Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ομόηχα’ Category

Η μπογιά του μπόγια

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2021

Τις προάλλες, σε κάποιο σχόλιο, ο φίλος μας ο Pedis μας πληροφόρησε ότι σε μια διαδήλωση που έγινε στην Ιταλία για την απεργία πείνας του Δ. Κουφοντίνα πετάχτηκαν τρικάκια, όπως αυτό της φωτογραφίας, που έγραφαν MITSOTAKIS BOIA.

Κι έτσι συνειδητοποιήσαμε πολλοί ότι η λέξη «μπόγιας» στα ελληνικά είναι δάνειο από τα ιταλικά.

Δάνειο, αλλά με αλλαγή σημασίας, διότι στα ελληνικά η σημερινή σημασία της λέξης είναι βεβαίως ο υπάλληλος που ασχολείται με τη σύλληψη και τη συγκέντρωση των αδέσποτων σκύλων. Βέβαια, επειδή τα καθήκοντά του είναι απεχθή, έστω κι αν είναι αναγκαία, μεταφορικά έχει πάρει τη σημασία (λέει το λεξικό) του πολύ αυστηρού ή σκληρού ανθρώπου.

Αλλά δεν είναι αυτή η σημασία στο τρικάκι, στα ιταλικά. Στα ιταλικά boia είναι ο δήμιος και δήμιο αποκαλούσαν τον Μητσοτάκη οι διαδηλωτές που πέταξαν τα τρικάκια (το άλλο σύνθημα που βλέπουμε στην εικόνα λέει «Να μεταφερθεί αμέσως ο Δ.Κ.»).

Έχει όμως και στα ιταλικά η λέξη πάρει πολλές μεταφορικές μειωτικές σημασίες, πράγμα διόλου παράξενο αφού και ο δήμιος ήταν πρόσωπο που το απεχθανόταν ο πολύς κόσμος, ακόμα περισσότερο από τον μπόγια.

Η αλλαγή της σημασίας από τον δήμιο στον υπάλληλο τον επιφορτισμένο με το κυνηγητό των αδέσποτων σκυλιών έγινε στα ελληνικά. Όταν πρωτομπήκε η λέξη στη γλώσσα μας, στα μεσαιωνικά χρόνια, σήμαινε, όπως και στα ιταλικά, δήμιος. Με αυτή τη σημασία τη βρίσκουμε στο Μεσαιωνικό Λεξικό του Κριαρά, όπου ήδη βρίσκουμε και τη μεταφορική σημασία του ελεεινού ανθρώπου.

Άλλωστε, η σημασία «δήμιος» διατηρήθηκε και στα επόμενα χρόνια, τόσο που να καταγράφεται και στο ΛΚΝ (φυσικά με την ένδειξη «παρωχημένο») όπως και στο λεξικό Μπαμπινιώτη και το ΜΗΛΝΕΓ (με την ένδειξη «παλαιότ.»). Βρίσκω, ας πούμε, μυθιστορηματική βιογραφία του Ρήγα, γραμμένη από τον Τάσο Βουρνά το 1956, όπου η λέξη μπόγιας χρησιμοποιείται για τον δήμιο: Σε λίγο ένας τσαούσης τέντωσε τα θυρόφυλλα κι ο μπόγιας με την ακολουθία του μπήκαν στην αυλή. Να πούμε εδώ ότι η λέξη, αν δεν σφάλλω, δεν έχει περάσει στα τουρκικά, όπου ο δήμιος είναι cellat, που έχει δώσει και το ελληνικό «τζελάτης».

Σε παλαιότερα κείμενα βρίσκω επίσης να αναφέρεται ως μπόγιας εκείνος που σκότωνε τα άλογα όταν γερνούσαν. Εικάζω ότι η σημασία εστιάστηκε αποκλειστικά στα αδέσποτα σκυλιά στα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν το πρόβλημα των αδέσποτων λυσσασμένων σκυλιών ήταν οξύτατο στην Αθήνα και σε άλλα αστικά κέντρα (στα Αττικά θα βρείτε πολλά χρονογραφήματα του Βάρναλη για το θέμα).

Και βέβαια στις μέρες μας, που έχει πια πάψει προ πολλού να εμφανίζεται το κάρο του μπόγια στους δρόμους των συνοικιών, η λέξη πρέπει να χρησιμοποιείται λιγότερο -αν και σ’ εμάς τους παλιότερους έχει μείνει η αστεία απειλή «θα φωνάξω να σε μαζέψει ο μπόγιας». Αναρωτιέμαι αν οι νεότεροι χρησιμοποιούν τη λέξη. Αν διαβάζει κανείς ας μας πει.

Όμως, το ταξίδι της λέξης το πιάσαμε από τη μέση. Θέλω να πω, αρκετή έχει ιστορία και η ετυμολογία της ιταλικής λέξης boia που γέννησε τον δικό μας μπόγια. Ο μπόγιας, βλέπετε, είναι αντιδάνειο, έχει απώτερη ελληνική αρχή. Η ιταλική λέξη είναι δάνειο από το λατινικό boja `δερμάτινο κολάρο για βόδια΄ και στη συνέχεια «λουρί, όργανο βασανισμού», που προέρχεται από το ελληνικό  βοεῖαι, πληθυντικός του βοεία `(λουρίδα από) τομάρι βοδιού΄. Ο δανεισμός έγινε στον πληθυντικό, bojae. Τα λουριά και ανάλογα σύνεργα ήταν χρήσιμα στον δήμιο.

Η ελληνική λέξη «βοείαι» είναι αρχικά επίθετο που έγινε ουσιαστικό (όπως ο ποντικός μυς έγινε ποντικός και το νηρόν ύδωρ νηρόν και μετά νερό). Έτσι και εδώ είχαμε «βοεία δορά» αρχικά για το δέρμα του βοδιού και στη συνέχεια για διάφορα αντικείμενα από βοδινό δέρμα πχ ασπίδες ή λουριά κτλ, αλλά συνήθως το «δορά» παραλείπεται. Ήδη στον Όμηρο (Ιλιάδα Ρ389-90), σε μια παρομοίωση για το πώς τραβούσαν τον νεκρό του Πάτροκλου, βρίσκουμε τον ιωνικό τύπο «βοείη»: ὡς δ᾽ ὅτ᾽ ἀνὴρ ταύροιο βοὸς μεγάλοιο βοείην λαοῖσιν δώῃ τανύειν μεθύουσαν ἀλοιφῇ, που το μεταφράζουν Καζαντζάκης και Κακριδής: Πώς όντας πει να δώσει ο μάστορας τρανού βοδιού τομάρι να το τεντώσουν οι καλφάδες του με ξίγκι ποτισμένο.

Οπότε, δεν ξέρω αν αυτό μας περιποιεί τιμή, αλλά ο μπόγιας έχει τρισχιλιετή ρίζα.

Έχουμε κι ένα περίπου ομόηχο του μπόγια ή ίσως δύο στη γλώσσα μας. Το ένα, το λιγότερο προφανές, είναι τα μπόγια, πληθυντικός της λέξης μπόι, που το χρησιμοποιούμε στον πληθυντικό κυρίως για μέτρηση ύψους ή βάθους, π.χ. «στο σημείο εκείνο του ποταμού το νερό φτάνει τα δυο μπόγια». Το μπόι έχει τουρκική ετυμολογία.

Το άλλο, που δεν είναι ακριβώς ομόηχο αφού έχουμε τονισμό σε άλλη συλλαβή, είναι βεβαίως η μπογιά. Κι αυτή τουρκικής προέλευσης, boya.

