Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Σκάκι’ Category

Μεζεδάκια του Νόμπελ

Posted by sarant στο 8 Οκτωβρίου, 2016

Μια και βρισκόμαστε στο τέλος της εβδομάδας που ανακοινώνονται τα βραβεία Νόμπελ, ταιριάζει να τα πω έτσι τα μεζεδάκια. Βέβαια, το Νόμπελ της Λογοτεχνίας θα ανακοινωθεί την επόμενη βδομάδα, οπότε η αγωνία παρατείνεται, ενώ επίσης χάσαμε το Νόμπελ Ειρήνης για μία ψήφο (που μάλιστα την έριξε εβραίος) κι έτσι δεν θα τιμηθεί ο δήμαρχος της Κω για την ανιδιοτελή προσφορά του προς τους πρόσφυγες -έτσι είναι, η αριστεία δεν βρίσκει πάντα την ανταπόδοση που της αξίζει.

Βέβαια, όπως έγραψε και ο φίλος Γ. Ανδρουλιδάκης στο Φέισμπουκ, μπορεί να χάσαμε το Νόμπελ Ειρήνης, έχουμε όμως μια ελπίδα με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, όπου παίζουν γερά οι Σύλλογοι Γονέων και Κηδεμόνων του Ωραιόκαστρου και της Φιλιππιάδας για τις ανακοινώσεις τους.

Έτσι κι αλλιώς, πάντως, «μεζεδάκια του Νόμπελ» τα σημερινά -κι αν σας αρέσουν πολύ, θα πείτε πως ήταν «Μεζεδάκια για Νόμπελ».

* Αναμφίβολα το μαργαριτάρι της περασμένης εβδομάδας, αλλά και ένα από τα κορυφαία της χρονιάς, είναι η μνημειώδης γκάφα του Υπουργείου Εξωτερικών, που εξέδωσε επίσημη ανακοίνωση για την επικίνδυνη ρητορική κυβέρνησης και αντιπολίτευσης στη γειτονική Τουρκία, στην οποία μεταφράζει κατά λέξη την ελληνική ιδιωματική έκφραση «μαλώνανε σε ξένο αχυρώνα» -ή μάλλον μεταφράζει κατά λέξη την πειραγμένη (επίτηδες ή από παραδρομή; δεν ξέρω) μορφή «μαλώνανε για ξένο αχυρώνα»: are picking a fight for someone else’s barn !!

Φυσικά, η ανοησία αυτή έγινε, και δίκαια, αντικείμενο χλευασμού, με παραπομπές σε ειρωνικές κατά λέξη μεταφράσεις άλλων ελληνικών ιδιωματικών εκφράσεων, του τύπου «slow the very much oil» (δηλαδή, σιγά τον πολυέλαιο).

Σε περιπτωση που σας έχει ξεφύγει το μαργαριτάρι, που το σχολιάσαμε κι εδώ, σε άσχετο άρθρο, μπορείτε π.χ. εδώ να δείτε και την αρχική μορφή της ανακοίνωσης και τη μεταγενέστερη διορθωμένη.

Και βέβαια δεν είναι μόνο αυτό το λάθος. Η φράση «Κάποιοι στο εσωτερικό της γείτονος θέλουν να σύρουν την Τουρκία…» μεταφράστηκε «Some in the neighbour wish to drag…» που θυμίζει έντονα μεταφραστήρι (αν και το Google translate δεν δινει ακριβώς το ίδιο αποτέλεσμα, αλλά: Some inside the neighbor wants to drag Turkey…).

Ακόμα και ο τίτλος είναι σε εντελώς περίεργα αγγλικά: Announcement by the Ministry of Foreign Affairs on the occassion (sic!) what is stated in yesterday’s announcement by the Turkish Foreign Ministry.

Και όλη η γλώσσα της ανακοίνωσης είναι περίεργη -εννοώ την αρχική μορφή, διότι το διορθωμένο κείμενο είναι πολύ βελτιωμένο.

Έγιναν γκάφες κατά συρροή: α) Σε ένα διπλωματικό ανακοινωθέν δεν έχουν θέση λαϊκές εκφράσεις. β) Οι ιδιωματικές εκφράσεις δεν μεταφράζονται κατά λέξη, εκτός εξαιρέσεων γ) Όταν εκδίδει το Υπουργείο Εξωτερικών ένα ανακοινωθέν, καλό είναι να το συντάσσει κατευθείαν στα αγγλικά και από εκεί να το μεταφράζει στα ελληνικά, για να μη φαίνεται μεταφρασμένο το αγγλικό κείμενο.

Ποιος έκανε τη μετάφραση; Αν την έκανε διπλωματικός υπάλληλος, που αμφιβάλλω, είτε από ανικανότητα είτε από σαμποτάζ, δεν κάνει για αυτή τη δουλειά. Αν κάποιος σύμβουλος, κακώς ανατέθηκε σε αυτόν. Υπάρχει ειδικό και καταρτισμένο προσωπικό για τις ανακοινώσεις αυτού του τύπου.

Διάλεξα να παρουσιάσω τη γκάφα του ΥΠΕΞ από τον ιστότοπο του LubenTV και όχι από κάποιο ειδησεογραφικό σάιτ γιατί μου κέντρισε το ενδιαφέρον το καταληκτικό σχόλιο: Μην ξεχνάμε αγαπητοί φίλοι ότι τα Ελληνικά θα γίνονταν παγκόσμια γλώσσα αλλά έχασαν την πρωτιά για μια ψήφο και τώρα αναγκαζόμαστε να μπαίνουμε στο google translate για να κάνουμε diss στους Τούρκους. Όπως και να ‘χει, μπράβο Υπουργείο Εξωτερικών. You told them outta teeth.

Εκτός των άλλων, δεν ήξερα τι σημαίνει «κάνω diss». Τώρα ξέρω, τους την λέω -ας πούμε.

* Η βδομάδα που μας πέρασε θα μπορούσε επίσης να χαρακτηριστεί «βδομαδα της ακλισιάς», αφού είχαμε κάμποσα ακλισιάρικα κρούσματα.

Το πιο διασκεδαστικό, μια μεφρακλισιά (νεολογίζω, πώς αλλιώς θα πιάσουμε τα 5 εκατομμύρια λέξεις ώστε μετά να καθόμαστε;). Σε παλιό άρθρο για τα άρθρα «μόνο με ελληνογενείς λέξεις» του Ξ. Ζολώτα, ο τίτλος είναι: Τα ελληνικά κείμενα του Ξενοφών Ζολώτα. Και λέω για μεφρακλισιά διότι ο αρθρογράφος καταλήγει: …αυτή τη γλώσσα λοιπόν θέλουν να καταργήσουν οι πολιτικές δυνάμεις της Ελλάδας;

* Επόμενο κρούσμα, φρέσκο αυτό, σε άρθρο για την πολύ σημαντική νίκη της Σταυρούλας Τσολακίδου το παγκόσμιο πρωτάθλημα σκακιού στην κατηγορία κάτω των 18. «Στο παγκόσμιο πρωτάθλημα σκάκι» επιμένει ακλισιάρικα ο τίτλος.

Η άκλιτη γενική της λέξης «σκάκι» είναι παλιά πληγή, τη θυμάμαι από τότε που έπαιζα κι εγώ αγωνιστικό σκάκι, πάνε σαράντα χρόνια. Δεν είναι τόσο ότι η λέξη εκλαμβάνεται για ξένη, είναι μάλλον η κατάληξη που θυμίζει υποριστικό, τα οποία υποκοριστικά, αν εξαιρέσουμε τα νησιά του Αιγαίου όπου οι τύποι «του παιδακιού» κτλ. είναι απόλυτα φυσιολογικοί, έχουν κάποιο πρόβλημα στη γενική.

