Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συγκριτικά γλωσσικά’ Category

Με το βελόνι και με το σακί

Posted by sarant στο 12 Ιουνίου, 2018

Ποιο σακί και ποιο βελόνι, θα ρωτήσετε.

Στο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πέτρου Μάρκαρη «Περαίωση», ο αστυνόμος Χαρίτος, έχει έναν φόνο να εξιχνιάσει και έχει μόλις πληροφορηθεί ένα στοιχείο που βοηθάει στη διαλεύκανση της υπόθεσης. Όμως, αμέσως μετά το ευχάριστο αυτό νέο, χτυπάει το τηλέφωνο. Το σηκώνει και μαθαίνει πως βρέθηκε και δεύτερο πτώμα. Οπότε λέει:

Ο συχωρεμένος ο πατέρας μου έλεγε πως τα καλά νέα έρχονται με το σταγονόμετρο, τα κακά με τον κουβά. Εγώ τρώω τώρα το δεύτερο μπουγέλο.

Η ρήση του πατρός Χαρίτου αποτελεί παραλλαγή μιας λαϊκής παροιμίας, ίσως μιας ομάδας παροιμιών, που σαν κεντρική ιδέα έχουν τη διαπίστωση ότι το κακό έρχεται εύκολα και γρήγορα αλλά φεύγει δύσκολα και βασανιστικά. Εδώ η εικόνα μεταδίδεται με τη βοηθεια του σταγονόμετρου και του κουβά, αλλά στις συλλογές παροιμιών βρίσκω να χρησιμοποιούνται άλλα αντικείμενα πολύ πιο κοντινά στην αγροτική, προβιομηχανική κοινωνία που διαμόρφωσε τη φρασεολογία μας.

Για παράδειγμα, στις (ημιτελείς) Παροιμίες του Ν. Πολίτη βρίσκουμε ότι «η αρρώστια με το σακί μπαίνει και με το βελόνι βγαίνει». Είναι εύκολη και γρήγορη η εισβολή της νόσου, γενικότερα του κακού, αλλά αργή και επίπονη η θεραπεία, η απαλλαγή από την αρρώστια.

Κι άλλες παραλλαγές χρησιμοποιούν παρεμφερείς εικόνες:

Η αρρώστια έρχεται με το τσουβάλι και φεύγει με την τρίχα

Η αρρώστια και η φτώχεια μπαίνουνε με το σακί και βγαίνουνε με το βελόνι

Η αρρώστια και η δυστυχιά με το σακκίν εμπαίνει με το βελόν’ εβγαίνει

Η αρρώστια με το μόδι μπαίνει και με την τρίχα βγαίνει -το μόδι είναι μέτρο χωρητικότητας, είδος κουβά να πούμε.

Η ευκολία με την οποία επέρχεται το κακό δίνεται με τον όγκο: σακί, τσουβάλι, μόδι, κουβάς, σε αντιδιαστολή με την απειροελάχιστη ποσότητα που μπορούν να αλαφρώσουν το βελόνι ή η τρίχα.

Ο Πολίτης παραθέτει αρκετά ανάλογα από άλλες γλώσσες, όπου η ίδια εικόνα εκφράζεται όχι με τον όγκο αλλά με την ταχύτητα:

Οι αρρώστιες έρχονται καβάλα και φεύγουν με τα πόδια (πχ στα γαλλικά: Les maladies viennent à cheval et s’ en retournent à pied). Το ίδιο και στα γερμανικά Krankheiten kommen zu Pferd und gehen zu Fuss.

Στα αγγλικα το ιδιο λέγεται για τις θέρμες: Agues come on horseback, but go away on foot

Υπάρχουν πάντως και εικόνες παρομοιες με τις ελληνικές, όπως στα γερμανικά Krankheit kommt libratim und geht weg unciatim, παναπεί: η αρρώστια έρχεται με τη λίτρα και φεύγει με την ουγκιά.

Και μια αραβική: Η αρρώστια έρχεται με το καντάρι και φεύγει με το δράμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αστυνομική λογοτεχνία, Παροιμίες, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »

Στη βιβλιοθήκη

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2018

Πριν από κανένα μήνα, καθώς επέστρεφα στο σπίτι μου από τις Τζιτζιφιές, ώρα 8 το βράδυ, είπα να κόψω δρόμο μέσα από το ΚΠΙΣΝ. Η Εθνική Βιβλιοθήκη ήταν ανοιχτή αν και ακόμα δεν είχε αρχίσει να λειτουργεί ως βιβλιοθήκη. Όμως υποδεχόταν κοινό που μπορούσε να καθισει στους υπολογιστές και να σερφάρει ή να διαβάσει δικά του βιβλία. Τέλος Απριλίου είπαν, με κάποιαν επιφύλαξη, θα αρχίσει να λειτουργεί κανονικά, με ωράριο απ’ τις 6 το πρωί ως τα μεσάνυχτα. Εδώ θα ξημεροβραδιάζομαι, σκέφτηκα, όταν αρχίσει με το καλό. Μένω και κοντά, είκοσι λεπτά περπάτημα.

Τράβηξα κι αυτή τη φωτογραφία από την είσοδο.

Χτες το βράδυ, είπα να ξαναπεράσω, να δω τι έχει γίνει. Δεν περίμενα να έχει αρχίσει η κανονική λειτουργία, θα το είχα μάθει -ήθελα όμως να δω αν εξακολουθεί να μένει ανοιχτό το κτίριο κι αν έχει κόσμο.

Τούτη τη φορά πήγα πιο αργά, κατά τις εννιάμισι, κι είχε πια νυχτώσει. Πάλι με τα πόδια, είναι κοντά είπαμε -μια υπόγεια διάβαση περνάς στο Ευγενίδειο και βρέθηκες στους κήπους του ΚΠΙΣΝ.

Όπως το περίμενα, η Βιβλιοθήκη δεν έχει αρχίσει ακομα να λειτουργεί κανονικά. Πάντως τα βιβλία πρέπει να έχουν όλα μεταφερθεί, αφού ένας φιλος μου μού είπε ότι έβλεπε καθημερνώς καμιόνια να φορτώνουν από το κτίριο της Πανεπιστημίου αλλά εδώ και καμιά δεκαριά μερες δεν βλέπει πια.

Αν και ήταν μέρα καθημερινή και σχετικά αργά, εντυπωσιάστηκα με το πόσο πολύς κόσμος ήταν μέσα.

Οι περισσότερες οθόνες ήταν πιασμένες από νεαρά παιδιά που σερφάριζαν, στις μεγάλες πολυθρόνες κάθονταν και συζητούσαν ή διάβαζαν -όχι βιβλία της βιβλιοθήκης, είπαμε, δικά τους που τα είχαν φερμένα από το σπίτι.

Κάποιοι πρέπει να ήταν φοιτητες, γιατί είχαν χοντρά συγγράμματα που μελετούσαν, κάποιοι είχαν και ταμπλέτες από δίπλα. Η ατμόσφαιρα ασφαλώς βοηθούσε στη μελέτη, επικρατούσε σιγή εκκλησιας, αν εξαιρέσεις ένα πιάνο που καποιος έπαιζε στο βάθος.

