Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ομόηχα’ Category

Άρχισε το ματς

Posted by sarant στο 26 Αυγούστου, 2022

Κανονικά, το σημερινό άρθρο θα έπρεπε να το δημοσιεύσω την περασμένη Παρασκευή, αλλά δεν μου έκοψε -κάλλιο αργά όμως παρά ποτέ.

Άρχισε το ματς, διότι το περασμένο παρασκευοσαββατοκύριακο άρχισε το πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, η Σουπερλίγκ, που θα φανερώσω τα χρόνια μου αν σας εκμυστηρευτώ ότι εξακολουθώ να τη λέω (μέσα μου) «Άλφα Εθνική».

Το ιστολόγιο συζητάει βεβαίως και τα ποδοσφαιρικά, και μερικές φορές έχουν γίνει και καβγάδες για τα ποδοσφαιρικά σχόλια που παρεμβάλλονται σε άλλα άρθρα, αλλά σήμερα θα γεφυρώσουμε τις δυο μερίδες μια και θα λεξιλογήσουμε ποδοσφαιρικά. Όχι γενικά για το ποδόσφαιρο, το θέμα είναι απέραντο και χρειάζεται σειρά άρθρων για να το καλύψουμε. Έχουμε βέβαια γράψει άρθρο για τα φρασεολογικά του ποδοσφαίρου, καθώς και για τη γεωγραφία της Σούπερ Λιγκ, ενώ παλιότερα είχαμε δει την ιστορία της λέξης πέναλτι, όπως και της λέξης Μουντιάλ.

Το οποίο Μουντιάλ, φέτος, κατά πρωτοφανή παρέκκλιση, δεν παίχτηκε τον Ιούνιο, διότι αποφάσισαν να διεξαχθεί στο Κατάρ, που λιώνει ο ήλιος την πέτρα (τις έχει λιώσει όλες), κι έτσι θα παιχτεί Νοέμβριο-Δεκέμβριο, με αποτέλεσμα το ελληνικό πρωτάθλημα (και όλα τα άλλα φυσικά) να διακοπεί για ένα μήνα και κάτι (από 13/11 έως 21/12). Αλλά το αλ-Μουντιάλ, για να το πω έτσι και να μην το πω Καταραμένο, θα το συζητήσουμε ξανά, όταν έρθει ο καιρός του.

Προς το παρόν, αφού άρχισε το ματς, λέω να συζητήσουμε σήμερα αυτήν ακριβώς τη λέξη, τη λέξη «ματς». Θα μου πείτε, και θα έχετε δίκιο, ότι ο όρος «ματς» δεν αναφέρεται αποκλειστικά σε ποδοσφαιρική συνάντηση, αλλά θα σας απαντήσω ότι τις περισσότερες φορές, όταν λέμε «ματς», αγώνα ποδοσφαίρου εννοούμε. Γι’ αυτό και το ΜΗΛΝΕΓ δίνει τον ορισμό: Ο αθλητικός αγώνας μεταξύ δύο (συνήθ. ποδοσφαιρικών) ομάδων ή μεταξύ δύο αθλητών.

Εξάλλου, και το τραγούδι του Κηλαηδόνη που τον τίτλο του παραφράζω στο σημερινό άρθρο, στο ποδόσφαιρο αναφέρεται:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisement

Posted in ποδόσφαιρο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 96 Σχόλια »

Πληρώνει, παίζει και γράφει…

Posted by sarant στο 9 Αυγούστου, 2022

O τίτλος του σημερινού άρθρου παραπέμπει σε μια παλιά διαφήμιση της Bic: Ξυρίζει, ανάβει και γράφει κι απλουστεύει τη ζωή, έλεγε η διαφήμιση, εννοώντας τα ξυραφάκια, τους αναπτήρες και τα στυλό διαρκείας, τα τρία βασικά προϊοντα της Bic.

Αλλά τι είναι εκείνο που πληρώνει, παίζει και γράφει; Δεν είναι εταιρεία που παράγει τρία προϊόντα, είναι μια λέξη, στην οποία θ’ αφιερωθεί το σημερινό άρθρο.

Για να δωσω μια βοήθεια, την περασμένη βδομάδα είχαμε το άρθρο για το καλαμάρι, τόσο το κεφαλόποδο όσο και το μελανοδοχείο, κι ένας φίλος στο Φέισμπουκ μου παράγγειλε: αφού είπαμε για το χαρτί και το καλαμάρι, δεν βάζεις κι ένα άρθρο για την …., που κι αυτή έχει διπλό και τριπλό ρόλο;

Θα το καταλάβατε, η λέξη που λείπει είναι η πένα -και με την πένα κάποτε γράφαμε, εξακολουθούμε να παίζουμε διάφορα έγχορδα όργανα, ενώ επίσης με πένες πληρώνουμε, δηλαδή χρησιμοποιούμε το σχετικό νόμισμα.

Εδώ όμως αρχίζουν από τα πίσω έδρανα να διατυπώνονται αντιρρήσεις: μία λέξη τα κάνει όλα αυτά ή μήπως έχουμε περισσότερες από μία, ομόγραφες;

Όσοι θυμούνται το σχετικά πρόσφατο άρθρο μας για τις λέξεις-φίλτρα, δηλαδή τις ομόγραφες λέξεις διαφορετικής ετυμολογίας, στα σχόλιά σας είχατε αναφέρει και την περίπτωση της πένας (το άρθρο την είχε, κακώς, παραλείψει).

Πράγματι, στα λεξικά θα βρείτε δύο λήμματα «πένα». Η μία είναι η υποδιαίρεση της στερλίνας. Η άλλη είναι η πένα που κάνει όλα τα άλλα. Τουλάχιστον διά γυμνού οφθαλμού, αυτές οι δυο πένες δεν συνδέονται ετυμολογικά.

Η πένα το νόμισμα είναι, σήμερα, το 1/100 της βρετανικής στερλίνας. Tη βλέπουμε αριστερά με την εικόνα της βασίλισσας Ελισάβετ. Λέω «σήμερα», διότι η υποδιαίρεση της στερλίνας σε 100 πένες είναι κάτι που ισχύει από το 1971. Πρωτύτερα, η λίρα διαιρούταν (σικ, ρε) σε 20 σελίνια και το σελίνι σε 12 πένες, άρα η λίρα είχε 240 πένες. Αλλά τότε η πένα δεν ήταν η χαμηλότερη υποδιαίρεση, μια και εκείνη με τη σειρά της διαιρούταν σε 4 φαρδίνια.

Θα δείξω τα χρόνια μου: στην 6η δημοτικού, που μαθαίναμε τους συμμιγείς αριθμούς, έμαθα για πένες, σελίνια και φαρδίνια, και πώς να πολλαπλασιάζω συμμιγείς, κι έτσι μπορούσα να ξέρω πόσα θα πληρωσω για 4 κιλά πορτοκάλια, αν το 1 κιλό πωλείται προς 6 σελίνια και 8 πενες. Από μια άποψη άχρηστη γνώση διότι όταν τα έμαθα αυτά, αρχές του 1972, το καρολίγγειο σύστημα (με σελίνια και φαρδίνια) είχε ήδη δώσει τη θέση του στο δεκαδικό!

Η αγγλική πένα είναι μεταφορά του αγγλικού penny, το οποίο ανάγεται στο παλαιό αγγλικό penning, που έχει παλαιογερμανική προέλευση, όχι βεβαιωμένη. Σύμφωνα με μια από τις θεωρίες συνδέεται με το λατιν. pannus, ύφασμα, αφού συχνά τα υφάσματα χρησιμοποιούνταν ως νόμισμα. Αν αυτό ισχύει, συνδέεται με το πανί. Το βέβαιο είναι πως από την ίδια ρίζα με την penny προέρχεται το γερμανικό Pfennig, η υποδιαίρεση του πάλαι ποτέ μάρκου. Οι μετανάστες στη Γερμανία τα έλεγαν «φοινίκια».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Νομίσματα, Ομόηχα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 107 Σχόλια »

Λέξεις-φίλτρα, δηλαδή ομόγραφες λέξεις διαφορετικής ετυμολογίας

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2022

Τις προάλλες, είχαμε ένα άρθρο για τις δυο λέξεις «φίλτρο» που υπάρχουν στη γλώσσα μας, δηλαδή από τη μια το ποτό που δίνει μαγικές ιδιότητες, που είναι λέξη ελληνικής ετυμολογίας (από το ρήμα «φιλώ» και το παραγωγικό τέρμα -τρο) και από την άλλη τον ηθμό, που προέρχεται από το ιταλ. filtro.

