Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ντοπιολαλιές’ Category

Οι Ποτέμκιν της Μεγάλης Ελλάδας (της Μαριάννας Κατσογιάννου)

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2017

Συζητούσα τις προάλλες (ηλεκτρονικά) με την καλή φίλη Μαριάννα Κατσογιάννου, που είναι γλωσσολόγος και βρισκόταν εκείνες τις μέρες στην Καλαβρία, την οποία είχε επισκεφτεί και στη δεκαετία του 1980 για να μελετήσει την ελληνική διάλεκτο της περιοχής. Μου είπε κάποια πράγματα που με αιφνιδίασαν διότι είχα σχματίσει διαφορετική εικόνα για τη γλωσσική κατάσταση στην περιοχή, κι επειδή τα βρήκα πολύ ενδιαφέροντα της ζήτησα φορτικά να γράψει ένα κομμάτι για το ιστολόγιο. Τελικά κατάφερα να την πείσω και χαίρομαι πολύ γι’ αυτό. Δικές της και οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο.

Ένα θέμα ορολογίας. Για την ελληνική διάλεκτο της Καλαβρίας, η Μ.Κ. δεν δέχεται τον όρο «γκρεκάνικα» που τον θεωρεί κατασκευασμένον -οι ντόπιοι ομιλητές της διαλέκτου χρησιμοποιούσαν τον όρο «γκρέκο». Ο όρος «γκρίκο» χρησιμοποιείται για την παρεμφερή ελληνική διάλεκτο του Σαλέντο. (Η Καλαβρία βρίσκεται στη μύτη της «ιταλικής μπότας» ενώ το Σαλέντο στο τακούνι).

Οι Ποτέμκιν της Μεγάλης Ελλάδας

Λέγεται ότι το 18ο αιώνα ο πρίγκιπας Γκριγκόρι Ποτέμκιν, υπουργός της αυτοκράτειρας Αικατερίνης ΙΙ της Ρωσίας, φρόντισε να στηθούν στις όχθες του Δνείπερου ευειδή σκηνικά, χαρτονένιες προσόψεις σπιτιών που αναπαριστούσαν ολόκληρα χωριά, σε όλο το μήκος της διαδρομής απ’ όπου θα περνούσε για επιθεώρηση η αυτοκράτειρα. Οι χαρούμενοι χωρικοί που τους χαιρετούσαν ήταν μασκαρεμένοι στρατιώτες, η ανυποψίαστη αυτοκράτειρα έμεινε κατευχαριστημένη από την παράσταση και ο Ποτέμκιν πολλαπλασίασε την επιρροή του στην κυβέρνηση – λέει η ανεπιβεβαίωτη, αλλά διδακτική αυτή ιστορική φήμη.

Κάπως έτσι γίνονται τα πράγματα και σε άλλα μέρη του κόσμου. Στην περιοχή της Καλαβρίας, υπήρχε μέχρι σχετικά πρόσφατα μία ελληνόφωνη μειονότητα που έχει απασχολήσει αρκετές φορές τους επιστήμονες. Το ζήτημα που τέθηκε αρχικά ήταν η προέλευση της διαλέκτου. Μερικοί από τους μεγαλύτερους Ιταλούς γλωσσολόγους (μερικά ονόματα για όσους έχουν ειδικό ενδιαφέρον: G. Morosi, Α. Pellegrini, C. Battisti, G. Alessio, O. Parlangèli, G. Falcone) δημιούργησαν ‘σχολή’ με στόχο να αποδείξουν ότι πρόκειται για μία νεοελληνική διάλεκτο που προέρχεται από τη γλώσσα των βυζαντινών εποίκων του ΙΧ-ΧΙΙ αι. Αντίθετα, ο Γερμανός G. Rohlfs, υπέρ του οποίου τάχθηκαν οι Έλληνες μελετητές (Σ. Καρατζάς και Α. Καραναστάσης), υποστήριξε ότι πρόκειται για επιβιώματα της αρχαίας ελληνικής, ακριβέστερα της δωρικής διαλέκτου που επικράτησε σε όλη την Νότια Ιταλία ύστερα από τον αποικισμό του VΙΙ αι. π.Χ. Τα τελευταία χρόνια ο διάλογος ατόνησε – ή μάλλον θάφτηκε κάτω από έναν εντυπωσιακό σε μέγεθος σωρό δημοσιευμάτων που θεωρούν δεδομένη την ‘ελληνικότητα’ όχι πλέον της διαλέκτου, αλλά των κατοίκων της περιοχής και αγνοούν συστηματικά την επιστημονική βιβλιογραφία, ιδιαίτερα αυτήν που είναι γραμμένη στην ιταλική γλώσσα. Μια ματιά στο σχετικό άρθρο της Βικιπαίδειας είναι αρκετή για να τρέψει σε άτακτη φυγή οποιονδήποτε προσπαθεί να μάθει τι πιστεύουν οι Ιταλοί γλωσσολόγοι.

Τι μεσολάβησε άραγε; Πώς και οι ίδιοι Ιταλοί πολίτες που μέχρι πρόσφατα δεν ήθελαν να ακούσουν ούτε λέξη για τη θεωρία του Rohlfs αποποιήθηκαν τόσο ριζικά τις απόψεις των ‘δικών τους’ επιστημόνων; Πώς και το όνομα του Giuseppe Falcone, του μόνου ντόπιου γλωσσολόγου που αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη των διαλέκτων της Καλαβρίας, έχει πάψει να αναφέρεται από τους συντοπίτες του;

To Gallicianó σε φωτογραφία του 1984

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Μεγάλη Ελλάδα, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , | 210 Σχόλια »

Όλα για καλό του Γιάννη Μακριδάκη

Posted by sarant στο 19 Απρίλιος, 2017

Ο τίτλος εσκεμμένα δεν έχει σημεία στίξης κι έτσι ίσως διαβάζεται με περισσότερους από έναν τρόπους, αλλά η συνοδευτική εικόνα μάλλον ξεκαθαρίζει τον σκοπό του άρθρου: θα μιλήσω για το καινούργιο βιβλίο του αγαπημένου μου συγγραφέα Γιάννη Μακριδάκη, το «Όλα για καλό», που κυκλοφόρησε πριν από δυο μήνες από τις εκδόσεις «Εστία».

Το ότι ο Μακριδάκης είναι αγαπημένος μου συγγραφέας φρόντισα να το επισημάνω αποξαρχής -άρα, δεν είναι «αμερόληπτη» και «αντικειμενική» η παρουσίαση που θα κάνω. Από τότε που τον ανακάλυψα, έχω διαβάσει όλα του τα βιβλία και αδημονώ για κάθε καινούργιο -και δύο από αυτά τα έχω παρουσιάσει εκτενώς εδώ, το «Αντί Στεφάνου» πρόπερσι και το «Του Θεού το μάτι» το 2013.