Στον πρώτον οροφο (δεν τράβηξα φωτογραφία για να μην παραβιάσω την ιδιωτικότητα) υπήρχαν δυο αίθουσες γεμάτες τερματικά, που ήταν σχεδόν γεμάτες, κυρίως από νεαρά παιδιά. Η πινακίδα έλεγε ότι το πρωί γίνονται μαθήματα υπολογιστών για άτομα ηλικίας άνω των 65.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Γλωσσικά δάνεια, Συγκριτικά γλωσσικά, Φαληρικά | Με ετικέτα: , , , | 178 Σχόλια »

Όλες οι τσάντες της Ευρώπης

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2018

Τον Νοέμβρη που μας πέρασε είχα παρει μέρος στο 11ο Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία» της ΕΛΕΤΟ -άλλωστε, την παρέμβασή μου τη δημοσίευσα και στο ιστολόγιο.

Στα συνέδρια, συνηθιζεται να μοιράζονται στους σύνεδρους τα υλικά του συνεδρίου, ας πούμε το βιβλίο με τις εισηγήσεις, ή το πρόγραμμα, μέσα σε κάποιον φάκελο ή ντοσιέ ή τσάντα με τον λογότυπο του συνεδρίου. Οι πανεπιστημιακοί φαντάζομαι πως θα έχουν μαζέψει ένα σωρό τέτοιες τσάντες -εγώ, που συνεδριάζομαι σπανίως, έχω λιγότερες.

Στο συνέδριο της ΕΛΕΤΟ μας έδωσαν μια πάνινη τσάντα (που είχε μέσα το πρόγραμμα του συνεδρίου και τον τόμο με τις εισηγήσεις) με… λεξιλογικό ενδιαφερον. Μόλις την είδα, είπα μέσα μου πως θα έγραφα άρθρο με την αφορμή αυτή, και αυτό ακριβώς κάνω σημερα.

Ιδού η μπροστινή όψη της τσάντας:

Όπως βλέπετε, πάνω στην τσάντα έχουν τυπωθεί οι διάφορες λέξεις που σημαινουν «τσάντα» στις 23 από τις 24 επίσημες γλώσσες της ΕΕ -αλλωστε, από την υπογραφή φαινεται ότι πρόκειται για παραγωγή της Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Οι λέξεις είναι οι εξής, ομαδοποιημένες σε ομόρριζα:

bag (Αγγλικά)

sac (Γαλλικά)
saco (Πορτογαλικά)
sacoşă (Ρουμάνικα)

Tasche (Γερμανικά)
taška (Σλοβάκικα)
nákupní taška (Τσέχικα)
tas (Ολλανδικά)

torba (Πολωνικά, Σλοβενικά αλλά και Κροάτικα)
торба (Βουλγαρικά)

borsa (Ιταλικά)
bolsa (Ισπανικά)

kassi (Φινλανδικά)
kasse (Σουηδικά)

kott (Εσθονικά)

mála (Γαελικά -της Ιρλανδίας δηλαδή)

pose (Δανέζικα)

soma (Λετονικά)

krepšys (Λιθουανικά)

basket (Μαλτέζικα)

vászonszatyor (Ουγγρικά)

τσάντα (Ελληνικά)

Οι επίσημες γλώσσες της ΕΕ είναι 24 αλλά προφανώς το σχέδιο της τσάντας θα φτιάχτηκε πριν γινει η ένταξη της Κροατίας (τον Ιούλιο του 2013). Πάντως, στα κροάτικα η τσάντα ειναι επίσης torba και το πρόσθεσα στον πίνακα για λόγους πληροτητας.

Κάθε τέτοιο εγχείρημα, να παραθέσεις δηλαδή μια λέξη σε πολλές γλώσσες, έχει βέβαια ενδιαφέρον αλλά έχει και μια αδυναμία, ότι συνήθως σε μια γλώσσα υπάρχουν αρκετές λέξεις που περιγράφουν ένα πράγμα ή μια έννοια, μεταξύ άλλων επειδή το πράγμα μπορεί να έχει αρκετά είδη και παραλλαγές. Τη σχολική τσάντα τη λέγαμε παλιότερα σάκα, στα χρόνια μου τουλάχιστον, σημερα ολοι κυκλοφορούν με σακίδιο, μια μορφή κρεμαστής τσάντας ειναι και το ταγάρι ενώ ο Καζαντζάκης όταν έγραφε την Οδύσεια κουβαλούσε τα χειρόγραφα σε μια βούργια. Φυσικά, πολλές λέξεις για το ιδιο πράγμα και τις παραλλαγές του υπάρχουν και σε άλλες γλώσσες -για παράδειγμα, στα αγγλικά η κρεμαστή τσάντα του ώμου μπορεί να λεγεται satchel, το σακίδιο backpack και η στενή τσάντα χειρός για το γραφείο, που τη λέμε στα ελληνικά κάποτε ‘χαρτοφύλακα’, λεγεται briefcase ή attaché case.

Αλλά αν αρχίσουμε να τσαντολογούμε δεν θα τελειώσουμε ποτέ -τα παραπάνω τα αναφέρω μόνο και μόνο για να πω ότι απο τον παραπάνω κατάλογο λέξεων δεν μπορούμε να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για το αν υπάρχουν ομόρριζα μιας λέξης σε άλλες γλώσσες, διότι μπορεί να υπάρχουν και να μην αναφέρονται. Ας πούμε, αν κρίνουμε μόνο με βάση τον κατάλογο θα πούμε ότι η ελληνική «τσάντα» είναι ανάδελφη, κι όμως στα βουλγάρικα, πέρα από τη λέξη που δίνεται πιο πάνω υπάρχει και το αντίστοιχο της τσάντας, чанта.

Λοιπόν, έχω ομαδοποιήσει τις λέξεις σε ετυμολογικές οικογενειες και θα σχολιάσω κάποιες από αυτές.

Η δική μας η τσάντα είναι δάνειο από τα τουρκικά, çanta (όταν το c έχει τσιγκελάκι από κάτω στα τούρκικα, ç, προφέρεται τσ, ενώ όταν δεν έχει προφέρεται τζ, έτσι cam το τζάμι και çam το τσάμι, το πεύκο).

Η αγγλική bag είναι μάλλον παλαιοσκανδιναβικής ή παλαιογερμανικής προέλευσης και δεν φαίνεται να έχει αντίστοιχα σε άλλες λέξεις του καταλόγου.

Το γερμανικό Tasche κάνει διπλή βάρδια. Σημαινει «τσάντα», σημαίνει όμως και «τσέπη»: τα βιβλία τσέπης λέγονται Taschenbücher, ενώ Taschengeld (κατά λέξη «λεφτά τσέπης») είναι το χαρτζιλίκι. Η γερμανική λέξη ανάγεται στο παλαιογερμανικό tasca, taska αλλά πιο πέρα είναι άγνωστη η προέλευση. Συγγενικό και το ολλανδικό tas, ενώ τα τσεχοσλοβάκικα αντίστοιχα πρέπει να είναι δάνεια από τη γερμανική λέξη, που έχει επίσης περάσει στα ρώσικα.

Σε τρεις γλώσσες έχουμε το torba -τέσσερις μαζι με τα βουλγάρικα που απλώς γράφονται σε αλλο αλφάβητο. Πρόκειται για τουρκικό δάνειο, που το βρίσκουμε και στις άλλες γλώσσες της πρώην Γιουγκοσλαβίας (σλοβενικα, σέρβικα, ακατονόμαστα) αλλά βεβαίως και στα ελληνικά, όπου το τουρκικό torba έχει περάσει ως ντορβάς και τορβάς (και (ν)τουρβάς).