Ο τίτλος παίζει με τα ομόηχα. Δεν ξέρω αν είναι μπόγιας, ή δήμιος, ο Μητσοτάκης. Θα φανεί. Φοβάμαι μήπως θέλει να γίνει μπόγιας επειδή βλέπει ότι με την κάκιστη πορεία της πανδημίας και της οικονομίας, η σκληρή καταστολή και η πόλωση θα είναι ο μοναδικός τρόπος για να εξακολουθήσει να περνάει η μπογιά του. Αλλά αυτό θα το δούμε…

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 197 Σχόλια »

Μεζεδάκια εν ου παικτοίς

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2021

Ο τίτλος του σημερινού μας πολυσυλλεκτικού άρθρου, θα το μαντέψατε, οφείλεται σε ένα από τα μεζεδάκια της πιατέλας. Θα μπορούσα να βάλω κάποιον τίτλο σχετικόν με την πανδημία, τις μεταλλάξεις, το επικείμενο τρίτο κύμα, θα μπορούσα να πω για το ακορντεόν, τη μαραθώνια συνεδρίαση των λοιμωξιολόγων και το σφίξιμο του λοκντάουν, αλλά σκέφτηκα ότι πανδημικούς τίτλους έχω βάλει πολλούς και θα βάλω κι άλλους στο μέλλον, οπότε ας κάνω σήμερα μιαν ανάπαυλα.

Οπότε, μη θεωρήσετε ότι ο τίτλος είναι έμμεσο σχόλιο για τους χειρισμούς στην αντιμετώπιση της πανδημίας, διότι τον διάλεξα πριν ανακοινωθούν, με μεγάλη καθυστέρηση, τα αυστηρότερα μέτρα εγκλεισμού για Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Βέβαια, δεν θα κλειστούν όλοι μέσα από τις 6 απόψε. Ο πρωθυπουργός θα ταξιδεύει στην Ικαριά (των 4 κρουσμάτων) για να… ελέγξει την πορεία του εμβολιασμού. Ομολογώ ότι τέτοιον κυνισμό δεν τον περίμενα -αλλά όταν ο ηγέτης δεν δίνει το καλό παράδειγμα της στέρησης της ελευθερίας του, πώς να ακολουθήσουν οι πολίτες;

Τελος πάντων, ας αρχίσω με τα μεζεδάκια. Γιατί άραγε τα είπα «εν ου παικτοίς»; Πήρα αφορμή από ένα μαργαριτάρι που δημοσιεύτηκε χτες στο κύριο άρθρο του Μ. Κοττάκη στην Εστία, τη μοναδική εφημερίδα που τυπώνεται σε πολυτονικό, και που θέλει να τονίζει τις διαφορές της από τον υπόλοιπο Τύπο, προβάλλοντας τη μακρά ιστορία της.

Λοιπόν, στο άρθρο αυτό, που βλέπουμε στην εικόνα απόσπασμά του, διαβάζουμε:

«Αντιπολίτευση δεν υπάρχει.Η Κυβέρνηση και τα συγκυβερνώντα συγκροτήματα παίζουν εν ου παικτοίς»

Υποψιάζομαι, όπως υποψιάζεται κι ο φίλος Ακίνδυνος που το ψάρεψε, ότι ο διευθυντής της Εστίας νομίζει ότι «παίζω εν ου παικτοίς» θα πει «παίζω χωρίς αντίπαλο».

Όχι όμως. Η λόγια αυτή φράση, που την κληρονομήσαμε από τους λογίους της ύστερης αρχαιότητας (τη χρησιμοποιούσε πολύ ο Ιωάννης Χρυσόστομος, που ίσως και να την επινόησε, αφού οι πρώτες ανευρέσεις είναι σε δικά του κείμενα), σημαίνει «αστειεύομαι με κάτι σοβαρό, φέρομαι με επιπολαιότητα ενώ οι περιστάσεις είναι κρίσιμες».

Τα «παικτά» είναι αυτά στα οποία επιτρέπεται να παίζει κανείς, τα «ου παικτά» είναι αυτά με τα οποία δεν πρέπει να παίζει κανείς.

Οπότε, όπως καταλαβαίνετε, το πολυτονικό δεν αρκεί για να αποκτήσει κανείς λογιοσύνη. Οι μεταξωτές περισκελίδες θέλουν κι άλλα προσόντα.

* Θυμάμαι με την ευκαιρια μια κωμωδία του 19ου αιώνα (του Καπετανάκη, μάλλον) όπου κάποιος χρησιμοποιεί τη φράση «εν ου παικτοίς» σε μια κοινωνική συναναστροφή, και η συνομιλήτριά του εξοργίζεται («ακούς εκεί να μου πει ότι ενουπαικτώ!).

* Και συνεχίζουμε με μια άλλη έκφραση.

Φίλος στέλνει λινκ για τίτλο άρθρου της Καθημερινής, που μάλιστα ήταν και πρωτοσέλιδο:

Το «ακορντεόν» των μέτρων σπάει νεύρα και ταμεία

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , , | 352 Σχόλια »

Χιονοσκεπή μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Ιανουαρίου, 2021

Τα λέω έτσι διότι και στη Βόρεια Ελλάδα έπεσαν χιόνια αλλά και εδώ όπου βρίσκομαι το έχει στρώσει και το βλέπω από το παράθυρό μου.

Θα μπορούσα ομως να τα πω και «αστυνομοκρατούμενα μεζεδάκια» αφού, πέρα από την εξαγγελία «πανεπιστημιακής αστυνομίας», ο υπουργος Μεταφορών έκανε χτες λόγο για τη δημιουργια «ειδικού αστυνομικού σώματος για τα μέσα μαζικής μεταφοράς» λες και η λύση στο κάθε πρόβλημα να είναι η θέσπιση μιας ειδικής αστυνομίας -σε μια χώρα που ήδη βρίσκεται στη 2η θέση της ΕΕ όσον αφορά τον αριθμό των αστυνομικών αναλογικά προς τους κατοίκους (πρώτη είναι η Κύπρος).

Και επειδή σε κανα μήνα που θα ζεστάνει ο καιρός θα αρχίσουν πολλοί να εξορμούν στη θάλασσα, δεν θα ήταν κακή ιδέα να θεσπιστεί ένα ειδικό αστυνομικό σώμα που θα περιπολεί στις πλαζ και στις παραλίες. Μπορεί μάλιστα να ονομαστεί Baywatch.

Κοντά σ’ αυτό, ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε χτες την αύξηση των προστίμων για παραβίαση των κορονοπεριορισμών στο εξοντωτικό ύψος των 500 ευρώ, κοντά ένα μηνιατικο για πολλούς (στη Γαλλία, με ανώτερο βιοτικό επίπεδο, το αντίστοιχο πρόστιμο είναι 135 ευρώ). Αλλά παρασύρθηκα. Προχωράω στα μεζεδάκια μας.

Και ξεκινάμε με ένα καίριο ορθογραφικο λάθος.

* Δεν ξέρω από ποιο κανάλι είναι η οθονιά, αλλά δεν φαντάζομαι να είχε μήτρα ο ιεράρχης.

(Ο Ησαΐας Σαλώνων ήταν μυημένος στη Φιλική Εταιρεία και έπεσε μαχόμενος πλάι στον Αθανάσιο Διάκο στη μάχη της Αλαμάνας τον Απρίλιο του 1821).

Να τα προσέχουμε τα ομόηχα!

* Η γενικομανία της εβδομάδας σε δήλωση συνδικαλιστή αστυνομικού, ο οποίος διαμαρτύρεται επειδή αφέθηκαν ελεύθεροι οι κατηγορούμενοι για την επίθεση στον πρύτανη της ΑΣΟΕΕ.

Αναφέρει, ελαφρώς ασύντακτα:

Η ίδρυση της πανεπιστημιακής αστυνομίας που έχει εξαγγείλει η κυβέρνηση προκειμένου να υπάρξει τάξη, ασφάλεια εντός των πανεπιστημίων εάν δεν υπάγεται και δεν αναφέρεται αποκλειστικά στα αυτοδιοικούμενα(όπως η πολιτεία θέλει να φτιάξει τα ΑΕΙ) είναι πολύ πιθανόν σε λίγο χρόνο να αναζητούμε κάτι νέο για την ασφάλεια των πανεπιστημίων, το γιατί δεν χρειάζεται ιδιαίτερης ανάλυσης.

