Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Ονόματα’ Category

Ο στέφανος του Στέφανου

Posted by sarant στο 27 Δεκεμβρίου, 2016

Το ιστολόγιο δημοσιεύει κατά καιρούς άρθρα αφιερωμένα σε βαφτιστικά ονόματα, κι αυτό θα κάνουμε και σήμερα, που γιορτάζουν ο Στέφανος και η Στεφανία. Είναι μια γιορτή κάπως παραμελημένη, έτσι όπως βρίσκεται στη σκιά των Χριστουγέννων, αλλά βέβαια όσοι έχουν δικούς τους ανθρώπους την ξέρουν καλά. Θα αφιερώσω το σημερινό άρθρο σε δυο καλούς φίλους που περιμένουν τον μονογενή τους από τα ξένα.

Ο Στέφανος είναι από τα λιγοστά κύρια ονόματα που συμπίπτουν απόλυτα με ένα ουσιαστικό, τον στέφανο. (Άλλο τέτοιο αντρικό όνομα είναι ο Άγγελος. Στα γυναικεία έχουμε περισσότερα: Σοφία, Πίστη, Αγάπη και Ελπίδα, ας πούμε, που γιορτάζουν και την ίδια μέρα).

Ο στέφανος είναι αρχαία λέξη, που προέρχεται από το ρήμα στέφω, ήδη ομηρικό. Επίσης αρχαία είναι η στεφάνη.

Στους τέσσερις μεγάλους αγώνες της αρχαιότητας οι νικητές έπαιρναν για έπαθλο έναν στέφανο, γι’ αυτό οι αγώνες αυτοί λέγονταν «στεφανίται αγώνες». Στα Ολύμπια το στεφάνι ήταν από αγριελιά, ο κότινος. Στα Πύθια ήταν δάφνινο, στα Νέμεα από αγριοσέλινο, ενώ στα Ίσθμια από πεύκο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εορταστικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 243 Comments »

Χορεύοντας με τους Νίκους

Posted by sarant στο 6 Δεκεμβρίου, 2016

Ο Κέβιν Κόστνερ βεβαίως χόρευε με τους λύκους, αλλά εμείς σήμερα χορεύουμε με τους Νίκους και δεν χρειάζεται να μας σκηνοθετήσει κάποιος Κέβιλ Κόστλερ, διότι, απλούστατα, σήμερα οι Νίκοι γιορτάζουν και μαζί ο Νικοκύρης του σπιτιού -ή έστω του ιστολογίου.

Κι άλλα άρθρα έχουμε γράψει για ονόματα τη μέρα της γιορτής τους -πρόσφατα, ας πούμε, είπαμε χρόνια πολλά στην Κατερίνα– αλλά, όπως τα παιδιά του ράφτη είναι παροιμιωδώς τα πιο κακοντυμένα, έτσι και, τόσα χρόνια που λειτουργεί το ιστολόγιο, δεν έχουμε ανεβάσει άρθρο για τους Νίκους -ας επανορθώσουμε λοιπόν σήμερα.

Η επίσημη μορφή του ονόματος είναι Νικόλαος και βλέπουμε αμέσως ότι είναι όνομα ελληνικής αρχής με διάφανη ετυμολογία -νίκη και λαός, που βέβαια μπορεί να ερμηνευτεί και ως κυρίαρχος επί του λαού. Παρόλο όμως που το όνομα είναι αρχαίο και μη χριστιανικό, δεν είχε και τόσο μεγάλη διάδοση στα αρχαία χρόνια -ο μόνος προχριστιανικός Νικόλαος που μου έρχεται στον νου είναι ο Νικόλαος ο Δαμασκηνός, ιστορικός του 1ου π.Χ. αιώνα που έγραψε, λέει, εκατοντάδες τόμους από τους οποίους σώθηκαν ελάχιστα. Στα χρόνια των Αποστόλων υπήρξε ένας Νικόλαος Αντιοχέας που αργότερα έδωσε τ’ όνομά του στην αίρεση του Νικολαϊτισμού, ενώ τον 4ο αιώνα είχαμε τον επίσκοπο Μύρων Λυκίας Κιλικίας, που τον έλεγαν Νικόλαο και άγιασε κι έγινε ο Αγιονικόλας.

Επειδή κάποια θαύματά του είχαν να κάνουν με τη θάλασσα, ο Άγιος Νικόλαος ανέλαβε τη δουλειά του Ποσειδώνα και είναι προστάτης των ναυτικών και όσων ταξιδεύουν στις θάλασσες -και γι’ αυτό είναι από τους πιο συμπαθείς αγίους και έχει και πολλά παραθαλάσσια ξωκλήσια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ονόματα, Τραγούδια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 262 Comments »

Κατερίνα, χρόνια πολλά και πάλι!

Posted by sarant στο 25 Νοεμβρίου, 2016

Σήμερα είναι της Αγίας Αικατερίνης, γιορτάζουν λοιπόν οι Κατερίνες, οπότε ευκαιρία είναι να τους κάνει το ιστολόγιο ένα δώρο, δηλαδή να αφιερώσει ένα άρθρο στο όνομά τους, που έχει και ιδιαίτερο γλωσσικό ενδιαφέρον. Αναδημοσιεύω λοιπόν το άρθρο που είχα ανεβάσει τέτοια μέρα το 2013, έχοντας πάντως κάνει κάμποσες αλλαγές, ανάμεσα στ’ άλλα ενσωματώνοντας πράγματα που είχατε πει στα σχόλια του προηγούμενου άρθρου.

Η Κατερίνα είναι ένα από τα δημοφιλέστερα γυναικεία ονόματα. Από τη μελέτη του Χάρη Φουνταλή για τα ονόματα, προκύπτει ότι η Κατερίνα είναι το τρίτο συχνότερο γυναικείο όνομα. Φυσικά, το πρώτο συχνότερο όνομα είναι η Μαρία, τουλάχιστον προς το παρόν, γιατί αν κρίνω από τις συμμαθήτριες των παιδιών μου μπορεί σε πενήντα χρόνια να έχει γινει συχνότερο το Φαίδρα ή το Νεφέλη (εντάξει, υπερβάλλω). Όσο για το δεύτερο συχνότερο γυναικείο όνομα, είπα προς στιγμή να το βάλω σε κουίζ, αλλά τελικά είπα να το πάρει το ποτάμι, είναι η Ελένη.

Το επίσημο όνομα είναι, βέβαια, Αικατερίνη, αλλά δεν έχω ακούσει πολλές να τις φωνάζουν έτσι -ήδη και η Κατερίνα έχει τέσσερις συλλαβές, πράγμα που κάτι θειάδες μου στην Αίγινα το θεωρούσαν άτοπο, θυμάμαι, πριν από πολλά χρόνια όμως. Υπήρχε βέβαια η Μεγάλη Αικατερίνη, η τσαρίνα της Ρωσίας, αλλά οι αυτοκράτειρες επιτρέπεται να είναι πεντασύλλαβες (Γιεκατερίνα στα ρώσικα). Έτσι, παρόλο που το Κατερίνα στέκεται και μόνο του μια χαρά και είναι συχνότατο, έχει όμως και άφθονα χαϊδευτικά -παλιότερων εποχών κυρίως, διότι στις νεότερες γενιές υπάρχει γενικά μια αντιπάθεια στα χαϊδευτικά.

Να πούμε όμως πρώτα την ετυμολογία του ονόματος, η οποία είναι μάλλον περίπλοκη. Συγκεκριμένα, φαίνεται ότι στην αρχή βρίσκεται το γυναικείο (αμάρτυρο) όνομα *Εκατερίνα/Εκατερίνη, θηλυκό του Εκατερός/Εκάτερος που προέρχεται από την αντωνυμία εκάτερος = ο καθένας από τους δυο. Λίγο περίεργο φαίνεται να προήλθε κύριο όνομα από αντωνυμία, αυτή όμως είναι η πειστικότερη εκδοχή. Δεν φαίνεται πιθανή η πρόελευση από την Εκάτη, ενώ για το όνομα Εκατερός υπάρχουν στέρεες ελληνιστικές μαρτυρίες. Πάντως, το λεξικό Μπαμπινιώτη, που δέχεται την προέλευση αυτή, δίνει μτγν. όνομα ΑικατερίνΗ, ενώ στις πρωτογενείς πηγές εγώ βρίσκω αρχικό τύπο ΑικατερίνΑ -η Αικατερίνη θα μπορούσε να έχει προέλθει από τη γενική: η Αικατερίνα-της Αικατερίνης, απ’ όπου θα μεταπλάστηκε νέα ονομαστική. Άλλωστε, στην εικονογραφία και στα απολυτίκια επικρατεί ο τύπος «Αικατερίνα».

Πάντως, από πολύ νωρίς υπήρξε παρετυμολογική σύνδεση με τη λέξη καθαρός, και αυτός είναι ο λόγος του th που εμφανίζεται στην αγγλική και τη γαλλική μορφή του ονόματος (Catherine). Η αγία Αικατερίνη, σύμφωνα με τη δυτική παράδοση, ήταν εξαιρετικά μορφωμένη και επειδή κατατρόπωσε στη θεολογική συζήτηση πενήντα εθνικούς σοφούς, ο αυτοκράτορας Μαξιμίνος διάταξε να πεθάνει με μαρτύρια. Ωστόσο, οι πρώτες διηγήσεις για τον βίο της εμφανίζονται πολλούς αιώνες μετά, και για το λόγο αυτό η Καθολική Εκκλησία την αφαίρεσε το 1969 από τον κατάλογο των αγίων, λόγω της έλλειψης στοιχείων για την ύπαρξή της. Όμως, φαίνεται ότι οι πιέσεις από τις απανταχού του κόσμου Κατερίνες (σε διάφορες βέβαια παραλλαγές ανά τον κόσμο) ήταν μεγάλες κι έτσι την επανέφερε, κατά παραχώρηση, το 2002. Υποστηρίζεται επίσης ότι η Αικατερίνη μπορεί να είναι το χριστιανικό αντίστοιχο της Υπατίας, δηλαδή πλασμένη από τους Χριστιανούς πάνω στο πατρόν της Υπατίας αλλά με το χριστιανικό θρήσκευμα.

Αυτά με την Αικατερίνη, ας επιστρέψουμε στην Κατερίνα και τα πολλά χαϊδευτικά της. Καταρχάς, Καίτη, που όταν ήμασταν στο γυμνάσιο μάς έδινε το εύκολο λογοπαίγνιο «Καίτοι η Καίτη….» (Στο «Λατέρνα φτώχεια και φιλότιμο» υπάρχει μπέρδεμα του «Καίτη» όχι μόνο με το «καίτοι» αλλά και με το «έτι και έτι» της θείας λειτουργίας).

