Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ονόματα’ Category

Μηνολόγιον Αυγούστου έτους 2019

Posted by sarant στο 1 Αύγουστος, 2019

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς για τα γεγονότα του μήνα, που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως είναι αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Πε  1

Αυτοκτονία Νίκου Ζαχαριάδη στο Σουργκούτ της Σιβηρίας

Πα  2

† Ερρίκου Καρούζο

Σα  3

Κοίμησις Ιωάννου Παπαϊωάννου του μελωδού και Ανδρέου Εμπειρίκου του υπερρεαλιστού

Κυ 4

† Ιωάννου Χριστιανού Άντερσεν, του μυθοποιού

Δε 5

 Κοίμησις Μέριλυν Μονρόε, Ρίτσαρντ Μπάρτον, σερ Άλεκ Γκίνες. Και γενέσιον Άννης-Σίλιας της διαδικτυακής φίλης. Και του ενός εκ των δύο αριστουργημάτων που εποίησε ο Νικοκύρης.

Τρ 6

Γενέσιον Αλεξάνδρου Φλέμιγκ, του ευεργέτου της ανθρωπότητος. Και των εν Χιροσίμα αμάχων.

Τε 7

Ηρακλείτου, του Εφεσίου φιλοσόφου

Πε 8

Του Ινδού διανοητού Ραμπιτρανάθ Ταγκόρ

Πα 9

Ανάληψις Απολλωνίου του Τυανέως εκ του ιερού της Δικτύννης. Και των νεκρών στο Ναγκασάκι.

Σα 10

† Κωνσταντίνου Χριστοφορίδη, πατρός της αλβανικής φιλολογίας

Κυ 11

† Θανή Ιωάννου Ουνιάδου και Λεωνίκου γενέσιον

Δε 12

Παγκόσμια Ημέρα Νεολαίας

Τρ 13

Των εν Μαραθώνι, Ελλήνων προμαχούντων Αθηναίων και Παγκόσμια Ημέρα των Αριστεροχείρων. Και γενέσιον Φιδέλ του Κουβανού επαναστάτη.

Τε 14

Κοίμησις Βερτόλδου Μπρεχτ, του δραματοποιού

Πε 15

Θουκυδίδου Ολόρου Αλιμουσίου

Πα 16

Πρώτη εγγραφή εις δίσκον της ανθρωπίνης φωνής υπό Θωμά Έδισον

Σα 17

Γενέσιον Πέτρου Φερμά, του μαθηματικού

Κυ 18

† Θανή Ονωρίου Μπαλζακ

Δε 19

Εκτέλεσις του ποιητού Φρειδερίκου Γκαρθία Λόρκα

Τρ 20

Των εν Θερμοπύλαις πεσόντων Σπαρτιατών και Θεσπιέων

Τε 21

Ιωάννου Κωνσταντινίδη-Κώστα Γιαννίδη, του γλυκυτάτου μουσουργού

Πε 22

Γενέσιον Δημητρίου Γληνού, του μεγάλου διδασκάλου

Πα 23

Διεθνής ημέρα κατά του δουλεμπορίου

Σα 24

Μαρτύριον Κοσμά του Αιτωλού και γενέσιον Λέο Φερρέ

Κυ 25

Αλκιδάμαντος του ρήτορος

Δε 26

Κομφουκίου του φιλοσόφου
Τρ 27 Διακήρυξις των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Και κοίμησις Σωτηρίας Μπέλλου.
Τε 28 Γενέσιον Ιωάννου Γκαίτε
Πε 29 † Κοίμησις Αττίκ (κατά κόσμον Κλέωνος Τριανταφύλλου) και Γεωργίου Κοτζιούλα, του κατατρεγμένου ποιητού.
Πα 30 Ρογήρου Βάκωνος

Σα 31

Πλινίου του πρεσβυτέρου

Ο Αύγουστος είναι ο δεύτερος μήνας του χρόνου που πήρε τ΄όνομά του από ιστορικό πρόσωπο -ο άλλος είναι ο Ιούλιος. Προηγουμένως ονομαζόταν Sextilis, έκτος μήνας δηλαδή στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο. Η ονομασία δεν άλλαξε όταν προστέθηκαν ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος στην αρχή, κι έτσι ο Sextilis ήταν πια όγδοος μήνας. Αρχικά ο Σεξτίλις είχε 29 μέρες, όταν όμως ο Ιούλιος Καίσαρας έκανε τη μεταρρύθμιση του ημερολογίου (που από τότε ονομάστηκε Ιουλιανό), του πρόσθεσε δυο μέρες. Ο Σεξτίλις ονομάστηκε Αύγουστος (Augustus) προς τιμή του αυτοκράτορα Αύγουστου, πράγμα που έγινε το 8 π.Χ. δηλαδή ενώ ζούσε ο αυτοκράτορας. Ωστόσο, δεν είναι αλήθεια αυτό που λέγεται, ότι τότε ο αυτοκράτορας Αύγουστος πρόσθεσε μια μέρα στον μήνα “του”, που την πήρε από τον Φλεβάρη, για να μην υστερεί ο μήνας “του” από τον Ιούλιο. Όπως είπα, την επιμήκυνση του μήνα την είχε κάνει ο Ιούλιος Καίσαρας.

Να πούμε εδώ ότι στα λατινικά το επίθετο augustus σήμαινε μεγαλοπρεπής, λέξη που έχει περάσει στις νεότερες γλώσσες. Μάλιστα στα αγγλικά το august, που σημαίνει «επιβλητικός, μεγαλοπρεπής, σεβάσμιος» (π.χ. an august figure) συμπίπτει με το όνομα του μήνα (August) ενώ στα γαλλικά το αντίστοιχο επίθετο είναι auguste αλλά το όνομα του μήνα έχει περάσει από κάμποσα κύματα κι έχει γίνει Août.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Λαογραφία, Μηνολόγιο, Ονόματα, Παροιμίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 265 Σχόλια »

Μαδούροι και γκαϊδοί

Posted by sarant στο 15 Ιουλίου, 2019

Μια λέξη που έχει εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια στην αργκό των πολιτικών συζητήσεων είναι και το «μαδούροι». Περιέργως το slang.gr δεν την έχει καταχωρίσει (αν και δεν είναι τόσο περίεργο αφού τα τελευταία χρόνια το εξαιρετικό αυτό σάιτ υπολειτουργεί) οπότε είναι προς το παρόν αλεξικογράφητη.

Ο όρος «μαδούροι» χρησιμοποιήθηκε αρχικά από αντιπάλους της προηγούμενης κυβέρνησης για να χαρακτηρίσει είτε την προηγούμενη κυβέρνηση συνολικά, είτε τον ΣΥΡΙΖΑ, είτε μεμονωμένα στελέχη, μέλη ή οπαδούς του. Ο όρος φυσικά προέρχεται από τον Νικολάς Μαδούρο, τον Πρόεδρο της Βενεζουέλας, και εκείνοι που αρχικά τον χρησιμοποίησαν υπονοούσαν (ή και το έλεγαν καθαρά) πως ο ΣΥΡΙΖΑ σκόπευε να εγκαθιδρύσει αυταρχικό καθεστώς παρόμοιο με της λατινοαμερικανικής αυτής χώρας.

Για παράδειγμα, άρθρο γνωστού δεξιού ιστολογίου, από το 2016, είχε τίτλο «Κύριε Τσίπρα, μαδούροι στην Ελλάδα δεν περνάνε!» ενώ ο Αντώνης Σαμαράς, αντιδρώντας οργισμένα στην εμπλοκή του στην υπόθεση Νοβάρτις είχε δηλώσει ότι «ο Τσίπρας στήνει Μαδουριστάν«. Δεν είναι αυτές οι πρώτες εμφανίσεις του όρου, βέβαια.

Ωστόσο, με τον αρχικά προσβλητικό αυτόν όρο συνέβη κάτι που έχει βέβαια ξανασυμβεί αλλά είναι σχετικά σπάνιο: οι αποδέκτες του όρου, οι χαρακτηριζόμενοι ως «μαδούροι», έσπευσαν να τον υιοθετήσουν, να τον οικειοποιηθούν, και άρχισαν να τον χρησιμοποιούν ειρωνικά. Μόλις χτες στην Αυγή, στη σατιρική στήλη του ο Άγγελος Τσέκερης χρησιμοποίησε τον όρο, αλλά κι εγώ στο προχτεσινό άρθρο έγραψα για «την τετραετία που κυβερνούσαν οι μαδουραίοι», πάντα σε ειρωνικό ύφος. Και με την ευκαιρία να σημειώσουμε και τον τύπο αυτό, «μαδουραίοι», κατά το φουρναραίοι, νοικοκυραίοι κτλ. αλλά και κατά το «συριζαίοι», ενώ επίσης υπάρχει το «σταλινομαδούροι», επιτατικό ας πούμε.

Κι έτσι, αυτή τη στιγμή θα έλεγα ότι περισσότεροι χρησιμοποιούν τους όρους αυτούς ειρωνικά παρά κυριολεκτικά, αλλά δεν έχει σταματήσει και η κυριολεκτική χρήση. Για παράδειγμα, στο Τουίτερ βρίσκω τόσο το ειρωνικό («Το δίκαιο και το ηθικά σωστό είναι να οριστούν οι επικεφαλής της δικαιοσύνης από τόν κύριο #Μαρινάκη μετά τις #εκλογές, όλα τα άλλα είναι μαδουρέικα») όσο και το κυριολεκτικό («Μαδουρέικα κοπρόσκυλα»).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Διεθνή, Ετυμολογικά, Μεταμπλόγκειν, Ονόματα, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , | 166 Σχόλια »

Ένα πικραμένο σκέρτσο

Posted by sarant στο 12 Ιουλίου, 2019

Ο τίτλος του άρθρου ίσως να μην σας κατατοπίζει για το περιεχόμενό του -αλλά μου αρέσει. Τον σκέφτηκα χτες, που άκουσα ότι στη νέα κυβέρνηση ο κ. Άκης Σκέρτσος αναλαμβάνει υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ με αρμοδιότητα τον συντονισμό του κυβερνητικού έργου.

Δεν είχα συναντήσει ξανά το ασυνήθιστο αυτό επώνυμο, οπότε σκέφτηκα να το συνταιριάξω με ένα άλλο σημαδιακό επώνυμο της καινούργιας κυβέρνησης -κι έτσι προέκυψε το πικραμένο σκέρτσο, από το όνομα του αντιπροέδρου της κυβέρνησης, του κ. Παναγιώτη Πικραμμένου.

