαια, ποντιακά λέμε τα ανέκδοτα (για τα οποία ίσως θα είχε ενδιαφέρον να αφιερώσουμε κάποτε ένα άρθρο). Οπότε, για να μην βγει εντελώς οφσάιντ ο τίτλος του άρθρου, ας αναφέρω και το τελευταίο ποντιακό ανέκδοτο, όπως κυκλοφόρησε χτες, μέρα του ποντιοχρυσαβγίτικου συλλαλητηρίου. «Του Πόντιου του έκοψαν τη σύνταξη, του έβαλαν ΕΝΦΙΑ, του έβαλαν 23% ΦΠΑ, κι αυτός κατέβηκε σε συλλαλητήριο για το αν πριν από 100 χρόνια συνέβη εθνοκάθαρση ή γενοκτονία».

* Τη Δευτέρα που μας πέρασε είχα τα γενέθλιά μου, και ένας καλός ηλεφίλος ήθελε να μου κάνει ένα δωράκι, και έψαχνε εναγωνίως ένα μεζεδάκι για να μου προσφέρει -αλλά ξέρετε πώς είναι αυτά τα πράγματα, όταν τα θέλεις ποτέ δεν έρχονται. Μου γράφει λοιπόν:

«Η μέρα προχωρούσε κι εγώ απελπιζόμουν, καθότι είχα λησμονήσει την σοφία του μεγάλου βραζιλιάνου διανοητή της εποχής μας: «αν θέλεις κάτι πάρα πολύ το σύμπαν θα συνωμοτήσει… » Αργά το απόγευμα, περιμένοντας στον προθάλαμο του οφθαλμιάτρου και χαζεύοντας στην τηλεόραση, το σύμπαν μου (σάς) προσέφερε όχι απλά μεζεδάκι αλλά σωστή υπερπαραγωγή: Δια στόματος Κωνσταντίνου Μπογδάνου, μάλιστα, όχι παίξε γέλασε. (…) Προς το τέλος της εκπομπής, γύρω στο 1.17’30» , κι ενώ η συνεργάτιδά του παρουσιάζει μια θεατρική παράσταση βασισμένη στη «Μητέρα του σκύλου» του Μάτεσι, ο φιλόμουσος στοχαστής μας, αναγνωρίζοντας ασφαλώς την μουσική υπόκρουση του βιδέου της παράστασης, αναφωνεί ενθουσιασμένος: «Ωωωω! Καραΐνδρου ακούω; Μα ναι Καραΐνδρου!» Έτσι είναι αυτά, άμα είσαι φιλόμουσος ξέρεις! Μπορεί να διστάσεις μια στιγμή αλλά το έμπειρο αυτί σου θα δώσει, τελικά, τη σωστή απάντηση.

Φυσικά, πρόκειται για το εξαιρετικά γνωστό. δημοφιλέστατο και χιλοπαιγμένο (διαφημίσεις, ταινίες, ασανσέρ, τηλεφωνητές…) Βαλς Νο 2, από την Σουίτα για Ορχήστρα Ποικίλης Μουσικής ή Βαριετέ (δεν ξέρω τον επίσημο τίτλο στα ελληνικά) του μεγάλου Ντμίτρι. Θα αναγνωρίσετε την μελωδία, ασφαλώς, που είναι μεν χαριτωμένη και πιασάρική, αλλά όχι και η βαθύτερη ή η σημαντικότερη που συνέθεσε ο Σοστακόβιτς.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Μπογδάνος προσπαθεί να κάνει επίδειξη γνώσεων και την πατάει μεγαλοπρεπώς -και στην αρχή-αρχή της ιδιας εκπομπής μάς λέει ότι η Δημοσθένους λέξις του Σαββόπουλου είναι από… το Φορτηγό (ενώ στην πραγματικότητα είναι από το Βρώμικο ψωμί, έξι χρόνια και τρεις δίσκους αργότερα). Και ασφαλώς δεν θα είναι και η τελευταία, οπότε το ιστολόγιο αποφασίζει, αποτίοντας φόρο τιμής στον Μποστ, να απονείμει στον Κωνσταντίνο Μπογδάνο τον τίτλο του Νομάρχη Ημιμαθείας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , | 179 Comments »

Προγραμματικά μεζεδάκια πάλι

Posted by sarant στο 10 Οκτωβρίου, 2015

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου οφείλεται στο ότι μέσα στη βδομάδα που μας πέρασε είχαμε τις προγραμματικές δηλώσεις της νέας κυβέρνησης -και δεν είναι η πρώτη φορά που βάζω τον τίτλο αυτόν, τον είχα χρησιμοποιήσει ξανά το 2012 αλλά και τον Φλεβάρη που μας πέρασε, γι’ αυτό και πρόσθεσα το «πάλι».