Η περίπτωση αυτή, να έχουμε ομόγραφες λέξεις διαφορετικής ετυμολογίας είναι μάλλον σπάνια. Λέξεις με περισσότερες από μία σημασίες υπάρχουν πάρα πολλές, και συχνά αυτές λεξικογραφούνται ως διαφορετικά λήμματα σε ένα λεξικό, όμως τις περισσότερες φορές αυτές οι δυο ομόγραφες λέξεις έχουν την ίδια ετυμολογική προέλευση. Για παράδειγμα, διαβήτης είναι και το γεωμετρικό όργανο και η γνωστή ασθένεια. Μπορεί να φαίνονται πολύ μακρινές οι δυο σημασίες, όμως και οι δυο λέξεις ανάγονται στο ρήμα διαβαίνω. Πρώτα σχηματίστηκε η λέξη που δηλώνει το γεωμετρικό όργανο (επειδή ο διαβήτης της γεωμετρίας έχει τεντωμένα σκέλη) και μετά η λέξη που δηλώνει την ασθένεια (κατά το ΛΚΝ επειδή οι πάσχοντες, λόγω συχνουρίας, αναγκάζονται να έχουν τεντωμένα σκέλη). Το ΛΚΝ έχει δύο ξεχωριστά λήμματα, ένα για κάθε σημασία του διαβήτη, το λεξικό Μπαμπινιώτη ένα ενιαίο λήμμα.

Αλλά εμείς στο σημερινό άρθρο δεν θα ασχοληθούμε με αυτές τις ομόγραφες λέξεις, αλλά με τις άλλες, τις λιγότερες, όπου, όπως στο φίλτρο, οι δυο λέξεις του ομόγραφου ζευγαριού έχουν διαφορετική ετυμολογία. Το ερώτημα το έθεσε στα σχόλια πρώτος ο φίλος μας ο Σταύρος, και κάνατε τις πρώτες προτάσεις σας, οπότε είπα να τις συγκεντρώσω και να βάλω και μερικές ακόμα δικές μου, να μην πάει χαμένος ο κόπος.

Λοιπόν, αναζητούμε ζευγάρια λέξεων που να γράφονται με τον ίδιο τρόπο και να έχουν διαφορετική ετυμολογική προέλευση. Αν βρούμε και τριπλέτες, ακόμα καλύτερα.

Για να θέσω τους όρους, ζητάμε λημματικούς τύπους -δηλαδή όπως καταγράφονται οι λέξεις στο λεξικό, στην ονομαστική, ή, προκειμένου για ρήματα, στο πρώτο πρόσωπο του ενεστώτα. Θέλω να πω, δεν μας ενδιαφέρουν περιπτώσεις όπως «ήπια» (τα ήπια μέτρα) – «ήπια» (εγώ ήπια).

Στο παράδειγμα που εφερα παραπάνω, κάποιος θα παρατηρούσε ότι οι δυο τύποι (τα ήπια – εγώ ήπια) γράφονται βέβαια με τον ίδιο τρόπο αλλά δεν είναι ομόηχοι (ή ομώνυμοι όπως λέγονται επίσης) επειδή ο πρώτος προφέρεται κανονικά τρισύλλαβος κι ο δεύτερος δισύλλαβος. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά δεν αποτελεί λόγο αποκλεισμού. Το συγκεκριμένο ζευγάρι αποκλείεται εξαιτίας του περιορισμού σε λημματικούς τύπους, αλλά υπάρχουν άλλα ζευγάρια ομόγραφων λέξεων που δεν είναι πάντοτε ομόηχες (πχ. τούμπα ή βεντέτα, όπως θα δούμε παρακάτω).

Για να βάλω και μια δεύτερη προϋπόθεση, όταν λέω «διαφορετική ετυμολογία» δεν εννοώ μόνο την άμεση αλλά και την απώτερη. Για το λόγο αυτό, στον κατάλογο που ακολουθεί δεν έβαλα το ράντζο, διότι οι δυο ομόγραφες λέξεις (κρεβατάκι – αγρόκτημα) έχουν μεν διαφορετική άμεση προέλευση αλλά τελικά ανάγονται στην ίδια αρχή (περισσότερα στο άρθρο που είχαμε γράψει πέρσι)

Επειδή η συζήτηση ξεκίνησε από τις δυο λέξεις «φίλτρο», τις λέξεις του σημερινού άρθρου, τις ομόγραφες διαφορετικής ετυμολογίας, είπα να τις ονομάσω λέξεις-φίλτρα (όπως κάποτε είχαμε πει για λέξεις-πεταλούδες). Αλλά δίνω και τον περιφραστικό ορισμό για να καταλαβαινόμαστε.

Λοιπόν, πόσες ομόγραφες λέξεις διαφορετικής ετυμολογίας μπορούμε να βρούμε; Εγώ βρήκα τις εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 178 Σχόλια »

Το φίλτρο και το φίλτρο

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2022

Ποιο φίλτρο, θα ρωτήσετε. Βρήκα βέβαια κάπου κι έβαλα μια εικόνα από φίλτρο καφετιέρας για να συνοδέψει το σημερινό άρθρο, αλλά φίλτρα υπάρχουν πολλά και ποικίλα: στα κλιματιστικά, στα αυτοκίνητα, στη φωτογραφία, κι άλλα αμέτρητα -πριν από λίγο καιρό, θυμάμαι, στην ελληνική τηλεόραση έπαιζαν συνεχώς διαφημίσεις για φίλτρα νερού.

Όμως εμείς σήμερα θ’ ασχοληθούμε όχι με ένα, παρά με όλα τα φίλτρα -αλλά από λεξιλογική άποψη. Δηλαδή, με τη λέξη «φίλτρο».

Ή μάλλον, με τη λέξη φίλτρο και με τη λέξη φίλτρο. Τι εννοώ; Θα το εξηγήσω, αλλά καλύτερα να πάρω τα πράγματα με τη σειρά.

Την αφορμή την πήρα από ερώτηση φίλου, που τη μεταφέρω εδώ κοπιπάστε:

Η λέξη φίλτρο

Είναι το ελιξίριο, πχ μαγικό φίλτρο του Πανοραμίξ.
Το φίλτρο της φωτογραφικής μηχανής/κάμερας και σύγχρονων εφαρμογών σε ηλεκτρονικές συσκευές
Αλλά και το πατρικό/μητρικό φίλτρο
Όπως και το φίλτρο του ερκοντισιον/καφετιέρας κλπ

Ποια η σύνδεση άραγε;

Η έννοια του ηθμου, ότι αφήνει μόνο ένα μέρος από ο,τι διέρχεται να περάσει; Ή ίσως ότι φέρνει πάντα κάποια αλλαγή (σε μαγική δύναμη/φυσική ιδιότητα/συμπεριφορά κλπ);

Η απορία του φίλου είναι εύλογη ενώ καλή είναι και η ομαδοποίηση που κάνει -δεν καλύπτει όλα τα φίλτρα, φυσικά, αλλά νομίζω ότι π.χ. το φίλτρο του νερού, που ανέφερα πιο πριν, ή του τσιγάρου, εύλογα μπορούμε να τα θεωρήσουμε συναφή με το φίλτρο του ερκοντίσιον και της καφετιέρας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Ετυμολογικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , | 119 Σχόλια »

Μεζεδάκια χαμένα στη μετάφραση

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2022

Που βέβαια τα λέω έτσι από το απίστευτο γεγονός της παραποίησης μεταφρασμένου κειμένου της δικογραφίας για τη Νοβάρτις, όταν από το ελληνικό μεταφρασμένο κείμενο της κατάθεσης ενός μάρτυρα, όπως είχε προκύψει από επίσημη μετάφραση στη Μεταφραστική Υπηρεσία του ΥΠΕΞ, εξαλείφθηκαν οι αναφορές σε πρόσωπα για τα οποία γινόταν λόγος στο αγγλικό πρωτότυπο, όπως Andreas Loverdos, G. Patoulis, Frouzis ή Maniadakis.