Βέβαια, ο κ. Πικραμμένος μας είναι γνωστός από παλιότερα, αφού είχε αναλάβει υπηρεσιακός πρωθυπουργός τον Μάιο του 2012 -και το ιστολόγιο έχει λεξιλογήσει για το επώνυμό του σε άρθρο της εποχής, από το οποίο αντιγράφω:

Και ξεκινάμε από την ορθογραφία: γιατί με δύο μι, τη στιγμή που η μετοχή «πικραμένος», από την οποία ολοφάνερα προέρχεται το επίθετο, γράφεται με ένα; Στην αρχή σκέφτηκα μήπως έχουμε μια περίπτωση «ορθογραφικού ξεκαρφώματος» όπως κάνουν μερικοί που έχουν παρεξηγήσιμο ή κακέμφατο επώνυμο, π.χ. ο παλιός ευρωβουλευτής Ζαββός ή ο παλιότερος Λέσβιος πολιτευτής Μαλλιάκας ή οι διάφοροι Τσεπαπαδάκοι (Ξε- είναι το αρχικό), όμως το Πικραμένος δεν είναι δα και τόσο κακό, αν και βέβαια κάλλιο να σε ζηλεύουνε παρά να σε λυπούνται. Ύστερα όμως θυμήθηκα ότι παλιά το έγραφαν «πικραμμένος» -αν δείτε καμιά παλιά έκδοση του εθνικού ύμνου ίσως υπάρχει το «εκεί μέσα εκατοικούσες πικραμμένη εντροπαλή». Οπότε ισχύει αυτό που έγραψε σε ένα χτεσινό σχόλιο ο φίλος Άγγελος, ότι τα επώνυμα διατηρούν παλιότερες ορθογραφίες, όπως π.χ. Παππάς (ενώ συνήθως γράφουμε «παπάς», καθώς και Παπαδόπουλος, Παπαγεωργίου κτλ.) ή Χατζηδάκις, ενώ επίσης είναι ευεπίφορα στον ορθογραφικό ευπρεπισμό, αν σκεφτούμε πως γράφουμε π.χ. Ραυτόπουλος ενώ κανείς δεν πηγαίνει στον *ραύτη, ή Καυταντζόγλου κι ας υπάρχουν τα καφτάνια. Οπότε, ο Πικραμμένος, όπως άλλωστε και ο Καμμένος, γράφονται με δύο μι επειδή παλιότερα οι μετοχές πικραμένος και καμένος γράφονταν και με δύο μι (η γραφή αυτή θεωριόταν πιο αρχοντική, ας πούμε).

Πάντως, δεν συμμερίζονται όλοι οι συνεπώνυμοι την ιδιότυπη ορθογραφία -ο εκδότης Γιάννης Πικραμένος, ας πούμε, γράφει με ένα μι το επώνυμό του.

Για την ετυμολογία και τα υπόλοιπα του κ. Πικραμ(μ)ένου σάς παραπέμπω στο παλαιότερο άρθρο. Να επισημάνω παρεμπιπτόντως ότι ο κ. Ζαββός, που τον είχα αναφέρει σε εκείνο το παλιό άρθρο, συμμετέχει επίσης στη νέα κυβέρνηση.

Όσο για τον κ. Σκέρτσο, άκουσα ότι είναι Θεσσαλονικιός, αλλά το επώνυμό του επιχωριάζει, όπως βρίσκω, στη Γκούρα Κορινθίας. Σπάνιο επώνυμο, είπαμε -ίσως να προέρχεται από παρατσούκλι. Σκέρτσο είναι το νάζι, ή, όπως λέει το ΛΚΝ, προσποιητός τρόπος συμπεριφοράς, ιδίως γυναίκας, για να φανεί χαριτωμένη και ελκυστική και για να προσελκύσει το ενδιαφέρον των άλλων. Αυτός που κάνει σκέρτσα λέγεται σκερτσόζος, λέξη δανεική από τα ιταλικά, όπως και το σκέρτσο άλλωστε -scherzo και scherzoso αντίστοιχα. Στα ιταλικά scherzo είναι το αστείο και η λέξη είναι, λέει το λεξικό, λογγοβαρδικό δάνειο -σχετικό είναι το γερμανικό scherzen που σημαίνει «αστειεύομαι».

Στη μουσική όμως ορολογία, σκέρτσο είναι ένα μουσικό κομμάτι, ζωηρό και εύθυμο, που συχνά αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης σύνθεσης -στις συμφωνίες, το σκέρτσο είναι συνήθως το τρίτο μέρος, μετά το αργό δεύτερο μέρος. Υπάρχουν και αυτόνομα κομμάτια με την ονομασία σκέρτσο, όπως αυτό εδώ το σκέρτσο του Σοπέν:

Ένα ισπανικό περιοδικό σοβαρής μουσικής έχει τον τίτλο Scherzo, αλλά τον ίδιο τίτλο, στα ελληνικά βέβαια, Σκέρτσο, τον είχε και ένα από τα πρώτα περιοδικά ποικίλης ύλης που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1923. Ήταν εβδομαδιαίο και εκδιδόταν τουλάχιστον ως το 1925.

Είχα σκεφτεί κάποτε να παρουσιάσω στο ιστολόγιο το περιοδικό αυτό, αλλά μέχρι στιγμής δεν το έκανα. Ισως το κάνω κάποτε, σε μια σειρά άρθρων για παλιά περιοδικά. Ας πούμε όμως δυο λόγια, σύντομα.

Το Σκέρτσο είχε στην αρχή 8 σελίδες και αργοτερα πέρασε στις 16. Έβγαινε κάθε Πέμπτη με διευθυντές τους Α. Νικολόπουλο και Δ. Γενοβέλη, και το πρώτο του τεύχος κυκλοφόρησε στις 10.5.1923 (αριστερά το εξώφυλλο).

Είχε φιλολογική ύλη: ένα ξένο μεταφρασμένο διήγημα και κάποια ελληνικά ποιήματα πχ του Κώστα Χατζόπουλου, του Γρυπάρη, του Πορφύρα, όχι όμως πρώτες δημοσιεύσεις αλλά αναδημοσιεύσεις.

Είχε επίσης εύθυμες στήλες, που υπογράφονταν από «τύπους»: τον βλάμη, σε μάγκικο ύφος και λεξιλόγιο· τον εύζωνα, με βλάχικο λεξιλόγιο· τη νεόπλουτη, που προσπαθεί να μιλήσει καθαρεύουσα με μπόλικες γαλλικούρες, κάπως σαν πρόδρομος της μαντάμ Σουσούς, και με φοβερές ανορθογραφίες. Στο πρώτο κείμενο της σειράς, η προσφώνηση είναι: Σεβαζμηώτατον μύτερ μου, δεκαετίες πριν χρησιμοποιήσει ο Μποστ αυτό το ορθογραφικό λογοπαίγνιο, χωρίς βεβαια αυτό να σημαίνει πως ο Μποστ το πήρε από εκεί, δεν είναι δα και πολύ δύσκολο.

Αλλά μπορεί κάποτε να γνωρίσουμε από πιο κοντά αυτό το περιοδικό. Ας επιστρέψουμε στα σκέρτσα, και αφού ακούσαμε ένα σκέρτσο της κλασικής μουσικής, για λόγους ισορροπίας ας βάλουμε κι ένα Σκερτσοπεταχτό σμυρνέικο:

Θα μου πείτε, αυτό είχα να πω για τον σχηματισμό της νέας κυβέρνησης;

Ομολογουμένως θα μπορούσα να πω και άλλα, όμως προς το παρόν, χωρίς να έχει ορκιστεί η νέα Βουλή και χωρίς να έχουμε δει ικανό δείγμα γραφής είναι κάπως πρόωρο να σχολιάσω -θ’ ακούσω όμως τα δικά σας σχόλια.

Μπορώ μόνο να σχολιάσω τα ποσοτικά στοιχεία.

Καταρχάς, ενώ προεκλογικά ο Κ. Μητσοτάκης είχε δηλώσει σε τηλεοπτικό σταθμό πως το υπουργικό του συμβούλιο θα έχει «σφικτή και ευέλικτη δομή», τελικά το κυβερνητικό σχήμα που ανακοινώθηκε έχει 51 θέσεις, που οπωσδήποτε δεν ανταποκρίνεται σε αυτές τις προδιαγραφές.

Ωστόσο αυτό δεν είναι το βασικό που με ενοχλεί. Όχι επειδή και οι τελευταίες κυβερνήσεις του Αλέξη Τσίπρα είχαν επίσης ξεπεράσει τα 50 μέλη, αλλά διότι μπορώ να δεχτώ ότι στη σημερινή πολύπλοκη κοινωνία χρειάζονται οι πολλοί θώκοι (αν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες τα καταφέρνουν με πολύ λιγότερα μέλη στα υπουργικά τους συμβούλια).

Αυτό που με ενοχλεί αφόρητα στην κυβέρνηση του Κ. Μητσοτάκη είναι ότι σε 51 θέσεις χώρεσαν μόνο 5 γυναίκες. Αυτό το θεωρώ βαρύτατη προσβολή του μισού εκλογικού σώματος.

Βέβαια, από έναν πρωθυπουργό που θεωρεί ότι οι δουλειές του νοικοκυριού παραδοσιακά πέφτουν στη γυναίκα, ίσως δεν έπρεπε να περιμένουμε καλύτερα. Ας πλύνουν και κανένα πιάτο, βρε αδερφέ.

Ο ίδιος, απαντώντας στη Zeinab Badawi, δημοσιογράφο του BBC, η οποια τον επέκρινε για την ανδροκρατούμενη σύνθεση της κυβέρνησής του (επαναλαμβάνω: 9% γυναίκες, 5 στις 51 θέσεις) ισχυρίστηκε ότι «δυστυχώς δεν υπάρχουν πολλές γυναίκες που να θέλουν να συμμετάσχουν στην πολιτική». Είπε ότι «βάλαμε ποσόστωση 40% στα ψηφοδέλτιά μας, που είναι ένα μεγάλο βήμα» (βέβαια, αυτό ήταν υποχρέωση από τον νόμο, όχι πρωτοβουλία του κόμματος) «αλλά δεν έχουμε 40% γυναίκες στη Βουλή» και ισχυρίστηκε ότι ενω απευθύνθηκε σε πολλές γυναίκες εκείνες φάνηκαν «πολύ πιο δισταχτικές από τους άνδρες».

Αυτά κατά τη γνώμη μου είναι προφάσεις εν αμαρτίαις, για να μην πω ότι είναι προσβλητικά για τις γυναίκες. Δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι υπήρξαν πολλές γυναίκες, νυν ή πρώην βουλευτίνες  ή πρώην ευρωβουλεύτριες ή στελέχη υπουργείων με παλαιότερες κυβερνήσεις της ΝΔ (άρα, ήδη ενταγμένες στην πολιτική) ή γυναίκες από τον ακαδημαϊκό χώρο ή τον επιχειρηματικό χώρο, που να αρνήθηκαν πρόταση να αναλάβουν υπουργικά καθήκοντα. Εδώ ο κ. Μητσοτάκης μάλλον ψεύδεται.

Κι επειδή έχω επικρίνει και τις κυβερνήσεις Τσίπρα για χαμηλά ποσοστά γυναικών, δικαιούμαι να επικρίνω ακόμα περισσότερο το ντροπιαστικό 5/51 της κυβέρνησης Μητσοτάκη (Για σύγκριση, η πρώτη κυβέρνηση Τσιπρα είχε 6 γυναίκες σε 40 θέσεις συν την πρόεδρο της Βουλής. Στη συνέχεια, τα ποσοστά αυξήθηκαν αρκετά).

