Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Παρετυμολογία’ Category

Ποντιακά

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2018

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στο ένθετο Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία».

Για ένα τέτοιο θέμα θα μπορούσα φυσικά να γράψω πολύ περισσότερα από τις το πολύ 800 λέξεις που είναι το όριο για την εφημερίδα. Ωστόσο, τώρα που ξαναβλέπω το κείμενό μου διστάζω να κάνω προσθήκες εδώ κι εκεί διότι θα χάσει την ισορροπία του. Οπότε, θα τις κάνετε εσείς στα σχόλια.

Μόνο να πω ότι για την ποντιακή διάλεκτο θα χρειαζόταν άρθρο -που δεν ξέρω αν είμαι εγώ ο αρμοδιότερος να το γράψω. Ασφαλώς θα βάλουμε κάτι ακόμα στο μέλλον. Και να εκφράσω τη διαφωνία μου (δεν χώρεσε η σχετική αναφορά στο άρθρο) στην υποκριτική ή άστοχη αντίθεση στον χρησιμότατο όρο «Ρωσοπόντιοι» για τους Πόντιους που ήρθαν από την πρώην ΕΣΣΔ από το 1990 και μετά.

Δυο γεγονότα που συνέπεσαν μέσα στον μήνα που μας πέρασε ήταν η πρωτοφανής επίθεση του ακροδεξιού εσμού στον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη στις εκδηλώσεις μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας και, δυο μέρες αργότερα, ο θάνατος του κοσμαγάπητου κωμικού Χάρρυ Κλυνν –κι έτσι σήμερα θα λεξιλογήσουμε για τους Πόντιους και τα ποντιακά.

Οι Πόντιοι κατάγονται από τον Πόντο, όπως ονομάζεται η νότια ακτή του Εύξεινου Πόντου, που λέγεται αλλιώς και Μαύρη Θάλασσα. Στην αρχή βρίσκεται το ουσιαστικό πόντος, πανάρχαια ομηρική λέξη που σημαίνει και σήμαινε τη θάλασσα, αν και δεν είναι πολύ εύκολο να δούμε στα αρχαία κείμενα πώς ακριβώς διακρίνεται ο πόντος από την άλλη αρχαία λέξη για την ανοιχτή θάλασσα, το πέλαγος. Φαίνεται πως η αρχική σημασία ήταν το θαλάσσιο πέρασμα (πρβλ. Ελλήσποντος), όμως για έναν ναυτικό λαό όπως ήταν οι Έλληνες ακόμα και οι ανοιχτές θάλασσες είναι περάσματα από τη μια στεριά  στην άλλη.

Στα αρχαία κείμενα βρίσκουμε πολλές σύνθετες λέξεις με τον πόντο, όπως ποντοβαφής, ποντομέδων, ποντοπλάνητος, ποντοκράτωρ, από τις οποίες έχει επιβιώσει στη νέα ελληνική ο ποντοπόρος, όπως λέμε τα πλοία που διαπλέουν την ανοιχτή θάλασσα και κάνουν υπερπόντια ταξίδια. Ας αναφέρουμε και το ρήμα ποντίζω, βυθίζω κάτι στη θάλασσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μικρά Ασία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 186 Σχόλια »

Η πολυθρόνα στην πυλωτή

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2018

Ο τίτλος θα μπορουσε να σας κάνει να σκεφτείτε ότι στο σημερινό άρθρο θα σας διηγηθω κάποιο επεισόδιο που παρουσιαστηκε σε μια πολυκατοικία, όμως έχω σκοπό να λεξιλογήσω.

Αν και, εδώ που τα λέμε, θα μπορούσα να δοκιμάσω να σκεφτώ ένα επεισόδιο, για παράδειγμα με τον ιδιοκτήτη ενός διαμερίσματος που του αρέσει να βγάζει την πολυθρόνα του στην πυλωτή του κτιρίου και να κάθεται, ενώ κάποιος συνιδιοκτήτης έχει αντιρρήσεις. Θα μπορούσαν μάλιστα να λογομαχήσουν γι’ αυτό και να έρθουν στα χέρια, κι ίσως ο ένας απ’ τους δυο καταλήξει στην πολυκλινική.

Τη σταματάω εδώ την ιστορία διότι δεν βρίσκω άλλες από τις λέξεις που θέλω.

Τι είδους λέξεις; Σαν τα δυο ουσιαστικά του τίτλου.

Τι κοινό έχουν τα ουσιαστικά του τίτλου; Αυτό είναι το αντικείμενο του σημερινού άρθρου, ενός άρθρου που γεννήθηκε από το ερώτημα ενός φίλου στο Φέισμπουκ.

Παραθέτω το ερώτημα:

Αγαπητέ πυλωτή ή πιλοτή; Επίσης μια ιστορικός τέχνης ισχυρίζεται πως το γένος και ο αριθμός της λέξης που λέμε είναι ουδέτερο στον πληθυντικό «τα πιλοτή» λόγω της γαλλικής προέλευσης της κολώνας.

Να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Πυλωτή ή πιλοτή είναι ο ελεύθερος χώρος που σχηματίζεται στο ισόγειο ενός κτιρίου από τις κολόνες που το συγκρατούν. Στις περισσότερες πολυκατοικίες, η πιλοτή (ή πυλωτή) χρησιμοποιείται για να σταθμεύουν οι ένοικοι τα αυτοκίνητά τους.