 

Το ιστολόγιό μας εύλογα ενδιαφέρεται για κάθε τι το μεταφραστικό, κι έτσι το απίστευτο αυτό γεγονός το σχολιάσαμε ήδη στα σχόλια του προηγούμενου μεζεδοάρθρου μας, οπότε στο σημερινό μας άρθρο δεν θα σταθούμε τόσο πολύ στο γεγονός καθαυτό, όσο στον απόηχό του.

Διότι βέβαια αυτό το τόσο βολικό «μεταφραστικό λάθος» σχολιάστηκε πολύ στα σόσιαλ, και ακούστηκαν πολλά ωραία.

Ξεχώρισα το έξυπνο μιμίδιο που βλέπετε εδώ, που φαντάζεται πώς θα απέδιδε το Google Translate την αγγλική φράση «Andreas Loverdos».

Έγραψα κι εγώ καναδυό σχόλια, ανάμεσά τους και το εξής:

Όπως το «φιλότιμο» δεν μπορεί να μεταφραστεί από τα ελληνικά σε άλλες γλώσσες, έτσι και το Andreas Loverdos από τα αγγλικά.
Γι’ αυτό και δεν εμφανίστηκε το όνομα του πρώην υπουργού στην επίσημη μετάφραση του ΥΠΕΞ -αυτή είναι η πραγματική αιτία και όλα τα άλλα που λένε, ότι τάχα παραποιήθηκε το κείμενο, είναι συκοφαντίες.

Σχολίασαν και διάφοροι πολιτικοί, ανάμεσά τους και ο (οΘντκ) υπουργός Ανάπτυξης Άδωνης Γεωργιάδης, ο οποίος όμως δεν απέφυγε ένα ορθογραφικό λαθάκι (από αυτά που ο κορέκτορας δεν τα πιάνει) σε ένα γενικά ασύντακτο τιτίβισμα:


Υπάρχει και η ασυμφωνία στην αρχη (ο τρόπος … είναι εντυπωσιακή) αλλά το μάτι πέφτει αμέσως στο «όντως».

Εκ του μη όντος, όμως, κύριε υπουργέ, παρόλο που και ο τύπος «όντως» είναι υπαρκτός.

Φαντάστηκα μάλιστα τον εξής διάλογο:

— Εκ του μη όντως…

— Με όμικρον κ. Υπουργέ

— Όντος με όμικρον θέλει

— Χμμ… αυτό θέλει ωμέγα, κ. Υπουργέ!

— Βάζω ωμέγα δε θέτε, βάζω όμικρον δε θέτε, τι θέτε επιτέλους;

Και για να κλείσουμε τη λοβερδιάδα, μια παρωνυχίδα στην τελευταία απαντηση του ΥΠΕΞ για το φιάσκο. Προσέχω το εξής απόσπασμα:

Τόσο η Μεταφραστική Υπηρεσία, όσο και ο Μεταφραστής δεν κρατούσαν αντίγραφο ούτε του κειμένου που μεταφράστηκε, ούτε της μετάφρασής του.

Χωρίς να υπάρχει λάθος, δεν μου αρέσει. Εγώ γενικά αποφεύγω να χρησιμοποιώ το «τόσο… όσο» με αρνητικές προτάσεις, προτιμώντας τις δομές με «ούτε», αν και εδώ υπάρχει και πιο πέρα «ούτε» οπότε δεν είναι τόσο απλό το θέμα.

Πάντως, εγώ θα έγραφα:

Ούτε η Μεταφραστική Υπηρεσία ούτε ο Μεταφραστής κρατούσαν αντίγραφο του κειμένου που μεταφράστηκε, ούτε της μετάφρασής του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 146 Σχόλια »

Ολιστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2022

Και βέβαια ο λόγος που τα λέω έτσι είναι η αναφορά του πρωθυπουργού μας, σε ομιλία του προς κάποιους νέους, ότι πρέπει να βλέπουν ολιστικά τη ζωή και ότι τα λεφτά, βρε αδερφέ, δεν είναι το παν. Κι έτσι ο όρος «ολιστικά» έγινε ιότροπος στο Τουίτερ και στο Φέισμπουκ. Είδα κάμποσα πετυχημένα αστεία, αλλά πιο πολύ μου άρεσαν κάποια λογοπαίγνια όπως «ο παλιάτσος ολιστής» ή «ολιστής με τις γλαδιόλες».

Και ξεκινάμε τα μεζεδάκια μας με ένα μεταφραστικό μαργαριτάρι που διορθώθηκε, αλλά με τρόπο που μάλλον φανερώνει την άγνοια του συντάκτη.

Ο λόγος για το απίστευτο μακελειό στο δημοτικό σχολείο στο Τέξας, ή μάλλον για τη συζήτηση στις ΗΠΑ σχετικα με το μακελειό αυτό -όπου ένας ρεπουμπλικάνος βουλευτής, βασιζόμενος σε μια πλαστή φωτογραφία που διακινούσαν ακροδεξιοί, δήλωσε, σύμφωνα με το Πρώτο Θέμα, ότι ο φονιάς ήταν «ένας τρανσέξουαλ αριστεριστής παράνομος εξωγήινος».

Γελάσαμε πολύ διαβάζοντάς το και, μοιραία, το μυαλό μας πήγε στον διάσημο εξωγήινο του Υμηττού ο οποίος, σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, είχε συμβουλέψει κάποιον νέο να κάνει αλλαγή φύλου (ή κάτι τέτοιο).

Στην προκείμενη περίπτωση, βέβαια, ο εξωγήινος γεννήθηκε από μεταφραστική ατζαμοσύνη, διότι ο ακροδεξιός βουλευτής είπε It’s a transexual leftist illegal alien.

Στα αγγλικά, alien όμως είναι, απλώς, ο αλλοδαπός -και illegal alien είναι ο επίσημος όρος για τον «παράνομο» μετανάστη.

Τελικα, το διόρθωσαν (αν και το λάθος σώζεται σε αναδημοσιεύσεις), άφησαν το τρανσέξουαλ μόνο στον τίτλο και στο άρθρο έγραψαν:

…ο Γκοσάρ έγραψε στο Twitter ότι ο 18χρονος Σαλβαδόρ Ράμος, που σκότωσε 19 μαθητές και δύο δασκάλες, προτού πέσει νεκρός από τα πυρά ενός συνοριακού φρουρού, ήταν ένας «τρανσέξουαλ αριστεριστής παράνομος ξένος» (σ.σ. χρησιμοποίησε μεταφορικά τη λέξη «alien»).

Όχι, φίλτατε. Δεν χρησιμοποίησε «μεταφορικά» τη λέξη alien ο βουλευτής! Η λέξη σημαίνει, στην κυριολεξία, τον αλλοδαπό, τον ξένο, αυτή ήταν και η αρχική σημασία της -μετά πήρε και τη σημασία του εξωγήινου.

Και κάτι ακόμα, πάλι μεταφραστικό: όταν βλέπουμε στα αμερικάνικα leftist δεν είναι ο αριστεριστής, κι ας έχει -ist! Είναι ο αριστερός.

* Και πάλι από τον Σκάι, ένα δεύτερο μεταφραστικό. Σε άρθρο για τα γλυπτά του Παρθενώνα Βρετανός καθηγητής φέρεται να λέει: «Είναι διάφανα σαφές ότι τα περισσότερα μάρμαρα που πήρε ο Έλγιν, τα πήρε από το μνημείο».

Αυτό μυρίζει κατά λέξη μετάφραση του It is crystal clear that… Όμως στα ελληνικά λέμε «είναι ολοφάνερο», «είναι οφθαλμοφανές», «είναι φως φανάρι» και άλλα πολλά, αναλόγως ύφους.

* Kι αλλο ένα μεταφραστικό, αυτή τη φορά όμως από μηχανάκι, από την αυτόματη μετάφραση του Spotify, αν δεν κάνω λάθος, που προσφέρει, ανάμεσα στ’ άλλα, ταξινόμηση των επεισοδίων «ανά ραντεβού».

Sort by date, βεβαίως!

* Και συνεχίζουμε μεταφραστικά, αλλά εδώ δεν ξέρω αν η μετάφραση έγινε από μηχανάκι ή από άνθρωπο.

Σε άρθρο του Χάφιποστ για το διαιτολόγιο τεσσάρων καρδιολόγων, που ζουν στις ΗΠΑ, διαβάζω ότι ο δρ. Σαμίρ Μέχτα στις 3 μμ συνηθίζει να τρώει, για σνακ, ένα «ευγενικό» μπαρ.