Γεννημένος στη Χίο το 1971, ο Μακριδάκης ζει στο χτήμα του στη Βολισσό, όπου ασχολείται με τη φυσική καλλιέργεια, τις αρχές της οποίας παρουσίασε με λογοτεχνικό τρόπο στο Αντί Στεφάνου. Σε προηγούμενες νουβέλες του υπήρχαν αναφορές σε μεγάλα γεγονότα της εκάστοτε πολιτικής επικαιρότητας: στη «Δεξιά τσέπη του ράσου» είναι ο θάνατος του αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου, στο «Λαγού μαλλί» το διάγγελμα του Καστελλόριζου, στο «Ζουμί του πετεινού» οι επισκέψεις της τρόικας και στο «Στου Θεού το μάτι» οι εκλογές του 2012. Στη συνέχεια ο Μακριδάκης έδωσε δυο βιβλία χωρίς τέτοιες αναφορές («Αντί στεφάνου» και «Η πρώτη φλέβα») και τώρα επανέρχεται στο προηγούμενο σχήμα αλλά με ουσιαστικές διαφορές.

Καταρχάς, το «Όλα για καλό» δεν είναι νουβέλα αλλά μυθιστόρημα -όχι μόνο εξαιτίας της έκτασης (230 σελίδες αντί για 100-110) αλλά και με βάση την πλοκή. Έπειτα, ενώ στις προηγούμενες νουβέλες η εξωτερική πολιτική επικαιρότητα αποτελούσε απλώς το κάδρο, εδώ παίρνει κεντρική θέση και καθορίζει την πλοκή. Και η επικαιρότητα αυτή, όπως υποδηλώνει και το εξώφυλλο, δεν είναι άλλη από την προσφυγική κρίση, τις μαζικές αφίξεις προσφύγων σε κάποιο νησί του Αιγαίου πάνω σε καρυδότσουφλα της συμφοράς. Ο τόπος δεν δηλώνεται με σαφήνεια, αλλά είναι η Χίος. Ο χρόνος δηλώνεται, 11 με 15 του Δεκέμβρη -του 2015 συμπεραίνουμε. Υπάρχουν βέβαια και οι αφηγήσεις των ηρώων, που μας πηγαίνουν μερικούς μήνες ή και πολλά χρόνια πίσω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in πρόσφυγες, Όχι στα λεξικά, Μυθιστόρημα, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 166 Σχόλια »

Τι κάνει ο ναμικιόρης;

Posted by sarant στο 6 Απρίλιος, 2017

Εννοώ, τι σημαίνει η λέξη; Θα μου πείτε, γιατί δεν ανοίγεις ένα λεξικό να δεις τη σημασία της; Θα σας απαντήσω ότι ασφαλώς αυτή είναι η ενδεδειγμένη μέθοδος, αλλά υπάρχει ένα προβληματάκι.

Βλέπετε, κανένα από τα μεγάλα λεξικά μας δεν καταγράφει τη λέξη, ούτε τα νεότερα ούτε τα παλιά -εκείνος ο Δημητράκος που διαφήμιζε πως είναι λεξικό «όλης» της ελληνικής και καταγράφει ευλαβικά όλα τα σαρίδια του Ησυχίου, ακόμα και τις λάθος γραφές, απαξιεί (σικ) να καταχωρήσει λαϊκές λέξεις πολύ κοινότερες από τον ναμικιόρη.

Ότι ο ναμικιόρης δεν βρίσκεται στα λεξικά μας το ήξερα, και όταν έφτιαχνα το βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται συμπεριέλαβα μέσα και αυτή τη λέξη -αναφέροντας τη σημασία που ήξερα, και που την είχα διασταυρώσει με διάφορα γλωσσάρια, ότι ναμικιόρης είναι ο αχάριστος. Οπότε, προς τι το σημερινό άρθρο;

Τις προάλλες, μια φίλη σχολίασε στο Φέισμπουκ: Σαν δεν ντρέπεται, ο αναμικιόρης!

Αναμικιόρης είναι παραλλαγή του ναμικιόρη. Η ανάπτυξη τέτοιου προτακτικού α-, όχι στερητικού βέβαια, είναι πολύ συνηθισμένο φαινόμενο, συνήθως σε θηλυκά ουσιαστικά (αλησμονιά, αμασχάλη, απαλάμη, αλυγαριά) αλλά όχι μόνο (αράθυμος). Στα αρσενικά, το α- προκύπτει από συνεκφορά με το αόριστο άρθρο (είδα ένα ναμικιόρη, έναναμικιόρη, έν’ αναμικιόρη).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , , , | 167 Σχόλια »

Ο χουμάς και τα θρέμπελα του Π. Πολάκη

Posted by sarant στο 7 Ιουλίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένα σε δυο ιδιωματικές λέξεις, από εκείνες που το ιστολόγιο αρέσκεται να σχολιάζει, και να ελέγχει, μέσα από τα σχόλιά σας, αν και κατά πόσο εξακολουθούν να ακούγονται. Εννοώ λέξεις που τα γενικά λεξικά δεν τις έχουν, είτε επειδή είναι μισοξεχασμένες είτε επειδή είναι ιδιωματικές, άλλοτε εντοπιζόμενες σε μία μόνο περιοχή του ελληνόφωνου χώρου και άλλοτε σε περισσότερες. Τέτοιες άλλωστε λέξεις έχω συμπεριλάβει στο βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, αρκετές από τις οποίες τις έχω παρουσιάσει εδώ.

Τις δυο σημερινές λέξεις δεν τις έχω βάλει στο βιβλίο, για τον απλό λόγο ότι το 2011 αγνοούσα την ύπαρξή τους. Ήρθαν και οι δυο φευγαλέα στην επικαιρότητα πρόσφατα, όταν τις χρησιμοποίησε ο υφυπουργός Υγείας Παύλος Πολάκης. Ο Πολάκης είναι Κρητικός (νομίζω Σφακιανός) και η μία από τις λέξεις είναι σίγουρα κρητική -για την άλλη δεν είμαι και τόσο βέβαιος αλλά θα περιμένω τα σχόλιά σας.

Επειδή εδώ λεξιλογούμε, δεν θα εστιάσω τη συζήτηση στον υφυπουργό, μόνο για να πω ότι ένα μόνο πράγμα με έχει ενοχλήσει πολύ στη δημόσια παρουσία του, ενώ άλλα, για τα οποία έχει δεχτεί κριτική, είτε με αφήνουν αδιάφορο είτε τα επιδοκιμάζω. Και αυτό το ένα είναι ότι, όπως γράφτηκε, άναψε τσιγάρο σε σύσκεψη του υπουργείου, σε κλειστό δημόσιο χώρο. Αλλά ούτε σε αυτό θέλω να σταθώ, διότι ξέρω (και ως πρώην καπνιστής) ότι το κάπνισμα εξάπτει τα πάθη και ότι όσοι καπνίζουν αδυνατούν, στην πλειοψηφία τους, να σκεφτούν λογικά για το θέμα αυτό -θα προτιμούσα λοιπόν σήμερα να εστιαστούμε στον χουμά και στα θρέμπελα.

Ο χουμάς είναι η λέξη που ακούστηκε πιο πρόσφατα, και που τη συζητήσαμε και στα σχόλια του άρθρου εκείνης της ημέρας.

Πράγματι, σε συζήτηση στη Βουλή και σε έντονη αντιπαράθεση με την αντιπολίτευση, ο υφυπουργός είπε ότι οι προηγούμενες κυβερνήσεις «τα κάνανε χουμά» στον τομέα της υγείας, και αμέσως μετά εξήγησε πως «είναι αυτό που μένει όταν βγαίνει το τυρί, το άχρηστο».