Από την πείρα μου, και από την πείρα άλλων σκακιστών, ο άκλιτος τύπος χρησιμοποιείται κυρίως από μη σκακιστές, από ομιλητές άσχετους με το σκάκι. Προσωπικά, δεν έχω ακούσει σκακιστή να μην το κλίνει.

Ωστόσο, σε συνέντευξή της στο Κόκκινο, η ίδια η παγκόσμια πρωταθλήτρια χρησιμοποίησε τον άκλιτο τύπο. Το αναφέρω από ερευνητική εντιμότητα, να μην αποκρύψω δηλαδή ένα δεδομένο που πάει κόντρα στη θέση μου. Από την άλλη, φίλος που έχει γιο πρωταθλητή, περίπου στην ηλικία της Τσολακίδου, ρώτησε τον γιο του ο οποίος του είπε ότι σπάνια ακούει τον άκλιτο τύπο -αν και κάποιοι αποφεύγουν τη γενική εντελώς.

Τέλος, χαρακτήρισα πολύ σημαντική τη νίκη της Τσολακίδου, επειδή -σαν να μην έφτανε ο παγκόσμιος τίτλος- η πρωταθλήτριά μας αγωνίστηκε σε μεγαλύτερη ηλικιακή κατηγορία. Θα μπορούσε να αγωνιστεί στην κατηγορία κάτω των 16, όπου θα είχε πιο αδύνατες αντιπάλους. Μπράβο της!

* Και η τρίτη ακλισιά της εβδομάδας, σε άρθρο αθλητικού ιστοτόπου, με τον τίτλο «Στην αποστολή του Μεξικό ο Πουλίδο» και με αναφορά, μέσα στο άρθρο, στην «Εθνική του Μεξικό».

Αν τους ρωτήσεις για ποιο λόγο δεν γράφουν το καθιερωμένο «του Μεξικού» θα σου πουν, υποθέτω, ότι το Μεξικό είναι ξένη λέξη. Είναι όμως; Σε ποια γλώσσα τάχα λέγεται «Μεξικό» η συγκεκριμένη χώρα; Στη γλώσσα της είναι «Μέχικο», στα αγγλικά είναι «Μέξικο», στα γαλλικά «Μεξίκ». Το Μεξικό είναι τόσο «ξένο» όσο το Βέλγιο! (ή τους δίνω ιδέες; )

Όταν ένα όνομα χώρας προσαρμόζεται τόσο εύκολα στο ελληνικό τυπικό και όταν ο κλιτός τύπος χρησιμοποιείται ευρύτατα εδώ και δεκαετίες, μου φαίνεται σουσουδισμός να μην τον κλίνουμε. Υπάρχουν βέβαια και τοπωνύμια σε -ό ή -ο που δεν συνηθίζεται να κλίνονται, π.χ. το Μονακό (ή το Όσλο) αλλά αυτά ας είναι η εξαίρεση, ιδίως για τα ονόματα χωρών. Προσωπικά, ενοχλούμαι πολύ περισσότερο από το «του Μεξικό» παρά από το «του Μονακού».

* Μια και είμαστε σε αθλητικογραφικά συμφραζόμενα, ας συνεχίσουμε με το πολιτικό, ας πούμε, άρθρο ενός αθλητικογράφου -γράφει λοιπόν ο Αντώνης Καρπετόπουλος άρθρο για τη Νέα Δημοκρατία, και βέβαια κάνει και αναφορές στο ΠΑΣΟΚ και στον Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος, λέει, «μπέρδευε ακόμα και τους πρασινοφρουρούς του με αναφορές στο Φουριέ και τον Σενσινί (που ως πιτσιρικάς πίστευα πως είναι σχεδιαστές του Αστερίξ ή εξτρέμ της Εθνικής Γαλλίας)».

Φαίνεται όμως πως αυτό δεν το πίστευε μόνο ως πιτσιρικάς ο Καρπετόπουλος, αλλά και μετά που μεγάλωσε, αφού ο Σενσινί μάλλον είναι υβρίδιο μεταξύ του Γκοσινί και του Σεν Σιμόν. Του το έγραψαν στα σχόλια και το διόρθωσε… αλλά το άφησε στον μεσότιτλο, ενθύμιο της γκάφας!

* Η προχτεσινή μπογδανιά όμως δεν είναι γκάφα. Την Τετάρτη λοιπόν στην εκπομπή του ο Κωστάκης Μπογδάνος, αφού πρώτα έκανε λόγο για «Αχαείς, Δωριείς, Αιολείς», αναφέρθηκε σε διαδήλωση ακροδεξιών που έγινε στη Δρέσδη, και είπε: «στη Δρέσδη, την πόλη που αμερικανικά και βρετανικά αεροπλάνα κατέκαυσαν μέσα σε μία νύχτα με 300.000 νεκρούς, ακούστηκαν για πρώτη φορά δημόσια συνθήματα υπέρ του 3ου Ράιχ»

Το εξοργιστικό εδώ είναι ότι ο Μπογδάνος διογκώνει απίστευτα τον αριθμό των θυμάτων. Οι έγκυροι ιστορικοί δίνουν 25.000 θύματα περίπου -έστω 50.000 το πάνω όριο.

H αλήθεια είναι ότι η παλαιότερη ιστοριογραφία (Ρέιμον Καρτιέ κτλ.) έδινε χαμηλούς εξαψήφιους αριθμούς (π.χ. 135.000) για τα θύματα της Δρέσδης αλλά η νεότερη έρευνα, μαζί και η γερμανική, έχει καταλήξει σε πολύ χαμηλότερα νούμερα, 25-30.000.

Στις πιο ξετσίπωτες υπερβολές του, ο απολογητής των Ναζί Ντέιβιντ Ίρβινγκ δεν ανέβηκε ποτέ πάνω από 250.000 θύματα (στο πάνω μέρος της ψαλίδας εκτίμησης) ο Μπογδανος όμως τον ξεπέρασε, έβαλε και 50.000 παραπάνω!

Θα μου πείτε, πρόκειται για αβλεψία ή για παραδρομή. Θα σας αντιτείνω ότι το επανέλαβε, στην ίδια εκπομπή, περί το 37.55, όταν είπε (συνδυάζοντας το ξέπλυμα του ναζισμού με την ανεπαρκή γνώση της ελληνικής, ότι «η Δρέσδη είχε σε μία νύχτα περισσότερα θύματα από Χιροσίμα και Ναγκασάκι μαζί, απλά ρίξανε εμπρηστικές βόμβες και όχι ατομικές βόμβες γι’ αυτό είναι τόσο εικονική η περίπτωση της Δρέσδης!»

Όχι, φαλακρέ ξεπλένη! Χιροσίμα και Ναγκασάκι μαζί είχαν περί τις 150.000 με 250.000 νεκρούς, ενώ η Δρεσδη είχε 25.000, το πολύ 30.000. Κι αν θέλουμε να εξασκηθούμε στη λογιστικη του θανάτου, το ρεκόρ των «νεκρών μέσα σε μια νύχτα» δεν το έχει η Δρέσδη, αλλά ο μαζικός βομβαρδισμός του Στάλινγκραντ από τη γερμανική αεροπορία στις 23.8.1942 με 50.000 νεκρούς….