Προφανώς μπλέκει το «χρειάζεται» με το «χρήζει», το οποίο πράγματι συντάσσεται με γενική. Δεν πειράζει. Θα προτιμούσα να γνωρίζει το τεκμήριο της αθωότητας και να διακρίνει ότι ελεύθεροι αφέθηκαν όχι «αυτοί που συμμετείχαν στη διαπόμπευση του πρύτανη», όπως γράφει, αλλά «αυτοί που κατηγορούνται ότι συμμετείχαν στη διαπόμπευση του Πρύτανη», κι ας μπερδεύει το «χρήζει» με το «χρειάζεται».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 471 Σχόλια »

Σεπτεμβριανά μεζεδάκια και φέτος

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2020

Τον έχω χρησιμοποιήσει ξανά αυτόν τον τίτλο, πριν από πέντε χρόνια, αλλά δεν έβρισκα άλλον, οπότε τον επανέλαβα. Και για να μη μπερδέψουν οι ιστορικοί του μέλλοντος το άρθρο του 2015 με το σημερινό, πρόσθεσα ένα «και φέτος» στο τέλος.

* Και ξεκινάμε με ένα μεγάλο επίτευγμα της αποκαλυπτικής δημοσιογραφίας.

O Κικίλιας, λέει, αποκάλυψε το φύλλο του μωρού.

Δεν ξέρω πώς αντέδρασε το μωρό, αλλά εγώ όταν έπαιζα πόκα θα εξαγριωνόμουν αν κάποιος, ας ήταν κι ο πατέρας μου, φανέρωνε το φύλλο που κρατούσα.

Αυτά τα πράγματα δεν είναι σωστά και πρέπει να στηλιτεύονται. Καλά κάνει ο ιστότοπος που το βγάζει στη φόρα.

(Πάντως, εχω παρατηρήσει, αν και μπορεί να πέφτω έξω, ότι συχνότερο ορθογραφικό λάθος είναι το περίσσιο Λ (πχ. οι σχέσεις των δύο φύλλων) παρά το λειψό Λ (πχ. πέφτουν τα φύλα). Ίσως επειδή στην αμφιβολία «το πολύ δεν βλάφτει»).

* Μπορεί κάποιος που έχει ιδεοληψίες να γράψει ένα ενδιαφέρον άρθρο; Μπορεί. Ιδού ένα παράδειγμα, ένα άρθρο για το Mpemba effect, δηλαδή την παρατήρηση ότι το ζεστό νερό παγώνει γρηγορότερα από το κρύο. Ονομάστηκε έτσι από τον Τανζανό Εrasto Mpemba, που όταν ήταν μαθητής, στο δημοτικό και στο γυμνάσιο (τώρα έχει μεγαλώσει) έκανε αυτή την αντιδιαισθητική εμπειρική παρατήρηση, που αντέβαινε στον νόμο του Νεύτωνα.

Ο Αριστοτέλης είχε πρώτος αναφερθεί στο φαινόμενο αυτό. Οπότε ο συγγραφέας του άρθρου, αφού παραθέσει τον Αριστοτέλη, ξεκινάει μια ιερεμιάδα για τη γλώσσα:

Όλοι γνωρίζουμε ότι πρόβλημα στη διδασκαλία της γλώσσας μας ξεκίνησε με τις κυβερνητικές αποφάσεις πριν 4 δεκαετίες , όπου τότε αποκόψαμε την Αρχαία Ελληνική. Σήμερα η κατάσταση στη χώρα μας δεν έχει αλλάξει, ενω για πάνω από τριάντα χώρες του κόσμου τα αρχαία ελληνικά αποτελούν υποχρεωτικό μάθημα. Τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου διδάσκουν αρχαία ελληνικά και ρητορική….

Ευτυχώς στη συνέχεια σταματάει και αφηγείται την ενδιαφέρουσα αυτή ιστορία (που δεν την ήξερα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιγραφές, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Πανδημικά, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 128 Σχόλια »

Νοτιοζηλανδικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2020

Το σαββατιάτικο πολυσυλλεκτικό μας άρθρο παίρνει αυτόν τον τίτλο για να τιμήσει μια νέα προσθήκη στον κατάλογο των χωρών της Νομανσλάνδης -με τη διαφορά πως η νέα αυτή οντότητα (ή oddότητα αν προτιμάτε) δεν γεννήθηκε από μεταφραστική αβελτηρία αλλά από πρωθυπουργικό σαρδάμ.

Συγκεκριμένα, πριν από μερικές μέρες, σε συνέντευξη στο κεντρικό δελτίο του Σταρ, και μιλώντας για τη συνεργασία των χωρών στο θέμα της χαλάρωσης των περιορισμών, ο Κ. Μητσοτάκης είπε:

«Συμμετέχουμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα ομάδα χωρών απ’ όλο τον κόσμο. Συμμετέχει η Σιγκαπούρη, η Αστραλία, η Νότιος Ζηλανδία. Και συζητάμε παραδείγματα, σκέψεις για το πώς μπορούμε να ανοίξουμε την οικονομία μας.»

Ακούστε το:

Οποιαδήποτε ομάδα χωρών έχει μεταξύ των μελών της τη Νότια Ζηλανδία θα είναι πράγματι πολύ ενδιαφέρουσα, αφού τέτοια χώρα δεν υπάρχει. Έχουμε τη Νέα Ζηλανδία, που κάποτε συντέμνεται σε «Ν. Ζηλανδία» και αυτό το μπαγάσικο το «Ν.» μπορεί να σημαίνει και «Νότια» όπως στη Νότια Κορέα ή τη Νότια Αφρική, αλλά μπορεί και «Νέα» όπως στη Ν. Σμύρνη.

Ίσως ο πρωθυπουργός είχε στο οτοκιού, ή όπως αλλιώς λέγεται αυτός ο μοντέρνος υποβολέας, το «Ν. Ζηλανδία», ίσως μπερδεύτηκε για άλλο λόγο, πάντως μας έδωσε μια αφορμή για γέλιο και για ευτράπελο σχολιασμό, όπως πάντα γίνεται με τα φραστικά λάθη των πολιτικών.

Έγραψα κι εγώ για τη Βόρεια Ζηλανδία και τη Νότια Ζηλανδία, και φαντάστηκα και τον εξής διάλογο:

– …η Αστραλία και η Νότιος Ζηλανδία
– Νέα, κύριε Πρωθυπουργέ
– …και η Νέα Κορέα
– Νότια, κύριε Πρωθυπουργέ
– Να, αυτά δεν μπορώ. Λέω Νότια μου λέτε Νέα, λέω Νέα μου λέτε Νότια, τι θέτε τέλος πάντων;

Στο ίδιο πνεύμα, κάποιος έγραψε για τη Νέα Κορέα, ενώ εγώ (αλλά και άλλοι, επόμενο ήταν) είπαμε ότι ο Κ. Μητσ. είναι αρχηγός της Νότιας Δημοκρατίας. Μέχρι που κάποιος με αποκάλεσε «Νότιο Σαραντάκο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 417 Σχόλια »

Λοιμωξιολόγος, η ειδικότητα της χρονιάς

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2020

Μπορεί ο κορονοϊός (με τις ορθογραφικές και μορφολογικές παραλλαγές του) να είναι απο τώρα το απόλυτο φαβορί για τη Λέξη του 2020, αλλά μέσα στην πανδημία διακρίνονται και άλλες λέξεις που θα διεκδικήσουν μια καλή θέση στον διαγωνισμό -η ίδια η λέξη πανδημία, η καραντίνα, τα «υποκείμενα νοσήματα» και, το σημερινό μας θέμα, ο λοιμωξιολόγος, που πήρα το θάρρος να τον ανακηρυξω ηδη από τώρα σε ειδικότητα της χρονιάς.

Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, αφού κάθε μέρα σπεύδουμε να ακούσουμε, με ευλαβική προσοχή, τις ανακοινώσεις του λοιμωξιολόγου κ. Σωτήρη Τσιόδρα, του εθνικού συντονιστή για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Για τον ίδιο τον κ. Τσιόδρα και το έργο του δεν θα γράψω σε αυτό το άρθρο, κυρίως επειδή πιστεύω πως πρέπει να τον αφήσουμε να κάνει τη δουλειά του, που και πολλή και εξαιρετικά κρίσιμη είναι, χωρίς περιττούς περισπασμούς. Πολύ άσχημα έκαναν αρκετοί φιλοκυβερνητικοί σχολιαστές που θέλησαν να χρησιμοποιήσουν τον άξιο επιστήμονα στην μικροπολιτική διαμάχη («γίνε Τσιόδρας και όχι Καρανίκας», έγραψε ένας ανάξιος δημοσιογράφος, λες και έβαλε κανείς σε αντιπαράθεση τα δυο πρόσωπα). Και καλώς ορίστηκε και άλλος πλάι του, ο Υφυπουργός Πολιτικής Προστασίας και Διαχείρισης Κρίσεων κ. Χαρδαλιάς, για να περιοριστεί ο κ. Τσιόδρας στα επιστημονικά και όχι στα διαχειριστικά.

Λοιμωξιολόγος λοιπόν ο κ. Τσιόδρας, μια ειδικότητα που, στοιχηματίζω, οι περισσότεροι δεν την είχαν ακούσει πέρυσι. Από ιατρική δεν ξέρω, και ελπίζω οι γιατροί του ιστολογίου να μας διαφωτίσουν, αλλά νομίζω ότι η λοιμωξιολογία δεν είναι από τις πρωτογενείς ειδικότητες που μπορεί να πάρει κάποιος γιατρός -δεν τη βρίσκω, ας πούμε, σε αυτόν εδώ τον πίνακα. Ίσως αποτελεί δευτερογενή ειδικότητα, δηλ. πρώτα γίνεται κανείς πχ παθολόγος και μετά ειδικεύεται εκ νέου στη λοιμωξιολογία -αλλά αυτό θα μας το πείτε εσείς στα σχόλια, γιατροί μου.

Και επειδή από ιατρική δεν πολυσκαμπάζω, λέω να λεξιλογήσω.

Ο λοιμωξιολόγος μελετάει τις λοιμώξεις. Η λοίμωξη είναι λέξη μεταγενέστερη, των λογίων. Οι αρχαίοι είχαν το ρήμα «λοιμώττω» και βέβαια τον πανάρχαιο «λοιμό».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Επικαιρότητα, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Υγεία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 556 Σχόλια »

Ο Μποστ και οι λαπάδες

Posted by sarant στο 9 Ιανουαρίου, 2020

Πήγα τις προάλλες στο θέατρο Θησείον και είδα τη Μήδεια του Μποστ, σε διασκευή και σκηνοθεσία του Νικορέστη Χανιωτάκη.

Βρήκα πολύ διασκεδαστική την παράσταση, πολύ κεφάτη -με τον Μάκη Παπαδημητρίου να είναι θαυμάσιος στον ρόλο της Μήδειας, ενώ κι ο Γεράσιμος Σκαφίδας έπαιζε γυναικείο ρολο, την Τροφό, με δυο υπερμεγέθη μαστάρια· αξύριστος ο ένας, με γένια ο άλλος. Πολύ καλή και η Μίνα Αδαμάκη στον ρόλο της καλόγριας Πολυξένης.

Δεν φαίνεται πολύ καλά στη φωτογραφία, αλλά ο θρόνος της Μήδειας στο βάθος είναι κέλυφος μυδιού ενώ μύδια υπάρχουν και πάνω στη σκηνή.

Εύκολο λογοπαίγνιο, θα πείτε. Πάντως η παράσταση είναι μια ομοβροντία από λογοπαίγνια, είτε του Μποστ είτε της διασκευής, ενώ επίσης βρήκα εξαιρετική την κίνηση των ηθοποιών, που συνεχώς επιδίδονται σε μελετημένους «αυτοσχεδιασμούς» (χρειάζονται εδώ τα εισαγωγικά).

Στη Μήδεια ο Μποστ παίζει με τα ομόηχα. Όπως στη Φαύστα έχει τον Παναγιώτου που πούλησε το γιο του (ή το γιοτ του) έτσι στη Μήδεια έχει τον Κρητικό μνηστήρα της Πόλυς που είναι κριτικός καθώς και τους δυο παπάδες (ο ένας είναι επώνυμο).

Να πούμε επίσης, για όσους δεν έχουν δει το έργο, ότι ο Μποστ παρωδεί ασύστολα τη Μήδεια του Ευριπίδη, αλλά παίρνει το ελεύθερο να βάλει στην υπόθεση και τον Οιδίποδα στον Κολωνό.

Αλλά εμείς εδώ δεν θεατρολογούμε -δεν εχω ούτε τα φόντα ούτε τη διάθεση να κάνω θεατρική κριτική, αρκεί να πω ότι χάρηκα τις δυο ώρες που πέρασα στο Θησείον.

Μίλησα πιο πάνω για διασκευή. Δεν θυμόμουν καλά την κλασική παράσταση του 1993 κι έτσι δεν μπορώ να ξέρω σε ποια σημεία επενέβη ο Χανιωτάκης που έχει κάνει τη διασκευή του κειμένου, πάντως υπήρχαν αναφορές σε πράγματα που δεν είχαν εμφανιστεί ή δεν είχαν διαδοθεί το 1993, όπως τα κινητά τηλέφωνα, που πρέπει να είναι νεότερη προσθήκη. Αλλά και το σημείωμα του σκηνοθέτη στο πρόγραμμα της παράστασης είναι γραμμένο εμμετρο, σε μποστιάζοντες δεκαπεντασύλλαβους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αποφθέγματα, Θεατρικά, Λογοπαίγνια, Μποστ, Ομόηχα, Ποίηση, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , , , | 77 Σχόλια »

Θρίλερ

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2019

Οι εκλογές έγιναν την Κυριακή, αλλά όλη τη μέρα χτες το επιτελείο ενός κόμματος αγωνιούσε για την τύχη της 21ης ελληνικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ενώ πολλοί παρατηρητές παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον.

Το ΜέΡΑ25, το κίνημα του Γιάνη Βαρουφάκη, συγκέντρωνε ποσοστό πολύ κοντά στο 3% που είναι το όριο για την εκλογή βουλευτή. Καθώς προχωρούσε η ενσωμάτωση των αποτελεσμάτων με βασανιστικά αργούς ρυθμούς (δεν ξέρω πώς δικαιολογήθηκε το επιτελείο της Singular και του Υπουργείου Εσωτερικών γι’ αυτό το φιάσκο) το πρωί της χτεσινής μέρας βρήκε το ΜέΡΑ25 ελάχιστα πάνω από το 3% αλλά προς το μεσημέρι τα ποσοστά του κόμματος έπεσαν κάτω από τον πήχη.

Πιο συγκεκριμένα, στο 92,63% της ενσωμάτωσης (δηλαδή έλειπαν 1671 τμήματα από τα 22675), το ΜΕΡΑ-25 είχε ποσοστό 3,0096%. Στο 92.87% της ενσωμάτωσης έπεσε στο 3.0073%, στο 93,64% των τμημάτων έπεσε στο 3,0003434%, στο 93,68% της ενσωμάτωσης επεσε στο 3,0001274% αλλά στο 93,71% πέρασε από κάτω, στο 2,9998341%.

Στις εκλογές, δεν γίνεται στρογγύλευση «υπέρ του μαθητού». Το 2,9998 δεν είναι 3% οπότε από εκείνο το σημείο και μετά η 21η έδρα πέρασε από το ΜέΡΑ στη Νέα Δημοκρατία.-και, το χειρότερο, η πτωτική πορεία των ποσοστών συνεχίστηκε -έπεσαν μέχρι το 2,98. Προς το τέλος όμως της μέρας, τα ποσοστά άρχισαν να τσιμπάνε λίγο.