(Στο βίντεο της συζήτησης η ατάκα με τον χουμά είναι περιπου στο 14′. Σπό το 9ο λεπτό και μετά ακούγονται και άλλες ενδιαφέρουσες λέξεις, όπως ο μπέτης = το στήθος, αν και μου φάνηκε πιο ενδιαφέρουσα η ανάλυση των πρώτων 9 λεπτών κι ας μην έχει αιχμές ή δύσκολες λέξεις).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Ντοπιολαλιές, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 270 Σχόλια »

Τασία Βενέτη, Πέντε μικροδιηγήματα του χιονιού

Posted by sarant στο 19 Ιουνίου, 2016

touxioniouΤο άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο επειδή τούτο το σαββατοκύριακο έχω… αγωνιστικές υποχρεώσεις.

Σκέφτηκα να βάλω κάτι λογοτεχνικό να διαβάσουμε και η φίλη μας η Μαρία είχε την ιδέα να προτείνει και την καλή διάθεση να πληκτρολογήσει πέντε σύντομα διηγήματα από τη συλλογή «Του χιονιού» της Τασίας Βενέτη που εκδόθηκε το 2013 από τον φιλικό εκδοτικο οίκο «Το Ροδακιό».

Η συλλογή «Του χιονιού» έχει έντονο ηπειρώτικο χρώμα. Τα διηγήματα έχουν και λεξιλογικό ενδιαφέρον αφού βρίσκουμε αρκετές λέξεις της ηπειρώτικης ντοπιολαλιάς -γι’ αυτό στο τέλος εξηγώ όσες δεν θα βρείτε στα σύγχρονα λεξικά. Κάποιες από αυτές τις επισημαίνει και το Γλωσσάρι που υπάρχει στο τέλος του βιβλίου.

Τα διηγήματα που διάλεξε η Μαρία να μας παρουσιάσει είναι σύντομα, αν και στο βιβλίο υπάρχουν και άλλα πιο εκτενή. Νομίζω ότι και τα πέντε ικανοποιούν τις προδιαγραφές για να χαρακτηριστούν «ιστορίες μπονζάι», όπως ονομάζει τα μικροδιηγήματα ο φίλος Γιάννης Πατίλης, που έχει ασχοληθεί πολύ με το είδος και έχει ιστολόγιο με τέτοιες ιστορίες. Αλλά δεν βλέπω να ανθολογεί ιστορίες της Τασίας Βενέτη.

Ας δούμε τα διηγήματα

Τασία Βενέτη, Του χιονιού, Το Ροδακιό 2013

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 110 Σχόλια »

Τα ντράβαλα του ταξιδιού

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι «επαυξημένη αναδημοσίευση» ενός παλιότερου, που το θυμήθηκα επειδή έτυχε να συζητηθεί στο slang.gr. Να πω με την ευκαιρία ότι το συλλογικό λεξικό-φόρουμ slang.gr, που έχω τη χαρά να είμαι (μάλλον ανενεργό) μέλος του, πρόσφατα άλλαξε εντελώς τη σχεδίαση του ιστοτόπου του και συνεχίζει τόσα χρόνια την καταπληκτική δουλειά του, παρά τις επιμέρους ενστάσεις που μπορεί να έχει κανείς για το μοντέλο λειτουργίας του. Ένας άλλος λόγος για τη σημερινή δημοσίευση είναι ότι το παλιότερο άρθρο, που κατά σύμπτωση είχε δημοσιευτεί τέτοια ακριβώς μέρα πριν από τέσσερα χρόνια, δεν είχε σχολιαστεί και τόσο, οπότε ίσως δεν θα το θυμούνται πολύ καλά όσοι το διαβάσουν σήμερα.

Το ιστολόγιο ασχολείται με τις λέξεις και με τα ταξίδια τους, όμως σήμερα θα κάνουμε κάτι πιο αυτοαναφορικό, ένα ταξίδι με αφετηρία, ακριβώς, τη λέξη ‘ταξίδι’.

Το ταξίδι είναι υποκοριστικό του ‘τάξις’, λέξης πολυσήμαντης και στα αρχαία και στα νέα, που μεταξύ άλλων σήμαινε τη διάταξη, τον τρόπο παράταξης των στρατιωτών εν όψει της μάχης. Το ‘ταξίδιον’ ή ‘ταξείδιον’ λοιπόν (συνήθως οι αρχαίοι το έγραφαν με -ει- και ίσως το έχετε δει έτσι σε παλιότερα κείμενα, όπως στο Μόνον της ζωής του ταξείδιον του Βιζυηνού) σήμαινε αρχικά την εκστρατεία. Σιγά-σιγά, η λέξη άρχισε να χρησιμοποιείται και για άλλες οργανωμένες μετακινήσεις, μη στρατιωτικές, για να φτάσει, στα μεσαιωνικά χρόνια, στη σημερινή σημασία.

Κι επειδή το ελληνικό ταξίδι του ταξιδιού δεν είναι και τόσο συναρπαστικό, ας δούμε τι γίνεται σε άλλες γλώσσες. Το γαλλικό voyage (όπως και το ιταλικό viaggio ή το ισπανικό viaje) προέρχεται από το λατινικό viaticus που είναι παράγωγο του via (δρόμος) και που σήμαινε αρχικά μεν τις αναγκαίες προμήθειες που έπρεπε να πάρει κανείς μαζί του για να βγει στο δρόμο, για να ταξιδέψει, και μετά το ταξίδι καθαυτό. Το γερμανικό Reise πάλι, προέρχεται από μια παλαιογερμανική ρίζα risan, από την οποία και το αγγλικό rise, που σήμαινε «σηκώνομαι». Και πάλι, μάλλον βαρετές ετυμολογίες, αλλά έχω φυλάξει το καλύτερο για το τέλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 89 Σχόλια »

Ταν ή νταν;

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2015

Σε τι άραγε να αναφέρεται ο τίτλος του σημερινού σημειώματος; Το μυαλό μας μπορεί να πάει στο «ή ταν ή επί τας», στο νταν της καμπάνας αλλά και στα νταν που συνοδεύουν τη μαύρη ζώνη στο τζούντο, όμως δεν θέλω να ξεστρατίσουμε, διότι το άρθρο έχει ένα μάλλον πιο πεζό θέμα, τη γραμματική και την κλίση του μεσοπαθητικού παρατατικού. Κανονικά θα έπρεπε να διατυπώσω τον τίτλο με παύλες: -ταν ή -νταν, και τότε θα καταλαβαίνατε ότι εννοώ τις καταλήξεις του τρίτου προσώπου.

Λοιπόν, στον μεσοπαθητικό παρατατικό, κανονικά το τρίτο ενικό πρόσωπο έχει κατάληξη -ταν και το τρίτο πληθυντικό -νταν, με τον τόνο να ανεβαίνει. Αυτός ερχόταν, αυτοί έρχονταν. Σε σχέση με το τρίτο πληθυντικό, ας μην συζητήσουμε τώρα τις πολλές παραλλαγές που μπορεί να υπάρχουν, δηλαδή ερχόντανε, ερχόντουσαν ή το μωραΐτικο ερχόσαντε, διότι θα χαθούμε, ας περιοριστούμε στο «στάνταρ» ζευγάρι.