Νομίζω ότι με τον νεότερο οικοδομικό κανονισμό οι κατασκευές με πιλοτή/πυλωτή έχουν απαγορευτεί αλλά μπορεί να κάνω λάθος -σιγουρα θα μας διαφωτίσουν οι μηχανικοί που διαβάζουν το ιστολόγιο. Θυμάμαι πάντως που είχα διαβάσει ένα γράμμα μηχανικού σε εφημερίδα, ο οποίος ήταν αντίθετος με την απαγόρευση διότι η πιλοτή, πέρα από τα άλλα καλά που της έβρισκε, επιτρέπει να κινούνται οι αέριες μάζες κι έτσι λειτουργεί σαν κλιματιστικό. Όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε δεν θα επεκταθώ στα υπέρ και στα κατά της πυλωτής.

Πιλοτή ή πυλωτή; ρωτάει ο φίλος.

Τον παλιό καιρό, τη γράφαμε όλοι σχεδόν «πυλωτή» επειδή συσχετίζαμε τη λέξη με την πύλη. Πράγματι, οι κολόνες της πολυκατοικίας δινουν την εντυπωση ότι σχηματίζουν μια πύλη, οπότε η συσχέτιση ήταν εύλογη.

Εύλογη ίσως, αλλά όχι πραγματική.

Η λέξη δεν έχει ετυμολογική σχέση με την πύλη. Είναι δάνειο από το γαλλικό pilotis, το οποίο περιγράφει το σύνολο από κολόνες που πάνω τους στηριζεται το κτίριο. Η γαλλική λέξη προέρχεται από το pile, που σημαίνει πάσσαλος και υπάρχει στη γλώσσα από τον 14ο αιώνα (από το πικαρδικό pilotich).

Ο Λε Κορμπιζιέ περιέλαβε την πιλοτή/πυλωτή στα πέντε χαρακτηριστικά γνωρίσματα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, αλλά η μεν λέξη ειναι όπως είδαμε παλιότερη η δε μέθοδος πανάρχαιη, αφού ουσιαστικά και οι λιμναίοι οικισμοί πάνω στην ίδια αρχή στηρίζονταν -σε πασσάλους βέβαια, όχι σε κολόνες από μπετόν.

Αυτο το pilotis το δανειστηκαμε στα ελληνικά και το κάναμε θηλυκό διότι ταιριάζει πολύ με τα θηλυκά επίθετα σε -ωτή κι έτσι η λέξη προσαρμόστηκε αμέσως και παρετυμολογήθηκε ότι προέρχεται από την πύλη.

Η γαλλική λέξη είναι βέβαια αρσενική, αλλά αυτό δεν το κοιτάζουμε όταν δανειζόμαστε λέξεις. Επίσης, η γαλλική λέξη είναι ίδια στον ενικό και στον πληθυντικό, le pilotis, les pilotis.

Δεν έχω ψάξει πότε μπήκε  η λέξη στη γλώσσα μας, αλλά θα υπέθετα πως αυτό έγινε μεταπολεμικά. Πάντως το βέβαιο είναι ότι στη δεκαετία του 1970-80 υπερτερούσε η γραφή «πυλωτή». Αν είναι ακριβές το άρθρο που βρήκα, ο νόμος του 1979, όπως τροποποιήθηκε το 1981, ορίζει ότι «αι τυχόν δημιουργούμεναι θέσεις σταθμεύσεως εις τον ελεύθερον ισόγειον χώρον του κτιρίου όταν τούτο κατασκευάζεται επί υποστηλωμάτων (πυλωτή) κατά τις ισχύουσες διατάξεις, δεν δύνανται ν` αποτελέσουν διαιρεμένας ιδιοκτησίας».

Κάποια στιγμή, ίσως από τη δεκαετία του 90 και μετά, όταν πήρε το κουτάλι μας νερό και μάθαμε ότι η πυλωτή είναι γαλλικό δάνειο, σταματήσαμε να το γράφουμε «πυλωτή» και τώρα πια το γραφουμε «πιλοτή» και έτσι το έχουν και τα τρία μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας.

Προσωπικά την παρετυμολογία τη δέχομαι σε πολλές περιπτώσεις, αλλά επειδη η ορθογραφία είναι θέμα σύμβασης θα ακολουθούσα κι εγώ, έστω και απρόθυμα, τις επιταγές των λεξικών και, αν χρειαζόταν, θα έγραφα «πιλοτή».

Δεν συμφωνώ πάντως με τις ενστάσεις της ιστορικού που αναφέρει ο φίλος μου, ότι τάχα πρεπει να γράφουμε «τα πιλοτή» (και πώς θα είναι ο ενικός; το πιλοτές; ή εννοεί το πιλοτί-τα πιλοτί; Για να κάνω και λίγο πλάκα, «το πιλοτί» στα ελληνικά μόνο… το χρώμα του πιλοτου μπορεί να είναι!)

Και η πολυθρόνα τι σχεση έχει; Μα και η πολυθρόνα είναι προϊόν παρετυμολογίας. Πρόκειται για δανειο από την ιταλ. λέξη poltrona. H ιταλική λέξη, κι ας μην της φαίνεται, ανάγεται στο λατινικό pullus, απ’ όπου και το πουλί (εκκρεμεί άρθρο γι’ αυτό το θέμα) και πέρασε στα ελληνικά τον 19ο αιώνα. Παρασυσχετίστηκε αμέσως με το πολύς + θρόνος, κάτι πολύ λογικό.

Ωστοσο, παρά το γεγονός οτι η ιταλική ετυμολογία ήταν γνωστή, κανείς δεν πρότεινε να γράφεται «πολιθρόνα», όπως έγινε στην πιλοτή. Ασυνέπεια; Ισως, αν και μπορει να δοθούν εξηγήσεις για τη διαφορετική μεταχείριση. Πάντως και η ορθογραφία, παρόλο που ειναι όπως ειπαμε σύμβαση, έχει αρκετές περιπτώσεις ασυνέπειας.