Στο 98.32% της ενσωμάτωσης τα ποσοστά είχαν ανέβει ελάχιστα, στο 2,9922%, στο 98.62% στο 2,9938% και στο 98,73% πήγε στο 2.9942%, κάπου 300 ψήφους κάτω από τον πήχη. Ωστόσο, η ανοδική πορεία διακόπηκε και, τη στιγμή που γράφω, στο 99,26% της ενσωμάτωσης, με 167 τμήματα να λείπουν, το ποσοστό του ΜέΡΑ25 έχει πέσει στο 2,9925%, που σημαίνει πως η ελπίδα για εκλογή βουλευτή μάλλον χάθηκε.

Δεν θα χαρώ αν επιβεβαιωθεί η πρόγνωση και χάσει την έδρα το κόμμα του Γιάνη. Μπορεί να μη συμφωνώ σε πάρα πολλά με τη Σοφία Σακοράφα, αλλά είναι σαφώς προτιμότερη από τον Ζαγοράκη, που μάλλον θα καταλάβει την έδρα από πλευράς Νέας Δημοκρατίας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστυνομική λογοτεχνία, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εκλογές, Κινηματογράφος, Κλισέ, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 295 Σχόλια »

Η πώρωση δεν έχει πόρους

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2018

Τις υποσχέσεις καλό είναι να τις τηρεί κανείς. Το ιστολόγιο δυστυχώς μοιράζει απλόχερα υποσχέσεις για γράψιμο άρθρων, κάποτε ρητά διατυπωμένες, κάποτε έμμεσα («αξίζει χωριστό άρθρο αυτό το θέμα»). Το παραδέχομαι πως δίνω περισσότερες υποσχέσεις απ’ όσες μπορώ να τηρήσω, κι έτσι σήμερα, που φίλος μού θύμισε μια τέτοια υπόσχεση, έστω κι έμμεση, σπεύδω ν’ ανταποκριθώ.

Πριν από λίγους μήνες, σε ένα σαββατιάτικο άρθρο με μεζεδάκια, σχολιάζαμε τη φράση «Ο σοβιετικός ύμνος παίζει σε αγώνα της εθνικής Ρωσίας και πορώνει τους διεθνείς!» και τους τύπους «πορώνω» και «πόρωση» που χρησιμοποιούνταν σε ένα άρθρο. Και γράφαμε:

Ωστόσο,  το συναίσθημα του έντονου πάθους λέγεται «πώρωση», όχι «πόρωση». Ίσως όμως χρειάζεται χωριστό άρθρο για να ξεμπλέξουμε την πόρωση και την οστεοπόρωση από την πώρωση.

Οπότε, σήμερα έχουμε το άρθρο που θα προσπαθήσει να ξεμπλέξει αυτό το συχνότατο ορθογραφικό λάθος και τη σύγχυση που προκαλείται ανάμεσα σε δυο ομόηχες λέξεις και τα παράγωγά τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , | 142 Σχόλια »

Ποντιακά

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2018

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στο ένθετο Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία».

Για ένα τέτοιο θέμα θα μπορούσα φυσικά να γράψω πολύ περισσότερα από τις το πολύ 800 λέξεις που είναι το όριο για την εφημερίδα. Ωστόσο, τώρα που ξαναβλέπω το κείμενό μου διστάζω να κάνω προσθήκες εδώ κι εκεί διότι θα χάσει την ισορροπία του. Οπότε, θα τις κάνετε εσείς στα σχόλια.

Μόνο να πω ότι για την ποντιακή διάλεκτο θα χρειαζόταν άρθρο -που δεν ξέρω αν είμαι εγώ ο αρμοδιότερος να το γράψω. Ασφαλώς θα βάλουμε κάτι ακόμα στο μέλλον. Και να εκφράσω τη διαφωνία μου (δεν χώρεσε η σχετική αναφορά στο άρθρο) στην υποκριτική ή άστοχη αντίθεση στον χρησιμότατο όρο «Ρωσοπόντιοι» για τους Πόντιους που ήρθαν από την πρώην ΕΣΣΔ από το 1990 και μετά.

Δυο γεγονότα που συνέπεσαν μέσα στον μήνα που μας πέρασε ήταν η πρωτοφανής επίθεση του ακροδεξιού εσμού στον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη στις εκδηλώσεις μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας και, δυο μέρες αργότερα, ο θάνατος του κοσμαγάπητου κωμικού Χάρρυ Κλυνν –κι έτσι σήμερα θα λεξιλογήσουμε για τους Πόντιους και τα ποντιακά.

Οι Πόντιοι κατάγονται από τον Πόντο, όπως ονομάζεται η νότια ακτή του Εύξεινου Πόντου, που λέγεται αλλιώς και Μαύρη Θάλασσα. Στην αρχή βρίσκεται το ουσιαστικό πόντος, πανάρχαια ομηρική λέξη που σημαίνει και σήμαινε τη θάλασσα, αν και δεν είναι πολύ εύκολο να δούμε στα αρχαία κείμενα πώς ακριβώς διακρίνεται ο πόντος από την άλλη αρχαία λέξη για την ανοιχτή θάλασσα, το πέλαγος. Φαίνεται πως η αρχική σημασία ήταν το θαλάσσιο πέρασμα (πρβλ. Ελλήσποντος), όμως για έναν ναυτικό λαό όπως ήταν οι Έλληνες ακόμα και οι ανοιχτές θάλασσες είναι περάσματα από τη μια στεριά  στην άλλη.

Στα αρχαία κείμενα βρίσκουμε πολλές σύνθετες λέξεις με τον πόντο, όπως ποντοβαφής, ποντομέδων, ποντοπλάνητος, ποντοκράτωρ, από τις οποίες έχει επιβιώσει στη νέα ελληνική ο ποντοπόρος, όπως λέμε τα πλοία που διαπλέουν την ανοιχτή θάλασσα και κάνουν υπερπόντια ταξίδια. Ας αναφέρουμε και το ρήμα ποντίζω, βυθίζω κάτι στη θάλασσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μικρά Ασία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 186 Σχόλια »

Ηλιομακεδονικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2018

Ο τίτλος φυσικά αναφέρεται στην είδηση που έγινε γνωστή χτες, ότι η γειτονική ακατονόμαστη χώρα πρότεινε να υιοθετησει το όνομα «Republika Ilindenska Makedonija», δηλαδή Δημοκρατία της Μακεδονίας του Ίλιντεν. Ξέρουμε βέβαια ότι η εξέγερση του Ίλιντεν θεωρείται το ιδρυτικό γεγονός του υπο διαμόρφωση έθνους, το δε Ίλιντεν είναι η ημέρα του Προφήτη Ηλία, αφού η εξέγερση έγινε στις 20 Ιουλίου 1903 με το παλιό (ιουλιανό) ημερολόγιο.

Αν η πρόταση επιβεβαιωθεί, ασφαλώς θα τη σχολιάσουμε ξανά στο ιστολόγιο -σήμερα κάτι τέτοιο είναι εντελώς πρόωρο, πολύ περισσότερο επειδή σε παρόμοιες διαπραγματεύσεις τέτοιες διαρροες πολυ συχνά γίνονται για να απορριφθούν. Πάντως, το θέμα συζητήθηκε στα κοινωνικά μέσα, με τρόπο καφενειακό βέβαια. Κι εκεί τεθηκε το ερώτημα πώς θα αποκαλούνται π.χ. οι κάτοικοι της υποθετικής Μακεδονίας του Ίλιντεν. Ιλιντενοί; Ιλιντενομακεδόνες; Κάπως έτσι λοιπον προέκυψαν και τα ηλιομακεδονικά μεζεδάκια μας, λέξη που προς το παρόν δεν γκουγκλίζεται.

* Πάντως δεν νομίζω να λυθεί γρηγορα το θέμα, διότι ο πρωθυπουργος, αντί να συζητάει με τον ομόλογό του της γειτονικής χώρας, συναντιέται, αν τουλάχιστον πιστέψουμε την ΕΡΤ, με τον Βέλιμιρ Ζάετς, την παλιά δοξα του Παναθηναϊκού.