Ευτυχώς που πήρε άδεια ο Σκάι και ο Μπογδάνος θα συνεχίσει να ξεπλένει τους Ναζί….

* Μου λέει εκλεκτός φίλος:

Δεν είναι γλωσσικό μεζεδάκι, είναι όμως δεοντολογικό. Η επόμενη είδηση εμφανιζόταν επί ώρα με τον υπότιτλο «ΠΑΡΑΙΤΗΣΗ ΔΥΟ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΩΝ ΤΟΥ ΣτΕ», ενώ οι άνθρωποι (όπως εξηγούσε σαφώς το δελτίο) παραιτήθηκαν όχι από το δικαστικό τους αξίωμα, παρά από την ιδιότητά τους ως μελών της Ενωσης Δικαστών του ΣτΕ, του συνδικαλιστικού τους δηλαδή φορέα. Θα έλεγα μάλιστα ότι «παραίτηση» δεν είναι η προσφυέστερη λέξη γι’αυτό – μάλλον για «αποχώρηση» πρόκειται, εκτός κι αν κατείχαν κάποιο συγκεκριμένο αξίωμα σ’αυτή την Ένωση. Σοβαρό είναι κι αυτό, αλλά δεν είναι η βόμβα που θα ήταν η παραίτηση δύο ανώτατων δικαστικών για λόγους διαμαρτυρίας!

Δίκιο έχει, θαρρώ.

* Ο ίδιος φίλος, την επόμενη μέρα:

Δεν ξέρω αν εγώ έχω γίνει πιο γκρινιάρης ή αν αυτός που φτιάχνει τους υποτίτλους των ειδήσεων της ΕΤ1 είναι ιδιαίτερα απρόσεχτος σήμερα, αλλά μόλις είδα (στο δελτίο των 12) το εξής:

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΗΝ ΚΑΡΠΑΘΟ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ 72 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ

Πάλι καλά που δεν έγινε ανεξάρτητη και η Κάρπαθος!

* Η γενικομανία της εβδομάδας από το in.gr, ή από την Ισμήνη Πρωίου -δεν ξέρω σε ποιον πρέπει να χρεώσω το μαργαριτάρι: Νιώθουμε καλά όταν αποποιούμαστε των ευθυνών μας.

Όχι όμως. Το ρήμα αποποιούμαι συντάσσεται με αιτιατική, παντού και πάντοτε. Αποποιούμαστε τις ευθύνες μας.

kypros-kofinou* H φωτογραφία αριστερά από την Κύπρο, όπως μου τη στέλνει φίλος: Κέντρο Υποδοχής Αιτητών Ασύλου.

Στα καλαμαρίστικα μάλλον θα λέγαμε «Αιτούντων Άσυλο». Ο αιτητής δεν νομίζω να υπάρχει στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας.

Προσέξτε πάντως ότι η αγγλική βερσιόν της επιγραφής απαξιεί να διευκρινίσει ποιους υποδέχεται το Κέντρο.

* Και κλείνω με το διαφημιστικό μήνυμα του Βήματος. Φαίνεται πως μοιράζει κάποια μαθητικά βιβλία, Ανθολόγια παλιότερων εποχών, με το μήνυμα «Τα θρυλικά βιβλία που διδάχτηκαν γενεές και γενεές μαθητών», αν το σημείωσα σωστά.

Δεν μου αρέσει η διατύπωση, το «που» εδώ το βρίσκω άγαρμπο, ίσως και λάθος, σαν τα βιβλία να διδάχτηκαν -κατά το γηράσκω αεί διδασκόμενος.

Στη διαμάχη ανάμεσα σε πουπουιστές και οποιομανείς βρίσκομαι πιο κοντά στους πρώτους, αλλά εδώ θα άλλαζα τη διατύπωση -κι αν μου έβαζαν πιστόλι στον κρόταφο να μην την αλλάξω, θα έγραφα κάτι σαν «Τα θρυλικά βιβλία που δίδαξαν γενεές και γενεές μαθητών» ή «Τα θρυλικά βιβλία που απ’ αυτά διδάχτηκαν γενεές και γενεές μαθητών» ή, παρά τη χασμωδία, «»Τα θρυλικά βιβλία από τα οποία διδάχτηκαν γενεές και γενεές μαθητών».

* Καλό Σαββατοκύριακο, έστω και χωρίς Νόμπελ!

 

 

 

 

 

Posted in Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, Επικαιρότητα, Κύπρος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , | 180 Comments »

Ματωμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 18 Ιουνίου, 2016

Μια βδομάδα που ξεκίνησε με το μακελειό στο Ορλάντο και τελειώνει με τη δολοφονία της Τζο Κοξ, βουλευτίνας του Εργατικού Κόμματος, από έναν σαλεμένο ακροδεξιό, δεν θα μπορούσε να έχει άλλον τίτλο -θα μπορούσα βέβαια να βάλω τίτλο που να αναφέρεται στο επικείμενο βρετανικό δημοψήφισμα, αφού το σημερινό Σάββατο είναι το τελευταίο πριν από την ημέρα διεξαγωγής του (είναι τρελοί αυτοί οι Βρετανοί και ψηφίζουν τις Πέμπτες, ως γνωστόν) αλλά τελικά αποφάσισα να συζητήσουμε για το ενδεχόμενο Μπρέξιτ τη Δευτέρα, οπότε κατά το δυνατόν κρατήστε τα σχετικά σχόλιά σας για τότε.

* Όσοι από εμάς είναι ή ήταν σκακιστές, πριν από καμιά δεκαριά μέρες πέρασε πένθησαν και μιαν από τις μεγάλες μορφές του σκακιού, τον Βίκτωρα Κορτσνόι. Φίλος μού έστειλε θυμωμένος ένα άρθρο του antenna.gr με εξοργιστικά λάθη για τον Κορτσνόι, λάθη που δεν είναι απλώς μεταφραστικά. Αλλά τον αφήνω να τα πει ο ίδιος:

Αντιγράφω από άρθρο του antenna.gr για τον θάνατο του θρυλικού Κορτσνόι:

«Η σπουδαία μάχη για τον τίτλο του παγκόσμιου πρωταθλητή διεξήχθη στις Φιλιππίνες, με τον Καρπόφ να εκπροσωπεί την ανίκητη Σοβιετική σχολή και να αποκτά προβάδισμα 5-2.

Οι σχολιαστές της εποχής είχαν «ξεγράψει» τον Κορτσνόι, ο οποίος όμως με μία επική αντεπίθεση ισοφάρισε 5-5, εξάντλησε τον αντίπαλό του και πήρε τη νίκη στο τελευταίο game. Τρία χρόνια αργότερα, ο Καρπόφ πήρε τη ρεβάνς εύκολα με 6-2, αλλά η αναμέτρηση που έμεινε στα χρονικά ήταν εκείνη του 1978.»