Έπειτα Κάτια. Παλιότερα, ήταν πολύ συχνό το Κατίνα, για το οποίο όμως θα μιλήσουμε πιο κάτω. Λέμε επίσης Κατερινιώ (Κατερνιώ στον Παπαδιαμάντη). Σε αστικό περιβάλλον ήταν παλιότερα πολύ συνηθισμένο το Κάκια, που σήμερα ακούγεται πολύ λιγότερο. Από την Κατίνα και η Κατίγκω, που φαντάζομαι θα το θεωρούν αφόρητα χωριάτικο πολλοί -να μην πω και το «Τίγκα» που μου λένε οτι ακούγεται στη Βέροια. Ακόμα πιο χωριάτικο, αλλά ίσως όχι πανελλήνιο, είναι η Κατέρω (π.χ. Ήπειρος, Επτάνησα, αλλά και στις Σέρρες το βρίσκω) ενώ το Κατερή πρέπει να είναι ποντιακό. Στην Κέρκυρα υπάρχει και το Κατέ, ενώ το κρητικό Καντή ζήτημα είναι αν ακούγεται ια. Χαϊδευτικό του Κατερίνα είναι και το Ρίνα, που γράφεται και Ρήνα, και Ρηνιώ και Ρηνούλα, αλλά βέβαια πάρα πολλές Ρήνες κα Ρηνούλες προέρχονται από το Ειρήνη. Έχουμε και το Κίττυ (όπως η αείμνηστη αγωνίστρια ηθοποιός Κίττυ Αρσένη) και μάλλον το Κατιάνα (όπως η Μπαλανίκα). Να σημειώσουμε επίσης και το Τίνα, που βέβαια μπορεί να αντιστοιχεί και στη Χριστίνα. Αν έχω παραλείψει καμιά τοπική παραλλαγή ή χαϊδευτικό (μάλλον βέβαιο), παρακαλώ συμπληρώστε. Βέβαια, επειδή το όνομα Κατερίνα έχει αντίστοιχά του σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, υπάρχουν πάμπολλες παραλλαγές, όπως Καταλίνα, Κατίνκα, Τρίνα, Κάρεν κτλ.  Τέτοια μη συμπληρώσετε.

Με βάση το γκουγκλοδιασημόμετρο, διασημότερες Κατερίνες, χτες που το κοίταξα, ήταν: η Κατερίνα Στικούδη, η Κατερίνα Γώγου και η Κατερίνα Μάρκου (πρόσκαιρη ίσως διασημότητα, αφού είναι στην επικαιρότητα επειδή αποχώρησε από το Ποτάμι). Καίτη η Γκρέι,, η Χωματά και η Γαρμπή, Κάτια η Δανδουλάκη, Κατίνα η Παξινού, διότι τα τελευταία 40 χρόνια αυτή η μορφή του ονόματος, συχνότατη κάποτε, τείνει να εκλείψει. Ο λόγος είναι, φυσικά, ότι, όπως λέει και το λεξικό, η «κατίνα» χρησιμοποιείται ως μειωτικός χαρακτηρισμός: α) γυναίκας που θεωρείται ότι υστερεί σε μόρφωση και παιδεία. β) ανθρώπου, συνήθ. γυναίκας, που σχολιάζει, κουτσομπολεύει. [Οι ορισμ0ί από το λεξικό ΛΚΝ]. Συνακόλουθα έχουμε και την κατινιά, την αναξιόπρεπη συμπεριφορά ιδίως.

Πώς όμως η Κατίνα έγινε κατίνα; Το θέμα είναι πολύ ενδιαφέρον. Κατά τη γνώμη μου, και όχι μόνο τη δική μου, η κατίνα ξεκίνησε ως ταξικά χρωματισμένος χαρακτηρισμός, από τις αστές προς τις λαϊκές γυναίκες. Το Κατίνα, αν και παλιότερα το έβρισκες και στις αστές, ήταν επίσης κατεξοχήν λαϊκό όνομα, που το είχαν πάρα πολλές υπηρέτριες (ναι μεν οι περισσότερες υπηρέτριες λέγονταν Μαρίες, αλλά το Μαρία δεν έχει άλλον πολύ συχνό τύπο κι έτσι δεν χρωματίστηκε). Με την επιρροή του γαλλικού catin (παλιοθήλυκο, τσουλί), που ασφαλώς θα ήταν γνωστό στις αστές, πήρε η Κατίνα τη σημασία της κατίνας, ή ίσως η κατίνα προήλθε από το catin με επιρροή του ονόματος Κατίνα.

Αυτή την προέλευση άλλωστε την υιοθετούν και τα μεγάλα λεξικά μας. Κάποιοι επισήμαναν (στο slang.gr όταν το είχαμε συζητήσει) ότι θα μπορούσε η κατίνα να προέρχεται από το τουρκικό kadin = γυναίκα, εξήγηση που φαίνεται ελκυστική. Ωστόσο, επειδή το «κατίνα» δεν φτιάχτηκε παλιά, στην ύπαιθρο και από τον απλό λαό αλλά σχετικά πρόσφατα (τον 20ό αιώνα και μάλιστα μεταπολεμικά, μάλλον) στην Αθήνα και από (μικρο)αστούς, η πιθανότητα για τουρκική προέλευση αδυνατίζει πολύ. Δεύτερον, το καντίνα = τουρκάλα (< kadin) υπήρχε παλιότερα (τρεις φορές στον Παπαδιαμάντη) χωρίς να έχει καταγραφεί, απ’ όσο ξέρω, καμιά άλλη, αποκλίνουσα ή ενδιάμεση σημασία. Οπότε, η προέλευση αυτή δεν με πείθει.

Απόηχος της εποχής που η Κατίνα δεν είχε ανεπανόρθωτα στιγματιστεί είναι το κόμικς «Μήτσος και Κατινάκι» του Διογένη Καμένου που άρχισε να δημοσιεύεται στην Ελευθεροτυπία με την έκδοσή της το 1975 (και ο Μήτσος είναι ο αρχετυπικός μέσος λαϊκός Έλληνας, άλλωστε). Να θυμηθούμε και την ατάκα «Κατίνα, σαλαμάκι» του Κ. Βουτσά από την ταινία Ο γόης του Δαλιανίδη, που μου τη θύμισε ένας φίλος από το Φέισμπουκ.

Υπάρχει και μια άλλη λέξη «κατίνα» ή μάλλον «κατήνα», αν όχι στα πανελλήνια ελληνικά, πάντως σε ιδιώματα -ας πούμε, στα μυτιληνιά αλλά και αλλού. Αυτή η κατήνα είναι δάνειο από τα λατινικά (catena) και σήμαινε αρχικώς αλυσίδα και μετά σπονδυλική στήλη και κατ’ επέκταση πλάτη, ράχη. Οι πόρτες του Άδου ας χαλαστούν κι ας πέσουν οι κατήνες, λέει στον μεσαιωνικό Απόκοπο, ενώ στον Φορτουνάτο βρίσκουμε τη δεύτερη σημασία: ήκοψές μου τα νεφρά κι ήσπασες την κατήνα. Όπως είπα, η λέξη υπάρχει και στη μυτιληνιά διάλεκτο, και σε ένα αντάρτικο μυτιληνιό τραγούδι ακούγεται κι ο στίχος «μα ξπάσαν τα μλάρια, πετάξαν απ’ τς κατίνις τα σαμάρια» (επαναστάτησαν τα μουλάρια, πέταξαν από τις πλάτες τα σαμάρια). Όταν κάποιος Μυτιληνιός κουραζόταν πολύ ή σήκωνε μεγάλο βάρος, συχνά δεν έλεγε «ξεθεώθηκα» ή «κοψομεσιάστηκα» αλλά «ξεκατηνιάστηκα». Το σημερινό «ξεκατινιάζομαι» που το ακούμε και το λέμε ιδίως για καβγάδες στα παράθυρα των καναλιών, είναι μετεξέλιξη του διαλεκτικού «ξεκατηνιάζομαι», υπό την επιρροή του «κατίνα» που εδώ συναντάει την κατήνα.

Ας γυρίσουμε όμως στην Κατερίνα. Από την Κατερίνα, ή μάλλον την Αικατερίνη, δηλαδή από ένα εκκλησάκι της Αγίας Αικατερίνης, πήρε το όνομά της και η πόλη Κατερίνη, όπως είχαμε συζητήσει παλιότερα (και τότε, πριν από ένα χρόνο παρά τρεις μέρες, είχα υποσχεθεί στον φίλτατο Γρηγόρη να γράψω το σημερινό άρθρο -να που καμιά φορά τις τηρώ τις υποσχέσεις μου -έστω και με κάποια μικρή καθυστέρηση!). Το επώνυμο Κατερίνης πάλι, μάλλον είναι μητρωνυμικό.

Να σημειώσουμε και το κοριτσίστικο περιοδικό Κατερίνα, που κυριαρχούσε στον κλάδο του πριν από αρκετές δεκαετίες -αλλά και την Κατερίνα του Μικρού Ήρωα, την αγαπημένη του Γιώργου Θαλάσση.

Αλλά είπαμε πολλά και η Κατερίνα θα κουράστηκε. Ας την αποχαιρετίσουμε λοιπόν με μερικά τραγούδια. Υπάρχουν πάρα πολλά (αν και περισσότερα έχει η Άννα), αλλά αν διάλεγα ένα, όχι επειδή μ΄ αρέσει περισσότερο αλλά για ιστορικούς λόγους, θα ξεχώριζα το «Πάμε για ύπνο Κατερίνα» των Κατσαρού-Πυθαγόρα, με τον Γιάννη Πουλόπουλο:

Το τραγούδι βγήκε το 1971 και θυμάμαι ότι πολλοί ήταν εκείνοι που έβρισκαν αντιδικτατορικά υπονοούμενα στους στίχους -ίσως και να είχαν δίκιο, αλλά δεν με έπειθαν.

Αργότερα ξαναέγινε δημοφιλές το ρεμπέτικο «Άμαν Κατερίνα μου» του Τούντα:

 

ενώ από τις διεθνείς Κατερίνες, θα ξεχωρίσω, για λόγους Αστερίξ, την Καταλινέτα (τσι-τσι):

αλλά και την Κατιούσα -οι ρωσικοί πύραυλοι με το ίδιο όνομα είναι Κατερινούλες, δηλαδή- που πάνω στο σκοπό της έχουν ταιριαστεί οι στίχοι του ύμνου του ΕΑΜ (Τρία γράμματα μόνο φωτίζουν…)

Ευχαρίστως να συμπληρώσετε με τραγούδια, ταινίες, βιβλία κτλ. για την Κατερίνα που γιορτάζει σήμερα (αλλά να βάζετε μόνο το λινκ στο γιουτουμπάκι, όχι την εικόνα, γιατί θα βαρύνει η σελίδα).

Και σε όλες τις Κατερίνες του ιστολογίου, χρόνια πολλά και να τις χαίρονται που τις αγαπάνε!

Posted in Γιουτουμπάκια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 250 Comments »

Μάλτα ίβα

Posted by sarant στο 7 Νοεμβρίου, 2016

Σύμφωνα με τον μύθο, κάποτε, γύρω στον 16ο-17ο αιώνα, ο σουλτάνος έστειλε τον καπουδάν πασά με μεγάλη αρμάδα να κυριέψει τη Μάλτα. Επειδή όμως οι τουρκαλάδες (αυτός που λέει τον μύθο, έτσι τους αποκαλεί) είναι μπουνταλάδες περί τα ναυτικά, δεν κατάφεραν να βρουν τα νησιά κι έτσι γύρισαν πίσω άπρακτοι, οπότε ο καπουδάν πασάς δικαιολογήθηκε στον σουλτάνο «Μάλτα γιοκ εφέντημ'», φράση που έκτοτε έμεινε παροιμιώδης για  να δείχνει τη μπουνταλοσύνη των τουρκαλάδων.