Πρέπει όμως να παραδεχτώ ότι από πλευράς μαργαριταριών η νέα Βουλή ξεκίνησε φτωχά. Παρόλο που παρακολούθησα αρκετές ομιλίες, δεν άκουσα κάτι το πολύ τρανταχτό -βέβαια, υπήρχε και η ομιλία του Κ. Ζουράρι με την καφετιέρα, στην οποία αφιέρωσα ξεχωριστό άρθρο.

Κι έτσι, το μόνο μεζεδάκι που πρόσεξα από τις προγραμματικές δεν το είπε κανείς βουλευτής αλλά δημιουργήθηκε από τη δημοσιογραφική κάλυψη των συνεδριάσεων. Συγκεκριμένα, το in.gr έγραψε ότι ο υπουργός Πολιτισμού ανέφερε ότι το υπουργείο μελετάει την αύξηση της τιμής των εισιτηρίων των αρχαιολογικών χώρων, που «αυτή τη στιγμή είναι απαράδεκτες χαμηλές». Ωστόσο, ο κ. Μπαλτάς (τον άκουσα) είπε «απαράδεκτα χαμηλές», και έτσι είναι το σωστό αφού έχουμε επίρρημα που προσδιορίζει το επίθετο.

Εδώ και καιρό πάντως παρατηρώ ότι υπάρχει μια τάση τα επιρρήματα να υποκαθίστανται από επίθετα -θα μπορούσε κανεις να πει ότι συνέβαλε σ’ αυτό η διάδοση των επιρρημάτων σε -α, αφού σε φράσεις όπως «τα παράνομα σταθμευμένα οχήματα» (δηλαδή: τα οχήματα που έχουν σταθμεύσει παράνομα) το επίρρημα συμπίπτει μορφολογικά με το επίθετο, αλλά η τάση είναι γενικότερη και εμφανίζεται και σε άλλες περιπτώσεις, όπως είναι οι χρόνιοι πάσχοντες (χρονίως θα λέγαμε παλιότερα) ή το πανταχού παρόν «ανεξαρτήτου» αντί για το σωστό «ανεξαρτήτως» (π.χ. ηλικίας).

* Μια και είπαμε όμως για τη Βουλή, να σημειώσω ότι είχαμε μια πρωτιά, αφού ο νέος ΠτΒ, ο Νίκος Βούτσης, πολιτικός μηχανικός ΕΜΠ, είναι ο πρώτος Πρόεδρος της Βουλής που προέρχεται από την κομμουνιστική αριστερά (ήταν στέλεχος του ΚΚΕ εσωτ. και του ΚΚΕ εσ.-ΑΑ), ενώ πιθανότατα είναι και ο πρώτος που έχει σπουδές μηχανικού. Πράγματι, ο Νίκος Βούτσης διαδέχεται στον προεδρικό θώκο μια μακρά σειρά από δικηγόρους: ο προηγούμενος ΠτΒ που ΔΕΝ είχε σπουδάσει νομικά ήταν ο Ιωάννης Αλευράς το 1981, συνδικαλιστής τραπεζικός χωρίς πτυχίο ΑΕΙ. Δεν έψαξα τους Προέδρους της Βουλής πριν από τη μεταπολίτευση και οπωσδήποτε στα παλιά χρόνια υπάρχουν και μη δικηγόροι που είχαν το αξίωμα αυτό, αλλά αν έχει κάποιος υπομονή και ψάξει θα με ενδιέφερε να επαλήθευε αν ο Βούτσης είναι πράγματι ο πρώτος ΠτΒ με σπουδές μηχανικού. Στον συνονόματο και συνάδελφο (σε μια άλλη ζωή ήμουν κι εγώ μηχανικός) εύχομαι να κάνει τόσο καλά τη δουλειά του ώστε να μην ακούμε συχνά να γίνεται λόγος γι’ αυτόν -αλλά όταν γίνεται, να είναι έπαινος.