Φανταστείτε ότι το έγραψε αυτό κάποιος συντάκτης και δεν αναρωτήθηκε: Τι γράφω εδωπέρα;

Ή μάλλον αναρωτήθηκε, διότι έτσι εξηγείται ότι έβαλε σε εισαγωγικά τη λέξη «ευγενικό», που σημαίνει ότι κάτι δεν του φάνηκε να είναι εντάξει, μια και αυτός είναι ένας από τους ρόλους των εισαγωγικών, όταν δηλώνουν ότι κάπως έτσι είναι αλλά όχι ακριβώς αλλά πού να ψάχνω τώρα για το ακριβώς σωστό. Όμως το προσπέρασε αγέρωχα, απλώς βάζοντας τη λέξη σε εισαγωγικά.

Τι τρώει λοιπόν ο Δρ. Μέχτα στις 3μμ; Μην του στείλετε μέιλ, υπάρχει το αγγλικό άρθρο για να σας απαντήσει -δεν έχω πρόχειρο το λινκ, αλλά το κοίταξα και λέει Kind bar, που θα πει μια μπάρα δημητριακών της μάρκας Kind –σαν κι αυτές.

Και όχι, δεν είναι ανάγκη να ζεις στις ΗΠΑ ή στην Αγγλία για να το ξέρεις αυτό, αν βάλετε στο γκουγκλ «Kind bar» βγαίνει φάτσα κάρτα η μπάρα της μάρκας αυτής. Αλλά βέβαια με τις αμοιβές των ιστοτόπων, το γκούγκλισμα είναι πολυτέλεια.

Έχει κι άλλα το άρθρο, ας πούμε «ένα στρογγυλό επίπεδο ψωμί … φτιαγμένο από πέτρινο αλεύρι ολικής αλέσεως», που σας τα αφήνω σαν άσκηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 252 Σχόλια »

Μεζεδάκια πριν πάει διακοπές η πανδημία

Posted by sarant στο 16 Απριλίου, 2022

Ο τίτλος του σημερινού μας πολυσυλλεκτικού άρθρου θα μπορούσε να είναι «Λαζαρομεζεδάκια», αλλά τον έχω χρησιμοποιήσει ξανά, αφού κι άλλες χρονιές έτυχε το Σάββατο του Λαζάρου να πέφτει Σάββατο. Οπότε, ακούγοντας τις εξαγγελίες του υπουργού Θ. Πλεύρη, ότι από την 1η Μαΐου καταργούνται όλοι σχεδόν οι πανδημικοί περιορισμοί, που έτσι κι αλλιώς ελάχιστα ελεγχόταν η τήρησή τους εδώ που τα λέμε, είπα να βάλω τον τίτλο»Μεζεδάκια πριν τελειώσει η πανδημία». Μετά όμως είδα ότι αυτή η χαλάρωση θα ισχύει έως τέλη Αυγούστου -άρα, η πανδημία δεν τελειώνει, μονάχα πάει διακοπές. Ραντεβού τον Σεπτέμβρη, που έγραφαν και τα σινεμά, τον παλιό καιρό που έκλειναν το καλοκαίρι.

* Kαι ξεκινάμε με ένα τρανταχτό μεταφραστικό, όχι από άνθρωπο αλλά από μηχανάκι, που έκανε πάταγο στα σόσιαλ τις προηγούμενες μέρες. Καλού κακού, απομακρύνετε τα παιδιά από την οθόνη.

* Πρόκειται για ανάρτηση σε διεθνή ομάδα του Φέισμπουκ, που μεταφράζεται αυτόματα. Το αγγλικό πρωτότυπο ήταν:

Pablo Picasso (Spanish, 1881–1973)
The Cock of the Liberation [Le Coq de la Liberation], 1944
Oil on canvas
39 1/2 × 31 3/4 in. (100.33 × 80.65 cm)
Milwaukee Art Museum

Έχουμε ξαναδεί περιπτώσεις που εντελώς αθώες διατυπώσεις στο πρωτότυπο δίνουν άσεμνες και αστείες μεταφράσεις, ιδίως όταν γίνεται έμμεση μετάφραση (π.χ. πολωνικά –> αγγλικά –> ελληνικά).

Bλέποντας εδώ τον Le Coq de la Liberation να αποδίδεται όχι ο κόκορας αλλά «Ο πούτσος της Απελευθέρωσης» συμπέρανα πως είχαν μεσολαβήσει τα αγγλικά -δεν ήταν δα και δύσκολο, αφού στα αγγλικά η λέξη cock έχει και αυτή τη σημασία. Με τη διαφορά, πως η μετάφραση coq –> cock έγινε από άνθρωπο, και το μηχανάκι ανέλαβε τα υπόλοιπα. (Τον πίνακα αυτόν στην βιβλιογραφία τον βλέπω να αποδίδεται είτε The Cock of the Liberation είτε The Rooster… που δεν θα έδινε αστεία μετάφραση).

Προσέξτε επίσης ότι το μεταφραστήρι μπερδεύει και τη συντομομορφή «in.» και τη μεταφράζει «μέσα.» (διατηρεί την τελεία!) αντί για «ίντσες».

Όπως είπα, η στραβομετάφραση προκάλεσε, εύλογα, μεγάλη θυμηδία στα σόσιαλ. Περισσότεροι από έναν αναρωτήθηκαν πώς μεταφράζεται το Le Coq Sportif.

Πολλοί λοιδόρησαν το Google Translate σε σχόλιά τους, αλλά το αδίκησαν, αφού δεν είχε ευθύνη για το συγκεκριμένο στραβοπάτημα. Αυτές οι αυτόματες μεταφράσεις του Facebook γίνονται με άλλο μεταφραστήρι, πιθανότατα του ίδιου του Φέισμπουκ, που δεν είναι τόσο καλό όσο το Google Translate. (Όχι ότι θέλω να το διαφημίσω, αλλά το Le Coq de la Libération το GT το μεταφράζει «Ο πετεινός της απελευθέρωσης»).

* Ελληνικούρα νέας εσοδείας. Σε άρθρο για τις γαλλικές εκλογές, ο Κ. Στούπας είχε γράψει:

Η σταδιακή μετακίνηση της Λεπέν προς το Κέντρο είναι φανερή και από το περιθώριο που άφησε δεξιά της, το οποίο κάλυψε ο νεοεισελθής Ζεμούρ.

Πρόκειται για διπλή κοτσάνα, αφού το «σωστό λάθος» θα ήταν «*νεοεισελθείς» (κατά το «νεοαφιχθείς», ας πούμε). Έτσι που το γράφει, είναι λιγάκι πιο τραγελαφικό.

Ευτυχώς το είδαν και το διόρθωσαν σε «νεοεισελθών» (βλέπετε, αν έγραφε «νεοφερμένος» θα του έπεφτε η μύτη). Πάντως, έχει μεινει στην αναδημοσίευση σε άλλα σάιτ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Δύο φύλα, Λογοπαίγνια, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 170 Σχόλια »

Αστυνομικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 19 Ιουνίου, 2021

…που λέγονται έτσι επειδή από προχτές συζητάμε για την υπόθεση της αποτρόπαιης δολοφονίας στα Γλυκά Νερά, που φαίνεται πως βρήκε τη λύση της, καθώς ο σύζυγος της Καρολάιν, ο 32χρονος πιλότος, ομολόγησε ότι αυτός τη στραγγάλισε -και ότι όλα όσα είχε πει στην αρχή, για τους τρεις ληστές που μιλούσαν σπαστά ελληνικά ήταν ψέμα. Κι έτσι βρεθήκαμε σαν να διαβάζουμε αστυνομικό μυθιστόρημα.

Με μισόλογα εδώ και πολλές μέρες το έλεγαν σχεδόν όλοι σε διάφορες συζητήσεις, ότι η υπόθεση είχε πολλά κενά, ότι κάτι δεν πάει καλά στην εκδοχή του συζύγου.

Όχι όλοι. Κάποιοι από τις πρώτες μέρες είχαν ξεσπαθώσει προσπαθώντας να αντλήσουν πολιτική υπεραξία από το τραγικό συμβάν και σκορπώντας κηρύγματα μίσους, όπως η θεσσαλονικιά πολιτεύτρια της εικόνας.