Στην ιστοριούλα που ξεκίνησα να διηγούμαι στην αρχή του άρθρου έχω και άλλες δυο λέξεις που η ορθογραφία τους έχει επηρεαστει από την παρετυμολογία. Αφενός το κτίριο, για το οποιο έχουμε γράψει ειδικό άρθρο, και αφετέρου την πολυκλινική, η οποία αρχικά φτιάχτηκε στα γερμανικά ως Poliklinik, από τις ελληνικές λέξεις «πόλις» και «κλινική». Όμως, η παρετυμολογία έγινε ήδη στα γαλλικά, polyclinique, απ’ όπου το πήραμε κι εμείς.

Το σημερινό άρθρο να το δούμε σαν πρελούδιο για ένα ή δύο άρθρα που έχω σκοπό να γράψω στο μελλον σχετικά με το φαινόμενο της παρετυμολογίας. Στο ένα θέλω να παρουσιάσω το φαινόμενο γενικά, και θα βασιστώ σε ένα άρθρο που έχει γραψει ο γλωσσολόγος Ασ. Φλιάτουρας, και στο άλλο θα παραθέσω παραδείγματα από το πρόσφατο βιβλίο του Δημ. Καλαμπούκα, όπου σε ορισμένες λέξεις ακολουθείται ορθογραφία παρετυμολογική και όχι ετυμολογική -σαν την πολυθρόνα.

Ίσως μάλιστα, αυτό θα το δούμε στο πρώτο άρθρο, για τις περιπτώσεις όπως αγιόκλημα (που σχηματίστηκε παρετυμολογικά από το αιγόκλημα) ή το εφτάζυμο (με παρετυμολογία από το αυτόζυμο) να πρέπει να λέμε για «λαϊκή ετυμολογία» επειδή ο όρος «παρετυμολογία», καλώς ή κακώς, χρησιμοποιείται και για τους πορτοκαλιστές, που σκόπιμα αναζητούν (και επινοούν) ελληνικές ετυμολογίες στις ξένες λέξεις.

Αλλά αυτό θα το συζητήσουμε άλλη φορά.

 

Posted in Ετυμολογικά, Ορθογραφικά, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 183 Σχόλια »

Ο άνθρωπος δεν θρώσκει

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2018

Διαξιφισμοί και δημόσιες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε πνευματικούς ανθρώπους συμβαίνουν συχνά, διαξιφισμοί για θέμα γλωσσικό κάπως σπανιότερα, καβγά με θέμα την ετυμολογία δεν θυμάμαι να έχουμε δει εδώ και μερικά χρόνια. Καθώς είμαστε γλωσσικό ιστολόγιο, το θέμα καταρχην μάς ενδιαφέρει. Βέβαια, έχουμε ήδη αναφερθεί παρεμπιπτόντως, σε σχόλια, στη δημόσια αντιπαράθεση ανάμεσα στον Γιάννη Χάρη και στον Γιώργο Κιμούλη, επειδή όμως στη συζήτηση θίχτηκαν ορισμένα γενικότερα ζητήματα έκρινα ότι αξίζει να τους αφιερώσουμε ειδικό άρθρο, μεταξύ άλλων επειδή από καιρό ήθελα να συζητήσω την ετυμολογια της λέξης «άνθρωπος».

Πριν ξεκινήσω, να προειδοποιήσω ότι ο Γιάννης Χάρης είναι φίλος μου, κι έτσι μπορεί να κατηγορηθώ για μεροληψία. Ας είναι. Πάντως, επειδή εκτιμώ τον Γιώργο Κιμούλη, ελπίζω να διατηρήσω την αντικειμενικότητά μου.

Στην τακτική σαββατιάτικη στήλη του «Ασκήσεις μνήμης» στην Εφημερίδα των Συντακτών, μια στήλη που τη διαβάζω ανελλιπώς και που τη συστήνω και σε σας, ο Γιάννης Χάρης δημοσίευσε το προπερασμένο Σάββατο ένα άρθρο στο οποίο αναφέρθηκε και σε συνέντευξη που είχε δώσει μερικές μέρες νωρίτερα στην ίδια εφημερίδα ο Γιώργος Κιμούλης.

Η λέξη γάιδαρος, έλεγαν κάποτε, βγαίνει απ’ το αεί δαίρω· το φιτίλι, τότε μάλιστα που γραφόταν με -υ: φυτίλι, απ’ το φωτός ύλη· ενώ άνθρωπος, το δημοφιλέστερο, είναι τάχα ο άνω θρώσκων, που πηδάει προς τα πάνω, που τραβάει τ’ αψήλου.

Πάει καιρός που η επιστήμη, είτε βρήκε τη σωστή προέλευση μιας λέξης, το έτυμο, είτε δεν τη βρήκε, αποφάνθηκε πάντως πως όλα τα παραπάνω, και άπειρα άλλα, εννοείται, είναι παραετυμολογία. Η οποία πάει μαζί με την παραεπιστήμη. Η οποία ξέρουμε πια πού διακονείται και τι σκοπούς υπηρετεί –όταν γλωσσολογίζεται ο Αδωνης, λόγου χάρη, πως από το πλ πλ πλ που κάνει το κύμα βγήκε η λ. πέλαγος!