Κατά τη γνωμη μου, η ισόρροπη αντιπροσώπευση των φύλων στις υπουργικές θέσεις δεν θα έπρεπε να επαφίεται στην κρίση κάθε πρωθυπουργού. Επιβάλλεται να θεσπιστεί ποσόστωση, όπως γίνεται και στην κατάρτιση των ψηφοδελτίων: κανένα από τα δύο φύλα δεν θα μπορεί να έχει περισσότερο από τα 2/3 των θώκων. Οπότε, ή θα έχουμε περισσότερες γυναίκες στο υπουργικό συμβούλιο ή λιγότερα μέλη. Είτε έτσι είτε αλλιώς, πρόοδος θα είναι.

Και ίσως τότε το σκέρτσο να μην είναι πικραμένο.

ΥΓ

Στο σημερινό σημείωμα αναφέρομαι αποκλειστικά στην κυβέρνηση, επειδή είναι ευθύνη ενός ανθρώπου. Για την όχι ικανοποιητική αντιπροσώπευση γυναικών στη Βουλή θα ακολουθήσει, αργά ή γρήγορα, άλλο άρθρο. Ναι, θα τα λέμε όσο να βαρεθείτε και όσο να διορθωθεί η κατάσταση.

Posted in Γιουτουμπάκια, Δύο φύλα, Επικαιρότητα, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 194 Σχόλια »

Κύριε Σαραντάκο ή κύριε Σαραντάκε;

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2019

Σαραντάκο βεβαίως. Βεβαίως; Για μένα ναι, όχι όμως για όλους. Κάμποσες φορές με έχουν αποκαλέσει «Σαραντάκε» και τους διορθώνω -ή μάλλον δεν τους διορθώνω, επισημαίνω: «Εμείς στην οικογένεια το προτιμάμε ‘Σαραντάκο'».

Δεν είναι μόνο θέμα προτίμησης: ο κανόνας που θα δείτε παρακάτω προκρίνει το «Σαραντάκο» στην κλητική. Αλλά Καμμένο ή Καμμένε; Βαρεμένο ή Βαρεμένε; Βενιζέλο ή Βενιζέλε;

Μ’ άλλα λόγια, πώς σχηματίζεται η κλητική των αρσενικών ονομάτων σε -ος; Είναι σε -ο ή σε -ε;

Ευτυχώς από εδώ και μπρος δεν έχω πολλή δουλειά να κάνω. Θα κοπιπαστώσω ένα πολύ καλό παλιότερο άρθρο του φίλου Γιάννη Χάρη, που θα το σχολιάσω στο τέλος. Δεδομένου μάλιστα ότι και ο Χάρης στο άρθρο του παραθέτει αποσπάσματα από συγγράμματα αναφοράς, έχουμε εγκιβωτισμένη παράθεση.

Ο λόγος στον Γιάννη Χάρη:

ΘΡΥΛΟ, ΘΕΟ ΜΟΥ, ΟΛΥΜΠΙΑΚΟ ΜΟΥ!», ΑΛΛΑ ΚΑΙ «ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΑΡΑ, ΜΕΓΑΛΟ ΚΑΙ ΤΡΑΝΑΡΑ!», ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΗΘΟΥΜΕ ΓΙΑ ΜΟΝΟΠΑΝΤΟ ΟΠΑΔΙΣΜΟ
Ακούστηκαν ποτέ έτσι, το σύνθημα για τον Ολυμπιακό απ΄ τη μια, το τραγούδι του Παναθηναϊκού απ΄ την άλλη; Προφανώς όχι. Υπάρχει περίπτωση να ακουστούν έτσι; Προφανώς όχι, και πάντως όχι στο άμεσο μέλλον!

Απλώς ήθελα να παρατηρήσουμε, σκόπιμα σε μεγέθυνση, μια τάση, μια σχεδόν ανεπαίσθητη, μικρή αλλαγή, με κεφαλαιώδη ωστόσο, από μιαν άποψη, σημασία.

Αναφέρομαι σε μια ελαφρά σύγχυση ως προς την κλητική των ονομάτων σε- ος, που άλλοτε σχηματίζεται σε- ε και άλλοτε σε- ο: Νίκο αλλά Αλέξανδρε, Ευαγγελάτε και Ευαγγελάτο , αλλά μόνο Παναγιωτόπουλε. Και λέω ότι η μικρή αυτή αλλαγή, αν όντως βρισκόμαστε μπροστά σε αλλαγή, έχει από μιαν άποψη κεφαλαιώδη σημασία, γιατί μας δείχνει πολύ παραστατικά τον τρόπο με τον οποίο κινείται, εξελίσσεται, αλλάζει η γλώσσα, κάθε γλώσσα.

Είναι δηλαδή μια ευκαιρία να δούμε τη γλώσσα εν κινήσει, να δούμε πώς οι μικρές ή μεγάλες παρεκκλίσεις διαμορφώνουν σταδιακά μια καινούρια γλωσσική πραγματικότητα, η οποία, εντελώς χαρακτηριστικά στο προκείμενο, περνά μάλλον απαρατήρητη και δεν συνοδεύεται από τις γνωστές θρηνωδίες για «αλλοίωση» και «αφανισμό» της γλώσσας.

Ας δούμε τα πράγματα από την αρχή, ξεκαθαρίζοντας ότι αναφερόμαστε, σχεδόν αποκλειστικά για την ώρα, στα κύρια ονόματα, τα ονόματα προσώπων. Ο γνωστός κανόνας λέει ότι τα αρσενικά σε- ος: χρόνος, άγγελος κτλ., σχηματίζουν την κλητική σε- ε: χρόνε, άγγελε κτλ. Έτσι έχουμε και «καλημέρα, Άγγελε» ή «Αλέξανδρε» κτλ., ενώ από την άλλη έχουμε: «γεια σου, Νίκο», και όχι «Νίκε», «τι νέα, Σπύρο», και όχι «Σπύρε»! Όμως, λέμε και «Παύλο» και «Παύλε». Τι στο καλό λοιπόν συμβαίνει; Υπάρχουν κανόνες;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , | 244 Σχόλια »

Ποιος Θανάσης;

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2019

Παλιότερα, η ερώτηση δεν άφηνε περιθώρια δισταγμού ως προς την απάντηση. Ποιος Θανάσης; Ποιος άλλος; Ο Θανάσης Βέγγος φυσικά.

Ωστόσο, από το 2011 ο Θου Βου δεν είναι πια μαζί μας, οπότε η ερώτηση του τίτλου επιδέχεται και άλλες απαντήσεις. Και βέβαια, σήμερα εννοούμε τον κάθε Θανάση που γιορτάζει, στον οποίο είναι αφιερωμένο το σημερινό άρθρο, όπως άλλωστε και στις Αθανασίες.

Προσθέτουμε έτσι έναν ακόμα κρίκο στην αλυσίδα των ονοματολογικών μας άρθρων, το τελευταίο από τα οποία το ανεβάσαμε πριν τα Χριστούγεννα, όταν ευχηθήκαμε χρόνια πολλά στον Μανώλη.

Να θυμίσω ότι στο ιστολόγιο έχουμε δημοσιέψει κι άλλα τέτοια άρθρα, αφιερωμένα σε ονόματα, τη μέρα της γιορτής τους, και έχουμε καλύψει τα περισσότερα διαδεδομένα αντρικά και γυναικεία ονόματα -τη Μαρία και την Άννα, τον Δημήτρη και τη Δήμητρα, τον Γιάννη, τον Γιώργο, τον Νίκο, τον Κώστα και την Ελένη, τον Στέλιο και τη Στέλλα, τον Χρίστο (ή Χρήστο) και την Κατερίνα. Από τα λιγότερο συχνά έχουμε αφιερώσει άρθρο στον Σπύρο πρόσφατα και παλιότερα στον Θωμά και στον Στέφανο.

Ο Θανάσης είναι μάλλον συχνό αντρικό όνομα. Σύμφωνα με μια έρευνα, κατέχει την 9η θέση ανάμεσα στα αντρικά ελληνικά ονόματα, ενώ το θηλυκό, η Αθανασία, είναι σπανιότερο, αφού βρίσκεται στην 26η θέση των γυναικείων ονομάτων.

Βέβαια, τα ονόματα δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα στον ελλαδικό χώρο: υπάρχουν περιοχές όπου σπανίζουν και περιοχές όπου έχουν μεγαλύτερη συχνότητα. Για τον Θανάση, είχα κάπου διαβάσει (αν το θυμάμαι καλά) ότι έχει πολύ μικρή συχνότητα στην Κρήτη και σε άλλα νησιά, αλλά πολύ μεγαλύτερη του μέσου όρου στη Στερεά Ελλάδα.

Η ετυμολογία του Θανάση είναι απλή, ο Θανάσης είναι παιδί της Αθανασίας ή μάλλον της αθανασίας, δηλαδή ο Αθανάσιος προέρχεται από το ουσιαστικό αθανασία. Φυσικά το γυναικείο όνομα Αθανασία ταυτίζεται με το ουσιαστικό.

Ο Άγιος Αθανάσιος έζησε τον 4ο αιώνα και ήταν Πατριάρχης Αλεξανδρείας -ένας από τους τέσσερις αγίους της Ορθόδοξης εκκλησίας που αποκαλούνται «Μέγας» (οι άλλοι τρεις είναι Βασίλειος, Φώτιος και Αντώνιος). Ο Αθανάσιος ήρθε σε σύγκρουση με τον αυτοκράτορα Ιουλιανό και σε ένα από τα Ατελή ποιήματά του ο Καβάφης θυμάται ένα επεισόδιο της ζωής του.

Όπως και άλλα ελληνικά χριστιανικά ονόματα, ο Αθανάσιος είναι πολύ σπάνιος στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες, ενώ αρκετά συχνός στην ορθόδοξη Ανατολική Ευρώπη. Βέβαια, επειδή οι Ρώσοι δεν συμπαθούν τον φθόγγο θ, λένε «Αφανάσι», ενώ στα βουλγάρικα, όπου το όνομα είναι συχνό, έχουμε Ατανάς.

Το όνομα έχει κάμποσες παραλλαγές. Αθανάσιος είναι το επίσημο και Θανάσης η συνήθης μορφή. Από κει και πέρα έχουμε την πολύ κοινή συντομευμένη μορφή Θάνος, όπως ο Μικρούτσικος, την επίσης συνηθισμένη Νάσος, όπως ο ποιητής Νάσος Βαγενάς ή ο Νάσος Ηλιόπουλος, υποψήφιος δήμαρχος Αθήνας με τον ΣΥΡΙΖΑ.