Άλλοι έκαναν κήρυγμα υπέρ της νομιμοποίησης της οπλοχρησίας, που υποτίθεται πως θα απέτρεπε το αποτρόπαιο έγκλημα.

Άλλοι επέμεναν να ενοχοποιούν ξένους (και συλλήβδην τους ξένους). Ακόμα και το πρωί της ομολογίας του πιλότου, προχτές δηλαδή, στο δελτίο ειδήσεων του Αντένα κάποιος δημοσιογράφος υποστήριξε ότι «στο στόχαστρο των αρχών βρίσκονται τρία άτομα αλβανικής καταγωγής».

* Τέλος πάντων, προχωράμε στα καθαυτό μεζεδάκια μας.

Η βδομάδα που μας πέρασε ήταν επίσης η εβδομάδα που ξεκίνησαν οι πανελλαδικές εξετάσεις. Στις εξετάσεις αυτές οι περισσότεροι «ουδέτεροι παρατηρητές» προσέχουμε μονάχα (και αν) τα θέματα της Γλώσσας, που είναι και λογικό. Κι εμείς σαν ιστολόγιο γλωσσικού ενδιαφέροντος, εκεί εστιαζόμαστε.

Φέτος, έπεσε ένα τραγούδι του Νίκου Γκάτσου, «Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά». Πάνω στη βιασύνη, κάποιος συνέδεσε το τραγούδι αυτό με το ποίημα «Αμοργός» του Γκάτσου. Κι έτσι διαβάσαμε στο in.gr και αλλού:

Το ποίημα του Νίκου Γκάτσου «Στον Σείριο υπάρχουνε παιδιά» από τη συλλογή «Αμοργός» ήταν το κείμενο στο οποίο διαγωνίστηκαν οι υποψήφιοι των Πανελλαδικών στην Νεολληνική γλώσσα … H «Αμοργός» κυκλοφόρησε το 1943 και προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον καθώς του χάρισε και περίοπτη θέση στο Πάνθεον των ελλήνων ποιητών. Λέγεται ότι το μακρύ αυτό ποίημα γράφτηκε μέσα σε μια νύχτα με το σύστημα της «αυτόματης γραφής», που χρησιμοποιούν οι σουρεαλιστές δημιουργοί.

Αλλά στην Αμοργό που κυκλοφόρησε το 1943 δεν υπάρχει Σείριος, όπως εύστοχα έγραψε η Ναταλί Χατζηαντωνίου, οι στίχοι για τον Σείριο γράφτηκαν πολλές δεκαετίες αργότερα.

* Παραμένοντας στις Πανελλήνιες και στο θέμα της γλώσσας, πρόσεξα ότι δόθηκαν στους υποψηφίους επεξηγήσεις για δύο λέξεις του κειμένου, τις εξής:

εκκόλαψη: (μτφ) η πλήρης διαμόρφωση και εμφάνιση υπό την επίδραση ορισμένου περιβάλλοντος

απαντοχή: το να περιμένει κανείς να συμβεί κάτι, η ελπίδα, η προσδοκία ευνοϊκής εξέλιξης

Συμφωνείτε με τις εξηγήσεις;

* Στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ κάποιος φίλος δημοσίευσε την οθονιά που βλέπετε, από την αγγλική έκδοση του ιστότοπου iefimerida, σε σχέση με το έγκλημα στα Γλυκά Νερά.

Δεν μπόρεσα να το ταυτοποιήσω, ίσως το έχουν τροποποιήσει.

Πάντως, πέρα από το trisha στην αρχή (που μάλλον είναι το trisagion αφού πέρασε από τον κορέκτορα), δεν μπόρεσα να μη χαμογελάσω, όσο κι αν είναι τραγικά τα συμφραζόμενα, με το he is the only martyr (όλα από μας τα πήρανε!) -αλλά και με το «robbery after murder» (ληστεία μετά φόνου!).

* Όμως, εκτός από τις Πανελλήνιες εξετάσεις και την εξιχνίαση του εγκλήματος, μέσα στη βδομάδα είχαμε και τα ματς του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος ποδοσφαίρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, υπερδιόρθωση, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 330 Σχόλια »

Το ξεστοκάρισμα

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2021

Πριν από λίγο καιρό, ο Αλέξης Τσίπρας, μιλώντας σε συνέντευξη για το εμβόλιο της Αστρα Ζένεκα, που οι ελληνικές αρχές το χορηγούσαν και στους νέους, σε αντίθεση με όσα ίσχυαν σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες που το επιφύλασσαν μόνο για μεγαλύτερης ηλικίας πολίτες, είχε πει ότι αυτό έγινε «για να ξεστοκάρουμε».

Τότε, είχε δεχτεί δριμεία κριτική από την κυβέρνηση για τη διατύπωση αυτή, που θεωρήθηκε ότι υπονομεύει την εμπιστοσύνη προς την εμβολιαστική πολιτική.

Αυτό είχε γίνει στα τέλη Απριλίου. Προχτές όμως πολλοί θυμήθηκαν αυτή τη στιχομυθία όταν η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμού άλλαξε την τακτική της και πλέον συνιστά το εμβόλιο ΑΖ (που δεν λέγεται πλέον έτσι, αλλά το παλιό όνομα έχει μείνει) μονάχα στους άνω των 60 πολίτες -με αποτέλεσμα να φέρει σε αμηχανία πάρα πολλούς νεότερους, που είχαν σπεύσει να εμβολιαστούν με το (ξαφνικά επικίνδυνο;) εμβόλιο.

Μάλιστα, κορυφαίοι (εννοώ ως προς την προβολή και το πάθος τους) φιλοκυβερνητικοί σχολιαστές όπως ο Άρης Πορτοσάλτε απόρησαν πώς είναι δυνατό να έρθει «η κυβέρνηση να δικαιώσει τον Αλέξη Τσίπρα που είπε για ξεστοκάρισμα» (εδώ και σε βιντεάκια).

Το θέμα βέβαια δεν είναι αν δικαιώθηκε ο Τσίπρας, αλλά ότι αυτή η παλινωδία υπονομεύει όχι υποθετικά αλλά πραγματικά την εμπιστοσύνη της κοινής γνώμης στην εμβολιαστική πολιτική, αλείφει με βούτυρο το ψωμί των αντιεμβολιαστών, δίνει επιχειρήματα σε κάθε λογής αρνητές, επιβεβαιώνει τις καλοπροαίρετες επιφυλάξεις όσων συμπολιτών μας ανησυχούν και δεν βοηθάει στο να ξεπεράσει η χώρα μας τα πολύ χαμηλά (σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΕΕ) ποσοστά εμβολιασμού που σημειώνονται σε ορισμένες ηλικιακές ομάδες.

Εδώ όμως λεξιλογούμε. Και από αυτή αυστηρά την οπτική γωνία, με βολεύει ότι επανήλθε το «ξεστοκάρισμα» στο προσκήνιο. Διότι ήθελα να γραψω άρθρο για τη λέξη αυτή, αλλά όταν είχε πρωτοειπωθεί, μέσα στη Μεγάλη Βδομάδα, δεν είχα προλάβει -ταξίδευα κιόλας. Οπότε, βρίσκω τώρα την ευκαιρία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Ομόηχα, Πανδημικά | Με ετικέτα: , | 229 Σχόλια »

Τενιστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 12 Ιουνίου, 2021

Που τα λέω βεβαίως έτσι επειδή τις προηγούμενες μέρες η επικαιρότητα σημαδεύτηκε από τις νίκες του Στεφανου Τσιτσιπά και της Μαρίας Σάκκαρη στο τουρνουά Ρολάν Γκαρός στο Παρίσι, όπου για πρώτη φορά δυο Έλληνες αθλητές πέρασαν στα ημιτελικά μεγάλου τουρνουά.

Επιπλέον, τώρα που γράφω, ο Τσιτσιπάς μόλις κέρδισε το πρώτο σετ απέναντι στον Ζβέρεφ και έτσι όπως παίζει είναι φαβορί για να περάσει στον τελικό. Αναμεσα στα πολλά κοινά που έχουν οι δυο αντίπαλοι, είναι πως κατοικούν και οι δυο στο Μόντε Κάρλο, όπως άλλωστε και ο Τζόκοβιτς, όπως και η Σάκκαρη. Θα έχει πολύ καλά προπονητήρια για τένις το πριγκιπάτο, γι’ αυτό το προτιμούν όλοι. Απορώ πώς τα καταφέρνει ο Ναδάλ που μένει ακόμα στη γενέτειρά του, στη Μαγιόρκα.