Ωστόσο, αυτό το σχήμα (ταν – νταν, ας το πούμε), ενώ είναι το κυρίαρχο, δεν είναι το μοναδικό. Σε ένα σχόλιο στη Λεξιλογία, το οποίο με έσπρωξε να γράψω το σημερινό άρθρο, μια καλή φίλη παρατήρησε ότι ο ευθυμογράφος Νίκος Ζαχαριάδης του Πρόταγκον χρησιμοποιεί συστηματικά στο τρίτο ενικό πρόσωπο τύπους που κανονικά είναι του πληθυντικού, σε -νταν, δηλαδή:

Η αναμονή τόσων χρόνων, δικαιώνονταν.
Καθώς ο νέος «Δημοσθένης» (ναι, έτσι αισθάνονταν) κάθονταν στη θέση του.

Αυτός δικαιώνονταν, αυτός αισθάνονταν, αυτός κάθονταν. Κανονικά, στη δική μου μητρική διάλεκτο, που τυχαίνει να είναι και η επικρατέστερη, οι τύποι αυτοί δεν στέκουν, εγώ θα έλεγα: αυτός αισθανόταν, αυτός δικαιωνόταν, αυτός καθόταν.

Ωστόσο, ξέρω ότι ο τύπος με -νταν στο τρίτο ενικό δεν είναι μια τυχαία απόκλιση, ότι υπάρχουν ελληνικές διάλεκτοι όπου αυτός είναι ο κανονικός τύπος. Δυστυχώς δεν έχω πρόχειρο κανένα διαλεκτολογικό σύγγραμμα, αλλά υποθέτω ότι αυτό συμβαίνει τουλάχιστον στα ηπειρώτικα, αφού το βρίσκω όχι μόνο στον Κρυστάλλη, π.χ.: Κι ο αχός του ακόμα, κι αυτός έρχονταν λυπητερός και βραχνός

αλλά και, συνεχώς, στον Κοτζιούλα. Από το ημερολόγιό του, που ελπίζω να εκδοθεί μεσοπρόθεσμα, ξεσηκώνω ένα απόσπασμα, με μεταφορά λαϊκού λόγου:

Εγώ το δοκήθηκα πως θα χάνονταν ο μακαρίτης, είπε στο τέλος κι η χήρα του, μια μικρόσωμη γυναικούλα που είχε σωθεί θαρρείς απ’ την αδιάκοπη εργασία. Είχα ιδεί τρεις μέρες πριν ένα είνορο σημαδιακό. Βρίσκομουν, λέει, σ’ ένα χωράφι μας, απάνω στη Λαζινιά, κι αυτό ξεκόβονταν κι έφευγε απ’ την κάτω μεριά, όλο έφευγε. Στο τέλος ξεκόπηκε πολύς τόπος απ’ τον πάτο και διάβηκε κάτω, αυτό ήταν. Από τότε κατάλαβα πώς θα χάνονταν ο άνθρωπός μας.

Από άλλα κείμενα του Κοτζιούλα βλέπω ότι χρησιμοποιεί τον ίδιο τύπο (π.χ. χάνονταν) και για το γ’ πληθυντικό, άρα έχει το σχήμα νταν-νταν. (Αυτός έρχονταν / αυτοί έρχονταν).

Το ίδιο σχήμα το βρίσκουμε και στην Πηνελόπη Δέλτα, όπως επισήμανε ο φίλος Εαρίων, η οποία χρησιμοποιεί συστηματικά τον τύπο «αυτός έρχουνταν» (για το -ου- περισσότερα παρακάτω).

Υπάρχει όμως και η αντίστροφη τάση, αν και είναι σπανιότερη: να χρησιμοποιείται, δηλαδή, ο τύπος του γ’ ενικού και για τον πληθυντικό, δηλαδή αυτοί ερχόταν, αυτοί καθόταν. Ένα παράδειγμα βρίσκω πρόχειρα σε διήγημα στη λαρισινή εφημερίδα Ελευθερία: Άλλες φορές, τα καλοκαίρια, οι άντρες καθόταν ως το ξημέρωμα στην πλατεία.

Αυτό θα το πούμε σχήμα ταν-ταν, αλλά δεν ξέρω αν εντοπίζεται στη θεσσαλική διάλεκτο.

Δεν έχω βρει ακόμα κάποια διάλεκτο ή έστω και κάποιον άνθρωπο που να χρησιμοποιεί συστηματικά το εντελώς αντίστροφο με την επικρατούσα τάση σχήμα, το νταν-ταν, δηλαδή, ας πούμε: αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν. Αναρωτιέμαι αν υπάρχει.

Οπότε, έχουμε τα τέσσερα σχήματα για τον μεσοπαθητικό παρατατικό:

Α. αυτός καθόταν και αυτοί κάθονταν (ταν-νταν)

Β. αυτός κάθονταν και αυτοί κάθονταν (νταν-νταν)

Γ. αυτός καθόταν και αυτοί καθόταν (ταν-ταν)

Δ. αυτός κάθονταν και αυτοί καθόταν (νταν-ταν).

Θα με υποχρεώσετε αν, στα σχόλιά σας, αναφέρετε ποιο σχήμα χρησιμοποιείτε εσείς, ιδίως αν χρησιμοποιείτε κάποιο άλλο εκτός από το Α.

Υπάρχει βέβαια και μία κατηγορία ρημάτων όπου η επίσημη γραμματική συνιστά τη χρήση του τύπου του γ’ πληθυντικού και για το ενικό. Πρόκειται για τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας ομάδας Β’ (κατά την κατάταξη της γραμματικής Holton-Mackridge-Φιλιππάκη), δηλαδή τα ρήματα σαν το «θεωρούμαι», που ίσως αξίζουν χωριστό άρθρο, μια και για το τρίτο πρόσωπο του παρατατικού ερίζουν τουλάχιστον πέντε τύποι, κατά σειρά φθίνουσας λογιότητας:

* εθεωρείτο

* θεωρείτο

* θεωρούταν

* θεωρούνταν

* θεωριόταν

Προφανώς, εξαρτάται και από τη λογιότητα του ρήματος, πιο εύκολα θα πεις «αρνιόταν» ή και «χρησιμοποιόταν» παρά «θεωριόταν» ή (καθόλου) «στεριόταν». Αλλά δεν θέλω να συζητήσω τώρα αυτό το θέμα, που το έχουμε άλλωστε συζητήσει στο παρελθόν και θα το συζητήσουμε, είμαι βέβαιος, ξανά στο μέλλον.

Επισημαίνω απλώς ότι η σύσταση της Γραμματικής H-M-Φ (σελ. 141), αλλά και του Μπαμπινιώτη, είναι να χρησιμοποιείται ο τύπος του γ’ πληθυντικού και στο ενικό: αυτός θεωρούνταν. Για κάποιο λόγο που δεν τον ξέρω, δεν αναφέρουν καν το «αυτός θεωρούταν».

Και κλείνω με το «έρχουνταν» της Πηνελόπης Δέλτα, αντί για «έρχονταν». Αυτό το «ου» ήταν πολύ συχνότερο πριν απο 100 χρόνια, και για τον ενεστώτα: έρχουμαι, χαίρουνται, έρχουνταν. Αν κοιτάξετε κείμενα των αρχών του 20ού αιώνα θα το βρείτε να είναι ο επικρατέστερος τύπος, όχι μόνο σε δημοτικά τραγούδια ή στον Καζαντζάκη, αλλά και σε όλους τους δημοτικιστές μέχρι και τους νεότερους (π.χ. Καραγάτσης), όπως επίσης και στον λαϊκό λόγο που διασώζεται π.χ. στους διαλόγους του Παπαδιαμάντη ή στα θεατρικά ή στην επιστολογραφία.