Στα σημερινά ελληνικά, ο τορβάς δεν είναι τσάντα αλλά υφαντή ή πάνινη σακούλα όπου βάζει ο γεωργός το ψωμί του, ταγάρι δηλαδή, ή την τροφη του ζώου, ταΐστρα δηλαδή. Όμως η λέξη πιο πολυ επιζεί χάρη στην παγιωμένη φράση «έβαλε το κεφάλι του στον τορβά», που τη λέμε όταν κάποιος εκτιθεται, διακινδυνεύει τη φήμη, την ακεραιότητα, ακόμα και τη ζωή του. Στον ντορβά βάζανε τα κεφάλια των επικηρυγμένων ληστών και τα προσκόμιζαν στις αρχές για να εισπράξουν το σχετικό ποσό. Ο Γιώργος Α. Παπανδρέου έχει δηλώσει ότι το 2009 έβαλε το κεφάλι του στον ντορβά για να σώσει την Ελλάδα. Το σλανγκρ αποδελτιώνει ενα ωραίο παράθεμα: Ποιος να δεχτεί να βάλει το κεφάλι του στον τορβά για ένα ζήτημα που ισορροπεί μεταξύ άγραφου εθιμικού δικαίου και καραμπινάτης παρανομίας;

Αλλά επιστρέφουμε στις άλλες λέξεις με τσάντες. Στα ισπανικά και στα ιταλικά έχουμε bolsa και borsa αντιστοίχως. Όπως γράψαμε σε σχετικά πρόσφατο άρθρο, οι λέξεις αυτές έχουν ελληνική αρχή. Από την αρχαία βύρσα, το δέρμα ζώου που το κατεργαζόμαστε (απ’ οπου και ο βυρσοδέψης), έχουμε το λατινικό bursa/ byrsa, που σημαίνει αρχικά δέρμα, και στη συνέχεια, στα μεσαιωνικά λατινικά, σημαίνει επίσης τον δερμάτινο σάκο, και αργότερα κατ’ επέκταση το πουγγί, που κι αυτό δερμάτινο ήταν, και κατ’ επέκταση το χρηματικό ποσό που προορίζεται να καλύψει τις ανάγκες μιας ομάδας ανθρώπων ή το επίδομα που χορηγείται σε κάποιον -απ’ όπου το bourse = υποτροφία.

Ταυτόχρονα, καθώς αναδύονται οι γλώσσες-επίγονοι της λατινικής, έχουμε τη λέξη borse/bourse στα γαλλικά με τη σημασία του πουγγιού, και borsa στα ιταλικά, ενώ εμφανίζεται και το παλαιοαγγλικό pursa (πουγγί) απ’ όπου το σημερινό purse, αρχικά πορτοφόλι (και αργότερα η γυναικεία τσάντα). Από εκεί και το bolsa/borsa για τις τσάντες, ενώ και στα πορτογαλικά υπάρχει η λέξη bolsa, αλλά αυτός που έφτιαξε τον κατάλογο λέξεων προτίμησε το επίσης κοινό saco, σαν εκπρόσωπο της πορτογαλικής.

Που μας φέρνει στην επόμενη οικογένεια, με το γαλλ. sac, το πορτογαλικό saco και το ρουμάνικο sacoşă, που και αυτή έχει ελληνικό ενδιαφέρον, αφού όλες αυτες οι λέξεις ανάγονται στο λατινικό saccus, το οποίο με τη σειρά του ανάγεται στο ελληνικό σάκκος ή σάκος -ήδη από την αρχαιότητα η λέξη γράφεται με δυο τρόπους αν και συχνότερο είναι το διπλό κ. Και φυσικά δεν είναι μόνο αυτές οι λέξεις, διότι υπάρχει και το αγγλικό sack, που έχει πάρει τόσες πολλές σημασίες που θα άξιζε άρθρο μόνο γι’ αυτες, ή το γερμανικό Sack ή το ολλανδικό Zak και άλλα πολλά ανάλογα.

Νιώθουμε βέβαια περηφάνεια που ολες αυτές οι λέξεις έχουν την αρχή τους στην ελληνική λέξη, αλλά κι αυτή δάνειο ειναι σύμφωνα με τα ετυμολογικά λεξικά και δη σημιτικό (πρβλ το σημερινό εβραϊκό saq) οπότε αν είναι να εισπράττουμε 5 σεντς του ευρώ κάθε φορά που οι αγγλογάλλοι γράφουν τη λέξη sac/sack κτλ. ισως θα πρέπει να δώσουμε ποσοστά και σε άλλους.

H τελευταία ετυμολογική μας οικογένεια είναι το σουηδικό kasse και το φιλανδικό kassi, που ισως ανάγονται στο λατινικό capsa (κουτί, θήκη) απ’ οπου και η δική μας κάψα, οχι του ήλιου αλλά του καψουλιού (αλλά και η κάσα).

Μας έμειναν οι ανεξάρτητοι μεμονωμένοι, αντιστοιχα της τσάντας σε διάφορες εξωτικές γλώσσες, που δεν τις κατέχω καθόλου και δεν μπορώ να τις διερευνήσω. Εξαίρεση το μαλτέζικο basket, που ολοφάνερα παραπέμπει στο αγγλικό (στο καλάθι, οχι στο άθλημα). Βρίσκω πάντως ότι οι Μαλτέζοι έχουν και τη λέξη bolza για την τσάντα (βλ. παραπάνω). Ίσως  υπάρχει μια συναρπαστική ιστορία για το πώς στα μαλτεζικα η λέξη για το καλάθι έφτασε να χρησιμοποιείται και για την τσάντα (αν και δεν είναι και τοσο μακριά οι σημασιες) αλλά αυτήν θα ταίριαζε περισσότερο να την αφηγηθεί ένα μαλτέζικο ιστολόγιο -ας μην μπούμε στα χωράφια του κι ας σταματήσουμε εδώ τον γύρο της Ευρωπης με μια τσάντα!

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 215 Σχόλια »

Πώς έβαλα λουκέτο

Posted by sarant στο 15 Νοέμβριος, 2017

Όταν κάποιος πηγαίνει να ζήσει σε μια ξένη χώρα, που ήδη ξέρει αρκετά καλά τη γλώσσα της επειδή την έχει σπουδάσει, τον πρώτο καιρό συνειδητοποιεί πόσες λέξεις του λείπουν -και μάλιστα, όχι λέξεις αφηρημένες και σπάνιες, διότι αυτές τις βρίσκεις και στα βιβλία, αλλά λέξεις της πιο πεζής καθημερινότητας, κυρίως του νοικοκυριού και του σπιτιού.

Με τον καιρό, τις λέξεις αυτές τις μαθαίνει, όταν και όπως τις χρειαστεί να τις χρησιμοποιήσει. Ένας φίλος που άλλαξε πατώματα στο σπίτι του, έμαθε από τον μάστορα πως το σοβατεπί στα γαλλικά λέγεται «πλεν.τ», που το γράφω έτσι για να δείξω πώς προφέρεται, αφού έτσι το άκουσε. Μετά που το κοίταξε, συνειδητοποίησε ότι είναι δάνειο από τα ελληνικά, πράγμα που φαίνεται αμέσως αν το δεις γραμμένο: plinthe. (Το σοβατεπί είναι τουρκικό δάνειο και δεν βρίσκω το καλαμαρίστικο αντίστοιχό του, αν υπάρχει. Στα τουρκικά sιvadibi, ο πάτος/η βάση (dip) του σοβά. Παρομοίως, kazandibi ο πάτος του καζανιού).