Φυσικά και δεν μπορεί να ξέρει ο καθένας, ακόμα και επιστήμονας, την ετυμολογία μιας λέξης, την εξέλιξη της επιστήμης κτλ. Διαβάζει όμως, οφείλει να διαβάζει, ιδίως όταν μιλάει από δημόσιο βήμα και δημοσίως στοχάζεται.

Οπως ο Γιώργος Κιμούλης, που θέλησε να στοχαστεί τις προάλλες από εδώ (27.1.18) με ετυμολογίες, όπου οι δύο στις τρεις ήταν παραετυμολογίες (ασήμαντη λεπτομέρεια για την τρίτη: το σχήμα δεν βγαίνει από τον αόριστο έσχον του ρ. έχω, αλλά από τον μέλλοντα: σχήσω).

Ας δούμε τα σοβαρά όμως, με τον αντίλογο να έρχεται από τον Μπαμπινιώτη, που αντιπροσωπεύει τη συντηρητικότερη σχολή της γλωσσολογίας, πέρα από την οποία υπάρχει μόνο η παραγλωσσολογία των Αδώνηδων.

«Τι είναι αυτός ο Αλλος, μιας και ξένος δεν υπάρχει» φιλοσοφεί ο Κιμούλης. «Ο ξένος προκύπτει από το “ξοινός” που σημαίνει κοινός. Κοινή είναι η γη, δεν ανήκει μόνο σ’ εμένα και σε κανέναν άλλον.»

Ομως ο Μπαμπινιώτης: «από το αρχαίο ξένος/ξείνος, από το *ξένFος, αβέβαιου ετύμου».

«Η ταυτότητά μας είναι μία: άνθρωπος» φιλοσοφεί και πάλι ο Κιμούλης. «Και εκ των πραγμάτων αυτή η διαβολεμένη ταυτότητα της ύπαρξής μας κουβαλάει τον κίνδυνο της έπαρσης, από το όνομά του και μόνο: “άνω θρώσκω”, πηδώ προς τα πάνω. Προς τα πού; Πουθενά.»

Ομως ο Μπαμπινιώτης: «αρχαίο, αβέβαιου ετύμου, πιθανώς από το *άνδρ-ωπος, από το ανήρ, ανδρός + -ωπός […], με τη σημασία “ο έχων ανδρική όψη, αυτός που μοιάζει με άνδρα”, όπου άνδρας σημαίνει γενικότερα τον άνθρωπο […]. Ας σημειωθεί ότι αρχικώς η λέξη χρησιμοποιήθηκε κυρίως με μειωτική κάπως σημασία, για να δηλώσει την τάξη των θνητών ανθρώπων, εν αντιθέσει με εκείνη των θεών. Είναι προφανές ότι η σύνδεση με το αρχαίο αναθρώσκω “αναπηδώ” είναι παρετυμολογική και επιστημονικώς αβάσιμη».

Μπορεί δηλαδή να αναθρώσκει κάποιος, όχι όμως γιατί αυτό σημαίνει τάχα τ’ όνομά του, η λέξη «άνθρωπος». Κι όταν πηδάει έτσι στον βρόντο, πηδάει στο πουθενά, όπως είπε μόνος του ο Κιμούλης. Με άλλα λόγια: πλ πλ πλ, αλήθεια πέλαγος, βαθύ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 226 Σχόλια »

Τσιφτέδες για τσίφτηδες ξανά

Posted by sarant στο 29 Δεκέμβριος, 2017

Δεν είχα έμπνευση για φρέσκο άρθρο χτες -με είχε κυριέψει η διάθεση της εορταστικής χαλάρωσης, ας πούμε. Κι έτσι καταφεύγω για μιαν ακόμα φορά στη δοκιμασμένη λύση της επανάληψης παλιότερου άρθρου και παρουσιάζω ξανά ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε τέτοιες μέρες πριν από έξι χρόνια, για την ακρίβεια πριν από έξι χρόνια παρά μία μέρα.

Τέτοιες μέρες, αλλά όχι με θέμα εορταστικό. Λέξεις αναζητά και συσχετίζει το σημερινό μας άρθρο. Αλλά πριν προχωρήσω να σας θυμίσω ότι αν δεν έχετε ψηφίσει για τη Λέξη της χρονιάς 2017 πρέπει να βιαστείτε. Μιάμιση μέρα έμεινε, μετά θα είναι πολύ αργά.

Τις προάλλες είχα πάει σ’ έναν φίλο και του χάρισα το βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται. Ο φίλος μου, που είναι Κρητικός, άρχισε να το φυλλομετράει, και σε μια στιγμή μου λέει «ναι, αλλά εδώ για τον τσιφτέ έχεις λάθος».

Δαγκώθηκα, διότι ο τσιφτές (το κυνηγετικό όπλο) είναι λέξη (και) της κρητικής διαλέκτου και οι ντόπιοι μπορεί να ξέρουν κάτι που μου ξέφυγε, και τον ρώτησα πού είναι το λάθος -μου λέει «δεν γράφεις ότι προέρχεται από το αγγλικό Chieftain, το όνομα της εταιρείας που έφτιαχνε αυτά τα όπλα!» Ανάσανα ανακουφισμένος, αλλά ο φίλος μου συνέχισε, «όπως η μέγκλα που είναι από το made in England».

Πράγματι, ίδια περίπτωση είναι, αλλά όχι όπως το εννοούσε: ούτε η μέγκλα προέρχεται από το made in England, αν και θα έχετε ακούσει ότι έτσι είναι, ούτε ο τσιφτές από την Chieftain, παρόλο που υπάρχει πράγματι εταιρεία με το όνομα αυτό που φτιάχνει τανκς και άλλα σύνεργα σκοτωμού. Πάντως, όπως μου είπε, η θεωρία δεν ήταν δική του, αλλά ακούγεται ευρύτερα.