Τα χαϊδευτικά Σάκης και Σούλης πολύ συχνά κρύβουν Θανάση αν και μπορεί να ανήκουν και σε άλλα ονόματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κόμικς, Καβαφικά, Κινηματογράφος, Ονόματα, Τραγούδια, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , | 200 Σχόλια »

Χρόνια πολλά στον Μανώλη (ή τον Μανόλη)!

Posted by sarant στο 26 Δεκέμβριος, 2018

Δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων σήμερα, γιορτάζουν οι Μανώληδες, ευκαιρία να τους αφιερώσουμε το σημερινό άρθρο και να προσθέσουμε έναν ακόμα κρίκο στην αλυσίδα των ονοματολογικών μας άρθρων, το τελευταίο από τα οποία το ανεβάσαμε πριν από δυο ακριβώς εβδομάδες, όταν γιόρταζε ο Σπύρος.

Να θυμίσω ότι στο ιστολόγιο έχουμε δημοσιέψει κι άλλα τέτοια άρθρα, αφιερωμένα σε ονόματα, τη μέρα της γιορτής τους, και έχουμε καλύψει τα περισσότερα πολύ διαδεδομένα αντρικά και γυναικεία ονόματα -τη Μαρία και την Άννα, τον Δημήτρη και τη Δήμητρα, τον Γιάννη, τον Γιώργο, τον Νίκο, τον Κώστα και την Ελένη, τον Στέλιο και τη Στέλλα, τον Χρίστο (ή Χρήστο) και την Κατερίνα. Από τα λιγότερο συχνά έχουμε αφιερώσει άρθρο στον Σπύρο πρόσφατα και παλιότερα στον Θωμά και στον Στέφανο.

Όπως και ο Σπύρος, έτσι και ο Μανώλης δεν είναι από τα πολύ συχνά αντρικά ονόματα. Σύμφωνα με μια έρευνα, ο Μανώλης έχει τη 17η θέση ανάμεσα στα αντρικά ελληνικά ονόματα, ενώ το θηλυκό, η Εμμανουέλα, είναι αισθητά σπανιότερο, αφού βρίσκεται στην 134η θέση των γυναικείων.

Όμως, αυτή είναι η γενική εικόνα, που ισχύει για το σύνολο της χώρας. Τοπικά, υπάρχουν παραλλαγές -και θα το ξέρετε ότι ο Μανόλης (ή Μανώλης) είναι όνομα πολύ συχνό στην Κρήτη, το συχνότερο μάλιστα, σύμφωνα με διάφορες έρευνες.

Γιατί τους Κρητικούς τούς λένε Μανώληδες; Ακριβώς αυτό το ερώτημα το είχαμε θέσει στο ιστολόγιο σε ένα άρθρο πριν από οχτώ χρόνια. Κι ενώ από τη σχετική συζήτηση είχε επιβεβαιωθεί η θέση για τη συχνότητα του ονόματος στη Μεγαλόνησο, δεν καταλήξαμε ως προς την αιτία της συχνότητας. Πάντως δυο επισημάνσεις που φαίνεται να έχουν βάση είναι οι εξής: α) Η Κρήτη ήταν πεδίο μαζικών εξισλαμισμών-εκτουρκισμών με προσφορά προνομίων. Οπότε, οι Κρητικοί που έμεναν πιστοί στη χριστιανική πίστη ήταν εύλογο να επιλέγουν ένα όνομα εμφανώς δηλωτικό όπως το Εμμανουήλ. β) Ωστόσο, όχι μονο το Εμμανουήλ, αλλά και άλλα δύο ονόματα συχνά στην Κρήτη, Μιχαήλ και Ιωσήφ, είναι εβραϊκά, προέρχονται από το ιερό βιβλίο που είναι κοινό στις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, την Παλαιά Διαθήκη.

Όμως το πιάσαμε κάπως «ιν μέντιας ρες» το θέμα. Ποια η ετυμολογία του ονόματος; Ο Μανώλης έχει την επίσημη μορφή Εμμανουήλ, που όπως είπαμε πιο πάνω είναι εβραϊκής προέλευσης και σημαίνει «ο Θεός μαζί μας». Η πρόταση δεν έχει ρήμα, οπότε μπορεί κανείς να το θεωρήσει είτε ως ευχή είτε ως διαπίστωση. Στα εβραϊκά είναι Ιμμανουέλ, όπου το «Ελ» αντιστοιχεί στον Θεό.

Το όνομα εμφανίζεται σε προφητεία του Ησαΐα (7.14) στην Παλαιά Διαθήκη, η οποία επαναλαμβάνεται σχεδόν αυτολεξεί (με μόνη διαφορά το «καλέσεις» που γίνεται «καλέσουσιν») στο Κατά Ματθαίον (1.23):

ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἔξει καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσιν τὸ ὅνομα αὐτοῦ Ἐμμανουηλ, ὅ ἐστιν μεθερμηνευόμενον μεθ’ ἡμῶν ὁ θεός.

Οπότε, το Εμμανουήλ («ο Θεός μαζί μας») είναι όνομα που προφητεύτηκε πως θα δώσει ο λαός του Ισραήλ στον Ιησού αναγνωρίζοντας πως είναι υιός Θεού.

Καθώς ήταν όνομα του Ιησού, οι πατέρες της Εκκλησίας το συζήτησαν και το ανέλυσαν, αλλά το όνομα δεν δινόταν σε ανθρώπους κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και, όταν δόθηκε στους ώριμους αιώνες του Βυζάντιου, δόθηκε με τη μορφή Μανουήλ. Ήταν ταμπού να δίνεται σε θνητούς όνομα Θεού. (Ωστόσο, στη γαλλική μόνο Βικιπαίδεια βρισκω έναν Εμμανουήλ που μαρτύρησε επί Διοκλητιανού -θα είναι η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα).

Στη βάση δεδομένων των συγγραφέων του TLG, ο αρχαιότερος Μανουήλ είναι ο Μανουήλ Στραβορωμανός, που έζησε τον 11ο αιώνα, και ακολουθούν, τον 12ο αιώνα, ο Μανουήλ Καραντηνός και ο αυτοκράτορας Μανουήλ Κομνηνός (1118-1180). Σε κάποιο σημείο των Πτωχοπροδρομικών, ο Πρόδρομος για να κολακέψει τον αυτοκράτορα Μανουήλ τον αποκαλεί «Εμμανουήλ παρά σαρανταπέντε», εννοώντας την αξία των γραμμάτων ΕΜ (ή μάλλον ΜΕ) κατά τα οποία διαφέρουν τα δυο ονόματα.

Αλλά αυτά τα έχει πει καλύτερα από μένα ο Καβάφης (ναι, ο Καβάφης!) οπότε μεταφέρω:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ετυμολογικά, Καβαφικά, Ονόματα, Ρεμπέτικα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 191 Σχόλια »

Χρόνια πολλά στον Σπύρο!

Posted by sarant στο 12 Δεκέμβριος, 2018

Ποιον Σπύρο, θα ρωτήσετε. Έχουμε στο ιστολόγιο τον φίλο μας τον Spiridione, που σήμερα γιορτάζει, ευκαιρία λοιπόν με το σημερινό άρθρο να του κάνουμε ένα δώρο, στον ίδιο και σε όλους τους Σπύρους και τις Σπυριδούλες που μας διαβάζουν.

Το ιστολόγιο έχει κι άλλες φορές δημοσιέψει τέτοια άρθρα, αφιερωμένα σε ονόματα, τη μέρα της γιορτής τους, και έχουμε καλύψει τα περισσότερα πολύ διαδεδομένα αντρικά και γυναικεία ονόματα -τη Μαρία και την Άννα, τον Δημήτρη και τη Δήμητρα, τον Γιάννη, τον Γιώργο, τον Νίκο, τον Κώστα και την Ελένη, τον Στέλιο και τη Στέλλα, τον Χρίστο (ή Χρήστο) και την Κατερίνα.

Το όνομα που γιορτάζει σήμερα, ο Σπύρος, Σπυρίδων στο επίσημο, δεν είναι από τα πρώτα σε συχνότητα. Σύμφωνα με μια έρευνα, έχει τη 15η θέση ανάμεσα στα αντρικά ελληνικά ονόματα, ενώ στο θηλυκό, Σπυριδούλα, είναι σαφώς πιο σπάνιο, κάπου στην 45η θέση. Είναι δηλαδή όνομα μεσαίας συχνότητας, διότι βέβαια δεν το λες και σπάνιο.

Όμως στην Κέρκυρα ο Σπύρος είναι πρώτο σε συχνότητα από τα αντρικά ονόματα, εξαιτίας του άγιου Σπυρίδωνα («του άγιου» σκέτο τον λένε οι Κερκυραίοι) που είναι ο πολιούχος της πόλης και στον ναό του φυλάσσεται το σκήνωμά του. Ο  άγιος Σπυρίδων ήταν επίσκοπος Τριμυθούντος στην Κύπρο τον 4ο αιώνα μ.Χ. και μετά που άγιασε το λείψανό του μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, αλλά λίγο πριν από την Άλωση, λένε, κάποιος ιερέας το μετέφερε στην Κέρκυρα, για μεγαλύτερη ασφάλεια. Ο άγιος, πιστεύουν κάποιοι, δυο φορές απάλλαξε το νησί από επιδημία πανούκλας και άλλη μία το υπεράσπισε από την επίθεση των Τούρκων και αυτό του το ανταποδίδουν σήμερα οι Κερκυραίοι με εντυπωσιακές λιτανείες, όχι μία αλλά 3-4 φορές το χρόνο.

Κι έτσι εξηγείται η συχνότητα του ονόματος στην Κέρκυρα, ενώ επίσης συχνό είναι και στα υπόλοιπα Επτάνησα. Μάλιστα στην Κεφαλονιά, όπου συνηθίζονται τα διπλά βαφτιστικά ονόματα κατά το ιταλικό έθιμο, ακούγονται και ονόματα όπως Σπυρογιάννης ή Σπυράγγελος.

Ο άγιος Σπυρίδων, που τον αναφέραμε προηγουμένως, πρέπει να ήταν και το πρώτο καταγραμμένο στην ιστορία πρόσωπο με αυτό το όνομα. Βλέπουμε δηλαδή ότι το όνομα δεν είναι της κλασικής αρχαιότητας αλλά της ύστερης.

Όσο για την ετυμολογία του ονόματος, έχουν διατυπωθεί κάποιες θεωρίες από τις οποίες όμως καμιά δεν έχει αποσπάσει ευρύτερη αποδοχή. Ίσως να προέρχεται από το αρχαίο «σπυρίς», όπως έλεγαν το μεγάλο ψάθινο καλάθι, ή από το σπυρίδιον, το υποκοριστικό του, ίσως και από το λατινικό spiritus (πνεύμα), αφού μάλιστα είναι όνομα μεταγενέστερο και όχι της κλασικής εποχής. (Το σπυρί, που γράφεται πολύ όμοια, προέρχεται από το αρχαίο πυρός = κόκκος σιταριού, με ανάπτυξη προθετικού σ-).