Αναφορές σε αυτή την ιστορία θα έχετε ακούσει στο σχολείο ή στα μέσα ενημέρωσης ή σε φιλικές συντροφιές. Τη λέω ιστορία, αλλά ασφαλώς δεν συνέβη έτσι -αν μη τι άλλο, υπήρξε μια εποχή που το οθωμανικό ναυτικό, έστω και με χριστιανικά πληρώματα ή μη τουρκικής καταγωγής καπετάνιους κυριαρχούσε στη Μεσόγειο.

Ωστόσο η φράση «Μάλτα γιοκ», που τη λέμε εμείς χαιρέκακα για να κοροϊδέψουμε τους γείτονες, δεν είναι ελληνικής αποκλειστικά κοπής: την ξέρουν και οι Τούρκοι, την ξέρουν και οι Μαλτέζοι. Υπάρχει μια άλλη εκδοχή, που αποδίδει τη γέννηση της φράσης όχι σε λειψή ναυτοσύνη αλλά σε στρατήγημα. Γύρω στο 1640, λέει (παράδειγμα, στο τέλος του άρθρου)  ο σουλτάνος Ιμπραήμ ο Α’, ο τρελός (Ντελή Ιμπραήμ), διάταξε τον καπουδάν πασά να σαλπάρει για τη Μάλτα. Ο ναύαρχος, που καμιά πηγή δεν έχω βρει να παραδίδει το όνομά του, γνωρίζοντας ότι το μικρό νησί θα ήταν σκληρό καρύδι, όπως είχε απλωμένον τον μεγάλο ναυτικό χάρτη της Μεσογείου στο τραπέζι, άφησε να στάξει λιωμένο κερί από το σαμντάνι που τους φώτιζε πάνω στον χάρτη, φροντίζοντας να πέσει ακριβώς στο σημείο όπου ήταν η Μάλτα -οπότε είπε το «Μάλτα γιοκ εφέντη», τάχα ότι δεν την έβρισκε ο χάρτης -και αντί για τη Μάλτα, σαλπάρανε για την Κρήτη, που με πολλά βάσανα την κυριέψανε ύστερα από πόλεμο που κράτησε πάνω από είκοσι χρόνια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Μποστ, Ονόματα, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 174 Comments »

Τα έπη των Αριμασπών – 10 (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2016

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, σε συνέχειες, το μυθιστόρημα του αλησμόνητου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Τα έπη των Αριμασπών» (2004). Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Μέχρι το τέλος του μήνα θα δημοσιεύουμε συνέχειες κάθε Τρίτη, μετά μάλλον θα επιστρέψουμε σε δεκαπενθήμερη συχνότητα.

Ο αφηγητής, ο Νίκος, σε μια σύσκεψη στο γραφείο του μεγαλοεκδότη Βελή, αναγνωρίζει στο πρόσωπο ενός νεοφερμένου συνεργάτη τον παλιό του φίλο Χρήστο, συναγωνιστή του από την ΕΠΟΝ και αναλαμβάνει να συνεργαστεί μαζί του για την έκδοση ενός τόμου. Ο Χρήστος κάνει λόγο για τον Αριστέα τον Προκοννήσιο και το χαμένο έργο του Αριμάσπεια έπη και αποκαλύπτει ότι έχει στα χέρια του την αραβική μετάφραση των Επών αλλά ότι σκοπεύει να την πουλήσει ακριβά. Στην ομάδα τους προστίθεται και ένας τρίτος, ο πολιτικός μηχανικός Δημήτρης Γερμιώτης.

Βρισκόμαστε στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου και ο Χρήστος, ύστερα από μια εκδρομή, έχει ζητήσει δανεικά από τον Νίκο και τον Δημήτρη. Στη σημερινή συνέχεια, που είναι και η τελευταία του κεφαλαίου, θα γνωρίσουμε επιτέλους ένα απόσπασμα από τα Αριμάσπεια Έπη (βέβαια, γραμμένο από τον πατέρα μου)

 

mimis_jpeg_χχsmallΌταν του ξαναμίλησα για πολλοστή φορά για τα Έπη, αποφάσισε επιτέλους να μας παρουσιάσει τη μετάφραση του λεγόμενου προλόγου.  Ένα βράδυ λοιπόν  μαζευτήκαμε στο σπίτι μου, ο Χρήστος, ο Δημήτρης κι εγώ. Η Μαργαρίτα φρόντισε να μας ετοιμάσει ένα μεζέ και κάθισε κι αυτή ν’ ακούσει κι έτσι αρχίσαμε να ακούμε και να σχολιάζουμε, τρώγοντας και ποτίζοντας τη συζήτησή μας με ωραίο κόκκινο κρασί, προσφορά του Δημήτρη. Ό,τι αναφέρω παρακάτω  είναι όσα συγκράτησα, συμπληρωμένα σε μεγάλο βαθμό από τη Μαργαρίτα και κυρίως από το Δημήτρη, που διαθέτει καταπληχτική ικανότητα απομνημόνευσης.

“Η αρχή της περιγραφής του ταξιδιού του Αριστέα, στην αραβική τουλάχιστον έκδοση”, ξεκίνησε ο Χρήστος ανοίγοντας ένα τετράδιο, “αρχίζει με μιαν επίκληση στο Θεό. Όχι στον Απόλλωνα, τον Δία ή τον Ποσειδώνα αλλά αορίστως στον Θεό”

Μας διάβασε κάμποσους στίχους όπου ο Θεός χαρακτηριζόταν  πανοικτίρμων, πολυεύσπλαχνος, μακρόθυμος, ενώ ο επικαλών Αριστέας αυτοονομαζόταν δούλος του θεού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Γεωγραφία, Δημήτρης Σαραντάκος, Μυθιστόρημα, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , | 172 Comments »

Ο Κώστας Βουτσάς και η Άννα Βαγενά

Posted by sarant στο 27 Ιουνίου, 2016

Αφού αναφέρω μαζί δυο γνωστούς ηθοποιούς, θα μπορούσατε να σκεφτείτε ότι εκείνο που τους ενώνει είναι ότι συμπρωταγωνιστούν ή συμπρωταγωνίστησαν σε κάποια θεατρική παράσταση. Αν υπήρχε τέτοια παράσταση σκηνοθέτης θα ήταν βέβαια ο Ανδρέας Βουτσινάς, αλλά δεν ξέρω ποιο έργο θα ανέβαζαν αφού το Πιθάρι του Πιραντέλο δεν έχει, απ’ όσο θυμάμαι, γυναικείο ρόλο.

Αλλά τέτοια παράσταση δεν υπάρχει, και το κοινό στοιχείο των δυο ηθοποιών δεν βρίσκεται στο θέατρο ή τον κινηματογράφο (δεν ξέρω καν αν έχουν παίξει μαζί) αλλά στον χώρο της ετυμολογίας -αφού τα επώνυμα και των δύο αναφέρονται στο ίδιο αντικείμενο, όπως και του υποθετικού σκηνοθέτη Ανδρέα Βουτσινά ή, για να συνεχίσουμε το ονοματολογικό παιχνίδι, της υποθετικής μεταφράστριας του (ακόμα ανεύρετου) θεατρικού μας έργου, που θα μπορούσε να είναι η Αγγελική Βαρελλά.

Μ’ άλλα λόγια, ο βουτσάς είναι αυτός που φτιάχνει βουτσιά, το ίδιο και ο βουτσινάς, ενώ ο βαγενάς φτιάχνει βαγένια. Και όταν λέμε βαγένι ή βουτσί, λέμε βαρέλι, που το φτιάχνει ο βαρελάς, κι έτσι βρήκαμε το κοινό στοιχείο που ενώνει τον Κώστα Βουτσά και την Άννα Βαγενά, το επώνυμό τους.

Στο σανίδι δεν ξέρω, όπως είπα, αν έχουν συνυπάρξει, πάντως τους συνάντησα και τους δύο τις προάλλες στο Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, στο κτίριο της οδού Πανός 22, στην Πλάκα, όπου λειτουργεί η έκθεση Άνθρωποι και εργαλεία. Περνούσα απέξω μια μέρα, τον περασμένο μήνα, και είχα την καλή ιδέα να μπω μέσα (το εισιτήριο είναι 2 ευρώ). Η έκθεση παρουσιάζει εργαλεία της προβιομηχανικής εποχής, με τις ονομασίες τους, και έχει ιδιαίτερο γλωσσικό και λαογραφικό ενδιαφέρον. Είναι βέβαια προσανατολισμένη περισσότερο προς τους μαθητές, ακόμα και του δημοτικού, αλλά κι ένας ενήλικος έχει πολλά ενδιαφέροντα να δει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επώνυμα, Επαγγέλματα, Ετυμολογικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 242 Comments »

Ταμίλα Παζάρεβα, ριχάινε μπίτε και άλλα ψευδοξενόγλωσσα

Posted by sarant στο 13 Ιουνίου, 2016

Εν μέρει για να εξακριβώσω αν έχουμε συζητήσει κάτι, εν μέρει και την ώρα να περάσω, τη νύχτα χτες διάβαζα τα σχόλια ενός παλιού μας άρθρου -δεν βρήκα αυτό που γύρευα, βρήκα όμως θέμα για το σημερινό μας άρθρο, διότι έπεσα πάνω σ’ ένα σχόλιο του φίλου μας του Πάνου, που αναφερόταν στις ψευδοξενόγλωσσες φράσεις που φτιάχναμε στ’ αστεία έναν καιρό, όπως του τίτλου το «ριχάινε μπίτε», που ακούγεται ή υποτίθεται πως ακούγεται σαν γερμανικά, ενώ αποτελεί απολύτως θεμιτή ελληνική φράση, που μάλιστα βγάζει και νόημα: «Ρηχά είναι, μπείτε» όπως θα μπορούσε να φωνάζει κάποιος, που έχει ήδη μπει στή θάλασσα, στην παρέα του που ακόμα δεν έχουν αποφασίσει να βουτήξουν (κάποιοι το λένε «ρηχά είναι ρε, μπείτε»).

Σκέφτηκα λοιπόν ότι δεν έχει τύχει να ασχοληθούμε με αυτή την κατηγορία γλωσσικών ευτράπελων (μικροανέκδοτα να τα πεις; ), οπότε το θέμα μας για σήμερα βρέθηκε. Θα προσθέσω μιαν άλλη κατηγορία, πολύ συγγενική, τα δήθεν ονοματεπώνυμα επαγγελματιών, δηλαδή ελληνικές φράσεις που να ακούγονται σαν ονοματεπώνυμο σε κάποια γλώσσα -και που τις συνδέουμε και με κάποιο επάγγελμα, όπως θα μπορούσε να είναι η Ρωσίδα μανάβισσα Ταμίλα Παζάρεβα (τα μήλα παζάρευα). Με την προσθήκη αυτή ξεπληρώνω κι ένα χρέος, μια και είχα υποσχεθεί ήδη από τον Γενάρη του 2012 στον φίλτατο Τιπούκειτο ένα παρόμοιο άρθρο -και άντλησα αρκετό υλικό από τα σχόλια εκείνου του παλιού άρθρου.