Αυτό το «έρχουμαι» σήμερα πρέπει να ακούγεται χωριάτικο γι’ αυτό και υποθέτω ότι ελάχιστα χρησιμοποιείται σε ζωντανό σημερινό λόγο -όμως μπορεί να πέφτω έξω και περιμένω να με διορθώσετε.

Και ενώ σήμερα το ου ακούγεται πολύ περισσότερο απ’ ό,τι παλιότερα στο πρώτο πληθυντικό του ενεστώτα (δηλ. ο τύπος «εμείς έχουμε» παλιότερα ήταν μοιρασμένος με το «εμείς έχομε», ενώ σήμερα οι «χουμιστές» είναι πολύ περισσότεροι αν και υπάρχουν ακόμα «χομιστές» όπως και εδώ στο ιστολόγιο), στην παθητική φωνή έχει υποχωρήσει σαφέστατα. Περίεργο πράγμα η γλώσσα, δεν μπαίνει σε καλούπια, τα φτιάχνει.

 

 

 

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ντοπιολαλιές, Σφυγμομετρήσεις | Με ετικέτα: , , , | 151 Σχόλια »

Τα παράξενα κρητικά επιρρήματα

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2015

Τα κρητικά, μαζί με τα κυπριακά, πρέπει να είναι η πιο συγκροτημένη και πλούσια από τις ελληνικές διαλέκτους που είναι άμεσα κατανοητές από τον ομιλητή της κοινής ελληνικής (εξαιρώ δηλαδή ποντιακά και τσακώνικα). Κάτι που μου έχει κάνει εντύπωση σε σχέση με το διαλεκτικό λεξιλόγιο των κρητικών, αν και μπορεί να λαθεύω, είναι πως (μου φαίνεται ότι) έχουν πολλά επιρρήματα που διαφέρουν από την κοινή ελληνική. Το διαλεκτικό λεξιλόγιο θα περίμενα να διαφοροποιείται κυρίως στα ουσιαστικά, λιγότερο στα ρήματα και ακόμα λιγότερο στα επιρρήματα, βλέπω όμως ότι στα κρητικά υπάρχουν πολλά επιρρήματα που δεν τα έχει η κοινή ελληνική (και αντίστροφα: επιρρήματα της κοινής δεν τα έχει το κρητικό ιδίωμα).

Είχα αναφέρει καναδυό φορές σε σχόλια ότι θέλω κάποτε να γράψω ένα άρθρο για τα κρητικά επιρρήματα, αλλά το ανέβαλλα, μέχρι που ο φίλος Δημήτρης Ραπτάκης μού έστειλε μια πραγματεία, του Μιχάλη Καυκαλά, με τίτλο «Τα επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου, ολόκληρο βιβλίο 230 σελίδων. Οπότε δεν έχω πια δικαιολογία, κι έτσι στο άρθρο αυτό θα παρουσιάσω δεκαοχτώ επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου που δεν τα έχει η κοινή νέα ελληνική.

Μερικά είναι δάνεια από τα ενετικά/ιταλικά ή από τα τουρκικά, άλλα είναι από τα αρχαία. Δεν διάλεξα μόνο γνωστά επιρρήματα, πάντως απέφυγα τα πολύ σπάνια. Επίσης απέφυγα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα με την ίδια ακριβώς σημασία. Κατά τα άλλα, η επιλογή έγινε μάλλον αυθαίρετα αλλά νομίζω πως το δείγμα είναι αντιπροσωπευτικό.

Εκτός από το βιβλίο του Καυκαλά, συμβουλεύτηκα και το Γλωσσικό ιδίωμα της Ανατολικής Κρήτης, του Μανώλη Πιτυκάκη και, για τα τουρκικά δάνεια, το βιβλίο του Βασίλη Ορφανού.

1. χάμαι: Αυτό το ήξερα από παλιά και είναι εύκολο να καταλάβουμε τι σημαίνει. Χάμαι θα πει κάτω, καταγής, χάμω. Από το αρχαίο χαμαί, με ανέβασμα του τόνου.

Στον Ερωτόκριτο: χάμαι στη γης εξάπλωσε τση Πάτρας το λιοντάρι (Β1515). Α θέλεις ντρέτα πήγαινε, κι α θέλεις πέφτε χάμαι.

Υπάρχει και η ιδιωματική φράση «χάμαι θωρώ και λέω το», με την οποία ο ομιλητής, που μόλις έχει πει ή ετοιμάζεται να πει κάτι το υβριστικό ή μειωτικό, ζητάει συγνώμη γι’ αυτό, ας πούμε: «Το κοπέλι τουτονά είναι του διαόλου, χάμαι θωρώ και λέω το, και θάχει κακό τέλος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γραμματική, Ετυμολογικά, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Λιτέρα, μια λέξη

Posted by sarant στο 22 Ιανουαρίου, 2015

Τρεις και σήμερα μας μένουν ίσαμε την Κυριακή, όλος ο κόσμος συζητάει τις εκλογές (έχουμε και στοίχημα για την πρόβλεψη των αποτελεσμάτων, δείτε δεξιά), αλλά το ιστολόγιο έρχεται να αποδείξει, με τον πιο παραστατικό τρόπο θα έλεγα, ότι «εμείς εδώ λεξιλογούμε». Θέλω να πω, αντί να δημοσιεύσουμε ένα ακόμα άρθρο για τις εκλογές που έρχονται, ας πούμε για το προβάδισμα και την πιθανή αυτοδυναμία του ΣΥΡΙΖΑ ή για το ντέρμπι της τρίτης θέσης, ή έστω ένα άρθρο για τα λεξιλογικά της προεκλογικής περιόδου (όπως προχτές για την ψαλίδα, που όχι μόνο δεν λέει να κλείσει αλλά όλα δείχνουν πως ανοίγει), το σημερινό άρθρο θα είναι αφιερωμένο σε μια σπάνια λέξη, που ίσως δεν την ξέρετε, τη λέξη λιτέρα.

Βλέπετε, ήθελα μέσα στην εβδομάδα να βάλω ένα «ανεπίκαιρο» άρθρο, κι όταν προχτές πήρα ένα μήνυμα μιας φίλης που με (ξανα)ρωτούσε γι’ αυτή τη λέξη, άδραξα την ευκαιρία -αλλά μην ανησυχείτε, από αύριο η επικαιρότητα θα ξαναπάρει το πάνω χέρι, τουλάχιστον ως την Τρίτη. Θέλω να πω, η επιλογή του άρθρου (και της συγκεκριμένης λέξης) είναι εντελώς τυχαία και, επειδή η λέξη έχει σημασία κάπως μακάβρια, μην σκεφτείτε ότι επίτηδες τη διάλεξα, σαν υπαινιγμό ας πούμε για την επικαιρότητα.