* Και ξεκινάμε με το τένις. Όχι βεβαια για τα λεξιλογικά του, που θα άξιζαν ιδιαίτερο άρθρο, αλλά για την ορθογραφία της λέξης. Με ρώτησε κάποιος αν γράφουμε τένις ή τέννις. Απάντησα ότι με την επίσημη ορθογραφία, από το 1976, τα δάνεια γράφονται με τον απλούστερο τρόπο, άρα τένις.

Τότε να γράψουμε και «δάνια» είπε ένας άλλος.

Του απάντησα ότι η λέξη δάνεια δεν είναι δάνεια, άρα γράφουμε «δάνεια».

* Και συνεχίζουμε με ένα κρούσμα διπλαρνησιοφοβίας, όπως το είπε φίλος στο Τουίτερ -εμείς το λέμε περιφραστικά, «τρόμο της διπλής άρνησης».

Γράφει ο δημοσιογράφος και βουλευτής Μπάμπης Παπαδημητρίου:

ΟΛΟΙ οι διασωληνομένοι ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ εμβολιαστεί.

Και οι 398 – για πρώτη φορά, μετά την 28/2, κάτω 400 – δεν έχουν την προστασία που σώζει ζωές.

Πέρα από την ανορθογραφία, διότι βέβαια είναι διασωληνωμένοι, τι σημαίνει «Όλοι οι διασωληνωμένοι δεν έχουν εμβολιαστεί»; Και τι σημαίνει «Και οι 398 δεν έχουν προστασία»;

Κατά τη γνώμη μου, σημαίνει «Δεν έχουν όλοι εμβολιαστεί, αλλά ίσως έχουν κάποιοι εμβολιαστεί». «Δεν έχουν προστασία και οι 398, αλλά κάποιοι μπορεί να έχουν».

Αλλά ο κ. Μπάμπης ολοφάνερα θέλει να πει ότι «Κανείς από τους διασωληνωμένους δεν έχει εμβολιαστεί» και «Κανείς από τους 398 δεν έχει προστασία».

Η αποφυγή του «κανείς», από φόβο της διπλής άρνησης, οδηγεί σε ασάφεια -όπως θα θυμούνται και όσοι ακούν την αναγγελία στα αεροπλάνα της Ετζίαν «Το κάπνισμα δεν επιτρέπεται σε όλες τις πτήσεις της Ετζίαν» (αλλά δεν μας λένε σε ποιες επιτρέπεται!)

* Μου γράφει φίλος ότι διάβασε δηλώσεις της αντιδημάρχου Πειραιά, όπου και η φράση «κρίναμε χρήσιμο να αποδεχτούμε την πρόταση του Ομοσπονδιακού προπονητή Ζίου Ζίτσου…» και για ένα δευτερόλεπτο σκέφτηκε ότι είναι πολύ παράξενο όνομα το Ζίος Ζίτσος. Βέβαια αμέσως μετά δινόταν το όνομα του ανθρωπου και δεν υπάρχει κανένα λάθος στο κείμενο, εκτός ίσως από τα κεφαλαία γράμματα που προκάλεσαν και το μπέρδεμα -αλλά ο φίλος μας έκρινε ότι έχει έτσι κι αλλιώς πλάκα. Συμφωνώ.

* Νομανσλάνδη από τα παλιά.

Ο φίλος μας ο Ακίνδυνος, δεινός ανασκαλευτής παλιών εφημερίδων (να το πούμε εφημεριδοδίφης να κάνει και παρήχηση; ), ψάρεψε έναν παλιό κάτοικο Νομανσλάνδης σε εφημερίδα της δεκαετίας του 1980 (Έθνος ή Ελευθεροτυπία, αν κρίνω από τη γραμματοσειρά).

Ο Χάντυμαν Εντ Γκέιν είναι ο κάτοικος της Νομανσλάνδης. Ο φονιάς λεγόταν Ed Gein και έκανε διάφορες μαστοροδουλειές, δηλαδή ήταν handyman. Προφανώς στα αγγλικά θα ήταν Handyman Ed Gein, whose… κι έτσι θεωρήθηκε όνομα -άλλωστε τα συνηθίζουν τα διπλά ονόματα οι Αμερικανοί.

Πέρα από τη νομανσλανδιανή διάσταση, το ειδησάριο έχει κι ένα ακόμα λάθος. Ο φονιάς δεν πέθανε στα 57 αλλά στα 77, όπως μας λέει η Βικιπαίδεια.

* Άκουγα τις προάλλες στο ραδιόφωνο να γίνεται λόγος για τον Εμιλιάνο Ζαπάτα: «αν ζούσε στην Ισπανία, θα τον έλεγαν Θαπάτα, αλλά στη Λατινική Αμερική προφέρεται το ζήτα, Ζαπάτα».

Το πρώτο σκέλος είναι σωστό -εξού και ο Θαπατέρο, ο κάποτε πρωθυπουργός της Ισπανίας. Αλλά στη Λατινική Αμερική (και σε περιοχές της Ισπανίας) δεν προφέρουν Ζ, προφέρουν Σ. (Κάποτε μπορεί να γράψουμε άρθρο για το σεσέο, όπως το λένε).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθλήματα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 305 Σχόλια »

Η μπογιά του μπόγια

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2021

Τις προάλλες, σε κάποιο σχόλιο, ο φίλος μας ο Pedis μας πληροφόρησε ότι σε μια διαδήλωση που έγινε στην Ιταλία για την απεργία πείνας του Δ. Κουφοντίνα πετάχτηκαν τρικάκια, όπως αυτό της φωτογραφίας, που έγραφαν MITSOTAKIS BOIA.

Κι έτσι συνειδητοποιήσαμε πολλοί ότι η λέξη «μπόγιας» στα ελληνικά είναι δάνειο από τα ιταλικά.

Δάνειο, αλλά με αλλαγή σημασίας, διότι στα ελληνικά η σημερινή σημασία της λέξης είναι βεβαίως ο υπάλληλος που ασχολείται με τη σύλληψη και τη συγκέντρωση των αδέσποτων σκύλων. Βέβαια, επειδή τα καθήκοντά του είναι απεχθή, έστω κι αν είναι αναγκαία, μεταφορικά έχει πάρει τη σημασία (λέει το λεξικό) του πολύ αυστηρού ή σκληρού ανθρώπου.

Αλλά δεν είναι αυτή η σημασία στο τρικάκι, στα ιταλικά. Στα ιταλικά boia είναι ο δήμιος και δήμιο αποκαλούσαν τον Μητσοτάκη οι διαδηλωτές που πέταξαν τα τρικάκια (το άλλο σύνθημα που βλέπουμε στην εικόνα λέει «Να μεταφερθεί αμέσως ο Δ.Κ.»).

Έχει όμως και στα ιταλικά η λέξη πάρει πολλές μεταφορικές μειωτικές σημασίες, πράγμα διόλου παράξενο αφού και ο δήμιος ήταν πρόσωπο που το απεχθανόταν ο πολύς κόσμος, ακόμα περισσότερο από τον μπόγια.

Η αλλαγή της σημασίας από τον δήμιο στον υπάλληλο τον επιφορτισμένο με το κυνηγητό των αδέσποτων σκυλιών έγινε στα ελληνικά. Όταν πρωτομπήκε η λέξη στη γλώσσα μας, στα μεσαιωνικά χρόνια, σήμαινε, όπως και στα ιταλικά, δήμιος. Με αυτή τη σημασία τη βρίσκουμε στο Μεσαιωνικό Λεξικό του Κριαρά, όπου ήδη βρίσκουμε και τη μεταφορική σημασία του ελεεινού ανθρώπου.

Άλλωστε, η σημασία «δήμιος» διατηρήθηκε και στα επόμενα χρόνια, τόσο που να καταγράφεται και στο ΛΚΝ (φυσικά με την ένδειξη «παρωχημένο») όπως και στο λεξικό Μπαμπινιώτη και το ΜΗΛΝΕΓ (με την ένδειξη «παλαιότ.»). Βρίσκω, ας πούμε, μυθιστορηματική βιογραφία του Ρήγα, γραμμένη από τον Τάσο Βουρνά το 1956, όπου η λέξη μπόγιας χρησιμοποιείται για τον δήμιο: Σε λίγο ένας τσαούσης τέντωσε τα θυρόφυλλα κι ο μπόγιας με την ακολουθία του μπήκαν στην αυλή. Να πούμε εδώ ότι η λέξη, αν δεν σφάλλω, δεν έχει περάσει στα τουρκικά, όπου ο δήμιος είναι cellat, που έχει δώσει και το ελληνικό «τζελάτης».