Έτσι κι εγώ, τόσα χρόνια που βρίσκομαι στο Λουξεμβούργο, όπου τα γαλλικά είναι η γλώσσα επικοινωνίας, έχω συμπληρώσει τα κενά μου στην καθημερινή ορολογία -με τη βοήθεια και της Νικοκυράς, που όποτε με έστελνε για θελήματα δεν παρέλειπε να με ενημερώνει πώς λέγεται το ένα και το άλλο μαραφέτι στα γαλλικά. Μη γελάτε, το ξέρατε εσείς πως οι κρεμάστρες των ρούχων είναι cintres;

Περιέργως, δεν είχα μάθει πώς είναι στα γαλλικά το λουκέτο, επειδή τόσα χρόνια λουκέτα έτυχε να αγοράζω από την Ελλάδα. Πριν όμως από καμιά εικοσαριά μέρες, καθώς ετοιμαζόμουν να κατέβω στην Ελλάδα, δεν έβρισκα πουθενά το λουκέτο που βάζω στη βαλίτσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λουξεμβούργο, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , | 199 Σχόλια »

Κρέας και νύχι

Posted by sarant στο 19 Σεπτεμβρίου, 2017

Σε ένα παλιό άρθρο, που είχε θέμα την Άννα Καρένινα του Τολστόι και την κλασική μετάφραση του Άρη Αλεξάνδρου, που τότε είχε επανεκδοθεί, έγραφα ανάμεσα στ’ αλλα:

Κάπου αλλού, θέλοντας [ο Αλεξάνδρου] να αποδώσει σε υποσημείωση τον γαλλικό ιδιωματισμό ami cochon, που ο Τολστόι το αφήνει γαλλικά στο κείμενο, και για να αποφύγει το κακέμφατο με το βρακί, διαλέγει το «φιλί-κλειδί» που ταιριάζει βέβαια μια χαρά αλλά είχε παλιώσει ήδη το 1960· εγώ θα έβαζα «κρέας και νύχι». Και κανονικά το γράφουμε «φηλί κλειδί» διότι δεν είναι φιλί που φιλάμε αλλά θηλιά. Οι εκφράσεις αυτές αξίζουν ιδιαίτερο σημείωμα.

Τις προάλλες, έπεσα από σπόντα πάνω σε εκείνο το παλιό άρθρο και είδα την υπόρρητη υπόσχεση για τις εκφράσεις που αξίζουν ιδιαίτερο σημείωμα. Κι έτσι προέκυψε το σημερινό άρθρο.

Οι «εκφράσεις αυτές» είναι τρεις, αν και η μία αναφέρεται μόνο υπαινικτικά: είναι κρέας και νύχι, είναι κώλος και βρακί, είναι φηλί-κλειδί. Όλες σημαίνουν το ίδιο πράγμα.

Λέγονται για ανθρώπους που έχουν πολύ στενή σχέση, που είναι αχώριστοι φίλοι, που έχουν ισχυρούς και στενούς δεσμούς. Πόσο στενούς; Όσο έχουν το κρέας και το νύχι, που ελάχιστη απόσταση υπάρχει μεταξύ τους -το λέει και η παροιμία, που συνήθως λέγεται γι’ αντρόγυνα: «Ανάμεσα στο νύχι και στο κρέας τίποτε δεν χωρεί».

Σε ίδια στενή και συνεχή σχέση βρίσκεται βέβαια ο πισινός μας με το βρακί, αλλά το φηλί θέλει λίγη εξήγηση. Φηλί είναι η κλειδαρότρυπα, όσο κι αν αυτό δεν φαίνεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 192 Σχόλια »

Πανστρατιά, εκστρατεία και άλλες λέξεις με συνεχόμενα σύμφωνα

Posted by sarant στο 21 Ιουλίου, 2016

Διάβαζα τις προάλλες κάποιο σύγγραμμα που είχε τη συντομογραφία «πρβλ.» που θα πει «παράβαλε», με την έννοια της προστακτικής του παραβάλλω κι όχι του αορίστου του παραβάζω (όπως θα ήταν το «παράβαλε η μάνα σου αλάτι στο φαγητό και δεν τρώγεται»), και πρόσεξα τα τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα.

Αναρωτήθηκα λοιπόν, πόσες λέξεις έχουμε στα ελληνικά με τέσσερα ή περισσότερα συνεχόμενα σύμφωνα. Βέβαια, οι συντομογραφίες δεν είναι λέξεις κανονικές και δεν έχουμε την απαίτηση να προφέρονται, οπότε στην αναζήτησή μας θα κοιτάξουμε πρώτα τις κανονικές λέξεις και ύστερα θα στραφούμε σε συντομογραφίες και αρκτικόλεξα.

Επίσης, και να το πούμε και από την αρχή, πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα σε σύμφωνα-γράμματα και σε σύμφωνα-φθόγγους. Για παράδειγμα, στη λέξη «ευχή» έχουμε ένα σύμφωνο-γράμμα αλλά δύο φθόγγους (φ,χ) ενώ στη λέξη «μπήκε» έχουμε δύο φθόγγους αλλά τρία γράμματα. Για ευκολία, θα αναφέρομαι σε σύμφωνα εννοώντας γράμματα, αλλά όπου υπάρχει διαφορά θα το επισημαίνω.

Λέξεις με τρία συνεχόμενα σύμφωνα είναι πάρα πολλές στα ελληνικά, αν και τα επιτρεπτά συμφωνικά συμπλέγματα δεν είναι πάρα πολλά.

Αντίθετα, οι νεοελληνικές λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα είναι μετρημένες στα δάχτυλα. Σχεδόν πάντοτε, είναι λέξεις σύνθετες, με πρώτο συνθετικό μια πρόθεση ή ένα πρόθημα και δεύτερο συνθετικό μια λέξη που αρχίζει από τρία σύμφωνα.

Μια πρώτη λέξη που έρχεται στο μυαλό, η συχνότερη απ’ όλες με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα, είναι η εκστρατεία. Θα ήταν βαρετό να εξετάσουμε και τις λέξεις της ίδιας οικογένειας (εκστρατεύω, εκστρατευτικός κτλ.) οπότε θα αγνοήσουμε τις… παραφυάδες αυτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γλωσσικά ευτράπελα, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , | 216 Σχόλια »

Η πρώτη μέρα της άνοιξης

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2016

Συμβατικά, σήμερα, 21 Μαρτίου, είναι η πρώτη μέρα της άνοιξης. Αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε την εαρινή ισημερία, η διάρκεια της ημέρας γίνεται ίση με τη διάρκεια της νύχτας, και από δω και μπρος οι μέρες μεγαλώνουν μέχρι να φτάσουν στο μέγιστό τους με το θερινό ηλιοστάσιο -αν και από την ερχόμενη Κυριακή θα μπούμε και στη θερινήν ώρα κι έτσι η διάρκεια της ημέρας που βιώνουμε όσοι δεν ξυπνάμε νωρίς θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο, απότομα και για κάποιους αφύσικα.

Αστρονομικά, στην ισημερία το επίπεδο του ισημερινού της Γης περνάει από το κέντρο του Ηλίου. Βέβαια, η ισημερία είναι εαρινή για το βόρειο ημισφαίριο -εκεί κάτω έχουν αντίστροφα τις εποχές. Να πούμε επίσης ότι στα αγγλικά, στα γερμανικά και στις ρωμανικές γλώσσες δεν μιλάνε για ισημερία, αλλά, θα λέγαμε, για «ισονυκτία», αφού ο αντίστοιχος όρος (equinox κτλ.) παραπέμπει στη νύχτα.