Κι επειδή με τα ελαφρά πρέπει ν’ ασχολούμαστε σοβαρά (ίσως και το αντίστροφο), να σχολιάσουμε και το πότε εμφανίστηκαν αυτές οι δυο μόδες. Νομίζω ότι οι ψευδοξενόγλωσσες φράσεις (της κατηγορίας «ριχάινε μπίτε») εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 80 (μπορεί βέβαια να υπήρχαν και από παλιότερα και να μην τις είχα πάρει είδηση), ενώ τα επαγγελματικά ονοματεπώνυμα είναι λίγο μεταγενέστερα -αν και υπήρχε από παλιότερα μια ομάδα από «σόκιν» (έτσι τα λέγαν τότε) ονοματεπώνυμα όπως ο Τζον Χώστον, ο Στον Έρικσον και η Έλλα Γλίψτον (εγώ δεν θα πω άλλα αυτής της κατηγορίας γιατί μας διαβάζει κι η μητέρα μου και μου κάνει δριμείες παρατηρήσεις. Βάλτε εσείς στα σχόλια αν θέλετε).

Δεν θα εξαντλήσω τους δυο καταλόγους, για να συμβάλετε κι εσείς στη συμπλήρωσή τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Ανέκδοτα, Γλωσσικά ευτράπελα, Ονόματα | Με ετικέτα: , | 293 Comments »

Η Μπετζέχρω και ο Χάρι Πότερ

Posted by sarant στο 25 Απριλίου, 2016

porcupine-bezoar-270x300Το έναυσμα για το σημερινό άρθρο το χρωστάω σε μια καινούργια φίλη του ιστολογίου, που με ρώτησε για το όνομα της γιαγιάς της, η οποία γιαγιά της, που πέθανε στη δεκαετία του 70, είχε το περιεργότατο και σπανιότατο όνομα Μπετζέχρω.

Σπανιότατο αλλά όχι ανύπαρκτο ή πρωτοφανές. Γκουγκλίζοντας το όνομα με τις παραλλαγές του, δηλαδή: Μπεντζέχρω, Πε(ν)τζέχρω και Πα(ν)τζέχρω θα βρείτε μερικές, μετρημένες στα δάχτυλα, εμφανίσεις του, κυρίως στο νομό Μεσσηνίας (απ’ όπου και η γιαγιά της φίλης μου). Πιθανόν κάποιοι σχολιαστές να ξέρουν γυναίκες με το όνομα αυτό, θα το πείτε στα σχόλια.

Η φίλη, που έχει διαβάσει το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, πρότεινε σαν πιθανή αρχή του ονόματος Μπετζέχρω το παντζέχρι, μια εικασία που είναι σωστή, αν πάρουμε υπόψη μας τους άλλους τύπους του ονόματος (Παντζέχρω, Πεντζέχρω) αλλά και το ότι η λέξη παντζέχρι έχει παράλληλο τύπο «πεντζέχρι».

Το παράδοξο είναι πώς ένα αντικείμενο σαν το παντζέχρι έφτασε να δώσει ανθρώπινο, και μάλιστα γυναικείο όνομα. Υπάρχει απάντηση και σ’ αυτό, αν και ίσως προσθέσετε κάποια στοιχεία με τη συζήτηση. Όμως, προτρέχω.

Και προτρέχω επειδή δεν έχουμε πει τι είναι το παντζέχρι, που δεν είναι δα και λέξη πασίγνωστη -τα σύγχρονα λεξικά δεν την έχουν.

Το παντζέχρι λοιπόν είναι ένας σβώλος που σχηματίζεται στα εντόσθια των φυτοφάγων ζώων, από τις τρίχες που τυχαίνει να καταπιεί το ζώο, συγκολλημένες μεταξύ τους υπό την επίδραση των υγρών του πεπτικού σωλήνα. Με τον καιρό, αυτό το συσσωμάτωμα σκληραίνει σαν την πέτρα.

Γιατί να μας ενδιαφέρει αυτό το μάλλον αηδιαστικό πράγμα; Επειδή από παλιά πιστευόταν πως έχει ιαματικές ιδιότητες, ιδίως ως αντίδοτο στο δηλητήριο των φιδιών αλλά και στα δηλητήρια γενικώς. Η αντίληψη αυτή πρέπει να είναι ευρύτατα διαδεδομένη, δηλαδή και στην Ευρώπη, και στην καθ’ημάς Ανατολή, αλλά και στην Άπω Ανατολή -οι σβώλοι που βλέπετε στη φωτογραφία είναι κινέζικο παντζέχρι, και μάλιστα παντζέχρι σκατζοχοιρένιο, που θεωρείται υψηλής ποιότητας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λαογραφία, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 223 Comments »

Διπλά και τρίδιπλα

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2016

Την Κυριακή γύριζα με το ταξί στο σπίτι και ο ταξιτζής είχε βάλει ποδόσφαιρο, το τελευταίο παιχνίδι της αγωνιστικής, ΠΑΟΚ-Ηρακλής. Με μισό αυτί άκουγα τη μετάδοση, και πρόσεξα πως ένας παίχτης λεγόταν Χατζηησαΐας -μετά έμαθα πως είναι παίχτης του ΠΑΟΚ, φετινή μεταγραφή, παλιότερα έπαιζε στον Πανιώνιο.

Δεν ξέρω αν είναι καλός παίχτης, άλλος ήταν ο λόγος που τον πρόσεξα: ότι έχει διπλό το γράμμα Η, κάτι που οπωσδήποτε είναι σπανιότατο. Εδώ που τα λέμε, δεν νομίζω να υπάρχει κανονική λέξη της ελληνικής με δυο η.

Ωστόσο, όταν το συζήτησα στο Φέισμπουκ, μου επισήμαναν ότι στο όνομα του ποδοσφαιριστή δεν υπάρχει διπλό Η, διότι το επώνυμό του το γράφει «Χατζηισαΐας», όπως βλέπουμε και στην επίσημη σελίδα της Σουπερλίγκας. Και βέβαια, ο καθένας έχει κάποια ελευθερία στο πώς θα γράψει το επώνυμό του (δείτε, ας πούμε, τι γίνεται με τον Χατζιδάκι και τον Χατζηδάκη), αλλά αυτός ο τρόπος γραφής του Χατζηισαΐα σημαίνει ότι πριν πάει να γίνει χατζής θα λεγόταν Ισαΐας, αλλάζει δηλαδή τη γραφή ενός βαφτιστικού ονόματος. Και στα μικρά ονόματα, επειδή ακριβώς δεν ανήκουν μόνο σε μας και στην οικογένειά μας, οι βαθμοί ελευθερίας είναι λιγότεροι, παρά τον Γιάνη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Αλφάβητο, Γλωσσικά ευτράπελα, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , , | 193 Comments »

Χρόνια πολλά στους Γιάννηδες (και στον Γιάνη)!

Posted by sarant στο 7 Ιανουαρίου, 2016

Μια και γιορτάζει η μισή Ελλάδα, αναδημοσιεύω επικαιροποιημένο ένα προπέρσινο άρθρο του ιστολογίου.

Σήμερα είναι τ’ Αγιαννιού, η μέρα που κλείνει το γιορταστικό δωδεκάμερο, γιορταστική για τους Γιάννηδες και τις Ιωάννες αλλά ελαφρώς αποτρόπαιη για τον μαθητόκοσμο στα χρόνια μου, αφού ήταν η μέρα που ανοίγαν τα σχολεία -αν και σήμερα, όπως διαπιστώνω, ανοίγουν στις 8 του μήνα, μία μέρα μετά (πώς και πότε έγινε αυτή η αλλαγή; θυμάται κανείς; )

Να το πούμε πιο σωστά, και σήμερα είναι τ’ Αγιαννιού, διότι ο Άι Γιάννης ο Πρόδρομος ή Βαπτιστής, αυτόν γιορτάζουμε σήμερα, έχει πεντέξι μέρες δικές του στο εορτολόγιο -αν έχεις βαφτίσει τον γιο του Θεού, έχεις φαντάζομαι και κάποια προνόμια. Έτσι, η εκκλησία γιορτάζει επίσης τον ‘Αι Γιάννη τον Πρόδρομο και στις 24 Φεβρουαρίου, 25 Μαΐου, 24 Ιουνίου, 29 Αυγούστου και 23 Σεπτεμβρίου, αν και το eortologio.gr προφανώς αντιπαθεί τις πολλαπλές γιορτές κι έτσι αναφέρει μόνο τις 7 Ιανουαρίου. Πέρα από τον Βαπτιστή όμως έχουμε κι άλλους Ιωάννηδες που άγιασαν και που έχουν κι αυτοί τη γιορτή τους, ας πούμε ο Άι Γιάννης ο Ρώσος, που γιορτάζει στις 27 Μαΐου ή ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (ο ευαγγελιστής Ιωάννης), που γιορτάζει στις 8 Μαΐου και στις 26 Σεπτεμβρίου, ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος στις 13 Νοεμβρίου, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στις 4 Δεκεμβρίου, και σίγουρα θα υπάρχουν κι άλλοι.

Σχετικά μ’ αυτή την πολυεορτία των Γιάννηδων υπάρχει και μια αστεία ιστορία που έλεγε ο παππούς μου, για έναν νεοφώτιστο χριστιανό που βαφτίστηκε Ιωάννης και ύστερα οι φίλοι του απαιτούσαν να τους κάνει το τραπέζι κάθε φορά που γιόρταζε και κάποιος άγιος Ιωάννης, δηλαδή κάθε τρεις και λίγο. Σε σχέση με αυτό, πάντως, να πω ότι δεν έχω γνωρίσει κάποιον Γιάννη που να γιορτάζει άλλη μέρα και όχι στις 7 Ιανουαρίου -αν εσείς ξέρετε, πείτε το στα σχόλια.

Πριν όμως προχωρήσουμε, να πούμε ότι σήμερα, εκτός από τον Γιάννη και την Ιωάννα, γιορτάζει και ο Πρόδρομος και το όνομα αυτό, αν και πολύ λιγότερο διαδεδομένο, έχει αξιόλογη ιστορία αφού μας φτάνει μέχρι στον Μποδοσάκη, όπως έχουμε δει σε παλιότερο άρθρο.

Ο Γιάννης δεν είναι το κοινότερο ελληνικό όνομα, αλλά, όπως θα δούμε παρακάτω, έχει με πολύ μεγάλη διαφορά τη μεγαλύτερη παρουσία στην παροιμιολογία μας. Σύμφωνα με την έρευνα του Χάρη Φουνταλή για τη συχνότητα των ελληνικών ονομάτων, από τα αντρικά ελληνικα ονόματα, ο Γιώργος είναι με διαφορά το κοινότερο, ενώ ο Γιάννης έρχεται αρκετά πιο πίσω, στην τέταρτη θέση, αν και πολύ κοντά στον Κώστα και τον Δημήτρη, θα λέγαμε μέσα στα όρια του στατιστικού λάθους (μάλιστα ο Φουνταλής λέει ότι ακόμα και με δείγμα 100.000 ατόμων δεν είναι σαφές ποιο από τα τρία ονόματα, Γιάννης, Κώστας ή Δημήτρης, έχει τη δεύτερη θέση).

Κι όμως, για τον Γιώργο οι παροιμίες είναι σχετικά λιγοστές, το ίδιο και για τον Κώστα ή τον Δημήτρη, ενώ για τον Γιάννη ξεπερνούν τις πενήντα, και μάλιστα πολλές είναι πασίγνωστες.