* Και τους νεολογισμούς παρακολουθούμε, κι ένας φίλος μου έστειλε τον νεολογισμό «ταχυεστίαση» που τον βρήκε σε άρθρο για τα πιλοτικά προγράμματα μιας αλυσίδας ταχυεστιατορίων (να μην πούμε ονόματα). Λογικός μου φαίνεται ο όρος, αν και προς το παρόν βγάζει λίγες γκουγκλιές. Για το φαστφούντ υπάρχει ο παλιότερος νεολογισμός «ταχυφαγείο», βέβαια στον γραπτό λόγο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , | 337 Comments »

Κάπιταλ κοντρόλς, ένα ασυμμόρφωτο δάνειο

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2015

Το άρθρο που παρουσιάζουμε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην τακτική μηνιαία στήλη που έχω στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στήλη η οποία, όπως θα δείτε στην εισαγωγή του άρθρου, συμπλήρωσε αισίως εφτά χρόνια ζωής. Ο πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι Οι αργυραμοιβοί του Marinus van Reymerswaele (1548). Το άρθρο το αναδημοσιεύω εδώ όπως μπήκε στην εφημερίδα, αλλά προσθέτω έναν επίλογο στο τέλος.

8-marinus_van_reymerswaeleΜε το σημερινό άρθρο η στήλη συμπληρώνει εφτά χρόνια ζωής: όλον αυτό τον καιρό, την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα δημοσιεύουμε ένα λεξιλογικό άρθρο, που συνήθως αναφέρεται σε μια ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν πολύ τον μήνα που πέρασε.

Σήμερα θα ασχοληθούμε με έναν όρο που αποτελείται από δυο λέξεις, που ακούγεται πάρα πολύ τους τελευταίους μήνες, έναν όρο που μπήκε ορμητικά –και όχι για καλό– στη ζωή μας και επηρεάζει όχι λίγο την καθημερινότητά μας αλλά που δεν θα τον βρείτε σε κανένα λεξικό της ελληνικής γλώσσας, και τούτο για τον απλό λόγο ότι πρόκειται για όρο της αγγλικής γλώσσας που μπήκε στα ελληνικά ατελώνιστος, εννοώ ως αμεταγλώττιστο, ασυμμόρφωτο δάνειο.

Θα το καταλάβατε, εννοώ τα «κάπιταλ κοντρόλς», που προτιμώ να τα γράφω με ελληνικά, αφού ελληνικό κείμενο γράφω, και δεν τα προφέρω όπως οι Αμερικανοί ή οι Άγγλοι, ώστε να τα γράψω capital controls — αλλά αναγνωρίζω πως σχεδόν όλοι γράφουν τον όρο με λατινικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , | 194 Comments »

Κανάλια και καναλάρχες

Posted by sarant στο 5 Αυγούστου, 2015

Τις μέρες αυτές γίνεται συζήτηση για το νομοσχέδιο για τις τηλεοπτικές άδειες, και πρόσεξα ότι χρησιμοποιείται πολύ ο όρος «καναλάρχης», όχι μόνο στις ανεπίσημες συζητήσεις αλλά και σε άρθρα εφημερίδων -για παράδειγμα, η Αυγή είχε προχτές άρθρο με τίτλο «Εκβιάζουν με απολύσεις οι καναλάρχες«.

Ο καναλάρχης, βέβαια, είναι ο ιδιοκτήτης τηλεοπτικού σταθμού, καναλιού όπως το λέμε στην καθομιλουμένη. Φυσικά είναι λέξη λαϊκή, αλλά δεν μπορούμε να την πούμε νεολογισμό, αφού λημματογραφείται όχι μόνο στο πρόσφατο Χρηστικό λεξικό της Ακαδημίας, αλλά και στην τρίτη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη (2008), αλλά και στο Αντίστροφο λεξικό της Άννας Συμεωνίδη (2003). Οπότε, όσο κι αν είμαστε αιωνοφάγοι, έναν όρο λεξικογραφημένον εδώ και δώδεκα χρόνια δεν τον λες νεολογισμό -το πολύ να τον πούμε «πρόσφατον όρο», όπως τον είχε χαρακτηρίσει (αλλά πριν από πέντε χρόνια) ο φίλος Νίκος Λίγγρης σε ένα άρθρο του από το οποίο θα αντλήσω υλικό.

Ο καναλάρχης προέρχεται από τη λέξη «κανάλι» και το επίθημα «-άρχης». Κανάλια λέμε τους τηλεοπτικούς σταθμούς και ο όρος, που είναι απόδοση του αγγλικού channel, βρίσκεται μαζί μας από τα πρώτα πρώτα χρόνια της τηλεόρασης, από τα μέσα ή τα τέλη των 60. Η λέξη «κανάλι» είναι δάνειο από τα λατινικά (υπάρχει ήδη το ελληνιστικό κανάλιον, από το canalis).