Σε παλαιότερα κείμενα βρίσκω επίσης να αναφέρεται ως μπόγιας εκείνος που σκότωνε τα άλογα όταν γερνούσαν. Εικάζω ότι η σημασία εστιάστηκε αποκλειστικά στα αδέσποτα σκυλιά στα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν το πρόβλημα των αδέσποτων λυσσασμένων σκυλιών ήταν οξύτατο στην Αθήνα και σε άλλα αστικά κέντρα (στα Αττικά θα βρείτε πολλά χρονογραφήματα του Βάρναλη για το θέμα).

Και βέβαια στις μέρες μας, που έχει πια πάψει προ πολλού να εμφανίζεται το κάρο του μπόγια στους δρόμους των συνοικιών, η λέξη πρέπει να χρησιμοποιείται λιγότερο -αν και σ’ εμάς τους παλιότερους έχει μείνει η αστεία απειλή «θα φωνάξω να σε μαζέψει ο μπόγιας». Αναρωτιέμαι αν οι νεότεροι χρησιμοποιούν τη λέξη. Αν διαβάζει κανείς ας μας πει.

Όμως, το ταξίδι της λέξης το πιάσαμε από τη μέση. Θέλω να πω, αρκετή έχει ιστορία και η ετυμολογία της ιταλικής λέξης boia που γέννησε τον δικό μας μπόγια. Ο μπόγιας, βλέπετε, είναι αντιδάνειο, έχει απώτερη ελληνική αρχή. Η ιταλική λέξη είναι δάνειο από το λατινικό boja `δερμάτινο κολάρο για βόδια΄ και στη συνέχεια «λουρί, όργανο βασανισμού», που προέρχεται από το ελληνικό  βοεῖαι, πληθυντικός του βοεία `(λουρίδα από) τομάρι βοδιού΄. Ο δανεισμός έγινε στον πληθυντικό, bojae. Τα λουριά και ανάλογα σύνεργα ήταν χρήσιμα στον δήμιο.

Η ελληνική λέξη «βοείαι» είναι αρχικά επίθετο που έγινε ουσιαστικό (όπως ο ποντικός μυς έγινε ποντικός και το νηρόν ύδωρ νηρόν και μετά νερό). Έτσι και εδώ είχαμε «βοεία δορά» αρχικά για το δέρμα του βοδιού και στη συνέχεια για διάφορα αντικείμενα από βοδινό δέρμα πχ ασπίδες ή λουριά κτλ, αλλά συνήθως το «δορά» παραλείπεται. Ήδη στον Όμηρο (Ιλιάδα Ρ389-90), σε μια παρομοίωση για το πώς τραβούσαν τον νεκρό του Πάτροκλου, βρίσκουμε τον ιωνικό τύπο «βοείη»: ὡς δ᾽ ὅτ᾽ ἀνὴρ ταύροιο βοὸς μεγάλοιο βοείην λαοῖσιν δώῃ τανύειν μεθύουσαν ἀλοιφῇ, που το μεταφράζουν Καζαντζάκης και Κακριδής: Πώς όντας πει να δώσει ο μάστορας τρανού βοδιού τομάρι να το τεντώσουν οι καλφάδες του με ξίγκι ποτισμένο.

Οπότε, δεν ξέρω αν αυτό μας περιποιεί τιμή, αλλά ο μπόγιας έχει τρισχιλιετή ρίζα.

Έχουμε κι ένα περίπου ομόηχο του μπόγια ή ίσως δύο στη γλώσσα μας. Το ένα, το λιγότερο προφανές, είναι τα μπόγια, πληθυντικός της λέξης μπόι, που το χρησιμοποιούμε στον πληθυντικό κυρίως για μέτρηση ύψους ή βάθους, π.χ. «στο σημείο εκείνο του ποταμού το νερό φτάνει τα δυο μπόγια». Το μπόι έχει τουρκική ετυμολογία.

Το άλλο, που δεν είναι ακριβώς ομόηχο αφού έχουμε τονισμό σε άλλη συλλαβή, είναι βεβαίως η μπογιά. Κι αυτή τουρκικής προέλευσης, boya.

Ο τίτλος παίζει με τα ομόηχα. Δεν ξέρω αν είναι μπόγιας, ή δήμιος, ο Μητσοτάκης. Θα φανεί. Φοβάμαι μήπως θέλει να γίνει μπόγιας επειδή βλέπει ότι με την κάκιστη πορεία της πανδημίας και της οικονομίας, η σκληρή καταστολή και η πόλωση θα είναι ο μοναδικός τρόπος για να εξακολουθήσει να περνάει η μπογιά του. Αλλά αυτό θα το δούμε…

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 201 Σχόλια »

Μεζεδάκια εν ου παικτοίς

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2021

Ο τίτλος του σημερινού μας πολυσυλλεκτικού άρθρου, θα το μαντέψατε, οφείλεται σε ένα από τα μεζεδάκια της πιατέλας. Θα μπορούσα να βάλω κάποιον τίτλο σχετικόν με την πανδημία, τις μεταλλάξεις, το επικείμενο τρίτο κύμα, θα μπορούσα να πω για το ακορντεόν, τη μαραθώνια συνεδρίαση των λοιμωξιολόγων και το σφίξιμο του λοκντάουν, αλλά σκέφτηκα ότι πανδημικούς τίτλους έχω βάλει πολλούς και θα βάλω κι άλλους στο μέλλον, οπότε ας κάνω σήμερα μιαν ανάπαυλα.

Οπότε, μη θεωρήσετε ότι ο τίτλος είναι έμμεσο σχόλιο για τους χειρισμούς στην αντιμετώπιση της πανδημίας, διότι τον διάλεξα πριν ανακοινωθούν, με μεγάλη καθυστέρηση, τα αυστηρότερα μέτρα εγκλεισμού για Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Βέβαια, δεν θα κλειστούν όλοι μέσα από τις 6 απόψε. Ο πρωθυπουργός θα ταξιδεύει στην Ικαριά (των 4 κρουσμάτων) για να… ελέγξει την πορεία του εμβολιασμού. Ομολογώ ότι τέτοιον κυνισμό δεν τον περίμενα -αλλά όταν ο ηγέτης δεν δίνει το καλό παράδειγμα της στέρησης της ελευθερίας του, πώς να ακολουθήσουν οι πολίτες;

Τελος πάντων, ας αρχίσω με τα μεζεδάκια. Γιατί άραγε τα είπα «εν ου παικτοίς»; Πήρα αφορμή από ένα μαργαριτάρι που δημοσιεύτηκε χτες στο κύριο άρθρο του Μ. Κοττάκη στην Εστία, τη μοναδική εφημερίδα που τυπώνεται σε πολυτονικό, και που θέλει να τονίζει τις διαφορές της από τον υπόλοιπο Τύπο, προβάλλοντας τη μακρά ιστορία της.

Λοιπόν, στο άρθρο αυτό, που βλέπουμε στην εικόνα απόσπασμά του, διαβάζουμε:

«Αντιπολίτευση δεν υπάρχει.Η Κυβέρνηση και τα συγκυβερνώντα συγκροτήματα παίζουν εν ου παικτοίς»

Υποψιάζομαι, όπως υποψιάζεται κι ο φίλος Ακίνδυνος που το ψάρεψε, ότι ο διευθυντής της Εστίας νομίζει ότι «παίζω εν ου παικτοίς» θα πει «παίζω χωρίς αντίπαλο».

Όχι όμως. Η λόγια αυτή φράση, που την κληρονομήσαμε από τους λογίους της ύστερης αρχαιότητας (τη χρησιμοποιούσε πολύ ο Ιωάννης Χρυσόστομος, που ίσως και να την επινόησε, αφού οι πρώτες ανευρέσεις είναι σε δικά του κείμενα), σημαίνει «αστειεύομαι με κάτι σοβαρό, φέρομαι με επιπολαιότητα ενώ οι περιστάσεις είναι κρίσιμες».