Αυτή η απόκλιση δύσκολα εξηγείται. Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι η πολυεορτία (τη λέξη αυτή προ ολίγου την έφτιαξα, δεν ξέρω αν υπάρχει) των Γιάννηδων παίζει κάποιο ρόλο, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ο Γιώργος έχει μία γιορτή, κι αυτήν κινητή, αφού συχνά την επισκιάζει το Πάσχα και την αναγκάζει να μετακινηθεί. Δεν αποκλείεται όμως παλαιότερα, τότε που διαμορφώθηκαν οι παροιμίες αυτές, δηλαδή πριν από 4-5 αιώνες, το όνομα Γιάννης να ήταν πολύ συχνότερο από σήμερα, και αυτό να εξηγεί τις πολλές παροιμίες.

Αυτό είναι σκέτη εικασία μου· το βέβαιο είναι πως ο Γιάννης (και αντίστοιχα για τις γυναίκες η Μαρία) είναι το αρχετυπικό αντρικό όνομα. Και ίσως επειδή οι Γιάννηδες, σαν πλειοψηφούντες, έγιναν στόχος των άλλων που δεν λέγονταν Γιάννηδες, γιαννάκης λέγεται ο αγαθούλης, ο άπειρος, τόσο στην πολιτική ζωή όσο και στο στρατό όπου οι νεοσύλλεκτοι λέγονται γιαννάκια, στραβόγιαννοι, γιάννηδες.

Μια άλλη ένδειξη ότι παλιότερα το όνομα Γιάννης ήταν συχνότερο από σήμερα, είναι ότι έχει δώσει και πάρα πολλά επώνυμα, και μάλιστα από πολύ παλιά, από τα βυζαντινά ακόμα χρόνια (Καλογιάννης, Κουτσογιάννης, Παπαγιάννης κτλ.)

Η επίσημη μορφή του ονόματος είναι Ιωάννης, και είναι δάνειο από το εβραϊκό חנן Yôḥānān (Γιοάναν), συντετμημένη μορφή του Γιεχοάναν, που σημαίνει, κατά τη Βικιπαίδεια, «Ο Γιαχβέ στάθηκε γενναιόδωρος», αλλά αν έχετε άλλη άποψη να μας την πείτε. Με τον χριστιανισμό, όπου πρωταγωνιστούσαν ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο ευαγγελιστής Ιωάννης, το όνομα έγινε πολύ δημοφιλές σε Ανατολή και Δύση, και μέσω των λατινικών προέκυψαν στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες ο Τζον και ο Ζαν, ο Τζοβάνι και ο Χουάν ή ο Ζοάο, αλλά και ο Γιόχαν, ο Χανς και ο Γιενς, ο Ιβάν, ο Γιαν και ο Γιάνος.

Στα ελληνικά, η συνήθης μορφή είναι Γιάννης, αλλά έχουμε πολλές λαϊκές και χαϊδευτικές μορφές, όπως Γιάννος, Γιαννιός, Γιάγκος, Γιαννάκης, Γιαννούλης και Νούλης, Γιαννάκος/Γιαννακός και Νάκος, Γιαννούσης και Νούσης και Νούσιας, Γιαννούτσος και Νούτσος, Τζανέτος, Ζαννής και Τζαννής, αλλά και Γιοβάννης.

Σήμερα που ο οδοστρωτήρας έχει εξαφανίσει τις λαϊκές παραλλαγές των βαφτιστικών ονομάτων, αυτές επιβιώνουν μόνο σε επώνυμα, ενώ απόρροια των χρόνων της γκλαμουριάς είναι ότι πολλές μαμάδες φωνάζουν «Ιωάννη» τα βλαστάρια τους -και περιμένεις να δεις να ξεπροβάλει τουλάχιστον ο Τσιμισκής, και βλέπεις απλώς έναν μπόμπιρα τεσσάρων χρονών. Στα κορίτσια βέβαια το «Ιωάννα» ήταν συχνό από παλιά -ίσως τα Γιάννα, Γιαννούλα, Γιαννιώ να ακούγονταν πολύ λαϊκά. Με την ευκαιρία να αναφέρουμε και τα γυναικεία Γιοβάννα και Τζοβάννα.

Μια παραλλαγή που δεν την ανέφερα πιο πάνω γιατί είναι απλώς ορθογραφική, και που έγινε διάσημη το 2015 είναι και το «Γιάνης», που διαβάζεται επίσης «Γιάννης με ένα νι». Υπήρχε βέβαια και ο Κορδάτος, που έτσι υπέγραφε, και από αυτόν εμπνεύστηκε ο νεαρός Γιάννης Βαρουφάκης την ορθογραφία του ονόματός του, αλλά το 2015 το «Γιάνης» έγινε σχεδόν παροιμιώδες -και διακρίθηκε και στην ψηφοφορία μας για Λέξη της χρονιάς.

Σε σχέση με την ορθογραφία του ονόματος, ο φίλος π2 είχε σχολιάσει στο προπέρσινο άρθρο ότι στις επιγραφές εμφανίζονται πάμπολλες παραλλαγές: Ιωάνης, Ιωάννις, Ειοάννης, Ηωάννης, Ειωάννης, μόνο με ύψιλον δεν το έχει δει γραμμένο.

Με βάση το διασημόμετρο του Γκουγκλ, οι διασημότεροι Γιάννηδες (αυτοί που βγαίνουν πάνω-πάνω στην αναζήτηση) είναι ο Αντετοκούμπο, ο Ρίτσος και ο Πανούσης -ο πρώην υπουργός.

Όπως είπα και πριν, υπάρχουν πάρα πολλές παροιμίες για Γιάννηδες, και με αυτές θα κλείσω το άρθρο μου, παραθέτοντας υλικό που είχα ενμέρει παρουσιάσει και σε ένα παλιότερο άρθρο, που όμως δεν περιοριζόταν στις παροιμίες για Γιάννηδες αλλά εξέταζε και όλες τις άλλες παροιμίες με ονόματα. Όμως, να πω ότι όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τους Γιάννηδες μπορείτε να τα βρείτε στο Johnnie society, ένα ηλεβιβλίο του Γιάννη Φαρσάρη που διατίθεται δωρεάν και το οποίο, εκτός από παροιμίες, παραθέτει και κατάλογο με τους 45 σημαντικότερους Γιάννηδες της ιστορίας.

Προχωράμε λοιπόν στις  παροιμίες με Γιάννηδες, που τις παραθέτω μάλλον τυχαία, προσπαθώντας να φτάσω τις σαρανταπέντε.

1. Σαρανταπέντε Γιάννηδες ενός κοκόρου γνώση. Η συνηθέστερη παροιμία απ’ όσες διασύρουν τους Γιάννηδες, λέει ο Πολίτης, που αναφέρει και έναν μύθο κεφαλονίτικο για 45 Γιάννηδες που πνίγηκαν προσπαθώντας να ξεριζώσουν ένα δέντρο. Ωστόσο, ο Πολίτης δεν λέει ότι η έκφραση προέρχεται από τον μύθο, μάλλον το αντίστροφο θα συμβαίνει. Δίνει μάλιστα ο Πολίτης και γαλλικό ανάλογο (Deux Jean et un Pierre font un âne entier, Δυο Γιάννηδες κι ένας Πέτρος κάνουν ολάκερο γάιδαρο) καθώς και ισπανικό ίδιο με το γαλλικό. Οι Γιάννηδες απαντούν συμπληρώνοντας: …κι ο κόσμος όλος κι ο ντουνιάς δεν έχει άλλη τόση.

2. Όχι Γιάννης, Γιαννάκης. Τη λέμε όταν κάποιος προσπαθεί να παραστήσει ως διαφορετικά μεταξύ τους δυο πράγματα ομοιότατα ή όταν κάποιος λεπτολογεί και επιχειρεί να επιφέρει μεταβολές ασήμαντες, λέει ο Πολίτης. Κατά τον Κ. Κάσση, στη Μάνη συνηθιζόταν να υπάρχουν αδέρφια με τ’ όνομα Γιάννης ο ένας και Γιαννάκης ο άλλος, οπότε όταν ένας Γιαννάκης παρουσιάστηκε στο στρατό και τον είπαν Γιάννη, απάντησε έτσι. Όμως η έκφραση είναι πανελλήνια και πιθανότατα πριν από το νεοελληνικό κράτος.

3. — Γεια σου Γιάννη. — Κουκιά σπέρνω. Για αυτούς που απαντούν άλλα αντ’ άλλων, σαν υπόδειγμα ασυνάρτητης συζήτησης. Μερικοί το συνεχίζουν: Κι η συντέκνισσά σου; Εφτά μετρήματα χωρεί. Η παροιμία υπάρχει στον Βάρνερ, άρα είναι από τον 17ο αιώνα.

4. Γιάννης κερνάει και Γιάννης πίνει. Για όσους στα λόγια φροντίζουν για το κοινό καλό ενώ στην πραγματικότητα κοιτάζουν το δικό τους συμφέρον. Η παροιμία χρησιμοποιήθηκε πολύ στην εθνοσυνέλευση του 1829 από τους αντικαποδιστριακούς, επειδή οι αντιπρόσωποι ευπειθώς ψήφιζαν ό,τι τους έστελνε ο Καποδίστριας, αλλά είναι παλιότερη. Μάλιστα, ο Πολίτης δίνει και βουλγάρικο αντίστοιχο, με το όνομα Γκάνι στη θέση του Γιάννη.

5. Τι είχες Γιάννη, τι είχα πάντα. Για κάποιον που παραμένει στην ίδια (κακή ή μέτρια) κατάσταση. Και για τους αδιόρθωτους. Και για τη μη αλλαγή της κατάστασης παρά την αλλαγή της κυβέρνησης.  Την έχει ο Βάρνερ (Τι έχεις Γιάννη; Τα έχω πάντα).

6. Ακόμα δεν τον είδαμε, Γιάννη τονε βγάλαμε. Για όσους προαναγγέλλουν και προεξοφλούν μελλοντικά σχέδια βασισμένοι σε αβέβαιες προσδοκίες. Κάποιοι λένε ότι το είπε ο Κολοκοτρώνης όταν τον κάλεσαν να βαφτίσει παιδί πριν ακόμα γεννηθεί, αλλά η παροιμία είναι παλιότερη, αφού την αναφέρει ο Βάρνερ, οπότε ο Κολοκοτρώνης απλώς επανέλαβε υπάρχουσα παροιμία. Εδώ κατά τον Πολίτη υπάρχει μύθος, με την αφελή κοπέλα που της έφεραν προξενητή και άρχισε να συλλογιέται πως θα παντρευτεί, θα κάνει γιο, θα τον βγάλει Γιάννη, θα της αρρωστήσει και θα της πεθάνει, οπότε έβαλε τα κλάματα. Παρεμφερής παροιμία υπάρχει και σε άλλες γλώσσες. Για την έκφραση αυτή έχει γράψει και ο ηλληνιστεύκων Νίκος Νικολάου.

7. Πότε ο Γιάννης δεν μπορεί, πότε ο κώλος του πονεί. Για τους φιλάσθενους ή για όσους προφασίζονται ασθένεια.

8. Να σε κάψω Γιάννη, να σ’ αλείψω μέλι (ή λάδι· προσθέτουν μερικοί: να γιάνει). Τη λέμε σε κάποιον που μας παρηγορεί ή προσπαθεί να μας περιθάλψει ενώ ο ίδιος έχει προκαλέσει το κακό που πάθαμε.

9. Φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον Γιάννη. Σε μια αντιπαράθεση όπου ο φόβος είναι αμοιβαίος· λέγεται συχνά σε ποδοσφαιρικούς αγώνες, όταν καμιά ομάδα δεν ανοίγεται.

10. Σπίτι χωρίς Γιάννη, προκοπή δεν κάνει. Απάντηση στον… αντιγιαννισμό άλλων εκφράσεων. Ο Πολίτης έχει κι άλλες «φιλογιαννικές» παροιμίες, που δεν είναι τόσο γνωστές, όπως….

11. Όπου Γιάννης και του Θεού η χάρη,
ή

12. Βγάλε το παιδί σου Γιάννη, και απόλα το στον λόγγο (υπονοεί ότι δεν έχει καμιάν άλλη ανάγκη βοήθειας, αρκεί η μαγική κατά κάποιον τρόπο δύναμη του ονόματός του).

13. Ποιος κλάνει; Τον Γιάννη ρώτα – αν και υποθέτω πως αρχικά θα ήταν «ρώτα τον Γιάννη», για να ομοιοκαταληκτεί.

14. Κόψε ξύλο κάμε Αντώνη
κι από πλάτανο Μανώλη
κι αν ρωτάς και για τον Γιάννη,
ό,τι ξύλο κόψεις κάνει.

Η παροιμία αυτή υπάρχει σε πάρα πολλές παραλλαγές, με άλλα ονόματα στους πρώτους στίχους και φαίνεται να χλευάζει τους Γιάννηδες που τους παρομοιάζει με κούτσουρα, αλλά δεν αποκλείεται να υπογραμμίζει απλώς τη διάδοση του ονόματος.

15. Κατά τον μαστρο-Γιάννη και τα κοπέλια του –παρόμοια με την μ΄ όποιον δάσκαλο καθίσεις, τέτοια γράμματα θα μάθεις.

16. Άλλη παιδί δεν έκανε, μόνο η Μαριώ τον Γιάννη, για να ειρωνευτεί τις μανάδες που καμαρώνουν πολύ το παιδί τους, ή και γενικότερα όσους καμαρώνουν κάτι κοινό. Εδώ έχουμε μαζί και τα δυο αρχετυπικά ονόματα, όπως και σε άλλες παροιμίες.

17. – Γιάννη είχα, Γιάννη έχω κι αν ποτέ μου θα χηρέψω, πάλι Γιάννη θα γυρέψω, άλλη μια απάντηση στον αντιγιαννισμό -και δεν αποκλείεται να πρόκειται για παροιμιόμυθο.

18. Άφησε ο Γιάννος την κλεψιά κι έπιασε το ζευγάρι. Για κάποιον που αναπάντεχα νοικοκυρεύεται ή φρονιμεύει. Παροιμιόμυθος.

19. Γύρευε αγά μου τη δουλειά σου, κι ο Γιάννος δεν είναι για χαράτσι. Από την εποχή της Τουρκοκρατίας και των χαρατσήδων.

20. Είπε ο Γιάννης του Γιαννή: «Χαιρετίσματα στη Σέρ’φο». Βελερισμός (μορφή παροιμιόμυθου) που σατιρίζει κάποιον ανόητο που δεν ήξερε τι να πει την ώρα που έφευγε το καΐκι.

21. Δεν είναι κάθε μέρα τ’ Άι-Γιαννιού, δηλαδή δεν μπορείς να έχεις κάθε φορά την ίδια τύχη ή εξαιρετική μεταχείριση. Και «Κάθε μέρα τ’ Αγιαννιού θάναι;»

22. Γιάννης πήγε, Γιάννης ήρθε, για όποιον δεν επωφελήθηκε από μια ευκαιρία και ιδίως από κάποιο ταξίδι ή τη φοίτησή του κτλ.

23. Όπου γάμος και χαρά, τρέχα Γιάννη μασκαρά

24. Παναγία κι Άι-Γιάννη, βάλε ψάρι στο τηγάνι

25. Κάμε Γιάννη τη δουλειά σου κι ύστερα είμαι πάλι θεια σου

26. Σαράντα χρόνια Γιάννης, μαστρο-Γιάννης δε γίνεται.

27. Απ΄ τον Γιάννη ως τον Λιο, τύφλα νάχουνε κι οι δυο ή Ό,τι Γιάννης κι ό,τι Λιος τύφλα νάχουνε κι οι δυο.

28. (το κάναμε) του Γιάννου η φλογέρα (όταν ο καθένας λέει τον πόνο του).

29. Όλη μέρα καλογιάννη και το βράδυ κακογιάννη, για αυτούς που μας καλοπιάνουν όσο για να πετύχουν το σκοπό τους, και μετά μας αγνοούν.

30. Κάλλιο καλογιάννης παρά κακογιάννης

31. Κι αυτοκράτορας να γένεις, πάντα Γιάννης θε να μένεις, για όσους αποκτούν αξιώματα αλλά παραμένουν χυδαίοι στο ήθος.

32. Ο Γιάννος βγαίνει στα βουνά κι η Μαρουδή στους κάμπους. Αστρονομική παροιμία, όπου Γιάννος είναι ο αστέρας που λέγεται Αρκτούρος και Μαρουδή ή Μαριώ ο α της Παρθένου.

33. Ο Γιάννης καβάλα στ’ άλογο και τ’ άλογο αραδούσε –που σημαίνει ότι αναζητούσε το άλογο ενώ ήταν καβάλα πάνω του, άρα ήταν χαζός.

34. Όπου Γιάννης μάλαμα. Έτσι το καταγράφει ο Νικ. Πολίτης -βέβαια, πολύ πιο γνωστή σήμερα με τον Γιώργο.

35. Και παπάς έγινες Γιάννη; Έτσι τάφερε η κατάρα. ή… έτσι θέλει ο δάσκαλός μου. Για όσους κάνουν μια σημαντική επιλογή χωρίς να το επιθυμούν οι ίδιοι.

36. Πιάσ’ τον Γιάννη τον άπιαστο. Περίπου σαν το τρέχα γύρευε.

37. Είναι για τον Αγιάννη -είναι τρελός, γιατί τα παλιά χρόνια πήγαιναν τους θεωρούμενους για ψυχασθενείς στα μοναστήρια που γιόρταζαν μήπως και θεραπευτούν θαυματουργικά.

38. Αν είχαν οι Γιάννηδες γνώση, θα μας δάνειζαν καμπόση. Άλλη μια αντιγιαννική παροιμία.

39. Είδες πράσινο άλογο; Είδες Γιάννη φρόνιμο. Δηλαδή, εξίσου απίθανο είναι να βρεθεί γνωστικός Γιάννης όσο και πράσινο άλογο. Η παροιμία είναι (ή ίσως ήταν) περισσότερο γνωστή με Χιώτη φρόνιμο.

40. Έξω Γιάννης μέσα Σουλεϊμάνης. Διπρόσωπος. Ίσως υπόκειται μύθος για επιφανειακή αλλαξοπιστία.

41. Ίσα Γιάννης ίσα Χασάνης. Όταν κάποιοι διαφέρουν μόνο στο όνομα.

42. Όλοι μιλούν για τ’ άρματα κι ο Γιάννης για την πίτα.

43. Αν ο Αλής γίνεται Γιάννης, και η όρνιθα χταπόδι. (εξίσου δεν γίνονται δηλαδή)

44. Ξέρει ο Γιάννης τι έχει στον ντορβά του παρόμοια με την όσα ξέρει ο νοικοκύρης…

45. Τα καλά του Γιάννη τα θέλουμε, τον Γιάννη δεν τον θέλουμε, για να τελειώσουμε με μια παροιμία που στηλιτεύει την υποκρισία του αντιγιαννικού στρατοπέδου.

Είναι κι άλλες παροιμίες με Γιάννη και κυρίως υπάρχουν πολλές παραλλαγές σ’ αυτές που αναφέραμε, που άμα τις μετρήσουμε κι αυτές ξεπερνάμε κατά πολύ τις 45, όμως θέλησα να μείνω σ’ αυτό το σημαδιακό νούμερο.

Γιάννη ή Ιωάννα δεν έχουμε στη στενότερή μας οικογένεια, αλλά Γιάννη λένε τον εκδότη των περισσότερων βιβλίων μου. Να του ευχηθώ χρόνια πολλά, όπως βέβαια και σε όλους τους φίλους και τις φίλες του ιστολογίου που γιορτάζουν σήμερα, τον Γουσού πρώτον, αλλά και τον Γιάννη Ιατρού και όλους τους άλλους ή τις άλλες ,είτε το φανερώνουν στο χρηστώνυμό τους είτε όχι. Ο αντιγιαννισμός δεν θα περάσει!

Posted in Επετειακά, Λαογραφία, Ονόματα, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 236 Comments »

Άλλο ο τρελοκαμπέρος, άλλο η τρελοκαμπέρω!

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2015

Το καλό με το ιστολόγιο είναι ότι έχεις άμεση αλληλεπίδραση με τους αναγνώστες και με τα σχόλια εμπλουτίζεται το αρχικό άρθρο, ιδίως όταν έχεις την τύχη να έχεις τόσο πολλούς και τόσο καλούς σχολιαστές όπως εμείς.

Το κακό με το ιστολόγιο είναι πως όταν ένα άρθρο εμπλουτιστεί χάρη στα σχόλια, σε σημείο που να αλλάζει ουσιαστικά, πρέπει με κάποιον τρόπο να το επικαιροποιήσεις, να ενσωματώσεις τα σχόλια, αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος να αναδημοσιεύουν το άρθρο σου που δεν αντιπροσωπεύει πια απόλυτα την άποψή σου γι’ αυτό το θέμα. Το ίδιο ισχύει αν αυτή η διόρθωση γίνει σε μεταγενέστερο άρθρο. Πρέπει λοιπόν τα παλιά αυτά άρθρα να συμμαζεύονται με κάποιον τρόπο.

Ένα τέτοιο συμμάζεμα θέλω να κάνω με το σημερινό άρθρο.

Εξηγούμαι: Το 2010 είχα γράψει ένα άρθρο στο οποίο υιοθετούσα την άποψη του Θ. Μωυσιάδη, ότι η λέξη «τρελοκαμπέρω» έχει την αφετηρία της στον αεροπόρο Δημήτρη Καμπέρο, που με τις παράτολμες φιγούρες του γοήτευε τα πλήθη στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Το 2012, σε ένα άρθρο όπου εξέταζα το γενικότερο φαινόμενο κύριων ονομάτων που έδωσαν ουσιαστικά, αναφέρθηκα και πάλι στην περίπτωση του Καμπέρου και της τρελοκαμπέρως, εκφράζοντας πλέον αμφιβολίες για την προηγούμενη θέση μου, επειδή είχα βρει κάτι που δεν ταίριαζε. Στα σχόλια του δεύτερου αυτού άρθρου, οι αμφιβολίες μου μετατράπηκαν σε βεβαιότητα ότι η τρελοκαμπέρω δεν παράγεται από τον Καμπέρο. Ωστόσο, για να το δει αυτό κανείς έπρεπε να διαβάσει τα σχόλια μέχρι κάτω.

Οπότε, στο σημερινό άρθρο κάνω μιαν ανακεφαλαίωση όλης της ιστορίας.

trelokamperos2

Τρελοκαμπέρος, αλλά όχι τρελοκαμπέρω!