Εκ πρώτης όψεως δεν είναι παράλογη η θεωρία· άλλωστε, υπάρχουν ανάλογα προηγούμενα. Ο γκρας, το παλιό όπλο των προπαππούδων μας, ονομάστηκε έτσι από το όνομα του εφευρέτη του, του Γάλλου Gras, αν και για το θρυλικό καριοφίλι, που θεωρούσαμε για πολύν καιρό ότι ονομάστηκε έτσι από τη μανιφατούρα Carlo e figli, Κάρολος και υιοί, που έφτιαχνε τέτοια όπλα, η νεότερη έρευνα έδειξε ότι το όνομα δεν προέρχεται από τον κατασκευαστή του. Κάποια στιγμή θα γράψουμε άρθρο για τα ουσιαστικά που έχουν προκύψει από εμπορικές ονομασίες -από τη ρομβία και την πομόνα ως το σελοτέιπ και τα πάμπερς.

Όμως για τον τσιφτέ δεν ισχύει κάτι τέτοιο, δεν έχει προέλθει από εμπορική ονομασία. Αφενός, η λέξη είναι παλιά, τη βρίσκουμε σε τραγούδια του 19ου αιώνα, ίσως και παλιότερα, οπότε κατά πάσα πιθανότητα δεν υπήρχε η εταιρεία Chieftain τότε, ούτε ήταν τόσο εύκολος ο δανεισμός από τα αγγλικά. (Κατά εμπειρικό κανόνα: Λέξη που εμφανίζεται σε κείμενο του 19ου αιώνα και δεν είναι ναυτική δεν είναι δάνειο από τα αγγλικά).

Αφετέρου, και αυτό είναι το πιο βασικό, η ετυμολογία του τσιφτέ είναι γνωστή: προέρχεται από το τουρκικό çift, που σημαίνει «ζευγάρι» ή «διπλός», επειδή αρχικά ο τσιφτές ήταν όπλο δίκαννο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 133 Σχόλια »

Το δεσποτάκι δεν είναι του δεσπότη

Posted by sarant στο 10 Αύγουστος, 2016

Το σημερινό αρθράκι (καλοκαίρι είναι, ας μην έχουμε απαιτήσεις για σεντόνια) προέκυψε από ένα σχόλιο του φίλου μας του Σπύρου σε ένα πρόσφατο άρθρο. Επειδή τα σχόλια δεν προσέχονται όσο πρέπει, αλλά και το θέμα δεν μου φάνηκε και τόσο γνωστό, είπα να αναβαθμίσω το σχόλιο σε άρθρο.

Έγραφα λοιπόν, πριν από μερικές μέρες, μιλώντας για τη δύσχρηστη γενική πληθυντικού της λέξης «πόρτα», ότι «τον παλιό καιρό, τότε πολύ παλιά, που ο κόσμος έχτιζε σπίτια, είχα ακούσει αρκετές φορές τη φράση «το ξύλο στις πόρτες είναι δεσποτάκι»», εννοώντας ότι δεν άκουσα ποτέ τη δύσχρηστη γενική «το ξύλο των πορτών είναι δεσποτάκι».

Ρώτησε λοιπόν μια φίλη μήπως το «ξύλο δεσποτάκι» είναι στην πραγματικότητα Δεσποτάκη, δηλαδή μήπως προέρχεται από κάποιο επώνυμο. όπως λέμε βερίκοκα Μπεμπέκου ή Διαμαντοπούλου.

Τη βρήκα εύλογη αυτή την εικασία. Θα μπορούσε, είπα, να είναι κι έτσι. Ομολογώ πως όταν είχα πρωτοσυναντήσει τη λέξη (τα παλιά χρόνια που ο κόσμος έχτιζε σπίτια) δεν με είχε προβληματίσει η ετυμολογία της, αλλά την είχα γενικά κι αόριστα συνδέσει με τον δεσπότη. Τότε δεν είχα τόσο αναπτυγμένη την πετριά της αναζήτησης των λέξεων, βλέπετε.

Όταν έκανε την ερώτησή της η φίλη, έψαξα στο ΛΚΝ και στο Ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, και δεν βρήκα τη λέξη. Όμως λίγο αργότερα ο φίλος μας ο Σπύρος έδωσε την απάντηση. (Το κανονικό λεξικό του Μπαμπινιώτη έχει τη λέξη, και την ετυμολογεί σωστά, αλλά δεν το είχα πρόχειρο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Παρετυμολογία, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , , | 150 Σχόλια »

Φοινίκια από τη φοινικιά

Posted by sarant στο 30 Νοέμβριος, 2015

xourmadesΠροχτές η φίλη μας η Λ. ρώτησε αν υπάρχει άρθρο για τα φοινίκια, που είναι και η εποχή τους. Για τα φοινίκια που ξέρω εγώ, γιατί τη λέξη αυτή την έμαθα πολύ μικρός από την αιγενήτισσα γιαγιά μου, δεν έχει ακόμα έρθει ο καιρός τους, αν και πλησιάζει με βήμα ταχύ: διότι «φοινίκια» ξέρω τα μελομακάρουνα, κατεξοχήν γλυκό των Χριστουγέννων (άλλοι θεωρούν τα φοινίκια διαφορετικό γλύκισμα -αλλά έτσι κι αλλιώς μοιάζει πολύ με τα μελομακάρουνα).