Όμως, ξεκίνησα με τη λέξη «συμβατικά». Πράγματι, όσοι είναι της γενιάς μου μάθαμε στο σχολείο πως η εαρινή ισημερία πέφτει στις 21 Μαρτίου και αυτό ίσχυε τον εικοστόν αιώνα. Ωστόσο, στον αιώνα μας τις περισσότερες φορές ως τώρα η ισημερία έπεσε στις 20 Μαρτίου, αν και πέρυσι, έστω και στο τσακ, έπεσε στις 21 (διότι ήταν στις 00.45 της 21.3.2015). Φέτος, η ισημερία ήταν χτες στις 06.30, άρα η πρώτη μέρα της άνοιξης ήταν χτες. Μάλιστα, καλό είναι να ξεχάσουμε την ημερομηνία της 21ης Μαρτίου σε σχέση με την ισημερία, διότι από δω και μπρος, αν πρόσεξα καλά, η εαρινή ισημερία στην Ελλάδα δεν θα πέσει ποτέ πια στις 21 του μήνα. Σιγά-σιγά, αν και όχι γραμμικά, θα έρχεται όλο και νωρίτερα, και το 2052, εδώ θα είμαστε, θα είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε εαρινή ισημερία στις 19 Μαρτίου. Γενικότερα, στο δεύτερο μισό του αιώνα μας θα έχουμε πάνω από δεκαπέντε φορές την ισημερία στις 19 Μαρτίου, όπως βλέπετε εδώ. Σας το λέω από τώρα, να μην κανονίσετε κανένα χάπενινγκ για τις 20 ή τις 21 και πέσετε έξω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Ετυμολογικά, Ημερολογιακά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 244 Σχόλια »

Οία ηώ και άλλες φράσεις χωρίς σύμφωνα

Posted by sarant στο 4 Νοέμβριος, 2015

Ένα σύντομο για σήμερα, και μάλλον ευτράπελο.

Ένας φίλος στο Φέισμπουκ με παρακάλεσε να σχολιάσω ένα άρθρο που κυκλοφορεί με διάφορες παραλλαγές στο Διαδίκτυο (ας πούμε εδώ, ή εδώ), στο οποίο παρατίθεται η φράση:

οία ηώ ω υιέ αεί ει

που έχει μόνο φωνήεντα. Η φράση υποτίθεται ότι σημαίνει «Όπως η αυγή, γιε μου να είσαι πάντα» και το γεγονός ότι μπορεί να γραφτεί φράση έξι λέξεων μόνο με φωνήεντα υποτίθεται ότι αποδεικνύει την ανωτερότητα της ελληνικής γλώσσας. Όπως γράφει κάποιος χαρούμενος σε μια αναδημοσίευση της φράσης:

Ούτε ένα σύμφωνο, σε μια πλήρη φράση! Σε ποια άλλη γλώσσα θα μπορούσε να συμβεί αυτό; Κατηγορηματικά, σε καμιά!

Έχει βέβαια κάποιο γούστο να κατασκευάζεις φράσεις μόνο με φωνήεντα ή με άλλους περιορισμούς -το ίδιο γούστο που έχει το να λύνεις σταυρόλεξα. Κατά τα άλλα όμως, δεν καταλαβαίνω γιατί είναι ενδεικτικό της ομορφιάς ή της αξίας της γλώσσας αυτό το πανδαιμόνιο χασμωδίας, το ίου-ίου που ακούγεται σαν να κλαίνε τον διάολο τα παιδιά του.

Αλλά περί ορέξεως, ουδείς λόγος. Το κακό ομως είναι ότι οι δυο ισχυρισμοί που διατυπώνονται πιο πάνω (τα ελληνικά μπορούν να φτιάξουν φράση χωρίς σύμφωνα· και, μόνο στα ελληνικά μπορεί να γίνει αυτό) παρά την κατηγορηματική διαβεβαίωση που δίνεται, είναι, και οι δυο, ανακριβείς.

Ας αρχίσουμε από τον πρώτο. Μας λένε ότι είναι πλήρης φράση, αλλά στην πραγματικότητα είναι πειραγμένη για να μην έχει σύμφωνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα, Μύθοι, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 212 Σχόλια »

Λεξιλογώντας για τον Αστερίξ στην Κορσική

Posted by sarant στο 13 Οκτώβριος, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι το έκτο της «λεξιλογικής» παρουσίασης που κάνω στις περιπέτειες του Αστερίξ.

corse-coverΌπως έχω πει, με μια δόση υπερβολής βέβαια, οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο (και εφόσον δεν κάνω παρασπονδίες, όπως τον Αύγουστο), θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Ξεκινήσαμε πέρσι τέτοιον καιρό, τον Οκτώβριο του 2014, με μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά με μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς. Τον Δεκέμβριο είχαμε τη δεύτερη περιπέτεια, την Κατοικία των θεών, τον Φλεβάρη είδαμε τον Μάγο (ή Μάντη) ενώ στα τέλη Απριλίου παρουσίασα τον «Αστερίξ στη χώρα των Ελβετών». Τέλη Ιουνίου παρουσιάστηκε Ο αγώνας των αρχηγών, η πέμπτη περιπέτεια της σειράς, αλλά στα τέλη Αυγούστου δεν είχαμε περιπέτεια για τεχνικούς λόγους. Οπότε, ο κύκλος ξαναπιάνει με τη σημερινή, έκτη δημοσίευση.

Θυμίζω ότι οι περιπέτειες του Αστερίξ κυκλοφόρησαν στα ελληνικά πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τις εκδόσεις Ψαρόπουλου (σε μετάφραση αρχικά του Κώστα Ταχτσή και μετά του Αργύρη Χιόνη) ενώ αργότερα κυκλοφόρησαν σε νέα μετάφραση (της Ειρήνης Μαραντέι) από τις εκδόσεις Μαμούθ, που είναι και η έκδοση που (νομίζω πως) βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο εμπόριο.

Εγώ έχω γαλουχηθεί με τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, και ομολογώ πως τις βρίσκω καλύτερες, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Ένα σταθερό χαρακτηριστικό των παρουσιάσεων που κάνω εδώ είναι η σύγκριση των δύο ελληνικών μεταφράσεων, Ψαρόπουλου και Μαμούθ. Η κυρία Ιρένε Μαραντέι, που έχει κάνει τις μεταφράσεις της σειράς Μαμούθ, μάς έκανε την τιμή να σχολιάσει εδώ.

Όπως λέει και ο τίτλος, «Ο Αστερίξ στην Κορσική» είναι μια από τις ταξιδιωτικές περιπέτειες, δηλαδή οι δυο ήρωες ταξιδεύουν σε μια κοντινή ή μακρινή χώρα και το γέλιο σε μεγάλο ποσοστό βγαίνει από ευρήματα που έχουν να κάνουν με τις ιδιομορφίες του άλλου λαού. Εδωπέρα υπάρχει μια κόντρα-ιδιομορφία, ότι το ταξίδι γίνεται στην Κορσική, που ανήκει στη Γαλλία, αλλά που έχει μακρά ιστορία εθνικιστικών (κατά τη γαλλική ορολογία) κινημάτων. Πάντως, είναι από τις πιο πλούσιες σε χιούμορ και πρόσωπα περιπέτειες του Αστερίξ -υποθέτω πως αν κάναμε δημοψήφισμα, αρκετοί θα την κατέτασσαν στην πρώτη τριάδα.

corse-mapΟ συγκεκριμένος τόμος έχει και άλλες δυο ιδιομορφίες. Η πρώτη είναι ότι στη δεύτερη σελίδα, αντί για τον καθιερωμένο χάρτη του γαλατικού χωριού που είναι περικυκλωμένο από τα τέσσερα ρωμαϊκά στρατόπεδα, βρίσκουμε χάρτη της Κορσικής, με δεκάδες ρωμαϊκά στρατόπεδα στην παραλία (πιο μέσα δεν τολμάνε να προχωρήσουν οι Ρωμαίοι, λέει ο Κορσικανός αρχηγός).