Τα «παικτά» είναι αυτά στα οποία επιτρέπεται να παίζει κανείς, τα «ου παικτά» είναι αυτά με τα οποία δεν πρέπει να παίζει κανείς.

Οπότε, όπως καταλαβαίνετε, το πολυτονικό δεν αρκεί για να αποκτήσει κανείς λογιοσύνη. Οι μεταξωτές περισκελίδες θέλουν κι άλλα προσόντα.

* Θυμάμαι με την ευκαιρια μια κωμωδία του 19ου αιώνα (του Καπετανάκη, μάλλον) όπου κάποιος χρησιμοποιεί τη φράση «εν ου παικτοίς» σε μια κοινωνική συναναστροφή, και η συνομιλήτριά του εξοργίζεται («ακούς εκεί να μου πει ότι ενουπαικτώ!).

* Και συνεχίζουμε με μια άλλη έκφραση.

Φίλος στέλνει λινκ για τίτλο άρθρου της Καθημερινής, που μάλιστα ήταν και πρωτοσέλιδο:

Το «ακορντεόν» των μέτρων σπάει νεύρα και ταμεία

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , , | 352 Σχόλια »

Χιονοσκεπή μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Ιανουαρίου, 2021

Τα λέω έτσι διότι και στη Βόρεια Ελλάδα έπεσαν χιόνια αλλά και εδώ όπου βρίσκομαι το έχει στρώσει και το βλέπω από το παράθυρό μου.

Θα μπορούσα ομως να τα πω και «αστυνομοκρατούμενα μεζεδάκια» αφού, πέρα από την εξαγγελία «πανεπιστημιακής αστυνομίας», ο υπουργος Μεταφορών έκανε χτες λόγο για τη δημιουργια «ειδικού αστυνομικού σώματος για τα μέσα μαζικής μεταφοράς» λες και η λύση στο κάθε πρόβλημα να είναι η θέσπιση μιας ειδικής αστυνομίας -σε μια χώρα που ήδη βρίσκεται στη 2η θέση της ΕΕ όσον αφορά τον αριθμό των αστυνομικών αναλογικά προς τους κατοίκους (πρώτη είναι η Κύπρος).

Και επειδή σε κανα μήνα που θα ζεστάνει ο καιρός θα αρχίσουν πολλοί να εξορμούν στη θάλασσα, δεν θα ήταν κακή ιδέα να θεσπιστεί ένα ειδικό αστυνομικό σώμα που θα περιπολεί στις πλαζ και στις παραλίες. Μπορεί μάλιστα να ονομαστεί Baywatch.

Κοντά σ’ αυτό, ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε χτες την αύξηση των προστίμων για παραβίαση των κορονοπεριορισμών στο εξοντωτικό ύψος των 500 ευρώ, κοντά ένα μηνιατικο για πολλούς (στη Γαλλία, με ανώτερο βιοτικό επίπεδο, το αντίστοιχο πρόστιμο είναι 135 ευρώ). Αλλά παρασύρθηκα. Προχωράω στα μεζεδάκια μας.

Και ξεκινάμε με ένα καίριο ορθογραφικο λάθος.

* Δεν ξέρω από ποιο κανάλι είναι η οθονιά, αλλά δεν φαντάζομαι να είχε μήτρα ο ιεράρχης.

(Ο Ησαΐας Σαλώνων ήταν μυημένος στη Φιλική Εταιρεία και έπεσε μαχόμενος πλάι στον Αθανάσιο Διάκο στη μάχη της Αλαμάνας τον Απρίλιο του 1821).

Να τα προσέχουμε τα ομόηχα!

* Η γενικομανία της εβδομάδας σε δήλωση συνδικαλιστή αστυνομικού, ο οποίος διαμαρτύρεται επειδή αφέθηκαν ελεύθεροι οι κατηγορούμενοι για την επίθεση στον πρύτανη της ΑΣΟΕΕ.

Αναφέρει, ελαφρώς ασύντακτα:

Η ίδρυση της πανεπιστημιακής αστυνομίας που έχει εξαγγείλει η κυβέρνηση προκειμένου να υπάρξει τάξη, ασφάλεια εντός των πανεπιστημίων εάν δεν υπάγεται και δεν αναφέρεται αποκλειστικά στα αυτοδιοικούμενα(όπως η πολιτεία θέλει να φτιάξει τα ΑΕΙ) είναι πολύ πιθανόν σε λίγο χρόνο να αναζητούμε κάτι νέο για την ασφάλεια των πανεπιστημίων, το γιατί δεν χρειάζεται ιδιαίτερης ανάλυσης.

Προφανώς μπλέκει το «χρειάζεται» με το «χρήζει», το οποίο πράγματι συντάσσεται με γενική. Δεν πειράζει. Θα προτιμούσα να γνωρίζει το τεκμήριο της αθωότητας και να διακρίνει ότι ελεύθεροι αφέθηκαν όχι «αυτοί που συμμετείχαν στη διαπόμπευση του πρύτανη», όπως γράφει, αλλά «αυτοί που κατηγορούνται ότι συμμετείχαν στη διαπόμπευση του Πρύτανη», κι ας μπερδεύει το «χρήζει» με το «χρειάζεται».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 471 Σχόλια »

Σεπτεμβριανά μεζεδάκια και φέτος

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2020

Τον έχω χρησιμοποιήσει ξανά αυτόν τον τίτλο, πριν από πέντε χρόνια, αλλά δεν έβρισκα άλλον, οπότε τον επανέλαβα. Και για να μη μπερδέψουν οι ιστορικοί του μέλλοντος το άρθρο του 2015 με το σημερινό, πρόσθεσα ένα «και φέτος» στο τέλος.

* Και ξεκινάμε με ένα μεγάλο επίτευγμα της αποκαλυπτικής δημοσιογραφίας.

O Κικίλιας, λέει, αποκάλυψε το φύλλο του μωρού.

Δεν ξέρω πώς αντέδρασε το μωρό, αλλά εγώ όταν έπαιζα πόκα θα εξαγριωνόμουν αν κάποιος, ας ήταν κι ο πατέρας μου, φανέρωνε το φύλλο που κρατούσα.

Αυτά τα πράγματα δεν είναι σωστά και πρέπει να στηλιτεύονται. Καλά κάνει ο ιστότοπος που το βγάζει στη φόρα.

(Πάντως, εχω παρατηρήσει, αν και μπορεί να πέφτω έξω, ότι συχνότερο ορθογραφικό λάθος είναι το περίσσιο Λ (πχ. οι σχέσεις των δύο φύλλων) παρά το λειψό Λ (πχ. πέφτουν τα φύλα). Ίσως επειδή στην αμφιβολία «το πολύ δεν βλάφτει»).

* Μπορεί κάποιος που έχει ιδεοληψίες να γράψει ένα ενδιαφέρον άρθρο; Μπορεί. Ιδού ένα παράδειγμα, ένα άρθρο για το Mpemba effect, δηλαδή την παρατήρηση ότι το ζεστό νερό παγώνει γρηγορότερα από το κρύο. Ονομάστηκε έτσι από τον Τανζανό Εrasto Mpemba, που όταν ήταν μαθητής, στο δημοτικό και στο γυμνάσιο (τώρα έχει μεγαλώσει) έκανε αυτή την αντιδιαισθητική εμπειρική παρατήρηση, που αντέβαινε στον νόμο του Νεύτωνα.

Ο Αριστοτέλης είχε πρώτος αναφερθεί στο φαινόμενο αυτό. Οπότε ο συγγραφέας του άρθρου, αφού παραθέσει τον Αριστοτέλη, ξεκινάει μια ιερεμιάδα για τη γλώσσα:

Όλοι γνωρίζουμε ότι πρόβλημα στη διδασκαλία της γλώσσας μας ξεκίνησε με τις κυβερνητικές αποφάσεις πριν 4 δεκαετίες , όπου τότε αποκόψαμε την Αρχαία Ελληνική. Σήμερα η κατάσταση στη χώρα μας δεν έχει αλλάξει, ενω για πάνω από τριάντα χώρες του κόσμου τα αρχαία ελληνικά αποτελούν υποχρεωτικό μάθημα. Τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου διδάσκουν αρχαία ελληνικά και ρητορική….

Ευτυχώς στη συνέχεια σταματάει και αφηγείται την ενδιαφέρουσα αυτή ιστορία (που δεν την ήξερα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιγραφές, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Πανδημικά, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 128 Σχόλια »