Όπως και άλλα ελληνικά χριστιανικά ονόματα, ο Σπύρος/Σπυρίδων έχει περιορισμένη διάδοση στη Δυτική Ευρώπη -στα ιταλικά είναι Spiridione και είχε κάποια διάδοση στη Βενετία- και κάπως μεγαλύτερη στην Ανατολική Ευρώπη. Συχνό είναι στην Αλβανία, ως Σπίρο, ενώ διεθνώς ο γνωστότερος Σπύρος ήταν ο διαβόητος πολιτικός Σπάιρο Άγκνιου, με καταγωγή από τους Γαργαλιάνους της Μεσσηνίας, ο μόνος αντιπρόεδρος των ΗΠΑ που παραιτήθηκε εξαιτίας ποινικών αδικημάτων, το 1973 (Και επειδή στη θέση του ορίστηκε αντιπρόεδρος ο μη εκλεγμένος Τζέραλντ Φορντ, όταν λίγο αργότερα εξαναγκάστηκε σε παραίτηση ο ψεύτης πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον, ο Φορντ, για τον οποίο έλεγαν πως όταν ήταν σε φόρμα κατάφερνε να περπατάει και να μασάει τσίχλα ταυτοχρόνως, πέτυχε το μοναδικό κατόρθωμα να γίνει πρόεδρος χωρίς να εκλεγεί σε προεδρική εκλογή, ούτε καν ως αντιπρόεδρος).

Είπαμε πως το επίσημο όνομα είναι Σπυρίδων και η κοινή του μορφή Σπύρος. Υπάρχουν ομως και κάμποσα χαϊδευτικά-υποκοριστικά, όπως Σπυρέτος, Σπυράκος, κτλ. καθώς και Σπυριδώνης.

Υπάρχει βέβαια και ο Πίπης, που ακούγεται κάπως αστείο σήμερα αλλά παλιότερα γινόταν αποδεκτό χωρίς χαμόγελα. Οι παπαδιαμαντικοί θα θυμούνται ίσως ότι στο Ρωμέικο Πάσχα ο Παπαδιαμάντης παρουσιάζει έναν φίλο του, Κερκυραίο καθολικό, που λέγεται μπαρμπα-Πύπης (το γράφει έτσι, υποθέτω για να διατηρήσει το ύψιλον του Σπύρου). Βέβαια, όταν τις προάλλες τηλεφώνησε κάποιος ακροατής στον γνωστό επιστήμονα κ. Τσουκαλά και του συστήθηκε «Πίπης» έγινε επεισόδιο -αλλάζουν τα γούστα. Υποθέτω πως και το επίσης σπανιότατο Πιπίνος από εκεί θα προέρχεται.

Παραλλαγή του Σπύρου είναι πιθανώς και το όνομα Σπήλιος (όπως ο παλιός πρωταθλητής των δρόμων ημιαντοχής Σπήλιος Ζαχαρόπουλος), τουλάχιστον έτσι βρίσκω σε κάμποσες πηγές, όπως και το όνομα Πήλιος (όπως ο Πήλιος Γούσης, που θεωρήθηκε ότι πρόδωσε στο Σούλι).

Μια ακόμα παραλλαγή είναι η Σπυριδιών/Σπιριντιόν, με ιταλική επιρροή. Σπυριδιών ονομαζόταν ο αγωνιστής του 21 Σπύρος Καλογερόπουλος, που είχε σπουδάσει γιατρός στη Γαλλία και του έμεινε, ενώ επίσης Σπιριντιόν ήταν ο πρώτος κωμικός τύπος του ελληνικού κινηματογράφου, από τον ηθοποιό Σπύρο Δημητρακόπουλο, περί το 1911, με κωμικές ταινίες όπως το Κβο βάντις Σπιριντιόν;

Σπυριδιών ή Σπυριδιώνης ονομαζόταν και ένας τύπος της Αθήνας του Όθωνα, που ήταν από τη Λευκάδα και ονομαζόταν Σπύρος Μεταξάς, λαϊκός ποιητής που έγραφε αντιβαυαρικές σάτιρες. Μια μέρα, ο Σπυριδιών ανέβηκε σε ένα τραπέζι, εκεί στην αγορά όπου σύχναζε (ίσως στην πλατεία Δημοπρατηρίου) και άρχισε να φωνάζει «Αθηναίοι! Αθηναίοι!». Το πλήθος μαζεύτηκε γύρω του περιμένοντας ν’ ακούσει κάποια αντιβαυαρική σάτιρα, και ο Σπυριδιώνης τούς ρώτησε: «Αθηναίοι είστε εσείς;» «Ναι», απάντησαν εκείνοι. Και τότε εκείνος είπε: «Ω Αθήνα, πρώτη χώρα, τι γαϊδάρους τρέφεις τώρα!» Δεν είναι δικό του, είναι παροιμιώδες δίστιχο που έχει αποθησαυριστεί σε συλλογή παλαιότερα -και βέβαια δεν είναι του Σουρή στον οποίο το αποδίδουν πολλοί.

Αλλά πλατειάζω. Στη φρασεολογία μας ο Σπύρος δεν έχει καμιά παρουσία, έχει όμως ο άγιος Σπυρίδωνας. Επειδή πέφτει 12 Δεκεμβρίου, που με το παλιό ημερολόγιο ήταν πολύ κοντά στο χειμερινό ηλιοστάσιο, υπάρχει η ημερολογιακή παροιμία ότι «Από τ’ Αϊ-Σπυριδώνου αξαίνει η μέρα ένα σπυρί» (έδωσα την κεφαλονίτικη παραλλαγή της όπως την παραθέτει ο Δημ. Λουκάτος). Βέβαια, Σπύρος υπάρχει και στην παροιμία «έγινε Λούης» αλλά δεν φαίνεται .

Και ακριβώς, με βάση το γκουγκλικό διασημόμετρο, ο διασημότερος Σπύρος είναι ο Σπύρος Λούης, αφού αυτός βγαίνει πρώτος πρώτος αν γκουγκλίσετε το όνομα. Θα περίμενα και τον Σπύρο Παπαδόπουλο, αλλά δεύτερος βγαίνει ο πολιτευτής Κέρκυρας Σπύρος Σπύρου και μετά ένας καθηγητής στην Κύπρο.

Στα αστεία, τον Σπύρο τον λέμε και Θπύρο, ο Θπύροθ, τάχα ψευδίζοντας -περιέργως δεν έχω ακούσει το ίδιο αστείο για άλλα ονόματα όπως Σταμάτης ή Σταύρος. Θα θυμάστε ίσως και την ατάκα από την παλιά ταινία του Βουτσά, στο σημείο όπου κοροϊδεύει, κάπως ενοχλητικά για τα σημερινά γούστα, μια κυρία που ψευδίζει:

Ως τώρα, ασχολήθηκα με τον Σπύρο και αμέλησα την (πολύ σπανιότερη) Σπυριδούλα, ένα όνομα διάσημο από ένα μόνο περιστατικό της νεότερης μικροϊστορίας μας. Η υπόθεση της 14χρονης Σπυριδούλας Ράπτη συγκλόνισε το πανελλήνιο το 1955. Η μικρή ήταν οικιακή βοηθός στο σπίτι της οικογένειας Βεϊζαδέ, στον Πειραιά, και τα αφεντικά της την κατηγόρησαν (άδικα, όπως αποδείχτηκε) ότι έκλεψε ένα πενηντοδόλαρο -και για να την αναγκάσουν να ομολογήσει, την έδεσαν και τη βασάνισαν με το καυτό σίδερο του σιδερώματος, προκαλώντας της σοβαρά εγκαύματα. Ίσως αξίζει άρθρο για την υπόθεση -έγραψε κι ο Βάρναλης στην Αυγή ένα παθιασμένο χρονογράφημα- οπότε δεν θα πω περισσότερα προς το παρόν.

Το όνομα του συγκροτήματος ροκ Σπυριδούλα, που συνεργάστηκε με τον Παύλο Σιδηρόπουλο στον δίσκο Φλου και άφησε αισθητό ίχνος στην ελληνική ροκ σκηνή είναι εμπνευσμένο από την υπόθεση της Σπυριδούλας, παρόλο που είχαν περάσει πάνω από 20 χρόνια από τότε. Αλλά και λίγο νωρίτερα, το 1973, όταν η χούντα του Παπαδόπουλου επιχείρησε να μεταλλαχθεί σε δημοκρατία με δοτό πρωθυπουργό τον Σπύρο Μαρκεζίνη, ο Μποστ παρουσίασε σειρά από γελοιογραφίες στον Ταχυδρόμο, με τον Μαρκεζίνη ως υπηρέτρια Σπυριδούλα -κι εδώ αξίζει άλλο άρθρο. «Σπυριδούλα δούλα» φώναζαν στον Μαρκεζίνη οι εξεγερμένοι του Πολυτεχνείου.

Φτάσαμε στα τραγούδια, και επιστρέφουμε στον Σπύρο. Το γνωστότερο τραγούδι που έχει το όνομα στον τίτλο του είναι το «Στον αγιο-Σπυρίδωνα» του Μούτση, με τη Μοσχολιού, αλλά αυτό δεν πιάνεται διότι εννοεί τη γειτονιά του Πειραιά -που και σε άλλα τραγούδια φιγουράρει.

Όμως υπάρχουν και μερικά τραγούδια με κοινό θνητό Σπύρο στον τίτλο τους, και περιέργως ο Δημήτρης Μητροπάνος έχει πει δύο από αυτά. Το «Παίξε μου Σπύρο» είναι το γνωστότερο, αλλά θα προτιμήσω να κλείσω με το άλλο, το Σπύρο μου Σπυράκη μου:

Ο Σπύρος αυτός, από το Μοσχάτο, είχε ωραία τακτική -όσα έπαιρνε το Σαββάτο τα χάλαγε την Κυριακή. Ας το ρίξουν έξω σήμερα και οι συνονόματοί του, αφού γιορτάζουν. Χρόνια τους πολλά!

 

 

Posted in Ονόματα, Πρόσφατη ιστορία, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , | 154 Σχόλια »

Χρόνια πολλά στον Δημήτρη και πάλι!

Posted by sarant στο 26 Οκτώβριος, 2018

Ταξίδευα χτες και δεν προλάβαινα να ετοιμάσω άρθρο, οπότε η σημερινή γιορτή μού δίνει την ευκαιρία να αναδημοσιεύσω ένα άρθρο για όσους γιορτάζουν σήμερα, που αρχικά το είχαμε δημοσιεύσει πριν από τρία χρόνια.

Με μια δόση υπερβολής, σήμερα γιορτάζει η μισή Ελλάδα: γιορτάζουνε οι Δήμητρες, γιορτάζουν οι Δημήτρηδες, γιορτάζει όμως κι η Θεσσαλονίκη -μεγάλη γιορτή λοιπόν, οπότε ταιριάζει να της αφιερώσουμε το σημερινό άρθρο.