Φυσικά τα ονόματα των στρατοπέδων είναι λογοπαίγνια, είτε με λατινικές λέξεις που έχουν περάσει στη γαλλική γλώσσα (ultimatum, auditorium, maximum) είτε με γαλλικές λατινοφανείς (tartopum αντί για tarte aux pommes, μηλόπιτα).

Η δεύτερη ιδιομορφία είναι ότι στην τρίτη σελίδα υπάρχει πρόλογος του Γκοσινί και του Ουντερζό, όπου λένε πολλά καλά λόγια για τους Κορσικανούς και την Κορσική. «Και γιατί τα λέμε όλα αυτά;» καταλήγουν με ρητορική ερώτηση. «Επειδή», συνεχίζουν, «οι Κορσικανοί εκτός από ατομιστές, φιλόξενοι, τίμιοι, πιστοί φίλοι, θαρραλέοι και δεμένοι με την πατρίδα τους, είναι και κάτι ακόμα: Είναι ευερέθιστοι». Παναπεί, για να μην ενοχληθούν οι Κορσικανοί από τη σάτιρα του Γκοσινί στα στερεότυπα σχετικά με τον εθνικό τους χαρακτήρα (όσο νερό κι αν σηκώνει αυτός ο όρος – παραδείγματα θα δούμε πιο κάτω). Τέτοια προειδοποίηση σε πρόλογο μόνο άλλη μια φορά είχαν κρίνει σκόπιμο να βάλουν οι Γκοσινί και Ουντερζό: στην περιπέτεια με τους Βρετανούς, αλλά και πάλι μόνο στην αγγλική έκδοση.

Να σταθούμε εδωπέρα στη λέξη «ευερέθιστοι», όπως αποδίδει ο Χιόνης τον γαλλικό όρο susceptibles. Η Μαραντέι, στο Μαμούθ, προτιμάει την απόδοση «ευέξαπτοι». Ο άγγλος μεταφραστής, touchy. Βέβαια, αν δεν κάνω λάθος, ο susceptible είναι ευερέθιστος αλλά με κάτι που λες γι’ αυτόν, δηλαδή παραξηγιάρης ή ίσως μυγιάγγιχτος. Κι επειδή η περιπέτεια αυτή έχει και μια τρίτη ιδιομορφία, δηλαδή είναι μια από τις λίγες αστεριξοπεριπέτειες που έχουν μεταφραστεί σε ελληνική διάλεκτο, και συγκεκριμένα στα κρητικά από τον Μιχάλη Πατεράκη, με τίτλο Ο Αστερικάκης στην Κορσική, να πούμε ότι η κρητική λέξη είναι «ρεφουλιάρηδες».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κρήτη, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 206 Σχόλια »

Ανοιξιάτικο

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2015

Πότε έρχεται η άνοιξη; Για άλλους αύριο, για άλλους ήρθε κιόλας την πρώτη του μήνα, για κάποιους άλλους πάει ανάλογα με τη διάθεσή τους: το βέβαιο είναι πως αύριο έχουμε εαρινή ισημερία, 21 Μαρτίου, και κοιτάζοντας τα περιεχόμενα του ιστολογίου διαπίστωσα με έκπληξη ότι, τόσα χρόνια τώρα, δεν έχω αφιερώσει άρθρο στον ερχομό της Άνοιξης ούτε έχουμε λεξιλογήσει για τη λέξη! (Με εξαίρεση ένα άρθρο, σε ανύποπτο χρόνο, για τον πληθυντικό της).

Μια αιτία γι’ αυτό είναι πως η 21 Μαρτίου είναι φορτωμένη μέρα, αφού πέφτει κοντά στις 25 Μαρτίου (που συχνά της αφιερώνουμε άρθρα από νωρίτερα), ενώ ταυτόχρονα είναι και Μέρα της Ποίησης -και κάμποσες φορές το άρθρο της ημέρας ήταν ποιητικό (παράδειγμα). Οπότε, φέτος, έβδομη άνοιξη του ιστολογίου, αποφάσισα να διορθώσω την παράλειψη· και επειδή αύριο είναι μέρα για μεζεδάκια, θα πρωτοτυπήσουμε και θα υποδεχτούμε την άνοιξη σήμερα -μπροστά από την εποχή, θα έλεγε κανείς.

Επίσης σήμερα είναι και η πρώτη μέρα του χρόνου στο περσικό ημερολόγιο, το Nowruz. Ταυτόχρονα βέβαια, και κατ’ εξαίρεση, θα υποδεχτούμε, σήμερα το πρωί, την έκλειψη ηλίου -η έκλειψη όμως κρατάει μόνο δυο ώρες, ενώ η άνοιξη τρεις μήνες (αν και με την αλλαγή του κλίματος…) -οπότε, το σημερινό άρθρο θα είναι ανοιξιάτικο και όχι εκλειπτικό.

Διόρθωση: Με ειδοποίησαν από το Αστεροσκοπείο ότι η εαρινή ισημερία άρχισε σήμερα στις 00.01 (ένα λεπτό μετά τα μεσάνυχτα). Οπότε, το άρθρο είναι εντελώς επίκαιρο! 🙂

Το όνομα της εποχής, άνοιξη, θυμίζει το ρήμα «ανοίγω» -και όχι τυχαία. Η εποχή ονομάστηκε έτσι επειδή τότε καλυτερεύει, «ανοίγει ο καιρός» -μια φράση που τη λέμε και σήμερα. Η λέξη άνοιξις υπήρχε από την αρχαιότητα, αλλά τότε είχε την κυριολεκτική σημασία, του ανοίγματος ή της διάνοιξης, π.χ. η άνοιξις των πυλών, στον Θουκυδίδη, και μάλιστα η κυριολεκτική σημασία διατηρήθηκε ίσαμε τα χρόνια του Ερωτόκριτου, όπως μας δείχνει ο στίχος  Κι ένα κλειδίν εκρέμουντο μ’ ένα χρουσό βαστάγι / εκεί κοντά στην άνοιξη τση πόρτας, στο’να πλάγι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , | 210 Σχόλια »

Ο Αστερίξ και ο μάγος (ή: ο Μάντης) – Λεξιλογική παρουσίαση

Posted by sarant στο 19 Φεβρουαρίου, 2015

coverΕδώ και λίγο καιρό, αρχίσαμε να παρουσιάζουμε στο ιστολόγιο τις περιπέτειες του Αστερίξ.

Όπως έχω πει, με μια δόση υπερβολής βέβαια, οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο, θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Ξεκινήσαμε τον Οκτώβριο με μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά με μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς. Τον Δεκέμβριο είχαμε τη δεύτερη περιπέτεια, την Κατοικία των θεών, και σήμερα έχουμε την τρίτη της σειράς, «Αστερίξ και ο μάγος», που και αυτή είναι μία από τις (δύο) περιπέτειες του Αστερίξ που μετέφρασε ο Κώστας Ταχτσής για τη σειρά των εκδόσεων Ψαρόπουλου, το 1978 -στη συνέχεια ανέλαβε ο Αργύρης Χιόνης. Στη σειρά των εκδόσεων Μαμούθ, που είναι αυτή που κυκλοφορεί, ο τίτλος ήταν διαφορετικός («Ο μάντης») και τη μετάφραση την έκανε η Ιρένε Μαραντέι.