Αλλά, πριν προχωρήσουμε, ένα μικρό κουίζ: τι να σημαίνει τάχα η λέξη «λιτέρα»; (Το κακό είναι ότι γκουγκλίζεται, οπότε προσπαθήστε να τη μαντέψετε).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Λαογραφία, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 78 Σχόλια »

Είκοσι λεσβιακές λέξεις -που όμως ακούγονται και αλλού

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2015

lesv._imer.2015_exofylloΑργία σήμερα, κι αφού υπάρχει μεγαλύτερο περιθώριο για διάβασμα, θα βάλω ένα κάπως πιο εκτενές άρθρο μου, που δημοσιεύτηκε στο «Λεσβιακό ημερολόγιο 2015«, μια έκδοση που κυκλοφορεί κάθε Δεκέμβριο συνεχίζοντας την παλαιά παράδοση των Ημερολογίων που εκδίδονταν στα τέλη του χρόνου με εκλεκτή ποικίλη ύλη. Ανανεώνοντας την παλαιά παράδοση, θα έπρεπε να πω, διότι το Λεσβιακό ημερολόγιο είναι ένα σχετικά πρόσφατο εγχείρημα, που το ξεκίνησε εδώ και πέντε χρόνια ο μυτιληνιός λόγιος Παναγιώτης Σκορδάς σε συνεργασία με τις εκδόσεις «Αιολίδα». (Ο ίδιος μού έστειλε επίσης το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Πρόσωπα που περιέχει 30 συνεντεύξεις που έχει πάρει κατά τη δημοσιογραφική του θητεία, είτε με λόγιους της Μυτιλήνης σαν τον Βαγγέλη Καραγιάννη, τον θείο μου Κώστα Μίσσιο ή τον Αλέξη Πανσέληνο, είτε με συγγραφείς εκτός νησιού, σαν τον Θανάση Βαλτινό, τον Έκτορα Κακναβάτο ή την Άλκη Ζέη -ίσως στο μέλλον βάλω και από αυτό κάποιο απόσπασμα).

Με το Λεσβιακό ημερολόγιο συνεργάζομαι τα τελευταία τρία χρόνια, παίρνοντας κατά κάποιον τρόπο τη σκυτάλη από τον πατέρα μου. Το κείμενο που θα παρουσιάσω εδώ αντλεί βέβαια υλικό από το παλιότερο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, αν και έχω κάνει αρκετές τροποποιήσεις και έχω συντομεύσει αρκετά το κείμενο. Θέση του κειμένου είναι ότι οι θεωρούμενες τοπικές διαλεκτικές λέξεις στην πραγματικότητα ακούγονται σε πολύ μεγάλα τμήματα του ελληνόφωνου χώρου. Ενδιαφέρον θα είχε στα σχόλια να απαριθμούσατε πόσες από τις είκοσι «λεσβιακές» λέξεις χρησιμοποιούνται στο μητρικό σας ιδίωμα.

Πριν προχωρήσω, δυο επισημάνσεις: Καταρχάς, το επίθετο «λεσβιακός», εκτός Μυτιλήνης, πιθανώς να αναφέρεται κυρίως στη γυναικεία ομοερωτικότητα, στις λεσβίες. Εντός Μυτιλήνης, στη Λέσβο. (Τα λεξικά καταχωρούν και τις δυο σημασίες). Πριν από όχι πάρα πολλά χρόνια θυμάμαι τη γιαγιά μου να αναφέρεται σε «Λεσβίες ποιήτριες» εννοώντας ποιήτριες που είχαν γεννηθεί στο νησί, κάτι που σήμερα οι περισσότεροι θα το ερμήνευαν διαφορετικά. Τα σημασιολογικά πεδία αλλάζουν -φαγοκυττάρωση υπάρχει και στην ορολογία.

Δεύτερον, μια αναγγελία: Μεθαύριο Πέμπτη 8 του μηνός, στις 19.30, στο βιβλιοπωλείο Booktalks (Αρτέμιδος 47, Παλαιό Φάληρο) θα συζητήσω με την εκπαιδευτικό Τίνα Κωνσταντάτου για τα βιβλία μου, και ιδίως για τα Λόγια του αέρα. Όσοι γείτονες…

Είκοσι λεσβιακές λέξεις –που όμως ακούγονται και αλλού

Στη Βαβυλωνία του Δημ. Βυζάντιου, ο συγγραφέας βάζει σ’ ένα πανδοχείο ταξιδιώτες φερμένους από τις τέσσερις γωνιές του ελληνόφωνου κόσμου, την εποχή που τελειώνει νικηφόρα η επανάσταση του 21, και εκμεταλλεύεται το άφθονο γέλιο που προκύπτει από τις παρεξηγήσεις, όταν για παράδειγμα ο Κρητικός χρησιμοποιεί τη λέξη «κουράδια» για τα πρόβατα, προσβάλλοντας τον Αρβανίτη που ξέρει την πανελλήνια κακέμφατη σημασία τους. Φυσικά, ο συγγραφέας διογκώνει τις διαφορές και ούτως ή άλλως από τότε πολύ νερό έχει κυλήσει στ’ αυλάκι και ο κάθε ομιλητής, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί τη λέξη της τοπικής διαλέκτου του, ξέρει την αντίστοιχη πανελλήνια. Ακόμα και σήμερα όμως πολλές φορές δοκιμάζει κανείς έκπληξη όταν συνειδητοποιεί ότι μια λέξη με την οποία έχει γαλουχηθεί δεν είναι πανελλήνια, αλλά λέγεται μόνο στη μητρική του διάλεκτο. Για να φέρω ένα προσωπικό παράδειγμα, θεωρούσα πανελλήνια τη λέξη «πρωτοφανήσιμος», για τα πρώτα φρούτα της χρονιάς, και σε ώριμη ηλικία συνειδητοποίησα ότι οι περισσότεροι την αγνοούν και ότι την είχα ξεσηκώσει από τη μυτιληνιά γιαγιά μου.

Για πολλά χρόνια, με την ασφυκτική κυριαρχία της καθαρεύουσας, οι ντοπιολαλιές και οι τοπικές ιδιωματικές λέξεις είχαν περάσει σε ανυποληψία, καθώς κανείς δεν τολμούσε να τις χρησιμοποιήσει στα μεγάλα αστικά κέντρα από φόβο μήπως χαρακτηριστεί χωριάτης, δηλαδή ακαλλιέργητος, απολίτιστος. Ακόμα και σήμερα, που η τάση αυτή έχει υποχωρήσει, και που για όλες σχεδόν τις περιοχές του ελληνόφωνου χώρου έχουν συνταχθεί πολύτιμα συγγράμματα που καταγράφουν και περισώζουν τον τοπικό λεξιλογικό πλούτο, οι τοπικές λέξεις παραμένουν εκτός των μεγάλων λεξικών μας.