Και ρωτάω λοιπόν. Αν για ένα ΤΟΣΟ ΑΠΛΟ πράγμα, όπως να διασταυρώσεις ποιός πήρε το παγκόσμιο πρωτάθλημα του 1978 (το πήρε ο Κάρποφ) ο δημοσιογράφος μπορεί να κάνει λάθος και να γράψει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που συνέβη, για πιο δύσκολα και σημαντικά (ή ασήμαντα, όπως το πάρει κανείς) ζητήματα, τι θα κάνει;

Φυσικά, ζητήματα δευτερεύουσας σημασίας όπως το ότι μπαίνουν εισαγωγικά στο «αντίπαλο δέος», «ξεγράψει», το ότι ο Κορτσνόι κέρδισε το τελευταίο «game» (δεν μπορεί αν το γράψει στα ελληνικά; παρτίδα το λέμε, άντε να το δεχτούμε και σαν «τελευταίο παιχνίδι» δεν χάλασε ο κόσμος, αλλά «game»;) και ότι λέει το άρθρο πως «ταπείνωσε την ανίκητη Σοβιετική Σχολή». Μα άνθρωπέ μου, ο Κορτσνόι ήταν γέννημα θρέμμα και κομμάτι της Σοβιετικής Σχολής, δεν την ταπείνωσε ποτέ (απού να αρχίσω και που να τελειώσω σε αυτό) και φυσικά η Σοβιετική Σχολή δεν ήταν ανίκητη, μια που πριν τον Κάρποβ, ο Φίσερ το 1972 είχε γίνει Παγκόσμιος Πρωταθλητής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Γιουτουμπάκια, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Σκάκι, Χόακες | Με ετικέτα: , , , | 200 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης – Γέρων αιμύλος και σπουδαιόμυθος

Posted by sarant στο 8 Δεκεμβρίου, 2015

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η πεντηκοστή έκτη, και είναι η τελευταία του 11ου κεφαλαίου, που έχει τον τίτλο: Ένας επικούρειος στον καιρό μας, παναπεί πλησιάζουμε προς το τέλος. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ.

Στο τέλος του άρθρου λέω το ανέκδοτο με τα φλιτζάνια για αριστερόχειρες, που το αναφέρει ο παππούς μου σ’ ένα ποίημά του και που μπορεί να μην το ξέρουν κάποιοι.

mimis_jpeg_χχsmallΌσο περνούσαν τα χρόνια γινόταν ένας καλοσυνάτος και ευχάρι­στος ηλικιωμένος. Σ’ αντίθεση με τους περισσότερους ανθρώπους που όταν γεράσουν αρχίζουν να λένε είτε βλακείες είτε κακίες και γενι­κώς πράγματα ανούσια και πληκτικά, ο ποιητής πέτυχε να γίνει αυτό που ο Δημόκριτος θεωρούσε ως ιδανική κατάληξη του ανθρώπινου βίου: γέρων αιμύλος και σπουδαιόμυθος, δηλαδή καλοσυνάτος γέρος που λέει πάντα ενδιαφέροντα πράγματα. Πραγματικά η συνα­ναστροφή μαζί του ήταν αληθινή απόλαυση. Είχε καθιερώσει στα οικογενειακά τραπεζώματα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρο­νιάς να διαβάζει κάποιο διήγημα του Παπαδιαμάντη εις επήκοον της ομήγυρης, ενώ στις συνεστιάσεις της Λεσβιακής Παροικίας οπωσδή­ποτε θα τον καλούσαν να απαγγείλει ποιήματά του.

Τόσο στο Τολό και στο Ξυλόκαστρο, όπου μονίμως και εναλλάξ παραθέριζε, όσο και στην Αίγινα στη συμπεθέρα και στο πολυπληθές συγγενολόι της, ήταν πολύ αγαπητός και η παρέα του περιζήτητη. Οι γνωστοί και φίλοι που απέκτησε εκείνη την περίοδο ανήκαν στις πιο διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων. Στο Ξυλόκαστρο γνωρίστηκε με τον γλύπτη Χάρη Σακελλαρίου, ο οποίος του έκανε και ένα πολύ πετυχημένο πορτρέτο, αλλά και με το χασάπη και αυτοσχέδιο ποιητή Γιάννη Αθανασόπουλο, που έγραψε ένα κάπως αφελές στιχούργη­μα, αφιερωμένο στη γνωριμία τους. Ο Νίκος σ’ ανταπόδοση έγραψε το παρακάτω ποίημα, που το χάρισε στο φίλο του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Ανέκδοτα, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Ποίηση, Σκάκι | Με ετικέτα: , , | 150 Comments »

Μπρος γκρεμός και πίσω βράχια;

Posted by sarant στο 9 Ιουλίου, 2015

Ο τίτλος παραλλάζει μια πασίγνωστη παροιμία, βάζοντας τα βράχια στη θέση του ρέματος -τα βράχια, που εδώ και μερικά χρόνια χρησιμοποιούνται από δημοσιογράφους και πολιτικούς σαν μεταφορά για τη χρεοκοπία της χώρας, όμοια καράβι που τα μανιασμένα κύματα ή η ατζαμοσύνη του καπετάνιου το ρίχνουν πάνω στα βράχια, και ναυαγεί (είχαμε αφιερώσει άρθρο σ’ αυτή τη λέξη).

Την έκφραση «μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα» τη χρησιμοποιούμε όταν κανείς βρίσκεται ανάμεσα σε δύο επιλογές που φαίνονται εξίσου δυσάρεστες ή επικίνδυνες, σαν τον καταδιωκόμενο που έχει να διαλέξει ανάμεσα στον γκρεμό και στον ορμητικό χείμαρρο. Η εικόνα υπάρχει στη γλώσσα μας από παλιά, π.χ. στον μεσαιωνικό Λίβιστρο και Ροδάμνη: «Εμπρός μας έναι θάλασσα, κρεμνός απέκει πάλιν». Παλιότερα έλεγαν επίσης «μπρος βαθύ και πίσω ρέμα», ή και «μπρος φωτιά…», αλλά σε μερικές παραλλαγές υπάρχει και το «μπρος γκρεμός και πίσω βράχος», όχι βέβαια βράχος της θάλασσας αλλά απόκρημνος πέτρινος όγκος που δεν μπορείς να τον σκαρφαλώσεις, οπότε και η αντικατάσταση του ρέματος στον τίτλο δεν είναι τόσο αυθαίρετη.

Φυσικά, στη γλώσσα έχουμε κι άλλες εκφράσεις για να περιγράψουν παρεμφερείς καταστάσεις όπου κάποιος καλείται να διαλέξει ανάμεσα σε δυο δυσάρεστες επιλογές -λέμε, για παράδειγμα, ότι κάποιος βρίσκεται «στα δυο στενά» ή, από τη μυθολογία, «ανάμεσα στη Σκύλλα και στη Χάρυβδη», ή, σε λογιότερο ύφος, «μεταξύ σφύρας και άκμονος» (ανάμεσα σφυρί κι αμόνι είναι η λαϊκή παραλλαγή).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Παροιμίες, Πολιτική, Σκάκι | Με ετικέτα: , , | 402 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Όμηρος στο στρατόπεδο

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2015

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τριακοστή έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε πάντοτε στη Μυτιλήνη, στην Κατοχή και είχαμε σταματήσει στο σημείο όπου οι Γερμανοί συνέλαβαν προληπτικά ως ομήρους, την άνοιξη του 1944, τα μέλη της Επιτροπής Ελέγχου των Φιλανθρωπικών Καταστημάτων, ανάμεσά τους και τον ποιητή, μαζί με τον αδελφικό του φίλο Χαράλαμπο Κανόνη.

Πρέπει να πω ότι τα επεισόδια της σημερινής συνέχειας, όπως και των επόμενων, τα έχει αφηγηθεί ξανά ο πατέρας μου, στο δικό του αυτοβιογραφικό αφήγημα «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια», που τμήματά του έχω παρουσιάσει εδώ -από άλλην οπτική γωνία βέβαια. Να πω επίσης ότι στο τέλος πρόσθεσα δυο πραγματάκια για το απόφθεγμα του Βίαντος και ένα ακόμα ποίημα του παππού μου.