Δεν λέω, καλός ποδοσφαιριστής ήταν -αλλά νομίζω πως για το όνομα της ΠΓΔΜ αρμοδιοτερος είναι ο Ζοραν Ζάεφ, ο πρωθυπουργός της χώρας.

Εναλλακτικά βέβαια, μπορεί απλώς το σουπεράκι της ΕΡΤ να είναι λάθος.

(Αν πρόκειται για φωτοσοπιά, ζητώ προκαταβολικά συγνώμη, δεν μπορώ να το ελέγξω).

* Συνεχιζοντας στο ιδιο θέμα, μεταφέρω εδώ την άποψη που δημοσίευσε στον τοίχο του στο Φέισμπουκ ένας γνωστός και καλός λόγιος:

Προς δημοσιογράφους: πολύ εύκολα, ακόμα και από την ελληνική wiki, μπορεί κανείς να πληροφορηθεί ότι «η Ονοματολογία είναι κλάδος της Γλωσσολογίας που ασχολείται με την έρευνα των κυρίων ονομάτων (ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια κτλ.), την προέλευση τους κ.ά.» Να ξέρετε λοιπόν ότι αυτός ο νέος όρος που κοτσάρετε εσχάτως στα ρεπορτάζ για το «Μακεδονικό», το «ονοματολογικό», είναι εντελώς λάθος. Λέτε «οι διαπραγματεύσεις για το ονοματολογικό των Σκοπίων» αλλά εννοείτε για «το ζήτημα της ονομασίας της ΠΓΔΜ», εφόσον το θέμα είναι αποκλειστικά διπλωματικό και αφορά την ονομασία μιας χώρας, όχι βέβαια γλωσσολογικό που αφορά την ερμηνεία ή την προέλευση της ονομασίας μιας πόλης. Κόψτε το παρακαλώ λοιπόν αυτό το «ονοματολογικό», πονάνε τα αυτιά μας και τα μυαλά μας.

Έχει μια βάση η ένστασή του, αλλά όχι απόλυτα. Συχνά χρησιμοποιούμε το επίθημα -λογία για να δηλώσουμε τη συζήτηση για ένα θέμα, και μάλιστα δίνοντας ειρωνική ή απαξιωτική χροιά, π.χ. εκλογολογία είναι η (συχνά ατέρμονη ή άνευ αντικειμένου) συζήτηση περί εκλογών, σκανδαλολογία η (συχνά αβάσιμη ή υποβολιμαία) συζήτηση για σκάνδαλα κτλ. Μάλιστα, το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας αναγνωρίζει το επίθημα -λογία και με τη σημασία «λόγος για κάτι» πχ εκλογολογία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Αμφισημίες, Βουλή, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , | 256 Σχόλια »

Το βιβλίο και το μαχαίρι που το κρατάμε στο χέρι

Posted by sarant στο 25 Απριλίου, 2018

Το σημερινό μας άρθρο, που δεν θα είναι και πολύ μεγάλο, πηγάζει από μια ερώτηση που μου έκανε φίλος. Μου κάνουν κατά καιρούς ερωτήσεις γλωσσικές και άλλες, κι όταν κρίνω πως το θέμα έχει ευρύτερο ενδιαφέρον μπορεί να τις παρουσιάσω, μαζί με την απάντησή μου, στο ιστολόγιο -είτε πολλές ερωταπαντήσεις μαζί, είτε ειδικό άρθρο αφιερωμένο σε μια συγκεκριμένη απορία.

Αυτό θα κάνω και σήμερα, αν και δεν έχω συγκρατήσει την απάντηση που έδωσα -διότι, αν θυμαμαι καλά, είπα στον φίλο μας ότι «αξίζει άρθρο».

Με ρώτησε λοιπον ένας φίλος πώς έγινε και η λέξη εγχειρίδιο σημαίνει δύο τόσο διαφορετικά πράγματα: ένα φονικό όπλο, μαχαίρι ή ξιφίδιο αλλά και ένα βιβλίο, συχνά διδακτικό.

Πράγματι, συμφωνα με το ΛΚΝ, η λέξη «εγχειρίδιο» έχει δύο βασικές σημασίες: I.(λόγ.) αγχέμαχο όπλο με λαβή και με δίκοπη και πολύ μυτερή λεπίδα· (πρβ. στιλέτο). II. βιβλίο που εκθέτει με αυστηρά συστηματικό τρόπο τις βασικές και πιο έγκυρες γνώσεις μιας επιστήμης: Διδακτικά / σχολικά εγχειρίδια. ~ ιστορίας / φιλοσοφίας.

Αγχέμαχο θα πει όπλο που χρησιμοποιείται για μάχη σώμα με σώμα, από το αρχαίο επίρρ. άγχι = κοντά, απ’ όπου και η αγχιστεία. Αλλά αυτά θα τα πούμε άλλη φορά, ας συνεχίσουμε τώρα τον γύρο των λεξικών.

Το Χρηστικό Λεξικό πρωτοτυπεί και βάζει πρωτη σημασία του βιβλίου και δεύτερη του όπλου, διότι έχει ως κριτηριο τη χρήση -και πράγματι, όταν θα μιλήσουμε σήμερα για εγχειρίδιο κατά πάσα πιθανότητα θα εννοούμε το βιβλίο, όχι το μαχαίρι.

Πάντως, η πρώτη σημασία της λέξης είναι το οπλο. Ή μάλλον, για να ακριβολογούμε, στην αρχαιότητα η λέξη αρχικά εμφανίζεται ως επίθετο, ο εγχειρίδιος. Στις Ικέτιδες του Αισχύλου βρίσκουμε την πρώτη χρονολογικά μνεία της λέξης:

τίν’ ἂν οὖν χώραν εὔφρονα μᾶλλον
τῆσδ’ ἀφικοίμεθα
σὺν τοῖσδ’ ἱκετῶν ἐγχειριδίοις
ἐριοστέπτοισι κλάδοισιν;

Μετάφραση δεν χρειάζεται βέβαια, αφού η γλώσσα είναι μία και ενιαία, πάντως λέει ότι έφτασαν σε τούτη τη χώρα κρατώντας στα χέρια τα ζωσμένα με ταινίες κλαδιά της ικεσίας. Εδώ το εγχειρίδιος είναι επίθετο στο κλάδος.

Ωστόσο, πολύ γρήγορα εμφανίζεται και το ουσιαστικοποιημένο επίθετο, το εγχειρίδιον, το οποίο αρχικά έχει μία και μονη σημασία, το μαχαίρι, το ξιφίδιο. Πολύ εύλογη η επέκταση της σημασίας για ένα όπλο που κρατιεται στο χέρι και σε μεγάλο βαθμό κρύβεται και στο χέρι.

Η αρχαιότερη (νομίζω) εμφάνιση της λέξης στον Ηρόδοτο, σε μια σκαμπρόζικη ιστορία, για τον Κανδαύλη και τη γυναίκα του -ξέρετε, τον Κανδαύλη που κοκορευόταν πόσο όμορφη γυναίκα έχει και πίεζε τον υπηρέτη του τον Γύγη να τη δει γυμνή, και τελικά κατάντησε κερατάς, και μαλιστα όχι κερατάς και δαρμένος αλλά σφαγμένος, διότι η γυναίκα εξοργίστηκε και έδωσε στον Γύγη ένα εγχειρίδιο και οταν έπεσε ο Κανδαύλης να κοιμηθεί ο Γυγης τον έσφαξε και πήρε και τον θρόνο: Καί μιν ἐκείνη ἐγχειρίδιον δοῦσα κατακρύπτει ὑπὸ τὴν αὐτὴν θύρην. Καὶ μετὰ ταῦτα ἀναπαυομένου Κανδαύλεω ὑπεκδύς τε καὶ ἀποκτείνας αὐτὸν ἔσχε καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὴν βασιληίην Γύγης·

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά, Ομόηχα, Φιλοσοφία | Με ετικέτα: , , , , , , | 106 Σχόλια »

Τα μωσαϊκά των στίχων

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2018

Σήμερα έχουμε 21 Μαρτίου, τη μέρα με την οποία συμβατικά μπαίνει η άνοιξη. Συμβατικά, σήμερα είναι κι η μέρα της εαρινής ισημερίας. Ωστόσο, η ισημερία δεν φυλακίζεται σε συμβάσεις -κι έτσι φέτος μας ήρθε απο χτες κιόλας.