Όμως η Λ. είναι από την Κύπρο, και οι κουμπάροι όταν λένε «φοινίκια» εννοούν τους χουρμάδες. Και για τους χουρμάδες είχα έτοιμο άρθρο, που μάλιστα περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, αλλά δεν έχει δημοσιευτεί ως τώρα στο ιστολόγιο. (Τα περισσότερα κεφάλαια εκείνου του βιβλίου, που είναι αφιερωμένο στους καρπούς, είχαν αρχικά παρουσιαστεί στο ιστολόγιο και μετά ξαναδουλεμένα και εμπλουτισμένα μπήκαν στο βιβλίο. Μερικά όμως δεν έχουν δημοσιευτεί εδώ).

Οπότε, παρουσιάζω σήμερα το άρθρο για τους χουρμάδες, που έχει επίσης και λίγα λόγια στο τέλος για την ινδική καρύδα. Προσθέτω και μερικά πράγματα.

Ο χουρμάς είναι ο καρπός του φοίνικα, του πανύψηλου και πανέμορφου δέντρου που φυτρώνει ως διακοσμητικό και στην πατρίδα μας. Ακριβέστερα, είναι καρπός του φοίνικα του δακτυλοφόρου, που λέγεται επίσης φοινικιά ή χουρμαδιά ή και βαγιά. Πρόκειται για δίοικο δέντρο (δηλαδή έχει αρσενικό και θηλυκό, όπως και η φιστικιά) που καλλιεργείται από τα πολύ αρχαία χρόνια στη Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο, ίσως από το 4.000 π.Χ. αν και πατρίδα του πρέπει να είναι η Αραβία, κοντά στον Περσικό κόλπο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παρετυμολογία, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 185 Σχόλια »

Οι σφήγκες δεν σφίγγουν

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2015

Vespula_germanica-gbΧτες το απόγεμα στην παραλία ένας συλλουόμενος παραπονέθηκε για μια sfiga που τον τριγύριζε, κι έτσι μου έδωσε αφορμή να επεκτείνω ένα από τα μεζεδάκια της σαββατιάτικης πιατέλας σε αυτοτελές άρθρο.

Συγκεκριμένα, στο Ηράκλειο ένας πενηντάχρονος έχασε τη ζωή του, όπως μας πληροφορεί το τοπικό ρεπορτάζ, «από δάγκωμα σφίγγας». Το λάθος επισημάνθηκε και επικρίθηκε και στα κοινωνικά μέσα και στο μεταφραστικό φόρουμ της Λεξιλογίας. Και λάθος είναι, διότι η σφίγγα δεν είναι έντομο που μοιάζει με τη μέλισσα, είναι πλάσμα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τέρας με σώμα φτερωτού λιονταριού, με στήθος και κεφάλι γυναίκας και με ουρά φιδιού. Σφίγγες επίσης υπήρχαν στην αιγυπτιακή τέχνη, με τη διαφορά ότι έχουν αντρική μορφή, και ήταν  προσωποποίηση της βασιλικής εξουσίας.

Το μυθικό τέρας διαφέρει πάρα πολύ στο μέγεθος από το μικρούτσικο (έστω και επίφοβο, όπως είδαμε) έντομο, αλλά οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν διαφέρουν ελάχιστα ή καθόλου: το μυθικό τέρας είναι σφίγγα, το κοινότατο έντομο είναι σφήκα ή σφήγκα. Όταν χρησιμοποιείται ο δεύτερος τύπος, οι δυο λέξεις είναι ομόηχες. Βέβαια, όταν ακούμε κάποιον, όπως ο συλλουόμενός μου, να παραπονιέται ότι τον ενοχλεί μια sfiga δεν έχουμε καμιά αμφιβολία πως το έντομο τον ενοχλεί, όχι το μυθικό τέρας: ο τελευταίος που καταγράφεται να συναντήθηκε με σφίγγα, απ’ όσο ξέρω, είναι ο Οιδίποδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Μυθολογία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 135 Σχόλια »

Δεκαπενταυγουστιανά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Αύγουστος, 2014

Είναι ο έκτος Δεκαπενταύγουστος του ιστολογίου αλλά περιέργως δεν έχω χρησιμοποιήσει ποτέ αυτό τον τίτλο σε άρθρο, μόνο πρόπερσι είχα βάλει «μεταδεκαπενταυγουστιανά». Αλλά είναι «δεκαπενταυγουστιανά» ή «δεκαπενταυγουστιάτικα»; Ομολογώ ότι δεν το σκέφτηκα πριν γράψω, κι αφού έχουμε «αυγουστιάτικο» φεγγάρι λογικό θα ήταν να πούμε και τα μεζεδάκια δεκαπενταυγουστιάτικα. Λίγο ακόμα και θ’ αλλάξω γνώμη και θα τα πω «αμφιπολίτικα» για να τιμήσω την επικείμενη αρχαιολογική ανακάλυψη που έσπευσε να προαναγγείλει ο πρωθυπουργός μας. Θα έγραφα περισσότερα για την κωμική αυτή πολιτικάντικη ενέργεια, που θυμίζει την παράσταση «Ο Καραγκιόζης και το τάφος του Μεγαλέξαντρου», αλλά δεν είναι σωστό γιατί ο πρωθυπουργός, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, είναι καθηλωμένος στο κρεβάτι από ισχιαλγία -η κατάρα του τάφου, είπαν κάποιοι κακεντρεχείς στο Φέισμπουκ.

* Στο οποίο Φέισμπουκ, είδαμε και πολλές… παραλλαγές της Αμφίπολης, καθώς άλλος έγραφε για τον τάφο της Αμφιλοχίας κι άλλος για την επίσκεψη Σαμαρά στην Αμφίκλεια.