Γενικά, θεωρώ καλύτερες τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Πάντως, όπως θα δείτε πιο κάτω, ούτε από αυτή τη μετάφραση του Ταχτσή λείπουν τα μεταφραστικά λάθη.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Τις περισσότερες τις βρήκα σε παλαιοπωλείο, αλλά θέλω βοήθεια επειδή το σκανάρισμα δεν είναι το φόρτε μου (κάποιος σκανάριζε τόμους κι άγιασε). Το σημερινό τεύχος το έχει σκανάρει η φίλη Μαρία από τη Δράμα, που την ευχαριστώ πολύ. Άλλοι φίλοι έχουν στείλει καναδυό ακόμα τεύχη σκαναρισμένα, κι αν κάποιος αναλάβει να σκανάρει το «Ο Γαλάτης Αστερίξ» για την επόμενη φορά πολύ θα με χαροποιήσει. Αλλά ο εθελοντής να το δηλώσει στα σχόλια, να μην κάνουν πολλοί την αγγαρεία άδικα -ή να μοιραστεί κάπως.

Λοιπόν, την περιπέτεια «Ο Αστερίξ και ο μάγος» σε έκδοση του Ψαρόπουλου την έχω ανεβάσει σε έναν ιστότοπο, απ’ όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ.

Θα λεξιλογήσω λοιπόν για τον Αστερίξ και τον Μάγο, παρόλο που τα περισσότερα από αυτά που θα πω μπορεί κανείς να τα βρει σε πολλούς αστεριξολογικούς ιστότοπους.

Και ξεκινάω από τον τίτλο της περιπέτειας, διότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις δυο ελληνικές εκδόσεις. Ο τίτλος της έκδ. Μαμούθ είναι «Ο Μάντης», που είναι η ακριβής απόδοση του πρωτοτύπου (Le dévin). Επειδή η σειρά του Ψαρόπουλου είχε ξεκινήσει ακριβώς με αυτή την περιπέτεια, κατανοώ πολύ καλά για ποιο λόγο πρόσθεσαν το «Ο Αστερίξ και» στον τίτλο. Ωστοσο,  η απόδοση «μάγος» είναι ανακριβής: ο συγκεκριμένος ήρωας απλώς προβλέπει το μέλλον, δεν κάνει μαγικά, δεν χρησιμοποιεί ξόρκια ή μαγικά φίλτρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 84 Σχόλια »

Η κατοικία των θεών – Λεξιλογική παρουσίαση

Posted by sarant στο 23 Δεκέμβριος, 2014

Πριν από δυο μήνες περίπου είχα ανεβάσει δυο συνεχόμενα άρθρα για τον Αστερίξ, πρώτα μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς.

asterixdieuxΕίχα γράψει τότε, ότι με μια δόση υπερβολής θα μπορούσαμε να πούμε πως οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο, θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Οι δυο μήνες πέρασαν και ήρθε η σειρά για την δεύτερη περιπέτεια που θα παρουσιάσω, την «Κατοικία των θεών». Είναι μία από τις δύο περιπέτειες του Αστερίξ που μετέφρασε ο Κώστας Ταχτσής για τη σειρά των εκδόσεων Ψαρόπουλου, το 1978 -στη συνέχεια ανέλαβε ο Αργύρης Χιόνης. Στη σειρά των εκδόσεων Μαμούθ, που είναι αυτή που κυκλοφορεί, τη μετάφραση την έκανε η Ιρένε Μαραντέι.

Γενικά, θεωρώ καλύτερες τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Πάντως, όπως θα δείτε πιο κάτω, από τη μετάφραση του Ταχτσή δεν λείπουν τα μεταφραστικά λάθη.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Από καλή τύχη (στον ουρανό τον έψαχνα και στη γη τον βρήκα) ένας καλός φίλος, συνομήλικος περίπου, έχει στη βιβλιοθήκη του μερικούς τόμους από τότε, και μου έδωσε και σκανάρισα δυο.

Λοιπόν, την Κατοικία των Θεών σε έκδοση του Ψαρόπουλου τη σκανάρισα και την έχω ανεβάσει εδώ (με τη βοήθεια του Στάζιμπου για την ηλεβιβλιοδεσία) όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ. Κάπως αχνά βγήκαν τα χρώματα, να με συμπαθάτε. (Αν έχετε άλλους Ψαρόπουλους και τους σκανάρετε, θα βοηθήσετε τις επόμενες παρουσιάσεις. Και για να το κάνω πιο συγκεκριμένο, αναζητούνται εθελοντές που θα έχουν και θα σκανάρουν το «Ο Γαλάτης Αστερίξ» σε έκδοση Ψαρόπουλου. Το σκανάρισμα είναι πολύ κοπιαστική δουλειά -κάποιος σκανάριζε τόμους και άγιασε- οπότε ας το μοιραστούμε να μας πέσει πιο αλαφρύ. Βεβαια ο εθελοντής πρέπει να το δηλώσει στα σχόλια, να μην κάνουν πολλοί την αγγαρεία άδικα -ή να μοιραστεί κάπως).

Θα λεξιλογήσω λοιπόν για την Κατοικία των Θεών, παρόλο που αυτά που θα πω μπορεί κανείς να τα βρει σε πολλούς αστεριξολογικούς ιστότοπους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 115 Σχόλια »

Οι ελληνικές φράουλες

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2014

Για να ευλογήσω λίγο τα γένια μου, θυμίζω ότι στις 4 Νοεμβρίου, μέρα Τρίτη, θα παρουσιάσω το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις», στους «Αμμωνίτες», Κέντρο ΓΑΙΑ, Όθωνος 100 Κηφισιά, σε εκδήλωση των Φίλων Μουσείου Γουλανδρή. Και σαν πρόγευση της μελλοντικής εκείνης παρουσίασης, σκέφτομαι σήμερα να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο από το βιβλίο. Βέβαια τα περισσότερα κεφάλαιά του έχουν ήδη παρουσιαστεί από το ιστολόγιο -και ωφελήθηκαν πολύ από αυτή την πρώτη δημοσίευση, αφού μπόρεσα και λάθη να διορθώσω αλλά και τα καλύτερα σχόλια να ενσωματώσω, οπότε στο βιβλίο είναι πολύ βελτιωμένα. Πάντως, έχουν μείνει αδημοσίευτα κάμποσα κεφάλαια και σήμερα θα παρουσιάσω ένα από αυτά, ένα από τα μικρότερα κεφάλαια του βιβλίου, για ένα περιφρονημένο φρούτο. Εδώ προσθέτω μερικά πράγματα, λινκ και άλλα, και κάνω και κάποιες αλλαγές τεχνικού, ας πούμε, χαρακτήρα.

koumaraΜιλώντας για ελληνικές φράουλες δεν εννοούμε βέβαια τις φράουλες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, στα ματωμένα θερμοκήπια της Μανωλάδας. Δεν κυριολεκτεί ο τίτλος, ούτε  ξέρω αν είναι δόκιμος αυτός ο χαρακτηρισμός, πάντως τον χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι που τα μάζευαν από Πεντέλη και Πάρνηθα και τα πουλούσαν στην Αθήνα κάθε φθινόπωρο εκεί γύρω στα 1920, όπως τουλάχιστον διαβάζω σε εφημερίδες της εποχής. Εννοώ τα κούμαρα, που μπορούμε να τα θεωρήσουμε αυτόχθονα καρπό, αφού είναι από πολύ παλιά μαζί μας: σπόροι τους έχουν βρεθεί στη νεολιθική Λέρνα.