 

mimis_jpeg_χχsmallΌταν εκείνο το απόγευμα, 24 Μαρτίου, οι τέσσερις γερμανοί στρατιώτες μαζί με έναν Έλληνα της Ασφάλειας μπήκαν στο σπίτι του, ο ποιητής έλειπε στην Τράπεζα, (η 25η Μαρτίου δεν ήταν πλέον αργία και κατά συνέπειαν η παραμονή της δεν ήταν ημιαργία. Ως εκ τούτου οι Τράπεζες λειτουργούσαν και το απόγευμα). Δύο από τους Γερμανούς μείνανε στο σπίτι ενώ οι άλλοι δύο με τον ασφαλίτη πήραν το γιο του και βγήκαν αναζητώντας τον. Ο νεαρός τους περιέφερε σ’ όλη την αγορά, οδηγώντας τους στα πιο απίθανα μέρη, (μεταξύ των οποίων και στη Λέσχη «Πρόοδος»), όπου ήταν μαθηματικώς βέβαιο ότι δε θα τον έβρισκαν σε καμιά περίπτωση, με σκοπό να ειδοποιηθεί ο πατέ­ρας του και να κρυφτεί. Όταν όμως ο Νίκος έμαθε πως «οι Γερμανοί πιάσανε το γιο του», έφυγε αμέσως από την Τράπεζα και πήγε δρο­μαίως σπίτι του που το βρήκε γεμάτο κόσμο, γιατί οι παραμείναντες σ’ αυτό γερμανοί στρατιώτες κρατούσαν όποιον έμπαινε μέσα για να πληροφορηθεί τα καθέκαστα και δεν τον άφηναν να φύγει. Μια ώρα αργότερα γύρισε ο γιος του με τους Γερμανούς και τον ασφαλίτη, κατασκοτωμένοι από τη δίωρη σχεδόν περιπλάνηση στην πόλη.

Στην αρχική έρευνα ρουτίνας που την έκαναν με τη χαρακτηριστι­κή τους μεθοδικότητα και προσοχή οι Γερμανοί έφτασαν στο εργαστήριο της σοφίτας και βλέποντας τα παλιά ραδιόφωνα και όλα τα λοιπά εξαρτήματα πίστεψαν πως έπιασαν κάποιον μεγάλο κατάσκο­πο. Μάζεψαν μπομπίνες, μεγάφωνα, κουτιά παλιών ραδιοφώνων κι ό,τι άλλο κρίναν ύποπτο, για επιμελέστερο έλεγχο. Στον τρίποδα της Πυθίας, πάνω στον οποίο κοιμόταν μακαρίως ο Προκόπης, δεν έδωσαν καμιά σημασία, ούτε φυσικά έψαξαν σε ρούχα ή στα συρτάρια της κουζίνας. Φόρτωσαν τον ποιητή με τα ύποπτα εξαρτήματα και βάζοντάς τον στη μέση, με εφ’ όπλου λόγχη, κίνησαν για την Ορτς Κομαντατούρ. Η γυναίκα του κι ο γιος του τον φίλησαν πολλές φορές χωρίς να λιποψυχήσουν. Όλη η γειτονιά είχε βγει στις πόρτες και τα παράθυρα και κοίταζε σιωπηλή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Εθνική αντίσταση, Κατοχή, Μυτιλήνη, Ποίηση, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , | 23 Comments »

Σκαλίζοντας αναμνήσεις, του Αντώνη Γιανακού.

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2014

skalizΤην Παρασκευή 10 Οκτωβρίου, στις 8:30 μμ, στο βιβλιοπωλείο poems ‘n crimes των Εκδόσεων Γαβριηλίδη, Αγίας Ειρήνης 17, Μοναστηράκι, θα γίνει η παρουσίαση της συλλογής διηγημάτων «Σκαλίζοντας αναμνήσεις» του Αντώνη Γιανακού. Θα προλογίσει ο παλιός μου φίλος Παναγιώτης Δρεπανιώτης, μεταφραστής, και αποσπάσματα θα διαβάσει ο Ελισσαίος Βλάχος, ηθοποιός.

Για κάτι τέτοια στεναχωριέμαι που λείπω από την Αθήνα. Την εκδήλωση θα τη χάσω και μαζί την ευκαιρία να γνωρίσω τον συγγραφέα, που είναι και σκακιστής (αν κι εγώ το έχω εγκαταλείψει πια το σκάκι) αλλά κυρίως που ο πατέρας του, ο λογοτέχνης Αλέκος Γιανακός, στέλεχος της Αντίστασης και του ΚΚΕ στη Μυτιλήνη, γνωριζόταν με τον παππού μου και τον πατέρα μου.

Για αναπλήρωση, ζήτησα από τον συγγραφέα και μού έστειλε το ομότιτλο διήγημα για να το αναδημοσιεύσω εδώ σήμερα Κυριακή, που έχουμε την ταχτική φιλολογική μας δημοσίευση.

Το διήγημα εκτυλίσσεται στην εξορία του Άι Στράτη και έχει σκακιστικό, ας πούμε, θέμα. Μη νομίσετε πάντως ότι όλα τα διηγήματα περιστρέφονται γύρω από το σκάκι -τα περισσότερα κινούνται μακριά από τα 64 τετράγωνα.

Παραθέτω το διήγημα λοιπόν:

Σκαλίζοντας αναμνήσεις

Βγήκε από τη σκηνή. Ξεπλυμένες πέτρες, βαλμένες με τάξη, όριζαν έναν ελάχιστο ζωτικό χώρο σε σχέση με τις γύρω σκηνές. Οι σκηνές κατηφόριζαν ακολουθώντας τη ρεματιά. Παρακάτω ενώνονταν με αυτές της διπλανής ρεματιάς και έβγαιναν μέχρι τη θάλασσα. Το στρατόπεδο ξεκίνησε στην πάνω ρεματιά και όπως περνούσαν τα χρόνια μεγάλωνε και κατέβαινε προς τη θάλασσα. Όταν έκλεισε η Μακρόνησος, το στρατόπεδο γέμισε. Απέναντι φαινόταν το χωριό. Τα σπίτια σκαρφάλωναν στην γυμνή πλαγιά, προσπαθώντας να χωρέσουν όσο το δυνατόν περισσότερα σ’ ένα μικρό χώρο. Η κορυφή ήταν για τους ανεμόμυλους κι ένα εκκλησάκι. Να συμβολίζει την προσπάθεια των ψαράδων να φτάσουν όσο το δυνατόν πιο κοντά στο Θεό.

Τράβηξε προς τη Σαχάρα. Δεν μπορούσε να πιστέψει αυτό που είχε συμβεί. Ή μάλλον πίστευε ακριβώς αυτό που συνέβη. Ανακοινώθηκε η απόφαση του γραφείου της Ομάδας Συμβίωσης. Το Γραφείο αποφάσισε την απομόνωση του από τους συντρόφους, καθώς είχε ρεβιζιονιστικές απόψεις, οι οποίες ήταν επικίνδυνες για το λαϊκό κίνημα. Σταμάτησαν να του μιλάνε όλοι. Στο ξυλουργείο, στη σκηνή, ακόμα και ο Κώστας που τόσα είχανε περάσει μαζί. Τον κοίταζε μόνο με αυτό το βλέμμα που έλεγε τι να κάνω, πρέπει να πειθαρχήσω. Μόνο οι τροτσκιστές που ήταν απομονωμένοι στην άκρη του στρατοπέδου του μιλούσαν, αλλά εκείνος δεν ήθελε πολλά μαζί τους.