Σύμφωνα με την έρευνα για τα ελληνικά ονόματα, που έχει κάνει ο Χάρης Φουνταλής, ο Δημήτρης είναι το δεύτερο σε συχνότητα ελληνικό αντρικό όνομα, πίσω από τον Γιώργο που προηγείται με διαφορά. Βέβαια, αν προσέξετε τους αριθμούς, θα δείτε ότι Κώστας και Γιάννης ελάχιστα υπολείπονται -αν ήταν δρομείς θα χρειαζόταν φωτοφίνις. Η Δήμητρα, πάλι, χωρίς να είναι σπάνιο όνομα, υστερεί σαφώς σε συχνότητα -στη γυναικεία κατάταξη βρίσκεται στη δέκατη θέση.

Κι όμως, η Δήμητρα γέννησε τον Δημήτρη, ή έστω τον Δημήτριο. Εδώ χρειάζονται εισαγωγικά στο ρήμα, αλλά το στοκ το έχουν εξαντλήσει οι εισαγωγικομανείς, που τα βάζουν και στα λάχανα. Φυσικά, κάποιες Δήμητρες έχουν γεννήσει Δημήτρηδες αλλά εγώ εννοώ τα ονόματα.

Εν αρχή ην η Δήμητρα λοιπόν, η μεγάλη θεά της γης και της καλλιέργειας, ιδίως της καλλιέργειας σιτηρών -από το ψωμί ξεκινάμε. Η Δήμητρα, Δημήτηρ και Δαμάτηρ στα πολύ αρχαία, όνομα αβέβαιας ετυμολογίας, που θα μπορούσε να προέρχεται από το «γη μήτηρ». Μεγάλη θεά, τα πιο μεγάλα μυστήρια της αρχαιότητας συνδέονταν μαζί της.

Και τα σιτηρά άλλωστε, τα λέμε δημητριακά επειδή είναι το δώρο της Δήμητρας. Αλλά και ο αγγλικός όρος, cereals, και αυτός ανάγεται, μέσω λατινικών, στη Ceres, τη θεά των Ρωμαίων που ήταν το αντίστοιχο της Δήμητρας. Ceres ή Δήμητρα λέγεται κι ένας πλανήτης-νάνος, ο μεγαλύτερος από τους αστεροειδείς. Και από τον νάνο πλανήτη πήρε το όνομά του το χημικό στοιχείο Δημήτριο, που ανήκει στις σπάνιες γαίες -όχι επειδή βρίσκεται στον πλανητάκο, αλλά επειδή ανακαλύφθηκε το 1803, δυο χρόνια μετά τον πλανήτη. Το σύμβολό του είναι Ce, από το Cerium.

Ο Δημήτριος αρχίζει εκεί που τελειώνει η Δήμητρα. Η ίδια η λέξη, δημήτριος, σημαίνει «ο σχετιζόμενος με τη Δήμητρα» και γρήγορα άρχισε να χρησιμοποιείται ως κύριο όνομα, με πιο επιφανή στην προχριστιανική εποχή τον Δημήτριο τον Πολιορκητή, στη σπάταλη εποχή των επιγόνων, στρατηγό προικισμένο που όμως πήρε το προσωνύμιό του από μια… αποτυχημένη πολιορκία και που ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές του έχει συγκεντρώσει γι΄αυτόν ένα σωρό σκαμπρόζικα ανέκδοτα και λογοπαίγνια, ακατάλληλα για ανηλίκους.

Αυτός ο Δημήτριος δεν άγιασε. Αν είναι τόσο συχνό το όνομα, το οφείλει στον μάρτυρα Δημήτριο, που μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη τον 4ο αιώνα και που έγινε πολιούχος της. Ο Δημήτριος αυτός λέγεται και Μυροβλύτης, και έτσι γράφεται αυτό το επίθετο, και όχι Μυροβλήτης όπως νόμιζα εγώ και πολλοί άλλοι (έχουμε γράψει και άρθρο προ οκταετίας). Ο άγιος Δημήτριος ήταν δημοφιλέστατος τον Μεσαίωνα, όπως κι ο Άι Γιώργης, αλλά μόνο στους ορθόδοξους, και γι’ αυτό το όνομα είναι μάλλον εξωτικό στη δυτική Ευρώπη, ενώ στα Βαλκάνια και γενικά στους ορθόδοξους λαούς της Ανατολικής Ευρώπης είναι πολύ συχνότερο.

Διότι βέβαια το Jimmy δεν είναι το αντίστοιχο του Δημήτρης στα αγγλικά, κι ας λέμε Τζίμηδες τους δικούς μας Δημήτρηδες -είναι το υποκοριστικό του James, του Ιάκωβου. Στα αγγλικά, το αντίστοιχο του Δημήτρη είναι το σπάνιο Demetri, όπως και το Dimitri στα γαλλικά. Οι ανατολικοί έχουν βέβαια Ντμίτρι, Ντιμίταρ, Ντουμίτρου κτλ. και από το ρώσικο υποκοριστικό Μίτια λέγεται ότι προέρχεται το αρχικό Μ. του ψευδώνυμου του Μ. Καραγάτση (Δημήτρη Ροδόπουλου).

Ο Δημήτρης έχει πολλά υποκοριστικά του ονόματός του. Δημήτρης λοιπόν, Δημητράκης, Δημητρούλης, Δημητρός, Δήμος. Μίμης, όπως ο αξέχαστος πατέρας μου. Μήτσος, φυσικά, αλλά και Μήτσης (τα Μητσάρας και Μητσάκος δεν ξέρω να τα έχει χρησιμοποιήσει κανένας για να αποκαλείται έτσι). Μήτρος και Μητρούσης και Μήτρακας, Ντέμης και Ντίμης, Τζίμης, Τζιμάκος. Δεν πρέπει να ακούγεται πια ο Μιμίκος. Νομίζω πως αυτός της Μαίρης ήταν ήδη επίθετο. Και ο πολυσήμαντος Τάκης. Η Δήμητρα έχει τη Δημητρούλα, τη Μιμή, τη Μίτση.

Δεν βρήκα κάποιον λαϊκό-διαλεκτικό τύπο (σαν τους πολλούς που υπάρχουν για τον Κώστα), αν ξέρετε εσείς συμπληρώστε. Να πούμε επίσης ότι ο Δήμος στις μέρες μας πιο πολύ είναι Δημοσθένης παρά Δημήτρης, ενώ ο Ντέμης Νικολαΐδης είναι Θεμιστοκλής. Επίσης, τον βιομήχανο Δημήτρη Γιαννακόπουλο που ασχολείται με τα διοικητικά του Παναθηναϊκού τον φωνάζουν Τράκη αλλά δεν ξέρω αν είναι πειραχτικό, ή ιδιωτικό υποκοριστικό ή αν λέγεται γενικότερα.

Ο αξέχαστος πατέρας μου, γεννημένος στη Μυτιλήνη, βαφτίστηκε Δημήτρης αλλά όλοι τον έλεγαν Μίμη, υποκοριστικό συχνότατο στο νησί, αν και λέγεται και σε πολλά άλλα μέρη. Για μας και για τους παλιούς του φίλους ήταν Μίμης, αλλά για τις νεότερες γνωριμίες Δημήτρης, εκτός αν γνωρίζονταν καλά στη συνέχεια. Όταν όμως δούλευε μαχόμενος μηχανικός, είχε τύχει ν’ακούσω να τον λένε και Μήτσο άνθρωποι της πιάτσας. Ο συγγραφέας Δημήτρης Ραβάνης είχε και το ψευδώνυμο Δήμος Ρεντής, αλλά για τους δικούς του ήταν Μίμης. Από την άλλη, ο Ψαθάς όταν έγραφε στα έντυπα της ΕΠΟΝ υπέγραφε Μίμης Ψαθάς ενώ στα άλλα του κείμενα Δημήτρης.

Ο Μήτσος λέγεται πολύ και σήμερα, όσο κι αν μπορώ να φανταστώ κάποιους να το θεωρούν μπας κλας. Οι δέκα μικροί Μήτσοι του Λαζόπουλου ήρθαν όταν ο τύπος είχε αρχίσει να χάνει σε συχνότητα, ενώ ο Μήτσος με το Κατινάκι του γελοιογράφου Διογ. Καμμένου είχε φτιαχτεί σε μια εποχή μητσικού μεσουρανήματος. Κάποτε το Μήτσος ήταν συνηθισμένο σε λογοτέχνες: Μήτσος Ευθυμιάδης, Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Μήτσος Λυγίζος, Μήτσος Κασόλας, Μήτσος Παπανικολάου. Ο Δημήτρης Πουλικάκος είναι Μήτσος μερικής απασχόλησης.

Εννοείται ότι στις μέρες μας πολύ δύσκολα θα βρεθεί Μήτρος, όνομα οπλαρχηγών του 21. Ο τελευταίος Μήτρος που θυμάμαι να αποκαλείται έτσι ήταν ο Μήτρος Σουλιμιώτης, κομμουνιστής δήμαρχος της Αγίας Βαρβάρας επί τέσσερις τετραετίες αμέσως μετά τη μεταπολίτευση.

Αν κάνουμε το τεστ της διασημότητας κατά Γκουγκλ, οι διασημότεροι Δημήτρηδες είναι ο Χορν, ο Μητροπάνος και ο Μητρόπουλος (ο μουσικός). Από τους Μίμηδες, ο Ανδρουλάκης, ο Φωτόπουλος και ο Πλέσσας, ενώ από τους Μήτσους ο Κωστόπουλος (ο πρώην του ΚΚΕ). Δήμητρα η Γαλάνη και Μιμή όχι αυτή που σκεφτήκατε αλλά η Ντενίση.

Περιέργως, ο Δημήτρης δεν έχει αφήσει αποτύπωμα στη φρασεολογία μας. Μπορώ να σκεφτώ μόνο τη φρ. τα έκαναν τάτσι μίτσι κότσι, που λέγεται για όσους ενεργούν προσυνεννοημένα για να εξαπατήσουν κάποιον ή να πετύχουν αθέμιτο σκοπό, όπου (σύμφωνα με την επικρατέστερη θεωρία) οι τρεις λέξεις είναι αρβανίτικα υποκοριστικά (Τάτσης, Μήτσης και Κώτσης).

Ο Άγιος Δημήτριος, που τον αναφέραμε πιο πάνω, σημαδεύει και τον μήνα που γιορτάζει, αφού ένα από τα λαϊκά ονόματα του Οχτώβρη είναι «αγιοδημητριάτης». Αλλά «αγιοδημητριάτικα» λέγονται και τα χρυσάνθεμα, που αυτή την εποχή βγαίνουν. Παρεμπιπτόντως, μόνο δυο ουσιαστικά ή επίθετα έχει το λεξικό από αγίους: τα αγιοδημητριάτικα και τον αγιοβασιλιάτικο. Να αναφέρουμε και τον δήμο Αγίου Δημητρίου, που είναι το παλαιότερο Μπραχάμι. Έχουμε επίσης τη Δημητριάδα, την αρχαία πόλη στον Παγασητικό κόλπο, που πήρε το όνομά της από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή που την ίδρυσε -στον Βόλο υπάρχει συνοικία «Νέα Δημητριάδα», ενώ το όνομα διατηρείται επίσης στην ονομασία της τοπικής μητρόπολης, που λέγεται Δημητριάδος και Αλμυρού (μητροπολίτης Δημητριάδος ήταν για πολλά χρόνια ο μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος).