Οι άνθρωποι δεν μπορούν να τιθασέψουν απόλυτα τα αστρονομικά φαινόμενα, μπορούν όμως να κυριαρχήσουν στους θεσμούς που φτιάχνουν οι ίδιοι -κι έτσι, ενώ η ισημερία είναι άστατη και μπορεί να πέσει είτε στις 20 είτε στις  21 είτε στις 22 του μηνος, η σημερινή μέρα είναι σταθερά και μόνιμα αφιερωμένη σε ένα από τα μεγάλα ανθρώπινα δημιουργήματα: είναι η Ημέρα της Ποίησης.

Το ιστολόγιο, καθώς ενδιαφέρεται «για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και όλα τ’ άλλα» αγαπά και την ποίηση, και αρκετές φορές έχουμε αφιερώσει άρθρο σε ποιήματα -είτε στις 21 Μαρτίου (όπως πέρυσι αλλά και παλιότερα) είτε άλλες μέρες.

Πριν από δυο χρόνια και κάτι είχα παρουσιάσει εδώ ένα άρθρο με τίτλο «Το ριμάριο των ομωνύμων«, στο οποίο παρουσίαζα ποιήματα και στίχους στα οποία οι ομοιοκαταληξίες αφορούσαν ομόηχες λέξεις, ας πούμε στα Τείχη του Καβάφη:

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κι υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ.
Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη·

Οι ομοιοκαταληξίες «αιδώ: εδώ» και «τείχη : τύχη» αφορούν ομόηχες λέξεις (ομώνυμες στη φιλολογική ορολογία).

Στο άρθρο εκείνο το προπέρσινο έγραφα:

Συναφείς με τις ομοιοκαταληξίες ομωνύμων είναι οι ρίμες-μωσαϊκό (όρος του Κοκόλη) ή ρίμες καλαμπούρια που τις είπε ο Σεφέρης αποδίδοντας το αγγλικό rhyme puns. Εδώ, έχουμε πάλι ομόηχα, αλλά στη μια περίπτωση έχουμε περισσότερες από μία λέξεις: μετάξι – με τάξη, όπως στο ποίημα του Καβάφη «Του μαγαζιού«:

Τα ντύλιξε προσεκτικά, με τάξι
σε πράσινο πολύτιμο μετάξι.

Αυτές όμως θα τις αφήσουμε για άλλο άρθρο.

Ε, σήμερα ήρθε η ώρα γι’ αυτό το άλλο άρθρο. Θα δούμε ομοιοκαταληξίες-μωσαϊκά, όπως τις αποκάλεσε ο μακαρίτης Ξ. Κοκόλης, όπου υπάρχει ομοηχία, αλλά τουλάχιστον στον ένα στίχο (ή και στους δύο) έχουμε όχι μία αλλά περισσότερες λέξεις όπως στο με τάξη : μετάξι.

Ενώ οι ομοιοκαταληξίες με ομόηχες λέξεις  είναι σχετικά συχνές, ίσως επειδή η ελληνική γλώσσα έχει πολλά ομόηχα, η ειδική περίπτωση των μωσαϊκών είναι μάλλο σπάνια γι’ αυτό και οι περιπτώσεις που θα παρουσιάσω είναι μετρημένες στα δάχτυλα.

Εννοείται ότι αφού μιλάμε για ομοιοκαταληξίες περιοριζόμαστε στα ποιήματα με παραδοσιακό στίχο ή στα τραγούδια. Επιπλέον, τόσο οι ρίμες με ομόηχα όσο και οι ρίμες-μωσαϊκά δινουν την εντυπωση παιχνιδιού (ο Σεφέρης τις έλεγε ρίμες-καλαμπούρια) κι έτσι εμφανίζονται περισσότερο στη σατιρική ποίηση.

Αν και όχι αποκλειστικά. Ο Καβάφης ειδικευόταν τόσο στις ρίμες με ομόηχα όσο και στην υποπερίπτωσή τους, τα μωσαϊκά. Μάλιστα, ένα από τα Κρυμμένα ποιήματά του, το Μεγάλη εορτή στου Σωσιβίου, καταρρίπτει κάθε ρεκόρ, αφού όλες του οι ρίμες είναι με ομόηχες λέξεις και μία από αυτές είναι ρίμα-μωσαϊκό:

δεν έμεινε μες στην φιάλη μου μια στάλα.
Είν’ η ώρα να στραφούμεν, οίμοι!, στ’ άλλα.

Έχουμε ομόηχη ρίμα (στάλα-στ’ άλλα), που είναι μωσαϊκό επειδή ο ένας όρος της ομοιοκαταληξίας δεν είναι μία λέξη, αλλά δύο. Κατά σύμπτωση, την ιδια ρίμα (μες στ’ άλλα – ζει κι η στάλα) τη χρησιμοποιεί και ο Μιλτιάδης Μαλακάσης στο ποίημα «Ανοιξιάτικη μπόρα«.

Η διασημότερη ρίμα-μωσαϊκό είναι βέβαια στην Πόλι του Καβάφη:

Είπες· «Θα πάγω σ’ άλλη γη, θα πάγω σ’ άλλη θάλασσα.
Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλύτερη από αυτή.
Κάθε προσπάθεια μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
κι είν’ η καρδιά μου —σαν νεκρός— θαμμένη.
Ο νους μου ώς πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»

Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θά βρεις άλλες θάλασσες.
Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς τους ίδιους.
Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·
και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ’ ασπρίζεις.
Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού —μη ελπίζεις—
δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό.
Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ
στην κόχη τούτη την μικρή, σ’ όλην την γη την χάλασες.

Η ρίμα που μας ενδιαφέρει είναι θαμμένη : θα μένει.

Στα μωσαϊκά μπορεί, ακόμα πιο σπάνια, το ένα σκέλος της ρίμας να απαρτίζεται όχι από δύο αλλά από τρεις λέξεις. Παράδειγμα από το τραγούδι Οι ιππόται πότε πότε:

Αι ωραίαι δεσποσύναι
ολο πίνανε κι εκείναι
κι απ’ το πίνε πινε πίνε
δες πώς – δες πώς – δες πώς είναι.

Το μωσαϊκό ειναι η ρίμα «δεσποσύναι : δες πώς είναι». Το ίδιο τραγουδάκι εχει και μια ρίμα με ομόηχα, πόται : πότε, ενώ η ρίμα «ιππόται : πόται» λέγεται ρίμα-ηχώ επειδή η μια λέξη «αγκαλιάζει» την άλλη, όπως στην αντήχηση -αλλά αυτή την κατηγορία θα την αφήσω για άλλο άρθρο.

Τέλος, ένα πιο περίπλοκο μωσαϊκό έχουμε όταν και τα δυο σκέλη της ομοιοκαταληξίας είναι περισσότερες από μία λέξεις, όπως στο εξής κομψοτέχνημα του Αθ. Κυριαζή:

Η αγάπη μας, τι λιγοστή!
ρόδο που μάδησαν οι ανέμοι.
Τη θύμιση τυλίγω στη
χρυσή της νύχτας την ανέμη.

Και θα την πω τραγουδιστά
σε παραμύθια φτερωτά μου
Το πιο πικρό τραγούδι στα
χαμένα χρόνια του έρωτά μου.

Σε οχτώ στίχους ο Κυριαζής χώρεσε μια ρίμα με ομόηχα (ανέμοι : ανέμη), ένα απλο μωσαϊκό (τραγουδιστά – τραγούδι στα), ένα σύνθετο μωσαϊκό (τι λιγοστή – τυλίγω στη), ενώ ο τρίτος στίχος και στις δύο στροφές έχει έναν από τους τολμηρότερους διασκελισμούς που αντέχει η ελληνική γλώσσα. Αλλά για τους διασκελισμούς θα γράψουμε άλλη φορά.