Το ρέμα κατέβαζε ακόμα νερό από τις τελευταίες βροχές. Πλατσούρισε στα λασπόνερα και βγήκε να περπατήσει στην παραλία με τη μαύρη άμμο. Η θάλασσα άφριζε και ο βορειοδυτικός άνεμος περνούσε μέσα από το ρέμα κι έφτανε μέχρι την καρδιά του στρατοπέδου. Ένα συνεχόμενο βουητό ακούγονταν μέρα νύχτα καθώς ο αέρας χόρευε ανάμεσα στις πάνινες σκηνές. Βροχές δεν είχε πολλές. Έβρεχε λίγο και δυνατά, άφριζε το ρέμα κατεβάζοντας τα παραπανήσια νερά, παράσερνε ότι έβρισκε μπροστά του και μετά τίποτα. Εκείνες τις ώρες της βροχής, μάζευαν όσο νερό μπορούσαν για τη λάτρα. Όταν έριχνε πολύ νερό προσπαθούσαν να προφυλαχτούν, να προφυλάξουν όσα πράγματα πρόφταιναν, να γλιτώσουν από το νερό, τους κεραυνούς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Εθνική αντίσταση, Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , | 70 Comments »

Ο τζόγος της Τζοκόντας

Posted by sarant στο 13 Ιουνίου, 2014

Πριν προχωρήσω στο σημερινό άρθρο, να θυμίσω ότι απόψε το βράδυ στις 7 συμμετέχω στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο βασιλιάς του τρακ» της Μαρίας Πετρίτση (Theorema Art Gallery, Rue Berchmans 39, B-1060).

Ξεκίνησε σήμερα το Μουντιάλ με την τελετή έναρξης και με το πρώτο ματς, Βραζιλία-Κροατία. Γράφω πριν αρχίσει το παιχνίδι, και δεν σκοπεύω ούτε να πολιτικολογήσω (προχτεσινό άρθρο) ούτε να αθλητικολογήσω (χτεσινό άρθρο), αλλά να λεξιλογήσω.

Άκουγα στο γαλλικό ραδιόφωνο μιαν ανταπόκριση από τη Βραζιλία, όπου ίσως ο ρεπόρτερ να ήθελε (ή να του είπαν) να δώσει την εντύπωση ότι παρά τις διαφωνίες και τις διαδηλώσεις τώρα όλοι στο Ρίο και στη Βραζιλία, με κομμένη την ανάσα, περιμένουν να αρχίσει το Μουντιάλ. Όπως και να είναι, είχε στο μικρόφωνο μια ντόπια κυρία που αναφώνησε «Ζόγου, ζόγου, ζόγου!».

Το μετάγραψα όπως το ακούμε: η λέξη που επαναλαμβάνεται τρεις φορές γράφεται jogo. Όσοι παρακολουθούν αθλητικά (και κυρίως ποδόσφαιρο) θα την ξέρουν κι ας μην ξέρουν πορτογαλικά, αφού μια από τις δυο μεγάλες πορτογαλικές αθλητικές εφημερίδες είναι η Ο jogo. Θα θυμάστε ίσως προς το τέλος του πρώτου μας αγώνα το 2004, τον εκφωνητή Γ. Χελάκη να βρίσκεται σε ντελίριο θριάμβου και να λέει ότι οι Πορτογάλοι δεν έχουν καταλάβει τι τους έχει συμβεί, «θα το διαβάσουν στην Ο Ζόγο αύριο το πρωί».

Jogo λοιπόν στα πορτογαλικά είναι το παιχνίδι, αλλά η λέξη έχει κι άλλες σημασίες, π.χ. παρτίδα, ματς, αγώνας, αλλά και διασκέδαση νομίζω. Να μείνουμε στη σημασία ‘παιχνίδι’ όμως, που είναι και η βασική.

Η πορτογαλική λέξη έχει την προέλευσή της στα λατινικά, όπου iocus ήταν το αστείο, το παιχνίδι των λέξεων, σε διάκριση με το παιχνίδι με πράξεις, που ήταν ludus. Ωστόσο, στα υστερολατινικά και στις ρωμανικές γλώσσες, το iocus επεκτάθηκε σημασιακά και εκτόπισε το ludus, το οποίο δεν έδωσε λαϊκούς απογόνους στις ρωμανικές γλώσσες και επιβιώνει μόνο σε λόγιες λέξεις (ludique στα γαλλικά, ludicrous κτλ.) Αντίθετα, το iocus αποδείχτηκε παραγωγικότατο σε όλες τις νεότερες γλώσσες, και έδωσε λέξεις που εκφράζουν τόσο το αστείο όσο και το παιχνίδι, κάθε λογής παιχνίδι (τυχερά παιχνίδια, αθλητικά παιχνίδια, επιτραπέζια κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Σκάκι, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 79 Comments »

Επιστροφή στην ελεύθερη Μυτιλήνη (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 3 Ιανουαρίου, 2013

Το σημερινό είναι το εικοστό πέμπτο απόσπασμα από τα “Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια”, το ανέκδοτο αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, που κανονικά θα το έβαζα την Τρίτη, αλλά λόγω Πρωτοχρονιάς και Μηνολογίου μετατέθηκε για σήμερα. Δημοσιεύτηκε την Παρασκευή που μας πέρασε στο Εμπρός της Μυτιλήνης, την εφημερίδα με την οποία συνεργαζόταν για πολλά χρόνια ο πατέρας μου. Το προηγούμενο απόσπασμα, που είχε και χαρακτήρα μνημόσυνου, μπορείτε να το βρείτε εδώ. Πλησιάζουμε στο τέλος του τρίτου καλοκαιριού, του 1944. Μόλις γίνεται γνωστή η αποχώρηση των Γερμανών από το νησί, η οικογένεια του αφηγητή (του πατέρα μου) επιστρέφει στην ελεύθερη πια Μυτιλήνη, από την Αγία Παρασκευή όπου είχαν καταφύγει για να μην συλληφθεί ο πατέρας του αφηγητή.

mimis_jpeg_χχsmallΞυπνήσαμε πολύ πρωί, μαζέψαμε τα πράματά μας σε δυο βαλίτσες, αποχαιρετήσαμε τη θεία Μάρω και τον θείο Γιώργο και κατηφορίσαμε προς το Γυμνάσιο, στο οποίο τώρα κυμάτιζε η ελληνική σημαία. Το φορτηγό μας περίμενε. Μαζί μας θα ταξίδευαν κι άλλοι συναγωνιστές, που έπρεπε να βρεθούν το ταχύτερο δυνατό στο πόστο τους στην πόλη. Ο οδηγός φορούσε τη στολή του ελασίτη και δίπλα του καθόταν ένας πολίτης με μπερέ στον οποίο ήταν κεντημένη η λέξη ΕΑΜ.