Η άποψη ότι το επίθετο «τρελοκαμπέρω» προέρχεται από τον αεροπόρο Δημήτρη Καμπέρο (1883-1942) αναφέρεται ως πιθανή από το Ετυμολογικό Λεξικό του Μπαμπινιώτη (1η έκδοση). Ο Καμπέρος ήταν πιλότος της πολεμικής αεροπορίας από την εποχή των βαλκανικών πολέμων, και εκτελούσε συχνά παράτολμες αποστολές ή έκανε θεαματικές φιγούρες σε επιδείξεις. Έτσι, αποκλήθηκε «Τρελοκαμπέρος» και ίσως η κλητική προσφώνηση «Α ρε τρελοκαμπέρο!» στις επόμενες δεκαετίες που είχαν πια ξεχαστεί τα κατορθώματά του θα συνέβαλε στο να θεωρηθεί θηλυκού γένους η λέξη (η τρελοκαμπέρω).

Η εξήγηση αυτή είναι απόλυτα εύλογη. Θα μπορούσαμε επίσης να υποθέσουμε ότι σαν γοητευτικός νέος που ήταν ο Καμπέρος θα είχε πολλές θαυμάστριες. Κι όταν η θαυμάστρια ξεφώνιζε την ώρα που ο Καμπέρος έκανε τις ριψοκίνδυνες φιγούρες του, ο συνοδός της, ίσως και με κάποια κρυφή ζήλεια, θα την αποκαλούσε «τρελοκαμπέρω».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 99 Comments »

Χρόνια πολλά στη Στέλλα και στον Στέλιο!

Posted by sarant στο 26 Νοεμβρίου, 2015

Χτες γιόρταζε η Κατερίνα, σήμερα γιορτάζει η Στέλλα και ο Στέλιος. Δεν ξέρω αν έχουμε πολλές τέτοιες συνεχόμενες γιορτές στο εορτολόγιό μας. Βέβαια, κάθε μέρα κάμποσοι άγιοι γιορτάζουν, αλλά εννοώ συνεχόμενες μέρες που να γιορτάζουν συχνά ονόματα. Πρόχειρα θυμάμαι τα Νικολοβάρβαρα (4-5-6 Δεκεμβρίου, αλλά ο Σάββας είναι σχετικά σπάνιο όνομα) και τον Αντώνη με τον Θανάση (17-18 Ιανουαρίου).

Για την Κατερίνα έχω γράψει ευχετήριο άρθρο πρόπερσι, που λεξιλογεί για τ’ όνομά της. Οπότε, μια καλή φίλη του ιστολογίου χτες μού θύμισε πως είχα υποσχεθεί άρθρο και για τη σημερινή γιορτή, του Στέλιου και της Στέλλας. Μην τάξεις σ’ άγιο κερί και σε παιδί κουλούρι, λέει η παροιμία -για άρθρα δεν λέει, και είναι πολλές οι τέτοιες υποσχέσεις που έχω δώσει, καθώς τις δίνω εύκολα, και που δεν έχω τηρήσει -ωστόσο τούτην εδώ λέω να την τηρήσω, χωρίς να αποτελεί αυτό προηγούμενο.

Όμως, ενώ χτες γιόρταζαν μόνο κυρίες, σήμερα έχουμε και κυρίους: γιορτάζει και η Στέλλα αλλά κι ο Στέλιος, οπότε μοιραία το σημερινό άρθρο θα είναι δίκορκο, άρα δεν θα πάει σε μεγάλο βάθος.

Από τον Στέλιο θα ξεκινήσω για λόγους τεχνικούς. Ο Στέλιος στο επίσημο είναι Στυλιανός, και ο άγιος Στυλιανός είναι που γιορτάζει σήμερα. Ο άγιος Στυλιανός έδρασε στην Παφλαγονία ενώ είχε εδραιωθεί η χριστιανική θρησκεία, τον 5ο αιώνα περίπου, δεν μαρτύρησε δηλαδή -αλλά άγιασε επειδή μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς και βοηθούσε γυναίκες να τεκνοποιήσουν (με μια θαυματουργή προσευχή, να εξηγούμαστε), κι έτσι θεωρήθηκε προστάτης των νηπίων.

Το όνομα Στυλιανός ετυμολογείται από τη λέξη «στύλος», και αναφέρεται στους στυλίτες μοναχούς, όμως στα νεότερα χρόνια ερμηνεύτηκε ότι βοηθάει το νεογέννητο «να στυλώσει» -κι έτσι, καθώς η παιδική θνησιμότητα έκανε θραύση, σε πολλά παιδιά έδιναν αυτό το όνομα για να στυλωθούν, να μεγαλώσουν γερά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Ετυμολογικά, Εορτολόγιο, Κινηματογράφος, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , | 168 Comments »

Οι Γκιων, οι Βλων και άλλες απορίες

Posted by sarant στο 18 Νοεμβρίου, 2015

Και στο σημερινό άρθρο έχω απαντήσεις σε ερωτήσεις φίλων του ιστολογίου ή γενικά αλληλογράφων μου. Ηλαλληλογράφων θα μπορούσα να πω, αφού συχνά συμβαίνει να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, γνωστοί ή άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ (κάποτε και σε σχόλια στο ιστολόγιο, στο About ή στο άρθρο της ημέρας). Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αλλά συνήθως δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο.

Πριν από πεντέξι μήνες είχα δημοσιεύσει εδώ το πρώτο «συγκεντρωτικό» άρθρο με ερωτήσεις και απαντήσεις, και τώρα βάζω το δεύτερο στο οποίο, όπως βλέπετε από τον τίτλο, δεσπόζει μια ερώτηση -και από αυτήν θα ξεκινήσουμε.

Μια φίλη από την Εύβοια, που μου έχει δώσει κι άλλοτε αφορμή για άρθρα με τις ερωτήσεις της, με ρώτησε προχτές:

* Έτυχε να συναντήσω ανθρώπους με τα εξής επώνυμα: Γκιών και Βλών. Από πού βαστάνε άραγε; δεν ξέρω ποιόν άλλον να ρωτήσω….

Απάντησα κάπως σύντομα, εδώ αναπτύσσω λίγο περισσότερο την απάντησή μου -αλλά θα χρειαστώ και τη δική σας βοήθεια.

Η ετυμολογία των επωνύμων είναι ίσως ο πιο δύσκολος τομέας της ετυμολογίας, επειδή στη γέννηση του επωνύμου υπεισέρχεται συχνά και η οικογενειακή ιστορία. Από την άλλη, οι οικογενειακές ιστορίες συχνά λειτουργούν παραπλανητικά, αφού προσπαθούν να εξευγενίσουν τις απαρχές της οικογένειας.

Για την ετυμολόγηση των επωνύμων δεν αρκεί η καθαυτό ετυμολογία, πρέπει επίσης να βρεις πού υπάρχει το κάθε επώνυμο και από πού διαδόθηκε -αυτό θέλει έρευνα σε παλιά αρχεία (για όσες περιοχές της χώρας υπάρχουν) και μόνο ο Δικαίος Βαγιακάκος ξέρω να το έκανε. Πολλά «λεξικά επωνύμων» που κυκλοφορούν στην αγορά (π.χ. επωνύμων τουρκικής προέλευσης) ελάχιστη αξία έχουν αφού ουσιαστικά ο συγγραφέας τους άνοιξε ένα τουρκικό λεξικό και είδε ποια λέξη μοιάζει με το κάθε επώνυμο.

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης ξεκίνησε να γράφει για τα Οικογενειακά μας ονόματα (όπως τιτλοφόρησε το έργο του) αλλά το άφησε ημιτελές -ωστόσο έχει εκδοθεί και επειδή είναι γραμμένο πάνω σε επιστημονικές αρχές εξακολουθεί να είναι ό,τι καλύτερο έχουμε (ή τουλάχιστον ό,τι καλύτερο έχω υπόψη μου).

Το Γκιών το καταγράφει ο Τριανταφυλλίδης σαν ιταλικής προέλευσης που εντοπίζεται, σύμφωνα με τις πηγές του, στην Κύθνο. Η νέα τεχνολογία μας δίνει ένα ακόμα εργαλείο για έρευνα επωνύμων, μια εφαρμογή που βρίσκει τα μέρη της Ελλάδας όπου υπάρχει το κάθε επώνυμο. Η εφαρμογή αυτή έχει αξία, την έχω δοκιμάσει με «μαρκαρισμένα» επώνυμα (π.χ. Ρομποτής – Λευκάδα, Κουσαθανάς – Μύκονος) και επαληθεύεται, αλλά στην περίπτωση του Γκιων δεν δίνει τα αναμενόμενα, αφού δεν δίνει καμιά ανεύρεση στην Κύθνο αλλά μόνο (λιγοστές) στο λεκανοπέδιο Αττικής και στον Πόρο. Ωστόσο, επειδή πρόκειται για σπάνιο επώνυμο, το δείγμα είναι πολύ μικρό και αρκεί να μετανάστευσαν στο κλεινόν άστυ 2-3 οικογένειες για να μεταβληθεί η εικόνα. Ιταλικό επίθετο Ghion υπάρχει, οπότε νομίζω ότι το ερώτημα απαντήθηκε.

Ο Τριανταφυλλίδης δεν λέει τίποτα για επώνυμο Βλων, το οποίο επίσης απουσιάζει από τη βάση δεδομένων με τα τηλέφωνα. Ωστόσο, γκουγκλίζοντας βρίσκω πολλές αναφορές στην Τράπεζα αίματος «Δημήτρης Βλων» και σε έναν υποστράτηγο Δημήτρη Βλων, άρα το επώνυμο υπάρχει -μένει να ξεδιαλύνουμε την προέλευσή του, και εδώ ίσως μπορείτε να βοηθήσετε κι εσείς.

Και προχωράμε στις επόμενες ερωτήσεις και απαντήσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν, Ονόματα | Με ετικέτα: , | 212 Comments »

Χρόνια πολλά, Δημήτρη!

Posted by sarant στο 26 Οκτωβρίου, 2015

Με μια δόση υπερβολής, (και) σήμερα γιορτάζει η μισή Ελλάδα: γιορτάζουνε οι Δήμητρες, γιορτάζουν οι Δημήτρηδες, γιορτάζει όμως κι η Θεσσαλονίκη -μεγάλη γιορτή λοιπόν, και είναι απορίας άξιο που δεν της είχα αφιερώσει άρθρο νωρίτερα, όπως τυχαίνει καμιά φορά (σπάνια όμως) να κάνω για ονόματα που γιορτάζουν (ας πούμε, πρόπερσι για τον Κώστα).

Σύμφωνα με την έρευνα για τα ελληνικά ονόματα, που έχει κάνει ο Χάρης Φουνταλής, ο Δημήτρης είναι το δεύτερο σε συχνότητα ελληνικό αντρικό όνομα, πίσω από τον Γιώργο που προηγείται με διαφορά. Βέβαια, αν προσέξετε τους αριθμούς, θα δείτε ότι Κώστας και Γιάννης ελάχιστα υπολείπονται -αν ήταν δρομείς θα χρειαζόταν φωτοφίνις. Η Δήμητρα, πάλι, χωρίς να είναι σπάνιο όνομα, υστερεί σαφώς σε συχνότητα -στη γυναικεία κατάταξη, βρίσκεται στη δέκατη θέση.