Από βιβλία με τον Δημήτρη στον τίτλο τους θα αναφέρω το «Η μάσκα του Δημήτριου» του Έρικ Άμπλερ, που έγινε και ταινία το 1944. Ο επώνυμος ήρωας είναι ένας τυχοδιώκτης ονόματι Δημήτριος Μακρόπουλος. Στα θεατρικά θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί ο Φον Δημητράκης του Δημήτρη Ψαθά.

Από τραγούδια, πέρυσι είχαμε βάλει το «Δημήτρη μου Δημήτρη μου» του Ζαμπέτα, αλλά φέτος λέω να συνεχίσω με Δημητράκη -ο συγκεκριμένος ήτανε φτωχός, του Γιώργου Μητσάκη:

Και κλείνουμε όπως την περασμένη φορά, πάλι με Δημητράκη, τούτη τη φορά όμως του ελαφρού, που δεν του πάει το πάχος, τραγούδι του Αττίκ που το ακούμε εδώ από τον Θέμη Ανδρεάδη.

Το ιστολόγιο εύχεται χρόνια πολλά σε όλες και όλους που γιορτάζουν, τον Δημήτρη Μαρτίνο, τον Mitsos,  τον Μήτσκο, τον Ορεσίβιο (κρυπτοδημήτρης), τον Τζιμάκο και τους άλλους που σίγουρα ξεχνάω.

 

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Ετυμολογικά, Εορταστικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 148 Σχόλια »

Κοτζιάμ μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Οκτώβριος, 2018

Σύμφωνα με την εργασία του Μανόλη Τριανταφυλλίδη «Τα οικογενειακά μας ονόματα», το οικογενειακό όνομα (δηλ. επώνυμο) Κοτζιάς προέρχεται από το τουρκ. koca, που σημαίνει «μεγάλος, πελώριος, γέρος». Από την ίδια λέξη έχουμε δανειστεί και τον τύπο κοτζάμ ή κοτζαμάν, απ’ όπου και το επώνυμο Κοτζαμάνης.

Θα μπορούσε να πει κανείς πως η παραίτηση του Νίκου Κοτζιά από τη θέση του υπουργού Εξωτερικών είναι ετυμολογικώς συνεπής, με την έννοια ότι φαίνεται μεγάλη απώλεια, και αφήνει μια πολύ δυσάρεστη γευση σε όσους στηρίζουν τη συμφωνία των Πρεσπών αφού από τη σύγκρουση ανάμεσα στον αρχιτέκτονα της συμφωνίας και στον βασικό υπονομευτή της βγαίνει ηττημένος ο πρώτος. Από την άλλη, δεν είμαι βέβαιος ότι ο Ν.Κ. έκανε καλά που παραιτήθηκε. Τέλος πάντων, αυτά θα τα δούμε ίσως κάποια άλλη φορά, σήμερα το μενού έχει μεζεδάκια, τσιμπολόγημα από τα γλωσσικά (κυρίως) στραβά κι ανάποδα της εβδομάδας που πέρασε.

Πάντως, η παραίτηση του Ν. Κοτζιά γέννησε κάποια μεζεδάκια, όπως το αστείο λάθος στο σουπεράκι του Σκάι, που αντί για «παραίτηση Κοτζιά» έγραψε «παραίτηση Τσίπρα». Αναπόφευκτα ήταν τα σχόλια για «ευσεβείς πόθους».

Το πιο αστείο ήταν το πάθημα του (οΘντκ) δημοσιογράφου Γιάννη Λοβέρδου, ο οποίος έσπευσε στο Τουίτερ να χλευάσει «το μπάχαλο της Συριζο-ΕΡΤ» χωρίς να προσέξει ότι η γκάφα έγινε από τον Σκάι και οχι από την ΕΡΤ (το σήμα του Σκάι υπάρχει στην πάνω δεξιά γωνία της οθόνης αλλά δεν φαίνεται καλά επειδή το φόντο είναι ανοιχτόχρωμο επίσης).

* Κι άλλο ένα σχετικά με την παραίτηση Κοτζιά.

Μου γράφει φίλος στο Φέισμπουκ:

Πώς σχολιάζετε ως ειδικός -και όχι σε πολιτική βάση- το γλωσσικό έκτροπο του πρωθυπουργού με εκείνο το «ασυνείδητα» στο οιονεί διάγγελμά του μετά την ηχηρή παραίτηση Κοτζιά και δη στο παράθεμα «δεν πρόκειται να ανεχτώ από εδώ και στο εξής καμιά διγλωσσία από οποιονδήποτε και καμιά προσωπική στρατηγική στην εθνική γραμμή της χώρας, δεν θα ανεχτώ από κανέναν συνειδητά ή ασυνείδητα, εν προκειμένω ασυνείδητα, να διαταράξει την ομαλή πορεία της χώρας προς την έξοδο από την κρίση και τα μνημόνια».
Εξ όσων γνωρίζω το «ασυνείδητα» έχει αρνητικές υποδηλώσεις. Γι αυτό έχει προταθεί αντ αυτού το «ασύνειδα» ή περιφραστικά το «χωρίς συνείδηση ή επίγνωση». Δεν έχει ο πρωθυπουργός εγγράμματους και γλωσσικά ευαίσθητους συμβούλους;

Ο φίλος μας θεωρεί λάθος τη χρήση του «ασυνείδητα». Του απάντησα ως εξής:

Καλημέρα. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι έτσι που τα λέτε. Το «ασυνείδητα» έχει ΚΑΙ αρνητικές υποδηλώσεις, αλλά χρησιμοποιείται επίσης με τη σημασία «που δεν γίνεται συνειδητά» -για να βεβαιωθώ, κοίταξα όλα τα λεξικά, και όλα καταγράφουν αυτή τη σημασία.

Ειδικότερα, η φράση «συνειδητά ή ασυνείδητα» είναι παγιωμένη και στερεότυπη και χρησιμοποιείται πάμπολλες φορές (γκουγκλίστε, θα τη βρείτε και σε βιβλία), μεταξύ άλλων και από «εγγράμματους και γλωσσικά ευαίσθητους χρήστες της γλώσσας». Την έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ κάμποσες φορές, όπως και (βρίσκω στο μπλογκ μου) ένας κλασικός φιλόλογος και άλλοι δόκιμοι χειριστές της γλώσσας.

Εσείς τι λέτε;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ονόματα, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 191 Σχόλια »

Ένας σκύλος που τον έλεγαν Αδόλφο

Posted by sarant στο 19 Οκτώβριος, 2018

Πριν από μερικές μέρες, η Ελληνική Αστυνομία ανακοίνωσε με καμάρι στο Τουίτερ ότι σε αγώνα δρόμου που έγινε στη Σαντορίνη πήρε μέρος και ένας αστυνομικός σκύλος ονόματι  Adolf.

Αντί όμως να εισπράξει συγχαρητήρια, η ΕΛ.ΑΣ. δέχτηκε οργισμένες διαμαρτυρίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διότι οι περισσότεροι θεώρησαν πως το όνομα Αδόλφος είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον Αδόλφο Χίτλερ, τον λαομίσητο ναζιστή ηγέτη που αιματοκύλισε την Ευρώπη και έστειλε εκατομμύρια συνανθρώπους μας στον θάνατο.

Δίκαια πιστεύω, πολλοί ήταν εκείνοι που επέκριναν την Ελληνική Αστυνομία για το δυσοίωνο όνομα που διάλεξαν να δώσουν στο τετράποδο.

Οι υπεύθυνοι της ελληνικής αστυνομίας εξήγησαν ότι ο σκύλος είχε αγοραστεί από ουγγρικό εκτροφείο και ότι είχε το όνομα Adolf από τον εκτροφέα του, επομένως δεν ήταν δυνατόν να αλλάξει, αφού τα εκπαιδευμένα σκυλιά έχουν μάθει να ακούνε στο όνομά τους. Πρόσθεσαν πάντως ότι το σκυλί το φωνάζουν και Ρούντολφ. Πάλι καλά πάντως που δεν έδωσαν οι ίδιοι το όνομα αυτό.

Επειδή όμως εδώ λεξιλογούμε, και ενίοτε ονοματολογούμε, πριν τοποθετηθούμε για το φλέγον αυτό θέμα καλό είναι να πούμε μερικά πράγματα για το όνομα Αδόλφος / Adolf.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Λουξεμβούργο, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 230 Σχόλια »

Φλωρεντιανά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 13 Οκτώβριος, 2018

Φλωρεντιανά, αλλά όχι από τη Φλωρεντία -πού τέτοια τύχη! Θα ταξιδεύω βέβαια τούτο το σαββατοκύριακο αλλά θα πάω απλώς λίγο παρακάτω. Αλλά τότε γιατί «φλωρεντιανά» τα μεζεδάκια; Δεν έβρισκα τίτλο και πρόσεξα ότι σήμερα είναι του Αγίου Φλωρεντίου, να γιατί.

Παρεμπιπτόντως, το όνομα Φλωρέντιος υπάρχει και σήμερα. Το ξέρω επειδή στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ έχει ξεκινήσει εδώ και λίγο καιρό μια προσπάθεια καταγραφής των ελληνικών ονομάτων, που κάποια στιγμή θα την παρουσιάσουμε κι εδώ, και ο σχετικός κατάλογος, για τα αντρικά ονόματα, έχει ξεπεράσει τα 1000 ονόματα.

* Και ξεκινάμε με γλωσσικά μουστάκια. Σε ρεπορτάζ από δίκη, διαβάζουμε:

Η πρώην διευθύντρια της Β’ Διεύθυνσης της ΕΥΠ, Ο. Β, της οποίας η υπογραφή βρίσκεται στις ψεύτικες αποδείξεις, κατά την κατάθεσή της ήταν ξεκάθαρη. Δήλωσε ότι οι αποδείξεις είναι προφανέστατα πλαστές, ενώ ερωτηθείς σχετικά είπε ότι και εκείνη στοχοποιήθηκε από τη δημοσιοποίηση αυτών,

Αλλά η κυρία διευθύντρια, αφού ρωτήθηκε, είναι ερωτηθείσα, όχι ερωτηθείς. Θα μου πείτε ότι αυτά τα έχουν έτοιμα και τα βάζουν χωρίς να σκέφτονται.

* Και συνεχίζουμε με ένα γερό πιάτο ιταλικό, αν και όχι από τη Φλωρεντία, μα πολύ νοτιότερα, από την Κατάνια, σιτσιλιάνικο λοιπόν.