Περάσαμε μέσα από το Τσαμλίκι, που η μια πλευρά του καιγόταν ακόμα και σε μια ώρα είχαμε φτάσει στα πρώτα χωριά. Παντού βλέπαμε κόσμο στους δρόμους και στις πλατείες, που μας χαιρετούσε με ενθουσιασμό. Κάποτε φτάσαμε στη Μυτιλήνη. Από την ώρα που πάτησα το πόδι μου στο χώμα, ένοιωθα σα να γινόταν γιορτή, όπου έπαιρνε μέρος όλος ο κόσμος. Στο μπαλκόνι του Δημαρχείου κυματίζαν δίπλα στην ελληνική και οι συμμαχικές σημαίες, η σοβιετική, η αμερικανική και η αγγλική. Παντού κυκλοφορούσαν αντάρτες με κατακαίνουργιες στολές, χωρίς τα όπλα τους. Είδα επίσης για πρώτη φορά πολιτοφύλακες, που φορούσαν στολές ίδιες με τους ελασίτες αλλά με ένα γαλάζιο σειρίτι στις επωμίδες τους κι  ένα γαλάζιο περιβραχιόνιο. Συναπαντήθηκα και με τον Θουκυδίδη, ένστολο, που είχε τώρα το βαθμό του λοχαγού της Πολιτοφυλακής και με χαιρέτησε πολύ εγκάρδια και με ρώτησε:

«Έχεις συνδεθεί με την Οργάνωση;»

«Όχι ακόμα, σήμερα ήρθαμε»

«Θες να φυλάξεις σκοπός στα γραφεία; Θα είναι για δυο ώρες αύριο το πρωί και για δυο ώρες μεθαύριο. Δε θα σε χρειαστούμε άλλο. Κοίτα μόνο μη μας κάνεις τα ίδια με το Γιορνήσι» γέλασε.

Την άλλη μέρα στις εννιά πήγα εκεί που μου είπε. Ήταν ο άλλοτε σταθμός της Χωροφυλακής. Παρουσιάστηκα και μου έδωσε ένα τουφέκι. Όταν το έπιασα, μου φάνηκε απροσδόκητα βαρύ και παραλίγο να μου πέσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος, Εθνική αντίσταση, Κατοχή, Μυτιλήνη, Σκάκι | Με ετικέτα: , , | 22 Comments »

Ποιος πήρε το πρωτάθλημα Βαυαρίας στο σκάκι το 1890;

Posted by sarant στο 25 Νοεμβρίου, 2012

Ίσως σκέφτεστε ότι παραφρόνησα κυριακάτικα να ρωτάω απίθανα πράγματα, όμως ο σκακιστής για τον οποίο σας ρωτάω δεν είναι κάποιος άγνωστος Δρ Φριζενμπίχλερ αλλά ένα ακόμα αρκετά γνωστό και οικείο μας όνομα που κατέχει ξεχωριστή θέση στη λογοτεχνία μας και στην ιστορία της γλώσσας μας. Δόκτορας ήταν βέβαια κι αυτός, και όταν κέρδισε στο τουρνουά, που έγινε στο Ρέγκενσμπουργκ, είχε μόλις πάρει το διδακτορικό του. Ο πίνακας των αποτελεσμάτων του τουρνουά τον αναφέρει ως Dr. Greco, που είναι ψευδώνυμο -σε ποιον ανήκει άραγε;

Δεν είναι δύσκολη η απάντηση του γρίφου, πολύ περισσότερο που γκουγκλίζεται. Ο μυστηριώδης Δρ. Γκρέκο ίσως φανερωθεί πιο εύκολα αν σας πω πως έγραφε ποιήματα και κυρίως σονέτα, πως ήταν από τους πρωτοπόρους του δημοτικισμού και ότι σε λίγες μέρες γιορτάζουμε τα 100 χρόνια από τον θάνατό του. Τον ηρωικό του θάνατο, να προσθέσω, μια και ο Λορέντζος Μαβίλης, γιατί αυτός ήταν ο πρωταθλητής Βαυαρίας του 1890 (δεν γράφω «Βαβαρίας» για να μη μου κόψει την καλημέρα μια εκλεκτή φίλη) βρήκε τον θάνατο στην κορυφή του Δρίσκου, στις 28 Νοεμβρίου 1912, στο ηπειρώτικο μέτωπο του πρώτου βαλκανικού πολέμου, όπου συμμετείχε ως εθελοντής, λοχαγός των Γαριβαλδινών. Σε αντίθεση με τον πόλεμο στη Μακεδονία, όπου τα ελληνικά στρατεύματα προέλασαν ταχύτατα, στην Ήπειρο ο αγώνας ήταν πολύ περισσότερο αμφίρροπος και τα Γιάννενα κράτησαν ως τον Φεβρουάριο του 1913.

Παίρνω αφορμή για τον Μαβίλη (1860-1912), επειδή διαβάζω ένα άρθρο του φίλου σκακιστή Παναγή Σκλαβούνου, Ο «παιγνιδιάρης» Μαβίλης και η επίδοσή του στο σκάκι, που δημοσιεύτηκε στο τελευταίο τεύχος των Κερκυραϊκών χρονικών, και είναι η εισήγηση του συγγραφέα στο συνέδριο για τον Μαβίλη που έγινε την άνοιξη στην Κέρκυρα. Για τεχνικούς λόγους δεν μπορώ να ανεβάσω το άρθρο του Σκλαβούνου, αλλά σας παραπέμπω σε ένα παλιότερο, πολύ πιο σύντομο, κείμενό του, ενώ σήμερα το απόγευμα γίνεται στη Booze Cooperativa (Κολοκοτρώνη 59) ο 9ος διαγωνισμός λύσης σκακιστικών προβλημάτων, αφιερωμένος στη μνήμη του Μαβίλη, και εκεί ο Π. Σκλαβούνος θα κάνει μια σύντομη παρουσίαση (με εικόνες) της σκακιστικής πορείας του Μαβίλη, ο οποίος είχε πολύ καλές επιδόσιες και στο καλλιτεχνικό σκάκι, δηλ. τη σύνθεση και λύση σκακιστικών προβλημάτων (είχε πάρει και πρωτάθλημα Γερμανίας το 1889 στη λύση προβλημάτων).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Επετειακά, Ποίηση, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 111 Comments »

Ταξίδι στα 64 τετράγωνα

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Σκάκι έμαθα μικρός, από τον παππού μου, που ήταν γερός ερασιτέχνης σκακιστής. Θυμάμαι τα καλοκαίρια, στα ξενοδοχεία που παραθερίζαμε, να στήνει τ’ απογέματα τη σκακιέρα του σ’ ένα τραπέζι του εστιατορίου και να ξαναπαίζει παρτίδες που έβρισκε σ’ εφημερίδες, με τον κρυφό σκοπό να ψαρέψει συμπαίκτη. Συνήθως δεν αργούσε κάποιος να εκδηλώσει ενδιαφέρον, οπότε όλο το υπόλοιπο απόγευμα έπαιζαν μαζί, κι αν ταίριαζαν τα χνώτα τους και τις επόμενες μέρες. Το σκάκι μού άρεσε κι εμένα, γράφτηκα λοιπόν στον Σκακιστικό Όμιλο Καλλιθέας, μαθητής γυμνασίου, και για πέντε-έξι χρόνια είχα μια ευπρόσωπη αλλά όχι λαμπρή παρουσία· πέντε χρονιές αγωνίστηκα στο πανελλήνιο πρωτάθλημα Νέων (δεν ήταν και τόσο δύσκολο αυτό) και έπιασα μια θέση λίγο πιο πάνω ή (συνήθως) λίγο πιο κάτω από τη μέση. Φοιτητής, άρχισα να βαριέμαι το σκάκι που τότε ήταν αργόσυρτο, τα τουρνουά βαστούσαν μήνες. Με τράβηξε το μπριτζ, όπου το τουρνουά τελειώνει μέσα σε ένα απόγευμα και το σκάκι το εγκατέλειψα -επίσημη παρτίδα έχω να παίξω από το 1979, αν και, όπως με είχαν πληροφορήσει, το αγωνιστικό δελτίο μου εξακολουθεί να είναι σε ισχύ. Πριν από ένα μήνα, πήγα σ’ ένα ξενοδοχείο στην Αθήνα να δω τον γιο ενός φίλου που έπαιζε στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Νέων, και ομολογώ ότι ένιωσα να με γαργαλάνε τα δάχτυλά μου. Όχι τόσο ώστε να ξαναρχίσω να παίζω, αρκετά όμως για να σκεφτώ ότι τόσον καιρό δεν έχω ανεβάσει στο ιστολόγιο ένα παλιότερο άρθρο μου για το σκάκι. Τότε ήταν καλοκαίρι και το ανέβαλα· τώρα είναι θαρρώ κατάλληλη εποχή. Μια προειδοποίηση όμως: το άρθρο ΔΕΝ είναι πλήρες, ούτε κατά διάνοια μάλιστα. Το θέμα είναι τόσο γοητευτικό και αχανές, που μπορούν να γραφτούν (κι έχουν γραφτεί) βιβλία γι’ αυτό.