Κι όμως, η Δήμητρα γέννησε τον Δημήτρη, ή έστω τον Δημήτριο. Εδώ χρειάζονται εισαγωγικά στο ρήμα, αλλά το στοκ το έχουν εξαντλήσει οι εισαγωγικομανείς, που τα βάζουν και στα λάχανα. Φυσικά, κάποιες Δήμητρες έχουν γεννήσει Δημήτρηδες αλλά εγώ εννοώ τα ονόματα.

Εν αρχή ην η Δήμητρα λοιπόν, η μεγάλη θεά της γης και της καλλιέργειας, ιδίως της καλλιέργειας σιτηρών -από το ψωμί ξεκινάμε. Η Δήμητρα, Δημήτηρ και Δαμάτηρ στα πολύ αρχαία, όνομα αβέβαιας ετυμολογίας, που θα μπορούσε να προέρχεται από το «γη μήτηρ». Μεγάλη θεά, τα πιο μεγάλα μυστήρια της αρχαιότητας συνδέονταν μαζί της.

Και τα σιτηρά άλλωστε, τα λέμε δημητριακά επειδή είναι το δώρο της Δήμητρας. Αλλά και ο αγγλικός όρος, cereals, και αυτός ανάγεται, μέσω λατινικών, στη Ceres, τη θεά των Ρωμαίων που ήταν το αντίστοιχο της Δήμητρας. Ceres ή Δήμητρα λέγεται κι ένας πλανήτης-νάνος, ο μεγαλύτερος από τους αστεροειδείς. Και από τον νάνο πλανήτη πήρε το όνομά του το χημικό στοιχείο Δημήτριο, που ανήκει στις σπάνιες γαίες -όχι επειδή βρίσκεται στον πλανητάκο, αλλά επειδή ανακαλύφθηκε το 1803, δυο χρόνια μετά τον πλανήτη. Το σύμβολό του είναι Ce, από το Cerium.

Ο Δημήτριος αρχίζει εκεί που τελειώνει η Δήμητρα. Η ίδια η λέξη, δημήτριος, σημαίνει «ο σχετιζόμενος με τη Δήμητρα» και γρήγορα άρχισε να χρησιμοποιείται ως κύριο όνομα, με πιο επιφανή στην προχριστιανική εποχή τον Δημήτριο τον Πολιορκητή, στη σπάταλη εποχή των επιγόνων, στρατηγό προικισμένο που όμως πήρε το προσωνύμιό του από μια… αποτυχημένη πολιορκία και που ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές του έχει συγκεντρώσει γι΄αυτόν ένα σωρό σκαμπρόζικα ανέκδοτα και λογοπαίγνια, ακατάλληλα για ανηλίκους.

Αυτός ο Δημήτριος δεν άγιασε. Αν είναι τόσο συχνό το όνομα, το οφείλει στον μάρτυρα Δημήτριο, που μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη τον 4ο αιώνα και που έγινε πολιούχος της. Ο Δημήτριος αυτός λέγεται και Μυροβλύτης, και έτσι γράφεται αυτό το επίθετο, και όχι Μυροβλήτης όπως νόμιζα εγώ και πολλοί άλλοι (έχουμε γράψει και άρθρο προ πενταετίας). Ο άγιος Δημήτριος ήταν δημοφιλέστατος τον Μεσαίωνα, όπως κι ο Άι Γιώργης, αλλά μόνο στους ορθόδοξους, και γι’ αυτό το όνομα είναι μάλλον εξωτικό στη δυτική Ευρώπη, ενώ στα Βαλκάνια και γενικά στους ορθόδοξους λαούς της Ανατολικής Ευρώπης είναι πολύ συχνότερο.

Διότι βέβαια το Jimmy δεν είναι το αντίστοιχο του Δημήτρης στα αγγλικά, κι ας λέμε Τζίμηδες τους δικούς μας Δημήτρηδες -είναι το υποκοριστικό του James, του Ιάκωβου. Στα αγγλικά, το αντίστοιχο του Δημήτρη είναι το σπάνιο Demetri, όπως και το Dimitri στα γαλλικά. Οι ανατολικοί έχουν βέβαια Ντμίτρι, Ντιμίταρ, Ντουμίτρου κτλ. και από το ρώσικο υποκοριστικό Μίτια λέγεται ότι προέρχεται το αρχικό Μ. του ψευδώνυμου του Μ. Καραγάτση (Δημήτρη Ροδόπουλου).

Ο Δημήτρης έχει πολλά υποκοριστικά του ονόματός του. Δημήτρης λοιπόν, Δημητράκης, Δημητρός, Δήμος. Μίμης, όπως ο αξέχαστος πατέρας μου. Μήτσος, φυσικά, αλλά και Μήτσης (τα Μητσάρας και Μητσάκος δεν ξέρω να τα έχει χρησιμοποιήσει κανένας για να αποκαλείται έτσι). Μήτρος και Μητρούσης, Ντέμης και Ντίμης, Τζίμης, Τζιμάκος. Και ο πολυσήμαντος Τάκης. Η Δήμητρα έχει τη Δημητρούλα, τη Μιμή, τη Μίτση.

Δεν βρήκα κάποιον λαϊκό-διαλεκτικό τύπο (σαν τους πολλούς που υπάρχουν για τον Κώστα), αν ξέρετε εσείς συμπληρώστε. Να πούμε επίσης ότι ο Δήμος στις μέρες μας πιο πολύ είναι Δημοσθένης παρά Δημήτρης, ενώ ο Ντέμης Νικολαΐδης είναι Θεμιστοκλής. Επίσης, τον βιομήχανο Δημήτρη Γιαννακόπουλο που ασχολείται με τα διοικητικά του Παναθηναϊκού τον φωνάζουν Τράκη αλλά δεν ξέρω αν είναι πειραχτικό, ή ιδιωτικό υποκοριστικό ή αν λέγεται γενικότερα.

Ο αξέχαστος πατέρας μου, γεννημένος στη Μυτιλήνη, βαφτίστηκε Δημήτρης αλλά όλοι τον έλεγαν Μίμη, υποκοριστικό συχνότατο στο νησί, αν και λέγεται και σε πολλά άλλα μέρη. Για μας και για τους παλιούς του φίλους ήταν Μίμης, αλλά για τις νεότερες γνωριμίες Δημήτρης, εκτός αν γνωρίζονταν καλά στη συνέχεια. Όταν όμως δούλευε μαχόμενος μηχανικός, είχε τύχει ν’ακούσω να τον λένε και Μήτσο άνθρωποι της πιάτσας. Ο συγγραφέας Δημήτρης Ραβάνης είχε και το ψευδώνυμο Δήμος Ρεντής, αλλά για τους δικούς του ήταν Μίμης. Από την άλλη, ο Ψαθάς όταν έγραφε στα έντυπα της ΕΠΟΝ υπέγραφε Μίμης Ψαθάς ενώ στα άλλα του κείμενα Δημήτρης.

Ο Μήτσος λέγεται πολύ και σήμερα, όσο κι αν μπορώ να φανταστώ κάποιους να το θεωρούν μπας κλας. Οι δέκα μικροί Μήτσοι του Λαζόπουλου ήρθαν όταν ο τύπος είχε αρχίσει να χάνει σε συχνότητα, ενώ ο Μήτσος με το Κατινάκι του γελοιογράφου Διογ. Καμμένου είχε φτιαχτεί σε μια εποχή μητσικού μεσουρανήματος. Εννοείται ότι στις μέρες μας πολύ δύσκολα θα βρεθεί Μήτρος, όνομα οπλαρχηγών του 21. Ο τελευταίος Μήτρος που θυμάμαι να αποκαλείται έτσι ήταν ο Μήτρος Σουλιμιώτης, κομμουνιστής δήμαρχος της Αγίας Βαρβάρας επί τέσσερις τετραετίες αμέσως μετά τη μεταπολίτευση.

Αν κάνουμε το τεστ της διασημότητας κατά Γκουγκλ, οι διασημότεροι Δημήτρηδες είναι ο Χορν, ο Μητροπάνος και ο Μητρόπουλος (ο μουσικός). Από τους Μίμηδες, ο Ανδρουλάκης, ο Φωτόπουλος και ο Πλέσσας, ενώ από τους Μήτσους ο Κωστόπουλος (ο πρώην του ΚΚΕ). Δήμητρα η Γαλάνη και Μιμή όχι αυτή που σκεφτήκατε αλλά η Ντενίση.

Περιέργως, ο Δημήτρης δεν έχει αφήσει αποτύπωμα στη φρασεολογία μας. Μπορώ να σκεφτώ μόνο τη φρ. τα έκαναν τάτσι μίτσι κότσι, που λέγεται για όσους ενεργούν προσυνεννοημένα για να εξαπατήσουν κάποιον ή να πετύχουν αθέμιτο σκοπό, όπου (σύμφωνα με την επικρατέστερη θεωρία) οι τρεις λέξεις είναι αρβανίτικα υποκοριστικά (Τάτσης, Μήτσης και Κώτσης).

Ο Άγιος Δημήτριος, που τον αναφέραμε πιο πάνω, σημαδεύει και τον μήνα που γιορτάζει, αφού ένα από τα λαϊκά ονόματα του Οχτώβρη είναι «αγιοδημητριάτης». Αλλά «αγιοδημητριάτικα» λέγονται και τα χρυσάνθεμα, που αυτή την εποχή βγαίνουν. Παρεμπιπτόντως, μόνο δυο ουσιαστικά ή επίθετα έχει το λεξικό από αγίους: τα αγιοδημητριάτικα και τον αγιοβασιλιάτικο. Να αναφέρουμε και τον δήμο Αγίου Δημητρίου, που είναι το παλαιότερο Μπραχάμι. Έχουμε επίσης τη Δημητριάδα, την αρχαία πόλη στον Παγασητικό κόλπο, που πήρε το όνομά της από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή που την ίδρυσε -στον Βόλο υπάρχει συνοικία «Νέα Δημητριάδα», ενώ το όνομα διατηρείται επίσης στην ονομασία της τοπικής μητρόπολης, που λέγεται Δημητριάδος και Αλμυρού (μητροπολίτης Δημητριάδος ήταν για πολλά χρόνια ο μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος).

Από βιβλία με τον Δημήτρη στον τίτλο τους θα αναφέρω το «Η μάσκα του Δημήτριου» του Έρικ Άμπλερ, που έγινε και ταινία το 1944. Ο επώνυμος ήρωας είναι ένας τυχοδιώκτης ονόματι Δημήτριος Μακρόπουλος.

Από τραγούδια, ξεχωρίζω το «Δημήτρη μου Δημήτρη μου» του Ζαμπέτα, που το έχει τραγουδήσει (φυσικά) η Αλίκη Βουγιουκλάκη

αλλά υπάρχει και ο Δημητράκης, που δεν του πάει το πάχος, τραγούδι του Αττίκ που το ακούμε εδώ από τον Θέμη Ανδρεάδη.

Το ιστολόγιο εύχεται χρόνια πολλά σε όλες και όλους που γιορτάζουν, τον Δημήτρη, τον Ορεσίβιο (κρυπτοδημήτρης), τον Τζιμάκο και τους άλλους που σίγουρα ξεχνάω.

Posted in Γιουτουμπάκια, Δημήτρης Σαραντάκος, Ετυμολογικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , , | 189 Comments »