* Πάντως, σύμφωνα με μια εκδοχή, στον τάφο της Αμφίπολης είναι θαμμένος ο πάμπλουτος βασιλιάς της παρετυμολογίας. Διότι, ακούστε τι εξωφρενικό ξεστόμισε η ρεπόρτερ του Σκάι (περίπου στο 7.43 του βιντεακιού) και ενώ αναφέρει «τι λένε οι κάτοικοι της περιοχής»

Μας είπανε μάλιστα, και αυτή είναι πρόσφατη πληροφορία, μην εκπλαγείτε αν βρεθούν πάρα πολλά και σπουδαία χρυσά αντικείμενα, μπορεί να είναι, όπως λέει ο μύθος, ο χρυσός όλης της Περσίας, που φέρανε καραβάνια με πάρα πολλά ζώα, για να μείνουν εδώ στη Μακεδονία, ως απόρροια των εκστρατειών στα βάθη της Ασίας που έκανε ο Μέγας Αλέξανδρος. Και μάλιστα μας το δικαιολόγησαν και με την ονομασία του τύμβου. Μας είπαν, πώς λέγεται ο τύμβος; Καστάς. Το Κασ- προέρχεται από τη ρίζα την αγγλική του cash, που σημαίνει μετρητά, άρα πολύς χρυσός.

Δύσκολο να σκεφτεί κανείς μεγαλύτερη σαχλαμάρα -και ότι το λένε οι κάτοικοι ασφαλώς δεν είναι επαρκής λόγος για να το αναμεταδώσει η ρεπόρτερ και να προσδώσει κύρος στη μπαρούφα. Αφήστε που είναι και… αντεθνική μπαρούφα, αφού δίνει έρεισμα στους Βρετανούς να διεκδικήσουν τον θησαυρό που ΘΑ βρεθεί, ισχυριζόμενοι ότι κάποιος προκατακλυσμιαίος άγγλος ονομάτισε έτσι τον λόφο. Από το cash άλλωστε μπορεί να προέρχεται και το όνομα του Cashανδρου, γιατί όχι;

* Το θλιβερότατο νέο της βδομάδας που πέρασε ήταν ο θάνατος του Ρόμπιν Γουίλιαμς. Στο Διαδίκτυο κυκλοφόρησε ένα τουίτ μιας καλλιτέχνιδας, που θρηνώντας την απώλεια λέει ότι τα τραγούδια του ήταν έμπνευση για εκείνην, δημιουργώντας την υποψία ότι τον μπέρδεψε με άλλον Γουίλιαμς, ίσως και Ουίλιαμς -αλλά δεν ξέρω αν είναι αυθεντικό ή τρολιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 238 Σχόλια »

Τι κάνει αυτός που διαφεντεύει;

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2014

Χτες έγινε η παρουσίαση του βιβλίου μου στον Ιανό, ευχαριστώ από καρδιάς όσους ήρθαν και κάποια στιγμή θα ανεβάσω υλικό από την εκδήλωση. Θυμίζω όμως ότι σήμερα στις 8.30 μ.μ. γίνεται στον ίδιο χώρο, στον Ιανό (Σταδίου 24), η παρουσίαση του βιβλίου της Άννας Ιορδανίδου «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία», στην οποία παίρνω μέρος και εγώ.

Στις αρχές του μήνα δημοσιεύτηκε στο protagon.gr ένα ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Βαρουφάκη, σχετικά με την τριπλή απειλή που μπορεί ή πρέπει να διατυπώσει η Ελλάδα προς τους εταίρους της -άλλωστε ο τίτλος είναι «Η τριπλή απειλή μας». Ωστόσο, επειδή εδώ δεν οικονομολογούμε αλλά λεξιλογούμε, εγώ τουλάχιστον δεν θα σταθώ στο περιεχόμενο του άρθρου (ευχαρίστως όμως θα ακούσω σχόλιά σας), αλλά μόνο στην εναρκτήρια πρότασή του: Είναι, πλέον, εμφανές ότι η χώρα μας έχει απολέσει πλήρως τη δυνατότητα να διαφεντεύει το μέλλον της. Και, ακριβέστερα, θα σταθώ σε μία μόνο λέξη αυτής της πρότασης, που θα τη μαντέψατε από τον τίτλο του άρθρου: στο ρήμα «διαφεντεύω».

Κατά το ΛΚΝ, το «διαφεντεύω» χαρακτηρίζεται ρήμα «λαϊκότροπο», ενώ και το λεξικό Μπαμπινιώτη το χαρακτηρίζει «λαϊκό», άσχετο αν στο άρθρο του Βαρουφάκη το βλέπουμε να συνταιριάζεται με έναν καθαρά λόγιο τύπο όπως τον «έχει απολέσει». Σύμφωνα με τα λεξικά, το ρήμα «διαφεντεύω» έχει δύο σημασίες, α. εξουσιάζω, κυβερνώ και β. υπερασπίζομαι, προστατεύω. Στο απόσπασμα του Βαρουφάκη το «διαφεντεύω» χρησιμοποιείται με τη δεύτερη σημασία, αν και μπορεί να ερμηνευτεί και με τις δυο σημασίες, επειδή βρίσκεται στο σημείο τομής τους: όποιος εξουσιάζει κάτι, το υπερασπίζεται κιόλας απέναντι σε αυτούς που το επιβουλεύονται, κι από την άλλη για να υπερασπιστεί κάποιος κάτι πρέπει να το εξουσιάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 70 Σχόλια »