Εικόνα κλεμμένη από το http://www.skakistiko.com, από παρτίδα του 2004. Τα λευκά παίζουν και κερδίζουν -απλός συνδυασμός, μέχρι κι εγώ το βρήκα.

Και ας ξεκινήσουμε από την ίδια τη λέξη σκάκι, που δεν είναι ελληνικής αρχής. Είχαν ασφαλώς και οι αρχαίοι επιτραπέζια παιχνίδια, είτε με ζάρια (κύβους) είτε παρόμοια με τη σημερινή ντάμα· τα πούλια αυτά ονομάζονταν πεσσοί και πεσσεία ήταν το γενικό όνομα αυτών των παιχνιδιών, για τα οποία οι αρχαίοι θεωρούσαν εφευρέτη τον Παλαμήδη· γι’ αυτό και στη νεότερη εποχή θεωρήθηκε ο Παλαμήδης εφευρέτης και του σκακιού, και μάλιστα το πρώτο στην ιστορία σκακιστικό περιοδικό, που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1836, είχε τον τίτλο Palamède. Όμως, ξαναλέω, το σκάκι σαν λέξη αλλά και σαν παιχνίδι έχουν πιο ανατολικά την αρχή τους.

Εμείς βέβαια πήραμε τη λέξη από τα δυτικά, από τους Ιταλούς· στα ιταλικά, το σκάκι είναι scacco αλλά συχνά χρησιμοποιούν τον πληθυντικό, scacchi, π.χ. gioco di scacchi, και αυτό το scacchi πέρασε και στα ελληνικά ως σκάκι, που εμείς το θεωρήσαμε ενικό αριθμό, αν και στα Επτάνησα, όπου υπήρχε μεγάλη επαφή με Ιταλία, ο Ξενόπουλος γράφει κάπου «παίξαμε τους σκάκους». Η ιταλική λέξη είναι εξέλιξη του μεσαιωνικού λατινικού scaccus, και η λατινική λέξη έχει την αρχή της στον… σάχη. Θέλω να πω, Shah στα περσικά, και τα τωρινά και τα τότε, ήταν ο βασιλιάς· θα θυμόμαστε –έστω, οι κάπως παλιότεροι- τον Σάχη της Περσίας.

Στο σκάκι, κάθε φορά που ένας παίκτης απειλεί τον βασιλιά του αντιπάλου του οφείλει να τον προειδοποιήσει λέγοντας «σαχ!» (στα νεότερα ελληνικά λέμε και «ρουά»). Σε μια παρτίδα σκάκι το επιφώνημα «σαχ!» ακούγεται πολύ συχνά, οπότε δεν είναι περίεργο ότι στην Ευρώπη το παιχνίδι ονομάστηκε shah ή μάλλον scac όπως αποδόθηκε το παχύ σίγμα, και από εκεί έχουμε το μεσαιωνικό λατινικό scacus, που στα αρχαία γαλλικά γίνεται eschec, και esches και από εκεί περνάει και στα αγγλικά ως chess. Στα γαλλικά το eschec σήμαινε όπως είπαμε δύο πράγματα, αφενός το σκάκι και αφετέρου το σαχ, την απειλή δηλαδή προς τον βασιλιά. Η σημασία αυτή επεκτάθηκε και σε εκτός σκακιέρας καταστάσεις, έτσι eschec έφτασε να σημαίνει «εμπόδιο, δύσκολη θέση, αποτυχία» -και, όπως θα μαντέψατε, η σημερινή γαλλική λέξη échec, αποτυχία, από εκεί προέρχεται. Αλλά και στα αγγλικά το προειδοποιητικό επιφώνημα («σαχ!») μεταφέρθηκε ως check! Κι εδώ η σημασία διευρύνθηκε, και η λέξη έφτασε να δηλώνει το δυσάρεστο γεγονός που σε κάνει να κοντοστέκεσαι, και στη συνέχεια την απότομη παύση, το σημάδι με το οποίο έλεγχαν αν κάτι είχε χαθεί ή κλαπεί, και από εκεί ξεπήδησαν όλες οι σημερινές σημασίες του ρήματος check, ο έλεγχος, το τσεκάρισμα, το τσεκάπ, ακόμα και το τραπεζικό τσεκ, όλα από τον σάχη κι από το σκάκι προέρχονται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθλήματα, Βυζάντιο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παιχνίδια, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , | 184 Comments »

Οι μουσουλμάνοι του Λίνεμπουργκ

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2010

Πέρασα από την Πρωτοπορία τις προάλλες και ψώνισα μερικά βιβλία πολύ φτηνά, από 2 έως 5 ευρώ το κομμάτι, ανάμεσα στα οποία κι ένα που ήθελα να το διαβάσω, τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ του Πάολο Μαουρένσιγκ, από τις εκδόσεις Κέδρος, σε μετάφραση Γιώργου Κασαπίδη. Όπως δείχνει το όνομά του (αν και όχι τόσο το επώνυμό του), ο συγγραφέας είναι Ιταλός, αλλά το σκακιστικό του θρίλερ εκτυλίσσεται σε γερμανόφωνες περιοχές.

Το σκάκι έχει μεγάλο κύρος και γόητρο στη λογοτεχνία· υπάρχουν πολλά μυθιστορήματα με θέμα τους το παιχνίδι με τα 64 τετράγωνα –μερικά μπορείτε να δείτε εδώ. Εγώ πριν από πολλά χρόνια άφησα αυτή την ένδοξη παρέα για να ασχοληθώ με ένα άλλο πνευματικό άθλημα που είναι σταμπαρισμένο με τη ρετσινιά της αριστοκρατίας και του τζόγου, για το οποίο ελάχιστα λογοτεχνικά έργα έχουν γραφτεί, αλλά σαν τον προδότη που γυρνάει στα λημέρια που παράτησε μ’ αρέσει να ασχολούμαι εξωσκακιστικά με το σκάκι κι αυτός ήταν ο λόγος που πήρα να διαβάσω τη Βαριάντα του Λίνεμπουργκ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Κριτική μεταφράσεων, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου, Σκάκι | Με ετικέτα: , , , , , | 95 Comments »