Φίλος μού στέλνει το μενού της φωτογραφίας, από εστιατόριο της Κατάνιας, μεταφρασμένο, ας πούμε, στα ελληνικά. Νομίζω ότι κάπου το έχω δει κι ελπίζω να μην το έχω παρουσιάσει ξανά, πάντως η φωτογραφία είναι πρόσφατη.

Από τα ορντέβρ καταλαβαίνουμε την παρμιγιάνα μελανζάνης, όχι όμως τα καλάκια, ενώ τα καταπληκτικά κάτι άλλο θα κρύβουν.

Ακολουθούν οι κανόνες πάστα και μετά το υπέροχο κρέας κρέατος, ενώ το γλυκό αποδεικνύεται το κλου της βραδιάς με τις τρόφιμες ταρέτες και τα σιτηρά πισταχίου.

Από περιέργεια γκούγκλισα το «κρέας κρέατος» και είδα ότι γκουγκλίζεται. Μερικά γαλλικά κρεατάδικα (όπως αυτό), που αυτοχαρακτηρίζονται Meat bar στα αγγλικά στην ιστοσελίδα τους, έχουν στα ελληνικά, αν αλλάξετε τη γλώσσα από επάνω δεξιά, τον χαρακτηρισμό «Κρέας κρέατος»!

Ή αλλιώς, το μεταφραστήρι κάπου φαλτσάρισε.

* Γενικομανία στο ρεπορτάζ για ένα τραγικό συμβάν:

Η άτυχη γυναίκα μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο Θριάσιο Νοσοκομείο και παρά τις προσπάθειες των γιατρών χθες το απόγευμα υπέκυψε των βαρύτατων τραυματισμών που είχε υποστεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ονόματα, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , , , | 204 Σχόλια »

Για τ’ όνομα

Posted by sarant στο 8 Οκτώβριος, 2018

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην τακτική μου στήλη στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς προσθήκες ή αλλαγές.

Για τ’ όνομα

Το δημοψήφισμα την περασμένη Κυριακή στη γειτονική χώρα δεν έδωσε το αναντίρρητο αποτέλεσμα που θα βοηθούσε να προχωρήσει απρόσκοπτα η διαδικασία για την κύρωση της Συμφωνίας των Πρεσπών ώστε να λυθεί επιτέλους το ζήτημα του οριστικού ονόματος της πΓΔΜ –το «ονοματολογικό» όπως μάλλον άστοχα έχει επικρατήσει να λέγεται.

Αναλύσεις όμως για το δημοψήφισμα και το τι θ’ ακολουθήσει, θα έχετε σίγουρα διαβάσει όλη την εβδομάδα και θα τις βρείτε και σε άλλες σελίδες στο σημερινό φύλλο της Αυγής. Η στήλη εδώ λεξιλογεί και σήμερα θα μιλήσουμε για το όνομα –όχι ειδικά της γειτονικής χώρας, αλλά τη λέξη όνομα.

Λέξη αρχαιότατη, ήδη ομηρική, όπου με μετρική έκταση εμφανίζεται και ο τύπος ούνομα, το όνομα έχει πολλά αντίστοιχα στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, όπως τα name, nom, nome, Namen κτλ. των δυτικοευρωπαϊκών γλωσσών.

Στην αρχαιότητα υπήρχε και ο αιολικός-δωρικός τύπος όνυμα, που έχει επιβιώσει στη νεότερη γλώσσα αφού με βάση αυτόν τον τύπο επικράτησε να σχηματίζονται πολλές σύνθετες λέξεις, με πρώτη πρώτη το επώνυμο, που είναι το οικογενειακό μας όνομα, και που καθιερώθηκε από τότε που η ανάγκη για μεταβίβαση της περιουσίας αφενός και η γραφειοκρατία αφετέρου επέβαλαν τον θεσμό. Ως τότε, αρκούσε το πατρώνυμο, γι’ αυτό άλλωστε και πάρα πολλά επώνυμα είναι πατρωνυμικά, από τον Παπαδόπουλο ίσαμε τον Γιόχανσον. Οι Κύπριοι απέκτησαν επώνυμα τον εικοστό αιώνα –συνήθως το πατρώνυμό τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , | 331 Σχόλια »

Από πότε υπάρχουν κοψοχέρηδες;

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2018

Το σημερινό σύντομο άρθρο έρχεται να διορθώσει μιαν ανακριβή πληροφορία που αντιλήφθηκα ότι κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και για την οποία είμαι κι εγώ έμμεσα υπεύθυνος.

Ξέρουμε βέβαια τι είναι ο κοψοχέρης. Δεν είναι αυτός που έχει χάσει το χέρι του από κάποιο ατύχημα ή, παλιότερα, στον πόλεμο. Αυτός είναι ο μονόχειρας ή, αν θέλουμε να το πούμε πιο τραχιά, ο κουλοχέρης. Ο αείμνηστος Σάκης Καράγιωργας είχε χάσει τα δάχτυλα και την παλάμη του δεξιού χεριού του το 1969 όταν εξερράγη ο εκρηκτικός μηχανισμός που κατασκεύαζε ενάντια στο δικτατορικό καθεστώς. Αργότερα, όταν το ΠΑΣΟΚ άρχισε να μεταλλάσσεται σε αρχηγικό κόμμα και ο Καράγιωργας εξέφραζε από το βήμα κάποιου κομματικού οργάνου τις διαφωνίες του, οι οπαδοί του αρχηγού τού φώναξαν «Κάτσε κάτω κουλοχέρη!».

Βέβαια, η λέξη «κουλοχέρης» πολύ περισσότερο χρησιμοποιείται για τα μηχανήματα των καζίνων, όπου στοιχηματίζεις ρίχνοντας κέρματα -και μετά τραβάς το μοχλό και, αναλόγως, κερδίζεις ή χάνεις. Κι επειδή συνήθως χάνεις, τα μηχανάκια αυτά λέγονται και «ληστές με το ένα χέρι».

Αλλά πλατειάζω. Κοψοχέρης, έλεγα, δεν είναι αυτός που έχει χάσει το χέρι του, αλλά, «αυτός που έχει μετανιώσει για την ψήφο που έδωσε, που θα προτιμούσε να είχε κόψει το χέρι του παρά να είχε κάνει τη συγκεκριμένη επιλογή». Το έβαλα σε εισαγωγικά, επειδή είναι ο ορισμός από το ΛΚΝ.

Ασφαλώς τον παλιό καιρό, στα μεσαιωνικά χρόνια που δημιουργήθηκε η λέξη, κοψοχέρης ήταν μόνο αυτός που του είχε κοπεί το χέρι, ο μονόχειρας. Όμως, η νεότερη σημασία του μετανιωμένου ψηφοφόρου, έχει εκτοπίσει την κυριολεκτική.

Λοιπόν, τις προάλλες, σε έναν ιστότοπο όπου δημοσιεύονται σύντομα ενδιαφέροντα γλωσσικά σημειώματα, είδα το εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Εφημεριδογραφικά, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Καβαφικά, Ονόματα, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 170 Σχόλια »

Γιατί δεν έβαλαν τον Παπαδόπουλο;

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2018

Ο τίτλος του άρθρου δεν νοσταλγεί τον θλιβερό πρωτοδικτάτορα, ούτε λιγουρεύεται μπισκότα. Είναι λογοπαίγνιο, αν και ίσως όχι πολύ πετυχημένο, πάνω στον τίτλο του αστυνομικού μυθιστορήματος της Αγκάθας Κρίστι Why didn’t they ask Evans? Βέβαια, στο αγγλικο μυθιστόρημα το κλειδί είναι ότι ο τίτλος δεν προσδιορίζει φύλο, και τελικά δεν προκειται για κάποιον Ίβανς αλλά για μια κυρία Ίβανς -αλλά δεν είναι αναγκη να επεκταθούμε προς τα εκεί. Ας πούμε ότι συνεχίζω το άρθρο της προηγούμενης εβδομάδας για τα αστυνομικά μυθιστορήματα, μόνο που τώρα θα επεκταθώ στα ονοματολογικά.

Στη νουβέλα του Ντάσιελ Χάμετ Το ξεθεμέλιωμα του Κάφιναλ (The gutting of Couffignal, ήμουν πολύ νέος όταν το μετέφρασα για τον Καστανιώτη, δεν ξέρω αν σήμερα θα το απέδιδα έτσι), ο αρχικακός είναι ένας φαινομενικά άκακος γεροντάκος, ο Παπαντοπουλος, ελληνικής βέβαια καταγωγής. Δεν είχε μόνο κακούς Έλληνες ήρωες ο μεγάλος αστυνομικός συγγραφέας. Ο ντετέκτιβ του μυθιστορήματος Ο αδύνατος άντρας, που ήταν το μπεστ σέλερ του Χάμετ, αν και δεν το πληρώθηκε γερά διότι στο μεταξύ έγινε κομμουνιστής και μεταπολεμικά μπήκε στη μαύρη λίστα του Μακάρθι και στη φυλακή, ήταν κι αυτός Έλληνας. Χαραλαμπίδης, αλλά τελικά Νικ Τσαρλς, όπως κούρεψε το επώνυμο του πατέρα του ο υπάλληλος στο Ιμιγκρέσιο. «Και Χ να τον έλεγαν, ο γέρος μου θα το δεχόταν», λέει -παραθέτω απο μνημης.

Ξερουμε βέβαια πως Παπαδοπουλος είναι το συχνοτερο ελληνικό επώνυμο, μια και κάθε χωριό έχει ιερέα και οι παπάδες κάνουν παιδιά, και μάλιστα πολλά («επειδή χρόνο-χρονικής μένουν κοντά στις γυναίκες τους», εξηγεί ένας παπάς ήρωας του Παπαδιαμάντη –και πάλι παραθέτω από μνήμης, μη με διορθώσετε). Η συγκριτική συχνότητα των επωνύμων είναι θέμα γι’ άλλο άρθρο, πάντως ο Παπαδόπουλος είναι το αντίστοιχο του Σμιθ των αγγλοσαξόνων.

Για τον Χάμετ, ένας Παπαντόπουλος, που αν θυμάμαι καλά το γράφει και Papadopolous σε κάποιο σημείο, όπως τυπικά τσαλακώνουν οι Αμερικάνοι την χαρακτηριστική κατάληξη των επωνυμων μας, είναι κάτι το εξωτικο, που όμως θα το αναγνωριζαν οι αναγνώστες του -και αυτό είναι το ζητούμενο: αν βάλεις έναν Έλληνα ήρωα σε αμερικάνικη νουβέλα, θα βάλεις Παπαδόπουλο ή Χαραλαμπίδη, δεν θα βάλεις, λέμε τώρα, Παραπραστανίτη, Μπρη ή Τσουρουκτσόγλου (υπαρκτα επώνυμα ολα τους, ένας τελευταίος ήταν συμμαθητής μου, εγγονός προκρίτου της Σμύρνης που βρήκε ηρωικό θάνατο μαζί με τον Χρυσόστομο το 1922).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αστυνομική λογοτεχνία, Λογοτεχνία, Ονόματα, Ψευδώνυμα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 205 Σχόλια »