H Κατερίνη και μερικά άλλα τοπωνύμια

Posted by sarant στο 28 Νοέμβριος, 2012

Πριν από μερικές μέρες, με την ευκαιρία της γιορτής της Αγίας Αικατερίνης, μεγάλη η χάρη της, ο βουλευτής Πιερίας της ΝΔ κ. Κωνσταντόπουλος διατύπωσε μια ρηξικέλευθη πρόταση που μου έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Συγκεκριμένα, πρότεινε να μετονομαστεί η πόλη της Κατερίνης σε  Αγία Αικατερίνη, κάτι που αποτελεί, όπως είπε, διακαή πόθο και του τοπικού μητροπολίτη. Τη χειρονομία αυτή τη θεωρεί «ελάχιστη ανταπόδοση αγάπης και πνοής ζωής στο πρόσωπο του Αγίου Δεσπότη μας ο οποίος επί 27 συναπτά έτη προσέφερε μόνο αγάπη σε κάθε πολίτη της Πιερίας».

Όπως τονίζει ο βουλευτής, πιστεύει ακράδαντα ότι η μετονομασία θα ενισχύσει το γόητρο της πόλης μας, τη θρησκευτική και πνευματική της δυναμική, καθιστώντας την παγκόσμιο πολιτισμικό κέντρο» (!). Και η τελευταία παράγραφος αξίζει να παρατεθεί: «Παρακαλώ επ΄ ευκαιρίας της μεθαυριανής γιορτής της πόλης μας δεχθείτε την εικόνα της Αγ. Αικατερίνης που λατρεύεται στο Κεμπέκ του Καναδά από τους Ινδιάνους της περιοχής, αναδεικνύοντας το μεγαλείο της πίστης μας όπου γης».

Το «επ’ ευκαιρίας» δεν είναι δική μου απροσεξία, υπάρχει στο κείμενο του βουλευτή, αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Νομίζω πως αν θεσπιστεί ποτέ το βραβείο κοινοβουλευτικής σαχλαμάρας, η επιστολή του βουλευτή Πιερίας θα διεκδικήσει βραβείο. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς; Την πρόβλεψη πως η Κατερίνη, αν μετονομαστεί, θα γίνει, ως διά μαγείας, όχι πανελλήνιο, όχι βαλκανικό, όχι ευρωπαϊκό αλλά παγκόσμιο πολιτιστικό κέντρο; Την εικόνα που λατρεύεται από Ινδιάνους του Κεμπέκ; Το ότι θεωρείται απολύτως φυσικό να μετονομαστεί κοτζάμ πρωτεύουσα νομού επειδή έτσι επιθυμεί (διακαώς, έστω) ο τοπικός μητροπολίτης;

Βέβαια, σαν όνειρο δεν είναι άσχημο. Χάρη στη μετονομασία της, η πρώην Κατερίνη θα γίνει παγκόσμιος προορισμός τουριστών, κι αν στο μεταξύ βρεθεί ζωή στον Άρη δεν υπάρχει αμφιβολία πως θα μετατραπεί και σε διαπλανητικό πολιτισμικό κέντρο! Μικρά πράσινα ανθρωπάκια θα συρρέουν από τις τέσσερις γωνιές του ηλιακού συστήματος, και θα διαπληκτίζονται με τους ερυθρόδερμους του Κεμπέκ για το ποιος θα προσκυνήσει πρώτος την εικόνα, ενώ οι ευτυχείς ντόπιοι θα μετράνε τα έσοδα και δεν θα προλαβαίνουν να κλείνουν δωμάτια στα εκατονταόροφα ξενοδοχεία που θα χτιστούν για τα πλήθη των προσκυνητών (θα χρειαστεί βέβαια και ένα μεγαλούτσικο πάρκινγκ για διαστημόπλοια). Ο μόνος φόβος είναι μήπως ο επόμενος μητροπολίτης έχει άλλα γούστα και ζητήσει νέα μετονομασία, οπότε η ταλαίπωρη πρωτεύουσα της Πιερίας θα μετονομάζεται κάθε είκοσι χρόνια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Παρετυμολογία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 349 Σχόλια »

Τα παξιμάδια της οργής

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2012

Χτες το απόγευμα, μια καινούργια φίλη από το φέισμπουκ μού έστειλε μήνυμα: «Ο πατέρας μου θα χαιρόταν πολύ να σας γνωρίσει, μιας και τα έχει βάλει για τα καλά με τον κ. Μπαμπινιώτη εξαιτίας ενός παξιμαδιού!» Φυσικά μου κίνησε το ενδιαφέρον θέμα και ζήτησα διευκρινίσεις για το παξιμάδι αυτό της οργής, αν και υποψιαζόμουν περίπου πού πάει το θέμα.

Συνεχίζει η φίλη σε νέο μήνυμα: «Η ετυμολογία του παξιμαδιού που δίνεται στο λεξικό του κ. Μπαμπινιώτη έχει προκαλέσει την οργή! Σε κάθε ευκαιρία το περιλαβαίνει ο πατέρας μου και του ψέλνει τον αναβαλλόμενο». Και σε νέο μήνυμα φτάνουμε στον τύπο των ήλων: «Το ότι [σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη] το παξιμάδι πήρε την ονομασία του από τον φούρναρη Πάξαμο είναι που έχει προκαλέσει τα δεινά μας. Η γιαγιά του πατέρα μου (και γενικώς οι παλιοί στην περιοχή) το παξιμάδι το λέγανε καψιμάδι. Να βρούμε μια λύση, να γαληνέψουμε…»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Ιστορίες λέξεων, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 151 Σχόλια »