Συγκεντρώνω εδώ, σε χαλαρή αλφαβητική σειρά, όλες τις ρίμες μωσαϊκά που έχω βρει είτε σε ποιήματα είτε σε τραγούδια.

δεσποσύναι : δες πώς είναι

Αι ωραίαι δεσποσύναι
ολο πίνανε κι εκείναι
κι απ’ το πίνε πινε πίνε
δες πώς – δες πώς – δες πώς είναι.
(Τραγούδι «Οι ιππόται πότε πότε«, στίχοι Σταμάτης Δαγδελένης)

θαμμένη : θα μένει
κι είν’ η καρδιά μου —σαν νεκρός— θαμμένη.
Ο νους μου ώς πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
(Καβάφης, Η πόλις)

Ιάπωνες : οι άπονες
κι οι κοπελιές οι άπονες
ερωτευτήκαν τους Ιάπωνες
(Μανούσος Φάσσης = Μαν. Αναγνωστάκης)

Ισπανοί : οι σπανοί: εις πανί / ισπανικό : εις πανικό

Οι σπανοί
Ισπανοί
ζωγραφίσαν εις πανί
ιππικόν Ισπανικόν
εις πανικόν.
(Ευτράπελο στιχούργημα)

Κάντο : καν’ το
Άλλο το να γράφεις Canto
κι άλλο να σου λένε: κάν’ το
(Μανούσος Φάσσης = Μαν. Αναγνωστάκης)

μεγάλα : με γάλα

Τα μάτια της μαργιόλισσας δεν είν’ τόσο μεγάλα
μόνο μικρά και νόστιμα, μέλι μαζί με γάλα
(Ερωτικό δίστιχο της συλλογής Passow)

μετάξι : με τάξη
Τα τύλιξε προσεκτικά, με τάξι
σε πράσινο, πολύτιμο μετάξι.
(Καβάφης, Του μαγαζιού)

στάλα : στ’ άλλα
δεν έμεινε μες στην φιάλη μου μια στάλα.
Είν’ η ώρα να στραφούμεν, οίμοι!, στ’ άλλα.
(Καβάφης, Μεγάλη εορτή στου Σωσιβίου)

τι λιγοστή : τυλίγω στη
Η αγάπη μας, τι λιγοστή!
ρόδο που μάδησαν οι ανέμοι.
Τη θύμιση τυλίγω στη
χρυσή της νύχτας την ανέμη.
(Αθ. Κυριαζής)

τ’ όχι : το ‘χει
Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι
να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος το ’χει
(Καβάφης, Che fece … il gran rifiuto)
* βέβαια, ο Καβάφης γράφει «το Όχι» αλλά στο διάβασμα προφέρουμε μαλλον τ’ Όχι.

τραγουδιστά : τραγούδι στα
Και θα την πω τραγουδιστά
σε παραμύθια φτερωτά μου
Το πιο πικρό τραγούδι στα
χαμένα χρόνια του έρωτά μου.
(Αθ. Κυριαζής)

Μάλλον πενιχρή η συγκομιδή μας, μόλις δέκα λήμματα. Μπορείτε να την εμπλουτίσετε με δυο τρόπους. Ο ένας είναι να βρείτε ποιήματα ή τραγούδια που να έχουν ομοιοκαταληξίες-μωσαϊκά, αν και αυτό ίσως φανεί δύσκολο.

Ο άλλος τρόπος είναι να φτιάξετε εσείς δικές σας ομοιοκαταληξίες. Για παράδειγμα, στο προπέρσινο άρθρο, ο φίλος μας ο Πάνος (με πεζά) είχε φτιάξει δυο ωραία μωσαϊκά:

Θα μου πείτε, Μήτρο, Πάνο,
αν ακούτε Μητροπάνο;

Θα μου πείτε, ω φελλοί,
το κρασί πού ωφελεί;

Να βάλω κι ένα δικό μου, που το σκάρωσα τώρα:

Μου λέει: έχω ιδανικά
του λέω: δικά σου ή δανεικά;

Ή μπορείτε να βάλετε όποιο ποίημα θέλετε στα σχολια, μέρα της ποίησης είναι!

 

 

 

Posted in Καβαφικά, Λογολογία, Ομόηχα, Ομοιοκαταληξία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 180 Σχόλια »

Νοβάρτιστα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2018

Ο τίτλος φυσικά είναι επηρεασμένος από τη συζήτηση που έγινε μεσοβδόμαδα στη Βουλή αλλά και γενικότερα από το γεγονός ότι η επικαιρότητα της εβδομάδας που πέρασε κυριαρχήθηκε από το σκάνδαλο Novartis. Κάπου είδα το έξυπνο αυτό λογοπαίγνιο για τους νοβάρτιστους και τη νοβαρτιστεία (Νοβάρτις + αριστεία) και είπα να το υιοθετήσω. Κάμποσα από τα μεζεδάκια μας είναι παρμένα από τη συζήτηση που έγινε στη Βουλή, αλλά βέβαια είναι γλωσσικές επισημάνσεις -δεν θα μπω, σήμερα τουλάχιστον, στην ουσία του θέματος: ποτέ το Σάββατο, για να παραφράσω τον τίτλο της γνωστής ταινίας.

* Από τη συζήτηση στη Βουλή, πρόσεξα μιαν ακυρολεξία της Φώφης Γεννηματά. Απευθυνόμενη προς Τσίπρα, του είπε: «Η προσοχή σας είναι στραμμένη μόνο προς τα πολιτικά οφέλη που μπορείτε να προσκομίσετε» (από την υπόθεση Νοβάρτις)

Ή να αποκομίσετε, ή να προσποριστείτε κέρδη. Όταν προσκομίζουμε κάτι, το παρουσιάζουμε, το καταθέτουμε, το προσφέρουμε.

* Για να μη μεροληπτώ, και ένα του Αλέξη Τσίπρα, που είπε: Οι υπηρεσιακοί και οι γιατροί τα έκαναν ή μπορούσαν να τα κάνουν, εν απόλυτη αγνοία κυβερνητικών παραγόντων;

Αμ δεν πάει έτσι η δοτική. Εν αγνοία θα πούμε, αλλά αν θέλουμε να την κάνουμε και απόλυτη πρέπει να πούμε «εν απολύτω αγνοία», και αυτό διότι αν διαλέξουμε να βάλουμε δοτική, δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε πια τον τύπο ‘απόλυτη άγνοια’ παρά ‘απόλυτος άγνοια’ -πραγμα που αποδείχνει (σικ, για να πατσίσω) ότι η δοτική είναι νεκρή, πεθαμένη, ψόφια, μακαρίτισσα, ψοφίμι, κουφάρι, πτώμα σεσηπός και οδωδός.

Πάντως, επειδή το «εν απόλυτη αγνοία» ειναι λάθος, καλό θα είναι να διορθωθεί από το κείμενο στον πρωθυπουργικό ιστότοπο: σε απόλυτη άγνοια να το κάνουμε.

* Κάτι άλλο από την ομιλία του Τσίπρα: πρόσεξα ότι είπε δυο τουλάχιστον φορές «οι φερόμενοι ως εμπλεκόμενοι» (στην υπόθεση Νοβάρτις). Νομίζω πως είναι υπερβολή. Συμφωνώ ότι πρέπει να λέμε «ο φερόμενος ως δράστης» αφού υπάρχει το τεκμήριο της αθωότητας, αλλά εμπλεκόμενοι στην υπόθεση είναι σίγουρα, χωρίς αυτό να αποκλείει το ενδεχόμενο να είναι αθώοι.

* Και για να γίνω υπερκομματικός, να σημειώσω κι ένα «εξ ανατολάς» που είπε ο συνάδελφος Μαυρωτάς του Ποταμιού.

(Συνάδελφος όχι επειδή είμαι στο Ποτάμι, αλλά επειδή είναι χημικός μηχανικός όπως ήμουν κι εγώ σε μιαν άλλη ζωή).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Επιγραφές, Λαθολογία, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 267 Σχόλια »