Το ενδιαφέρον είναι ότι από τις τοπικές λέξεις που βρίσκει κανείς σε ένα γλωσσάριο π.χ. λεσβιακών λέξεων, στην πραγματικότητα λίγες είναι οι αυστηρά τοπικές, δηλαδή οι λέξεις εκείνες που λέγονται μόνο στη Λέσβο ή έστω στην Αιολίδα. Τις περισσότερες λέξεις θα τις βρούμε να λέγονται και σε άλλες περιοχές, ας πούμε στην Κρήτη, τη Μακεδονία ή την Ήπειρο. Έτσι, χωρίς να είναι πανελλήνιες, αυτές οι λέξεις δεν είναι ακριβώς τοπικές και ίσως πρέπει να χαρακτηριστούν κάπως αλλιώς, ας πούμε πολυπεριφερειακές. Συχνά, δοκιμάζει κανείς έκπληξη όταν αντιλαμβάνεται ότι μια λέξη της τοπικής του διαλέκτου ακούγεται και στην άλλη άκρη της Ελλάδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Μυτιλήνη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 132 Σχόλια »

Ντιάλιθ’ ιμ Χριστάκη

Posted by sarant στο 30 Νοέμβριος, 2014

Δημοσιεύω σήμερα ένα σύντομο, σπαραχτικό διήγημα που έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον, το «Ντιάλιθ’ ιμ Χριστάκη», από την ομώνυμη συλλογή διηγημάτων του Θεσπρωτού συγγραφέα Σωτήρη Δημητρίου (1955-). Πρόκειται για την πρώτη συλλογή διηγημάτων του Δημητρίου (1987) και, αν δεν κάνω λάθος, το βιβλίο είναι σήμερα εξαντλημένο.

Η φίλη Μαρία, που πληκτρολόγησε το διήγημα, έψαξε επίσης και βρήκε πώς αποδίδονται μερικές φράσεις και τραγούδια που είναι στα αλβανικά (ή ανακατεμένα με ελληνικά) -νομίζω μόνο μια λέξη μάς λείπει.

Ζάντζες, ηπειρώτικη λέξη, είναι ιδιοτροπίες, νάζια, καμώματα.
Τσάκινο είναι το λεπτό ξυλαράκι.

Ντιάλιθ’ ιμ Χριστάκη

Από ’να πείσμα την πήρε.

Δεν τον πολυένοιαζε, μα πέσαν να τον φάνε οι δικοί του.

«Καλά, το ’χασες τελείως; Να μπάσουμε σπίτι μας την Αρβανίτω, την τέτοια, την πάντοια;»

Ιδίως οι αδερφές του ήταν κατηγορηματικές:

«Σπίτι μας δεν μπαίνει η παλιοσκιπιτάρ».

Βέβαια, πιο πολύ απ’ τη φυλετική της ιδιότητα τις πείραζε που, όταν έμπαινε στο φούρνο τους, σαν κάτι να ομόρφαινε.

Σε φούρνο λοιπόν τη γνώρισε.

Γερή, νοστιμούλα – ε, θεόφτωχη ήταν μα τα ’χε περασμένα κι αυτός τα τριάντα πέντε.

Δεν μπήκε σε οικογένεια η κοπέλα, μπήκε σε φιδοφωλιά. Μούτρα, μισόλογα, ξεθέωμα στις δουλειές, κι ο άντρας έκανε το πείσμα αδιαφορία. Βολεύτηκε. Τέρμα.

«Και να τ’ αφήσεις αυτά τα μιρ και τα μιρ. Δεν είναι Αρβανιτιά εδώ. Μπήκες σε σπίτι ρύζι καρολίνα. Τ’ άκουσες; Σε κάναμε άνθρωπο.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , | 145 Σχόλια »

Το σελέμι και η χιώνα (συνεργασία Μ. Μαρκάκη)

Posted by sarant στο 24 Νοέμβριος, 2014

Την περασμένη βδομάδα είχαμε ένα άρθρο με κρητικές λέξεις τουρκικής προέλευσης και συνεχίζουμε κρητικά στο σημερινό μας άρθρο, που μου το έστειλε ο Μανώλης Μαρκάκης (παίρνοντας αφορμή από παλιότερο άρθρο του ιστολογίου για το κούρεμα), και παρουσιάζει ένα επεισόδιο από την ιστορία της Κρητικής Πολιτείας, από κείμενο του 1895 που έχει και τα αντισημιτικά στερεότυπα της εποχής εκείνης. Στο τέλος θα λεξιλογήσω.

Κόκκινα δάνεια, κούρεμα, διαγραφή χρέους, ιδιωτικού ή δημόσιου. Αν είναι δυνατόν ! Γίνονται τέτοια πράγματα; (…)

Κι όμως, όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, όχι μόνο έχουν ξαναγίνει τέτοια πράγματα, αλλά και ένα από τα πρώτα εφαρμοσμένα παραδείγματα έγινε εδώ στον τόπο μας, στην Κρήτη.

Στις απαρχές της Κρητικής Πολιτείας, της γνωστής περιόδου της Αυτονομίας υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου, από τα πρώτα νομοθετήματα και μάλιστα με εισήγηση-σύνταξη του Ελ.Βενιζέλου (Εθνάρχη ή προδότη, διαλέξτε…) είναι αυτά «κατά των αισχροκερδών» (υπ΄ αριθμόν 153) και «κατά των κακόπιστων οφειλετών» (υπ’ αριθμόν 154).

Μεταφέρω μια σχετική ιστορία :

Τα χρέη, τα οποία βαρύνουσι και καταθλίβουσι τα ελαιοφόρα χωρία, τα μη παράγοντα επαρκή σιτηρά, δεν παρατηρούνται εις τα χωρία του λεκανοπεδίου Χανδρά. Αν εις αυτά δεν υπάρχωσι οι μεγάλοι των ελαιοφόρων χωρίων κεφαλαιούχοι, οίτινες εφαρμόζοντες και τα περίφημα σελέμια, την απαισιοτέραν ταύτην του εμπορίου μορφήν, υπερπλουτούσι, δεν υπάρχουσιν όμως ουδέ οι των χωρίων πάμπτωχοι, των οποίων και αυτή η πενιχρά καλύβη ανήκει εις τον σελεμιτζήν ελαιοέμπορον.

Σελέμι είναι λέξις τουρκική σημαίνουσα προπώλησις. Εις τι συνίσταται η επαίσχυντος αυτή του εμπορίου μέθοδος καταφαίνεται εκ του επομένου παραδείγματος. Αγοράζων τις επί πιστώσει κριθήν, από την έξωθεν εισαγομένην (η του τόπου παραγωγή δεν επαρκεί εις την κατανάλωσιν), ή άλλα εμπορεύματα αξίας γροσίων 200 (επί παραδείγματι), αναλαμβάνει δια σενετίου (γραμματίου) την υποχρεώσιν να παραδώση «όταν βγή το λάδι» οκάδας 80 εξ αυτού (υπολογίζεται εις το ήμισυ της συνήθους τιμής των 5 γροσίων).

Αν δε εξ αφορίας των ελαιών ή εξ άλλου λόγου δεν παραδωθή το έλαιον, υποχρεούται υπό του υπογραφέντος γραμματίου του να πληρώση αυτό προς την ακεραίαν την τρέχουσαν τιμήν ήτοι προς γρ.5 εκάστην οκάν, καταβαλλών εν όλο 400 γρόσια, το διπλάσιον δηλ. της αξίας του αγορασθέντος εμπορεύματος. Αν δε μηδέ το χρηματικόν τούτο ποσόν κατεβάλη, αναγκάζεται «ν΄αλλάξη σενέτι» και να «κόψη λάδι» πάλιν προς 2 ½ λογιζόμενον, οκάδας 160, υπό τον όρον πάντοτε να πληρώνη αυτό προς γρ.5, αν δεν το παραδώση, καταβαλών εν όλω γρ. 800, ή «ν΄αλλάξη σενέτι» πάλιν και να «κόψη λάδι».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 129 Σχόλια »

Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα

Posted by sarant στο 20 Νοέμβριος, 2014

basorfanΤα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια είναι ένα από τα θέματα που απασχολούν συχνά το ιστολόγιο, γιατί ο γλωσσικός δανεισμός (και αντιδανεισμός) είναι φαινόμενο που με σαγηνεύει. Κατά καιρούς παρουσιάζω εδώ άρθρα για λέξεις που μπήκαν στα ελληνικά από τη μια ή την άλλη γλώσσα ή για ελληνικές λέξεις σε ξένες γλώσσες ή για αντιδάνεια. Για προφανείς λόγους, μεγάλο μέρος των γλωσσικών αυτών δανείων στην ελληνική γλώσσα είναι τουρκικής προέλευσης -και έχω παλιότερα δημοσιεύσει ένα άρθρο με «220 τούρκικες λέξεις«. Το άρθρο εκείνο είχε ένα μειονέκτημα: το λημματολόγιο δεν το είχα καταρτίσει εγώ αλλά, όπως έλεγα, το είχα βρει να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και είχε αρκετά λαθάκια στις εξηγήσεις, καναδυό λέξεις που δεν ήταν τούρκικης προέλευσης, καθώς και αρκετές ελλείψεις. Έχω σκοπό στο μέλλον να φτιάξω ένα άλλο άρθρο με κάπως πληρέστερο κατάλογο, με τουλάχιστον διπλάσιο πλήθος λημμάτων. Να δούμε πότε θα αξιωθώ.

Κι έτσι, πήρα στα χέρια μου με μεγάλη χαρά και πολύ ενδιαφέρον ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, το «Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα» του Βασίλη Ορφανού. Με ενδιαφέρον, διότι και οι διάλεκτοι είναι θέμα που με ενδιαφέρει πολύ. Με χαρά, επειδή ο Βασίλης είναι καλός φίλος και φίλος του ιστολογίου και ήξερα ότι δουλεύει εδώ και χρόνια το βιβλίο αυτό, κι είναι πάντοτε ενθαρρυντικό να βλέπεις τους κόπους να καρποφορούν και να δίνουν τόσο μεστούς καρπούς: το βιβλίο του Βασίλη εκτείνεται σε σχεδόν 600 σελίδες και περιέχει περίπου 3.000 λήμματα, 3.000 λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό γλωσσικό ιδίωμα.

Ο αριθμός αυτός φαίνεται πολύ μεγάλος, αλλά πρέπει να πάρουμε υπόψη δυο παράγοντες: α) Δεν χρησιμοποιούνται σήμερα όλες αυτές οι λέξεις· και πολλές από όσες χρησιμοποιούνται, ακούγονται κυρίως στην ύπαιθρο ή είναι γνωστές μόνο στους γεροντότερους, και β) Ο Ορφανός καταγράφει επισης όλες τις σύνθετες και παράγωγες λέξεις, ακόμα και όταν μόνο το ένα συνθετικό είναι τουρκογενής λέξη (θα δώσω πιο κάτω ένα παράδειγμα). Από την άλλη, δεν περιλαμβάνει λέξεις που, αν και στις πηγές αναφέρονται ως τουρκικά δάνεια, έχουν μπει στη γλώσσα απευθείας απο τα αραβικά, ας πούμε το ζάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 145 Σχόλια »

Το ξώπορτο του πρωθυπουργού

Posted by sarant στο 13 Οκτώβριος, 2014

Αν μου πείτε ότι κακώς ασχολούμαι δεύτερη φορά για το ίδιο θέμα, δηλαδή με τη λέξη «ξώπορτο» που ξεφούρνισε ο πρωθυπουργός κ. Αντώνης Σαμαράς την περασμένη Παρασκευή κατά την ολοκλήρωση της κοινοβουλευτικής συζήτησης για την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση, θα θεωρήσω δικαιολογημένα μεν τα παράπονά σας, αλλά θα σας αντιτείνω ότι για ένα ιστολόγιο που κυρίως λεξιλογεί το θέμα εξακολουθεί να παρουσιάζει ενδιαφέρον, πολύ περισσότερο που δεν είναι λυμένο. Άλλωστε, την πρώτη φορά, στα μεζεδάκια του Σαββάτου, το θέμα το είχα θίξει ακροθιγώς -ή ίσως «ξώπορτα», μια και αφού δεν ξέρουμε (ακόμα) τι ακριβώς σημαίνει η λέξη δεν αποκλείεται να έχει και αυτή τη σημασία.

Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, ο κ. Σαμαράς, σύμφωνα και με την καταγραφή της ομιλίας του, είπε, απευθυνόμενος (φυσικά) προς το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης: Και δεν φτάνουν όλα τα άλλα, κοροϊδεύετε και τον κόσμο. Και το κάνετε με έναν τρόπο ξώπορτο. Η λέξη αυτή προκάλεσε γέλια και επιφωνήματα απορίας, οπότε ο κ. πρωθυπουργός αναφώνησε: Ξώπορτο! Καλά, κανένας δεν είναι από χωριό εδώ πέρα; Δεν υπάρχει κανένας να καταλάβει τι είναι ξώπορτο; Και μετά συνέχισε: Τη μια αρχίζετε μια στροφή στην Εκκλησία. Υποτίθεται! Πήγατε στο ‘Αγιον Όρος. Μέχρι και στο Βατικανό έφτασε η χάρη σας… Αλλά εδώ, στον Αγιασμό, μόλις προχθές, αποφύγατε το σταυρό που σας πρότεινε ο Αρχιεπίσκοπος. Κάντε ό,τι θέλετε, δικαίωμά σας. Τον κόσμο να μη δουλεύετε μόνο

Αν προσπαθήσουμε από τα συμφραζόμενα να καταλάβουμε τι σημαίνει η λέξη, θα δυσκολευτούμε. Πάντως είναι κάτι κακό. Ίσως να σημαίνει «ξεδιάντροπο».

Αν επιστρατεύσουμε την ετυμολογία της λέξης, που μας δείχνει τάχα την αλήθεια για τη σημασία της, θα δούμε ότι προέρχεται απο τις λέξεις «έξω» και «πόρτα», αλλά αυτό δεν θα μας διαφωτίσει και πολύ, γιατί η λέξη έχει πάρει μεταφορική σημασία.

Όμως, ο κ. Σαμαράς είχε χρησιμοποιήσει ξανά τη λέξη «ξώπορτο» ή μάλλον το επίρρημά της, «ξώπορτα», τον Ιούνιο του 2013, στο συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας. Τότε είχε πει: «Στην  ΕΡΤ διέπραξαν σφάλματα όλοι όσοι κυβέρνησαν μέχρι τώρα και επωφελήθηκαν ιδιαίτερα όλοι όσοι δεν κυβέρνησαν. Ασφαλώς και το ΠΑΣΟΚ διόριζε και η ΝΔ διόριζε, αλλά, γιατί μ’ αρέσει να τα λέω όλα ξώπορτα, και οι δύο διόριζαν  κυρίως ανθρώπους της αριστεράς«.

Ας προσπεράσουμε τη θηριώδη αντιστροφή της πραγματικότητας κι ας επικεντρωθούμε στη λέξη «ξώπορτα». Εδώ είναι ολοφάνερο τι σημαίνει: έξω απ’ τα δόντια, με παρρησία, χωρίς υπεκφυγές. Πάντως, είναι κάτι αναντίρρητα θετικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , | 142 Σχόλια »