Το επίθημα -άρχης, που με βάση αυτό πλάστηκε ο καναλάρχης, είναι πολύ παραγωγικό στη νέα ελληνική, για τον σχηματισμό λέξεων που δηλώνουν 1. το πρόσωπο που ασκεί εξουσία κάπου, π.χ. σε πολιτικό ή στρατιωτικό τμήμα: νομάρχης, κοινοτάρχης, σωματάρχης, ταγματάρχης, στρατοπεδάρχης, ή  2. τον δημόσιο λειτουργό που προΐσταται σε υπηρεσία, π.χ. γυμνασιάρχης, δασάρχης, λιμενάρχης, προσωπάρχης, τμηματάρχης, ή  3. τον ιδιοκτήτη αυτού που δηλώνει το α’ συνθετικό, π.χ. εργοστασιάρχης, καταστηματάρχης -και εδώ ανήκει και ο καναλάρχης. Στο ΛΚΝ βρίσκουμε πάνω από πενήντα όρους με -άρχης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 201 Comments »

Τετρόικα

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2015

Το σημερινό άρθρο ήταν να το βάλω χτες, αλλά χτες είχαμε τα ενενηντάχρονα του Μίκη Θεοδωράκη, και θεώρησα ότι η επέτειος είχε προτεραιότητα, κι ας χάναμε την επικαιρότητα. Έτσι κι αλλιώς, την «τετρόικα» θα την έχουμε μαζί μας για καιρό.

Χτες και σήμερα λοιπόν επισκέπτονται την Αθήνα οι εκπρόσωποι των τεσσάρων θεσμών με τους οποίους διαπραγματευόμαστε μια νέα δανειακή σύμβαση. Πρόκειται για τους κυρίους και την κυρία: Ντέκλαν Κοστέλο της Ε.Ε. , Ράσμους Ρέφερ της ΕΚΤ,  Νίκολα Τζιαμαρόλι του ESM  και Ντέλια Βελκουλέσκου του ΔΝΤ.

Στα προηγούμενα μνημόνια, είχαμε εκπροσώπους τριών θεσμών, που συναπάρτιζαν την τρόικα, όπως έχει καθιερωθεί να λέγεται στη διεθνή πολιτική ορολογία η ομάδα τριών ατόμων που ασκούν από κοινού κάποια εξουσία ή διαχειρίζονται μιαν υπόθεση. Η λέξη είναι παλαιό δάνειο από τα ρώσικα, δηλαδή το είχαμε δανειστεί (στις λογοτεχνικές μεταφράσεις) με την αρχική του σημασία, που είναι ένα αμάξι (ή έλκηθρο) που το σέρνουν τρία άλογα. Τρόικα είναι και το τριάρι στα ρώσικα (π.χ. στα χαρτιά). Αλλά για την τρόικα έχουμε γράψει πριν από πέντε χρόνια.

Η τρόικα έγινε λέξη δυσοίωνη και ακούστηκε πολύ τα προηγούμενα χρόνια, καμιά φορά (κακώς) με άκλιτη τη γενική: της τρόικα, ενώ φτιάχτηκε και το παράγωγο «τροϊκανός». Από τότε που ανέλαβε ο ΣΥΡΙΖΑ την κυβέρνηση, η νέα ελληνική ηγεσία επέμενε να μην χρησιμοποιείται ο φορτισμένος αυτός όρος, κι έτσι γινόταν λόγος για τρεις θεσμούς, ή γενικά «τους θεσμούς». Οι θεσμοί λοιπόν, και όχι η τρόικα το τελευταίο πεντάμηνο, αν και στην τελευταία της αγόρευση η Ζωή Κωνσταντοπούλου επίτηδες χρησιμοποίησε τον όρο «τρόικα» αντί για «θεσμοί», για να δείξει τη δυσαρέσκειά της για τη συμπεριφορά τους προς την ελληνική κυβέρνηση -κάτι που δείχνει πόσο έχει απαξιωθεί, τουλάχιστο σε μια μερίδα πολιτών, ο όρος. (Στο μεταξύ, επικριτές της κυβέρνησης είχαν προλάβει να φτιάξουν τον περιπαικτικό όρο ‘θεσμόικα’).

Όμως, η νέα δανειακή σύμβαση, αν συναφθεί, θα συναφθεί ύστερα από αίτηση στον ESM, τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας, πράγμα που σημαίνει ότι τώρα πια οι θεσμοί είναι τέσσερις -όπως είδαμε και στην αρχή του άρθρου. Οπότε, παρόλο που ο μέγιστος Βαμβακούλας είχε συλλάβει την έννοια της τριμελούς επιτροπής με πέντε-έξι άτομα, θα πρέπει να βρεθεί ένας άλλος όρος αντί για την τρόικα, για να ονομαστεί αυτή η νέα, τετραμελής πλέον, ομάδα ελεγκτών.

Ήδη στα διάφορα μέσα ακούστηκαν προτάσεις όπως «οι εκπρόσωποι των Τεσσάρων», το Κουαρτέτο, η Τετράδα, πιθανώς και άλλες. Να πούμε ότι υπάρχει ήδη στην πολιτική ορολογία τουλάχιστον μια σταθερή τετραμελής ομάδα που αναφέρεται ως τέτοια: εννοώ το Middle East Quartet, που απαρτίζεται από εκπροσώπους της ΕΕ, των ΗΠΑ, της Ρωσίας και του ΟΗΕ, το οποίο έχει αποδοθεί στα ελληνικά Κουαρτέτο αλλά και (σε ευρωενωσιακά κείμενα) Τετράδα. Οπότε, οι δυο αυτοί όροι έχουν ένα ελαφρό προβάδισμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριθμοί, Επικαιρότητα, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , | 208 Comments »

Η λέξη που αρχίζει από γκρ-

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2015

Πριν από πέντε χρόνια είχα βάλει ένα άρθρο για τη μοναδική ελληνική λέξη που αρχίζει από ζν-. Πρόκειται για τη λέξη ζνίχι, που σημαίνει σβέρκο.

Αντίθετα, λέξεις που αρχίζουν από γκρ- υπάρχουν πολλές στην ελληνική γλώσσα. Το ΛΚΝ έχει 34. Ο Μπαμπινιώτης (στην 3η έκδοση) έχει 38 λήμματα από γκρ-. Το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, που έχει προσθέσει και μερικούς επιστημονικούς ξένους όρους, έχει 52 λέξεις από γκρ-, αν μέτρησα σωστά. Βέβαια, ίσως να μην έχει κάποια από τα λήμματα των άλλων δύο λεξικών (δεν κάθισα να κάνω αντιπαραβολή), αλλά σε κάθε περίπτωση μπορούμε να πούμε ότι στα ελληνικά λεξικά οι λέξεις από γκρ- είναι πάνω από πενήντα, από τον γκραβαρίτη ίσαμε το γκρουπούσκουλο. Η συντριπτική πλειοψηφία των λέξεων αυτών έχουν ξένη ετυμολογία: από μια γρήγορη ματιά, μόνο ο γκρεμός και (υποθέτω) ο γκραβαρίτης έχουν ελληνική ετυμολογία, αν και μερικές είναι αντιδάνεια όπως το γκράφιτι ή ο γκροτέσκος (που δεν φαίνεται και τόσο ότι ανάγεται τελικά στη λ. κρύπτη, ίσως όμως αξίζει χωριστό άρθρο).

Υπάρχουν κι άλλες λέξεις από γκρ- που δεν τις έχουν τα μεγάλα λεξικά μας, ας πούμε επειδή είναι της αργκό ή ανήκουν σε ειδική ορολογία, ή είναι δάνεια που ακόμα δεν (θεωρείται ότι) έχουν ενσωματωθεί επαρκώς στη γλώσσα μας ή που είναι εφήμεροι σχηματισμοί -για παράδειγμα, ο Γιάννης Ρίτσος έδωσε τον τίτλο Γκραγκάντα σε μια ποιητική συλλογή που κυκλοφόρησε το 1972 και η οποία, θυμάμαι, είχε ενοχλήσει τον παππού μου που δεν του άρεσε η κρυπτική μοντέρνα ποίηση.

Εφήμερος σχηματισμός ήταν και η λέξη που έχω στο μυαλό μου, που αρχίζει από γκρ- και που τα λεξικά ακόμα δεν την έχουν. Ήταν εφήμερος σχηματισμός αλλά τώρα ακούγεται συνεχώς, σε παγκόσμια κλίμακα, και δεν αποκλείεται να εξελιχτεί σε λέξη της χρονιάς. Η μόνη ένσταση για τη συμπερίληψή της στα λεξικά είναι πως κάποιοι θα τη θεωρήσουν ξένη λέξη -άλλωστε συνήθως γράφεται με το λατινικό αλφάβητο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 284 Comments »