Στο άρθρο που αφιέρωσα στη φράουλα, είπαμε ότι οι αρχαίοι τα κούμαρα τα έλεγαν «χαμαικέρασο». Ωστόσο, αυτή ήταν μία μόνο από τις ονομασίες· τα έλεγαν επίσης μιμαίκυλα, ονομασία που έχει επιβιώσει στο διαλεκτικό «μεμαίντζουλα» (στην Κύμη). Αρχαίο είναι και το κόμαρος, ονομασία της κουμαριάς, εξού και το σημερινό όνομα του καρπού.

 

Σήμερα τα κούμαρα είναι καρπός περιφρονημένος, αλλά εξαιτίας της ιστορίας θα τους αφιερώσω ειδικό κεφάλαιο αντί να τα στριμώξω μαζί με τα άλλα φρούτα του δάσους, παρόλο που ποτέ δεν καλλιεργήθηκαν και πάντοτε από το δάσος τον μαζεύαμε. Και οι Άγγλοι επισήμαναν την ομοιότητα με τις φράουλες, γι’ αυτό και τα κούμαρα τα ονομάζουν «tree strawberries», φράουλες του δέντρου, και την κουμαριά strawberry tree, φραουλόδεντρο, όπως άλλωστε και οι Γερμανοί που τη λένε Erdbeerbaum.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 156 Σχόλια »

Αστερίξ, οι πρωταγωνιστές (συνέχεια από χτες)

Posted by sarant στο 10 Οκτώβριος, 2014

Αν και δεν το συνηθίζω να αφιερώνω δυο συνεχόμενα άρθρα στο ίδιο θέμα, θα κάνω μια εξαίρεση. Παρόλο που υπάρχει φόβος να σας κουράσω, αφού και το πιο εκλεκτό έδεσμα το βαριέσαι όταν το γεύεσαι συχνά, θα το διακινδυνεύσω: το σημερινό άρθρο θα αποτελέσει κατά κάποιον τρόπο συνέχεια του χτεσινού, στο οποίο σχολίασα την περιπέτεια «Ο Αστερίξ στους Βρετανούς». Συνέχεια προς τα πίσω, πιο σωστά, πρίκουελ μάλλον παρά σίκουελ, αφού σήμερα θα κάνουμε μια εισαγωγή στις 24 περιπέτειες του Αστερίξ, που έπρεπε ίσως να έχει προηγηθεί -αλλά ποτέ δεν είναι αργά.

Βλέπετε, όπως συνειδητοποίησα ήδη ενώ έγραφα το χτεσινό άρθρο, εκτός από τα γλωσσικά και λεξιλογικά (και μεταφραστικά) της κάθε περιπέτειας, χρειάζεται και μια γενική εισαγωγή, που να αναφέρεται, αν μη τι άλλο, στους πρωταγωνιστές της σειράς, δηλαδή σε εκείνους που εμφανίζονται σε αρκετές περιπέτειες -μερικοί και σε όλες. Αυτή την εισαγωγή θα τη διαβάσετε σήμερα.

Ο Αστερίξ γεννήθηκε, δηλαδή άρχισε να δημοσιεύεται στις 29 Οκτωβρίου 1959, σε συνέχειες, στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Pilote. (Τούτο σημαίνει πως είμαι συνομήλικος με τον Γαλάτη, αφού γεννήθηκα τέσσερις μέρες αργότερα). Η πρώτη περιπέτεια ήταν η «Αστερίξ ο Γαλάτης», στην οποία γνωρίζουμε αρκετούς από τους πρωταγωνιστές -αλλά όχι όλους. Δημιουργοί του Αστερίξ ήταν ο σεναρίστας Ρενέ Γκοσινί (Goscinny, 1926-1977) και ο σκιτσογράφος Αλμπέρ Ουντερζό (Uderzo, 1927-). Οι περιπέτειες λίγο μετά την ολοκλήρωση των συνεχειών έβγαιναν και σε τόμους. Συνολικά το ζευγάρι δημιούργησε μαζί 24 περιπέτειες -τελευταία ήταν ο Αστερίξ και οι Βέλγοι, που την άρχισαν μαζί αλλά ο Γκοσινί πέθανε ενώ είχαν μείνει 8 σελίδες μισοτελειωμένες. Μετά, ο Ουντερζό έβγαλε και αρκετές περιπέτειες μόνος του, που τις θεωρώ υποδεέστερες.

Όπως έγραψα και χτες, στην Ελλάδα ο Αστερίξ πρωτοήρθε γύρω στο 1969, όταν κυκλοφόρησε το περιοδικό Αστερίξ από τις εκδόσεις Σπανός, που είχε την ύλη του γαλλικού Pilote, με γαλλικά κόμικς σε συνέχειες. Το περιοδικό κυκλοφόρησε επί καναδυό χρόνια και παρουσίασε κάπου οχτώ περιπέτειες του Αστερίξ.

Μετά, τα δικαιώματα τα πήρε ο Ψαρόπουλος και άρχισε από το 1978 να δημοσιεύει τις περιπέτειες σε αυτοτελή άλμπουμ, ένα τον μήνα. Δημοσιεύτηκαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες και μερικές από τις μεταγενέστερες. Από το 1989 αν δεν κάνω λάθος ο Αστερίξ άρχισε να εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαμούθ. Κυκλοφόρησαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες καθώς και όλες οι μεταγενέστερες, ενώ επίσης κυκλοφόρησαν αρκετοί τόμοι στα αρχαία ελληνικά, τα ποντιακά, τα κυπριακά και τα κρητικά. Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα βρίσκει κανείς μόνο τις εκδόσεις Μαμούθ, του Ψαρόπουλου μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

romainesΗ δράση του Αστερίξ τοποθετείται στο 50 π.Χ. στην Αρμορικήίκη -εκεί βρίσκεται το (παραθαλάσσιο) ανυπόταχτο χωριό. Η Αρμορική ήταν μια περιοχή της Γαλατίας, χοντρικά ανάμεσα στις εκβολές του Λίγηρα και του Σηκουάνα. Και η χρονολογία βολεύει (η εποχή του Καίσαρα) αλλά και η τοποθεσία -εύκολα ταξίδια διά θαλάσσης.

Το ανυπόταχτο γαλατικό χωριό, όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο, είναι ανώνυμο -αν δεν κάνω κάποιο τραγικό λάθος, πουθενά δεν αναφέρεται το όνομά του. Αντίθετα, επώνυμα είναι τα τέσσερα ρωμαϊκά στρατόπεδα που το περιτριγυρίζουν από την ξηρά. Τα στρατόπεδα είναι τα εξής:

* Aquarium, που είναι η λατινικής προέλευσης γαλλική λέξη που σημαίνει ενυδρείο.

* Babaorum, λογοπαίγνιο με το γλύκισμα baba au rhum (μπαμπάδες με ρούμι).

* Laudanum, λατινικής προέλευσης γαλλικής λέξης, το παυσώδυνο λάβδανο.

* Petibonum, λογοπαίγνιο με τη γαλλική έκφραση petit bonhomme (ανθρωπάκος).

Δηλαδή, δύο στρατόπεδα είναι λατινικές λέξεις και δύο λογοπαίγνια με γαλλικές λέξεις.

Το χωριό είναι ανώνυμο αλλά πολλοί κάτοικοί του κατονομάζονται. Κάποιος που είχε υπομονή, κάθισε και μέτρησε 29 κατονομαζόμενους Γαλάτες κατοίκους του ανυπόταχτου χωριού. Βέβαια, αρκετοί από αυτούς είναι κομπάρσοι που εμφανίζονται σε μία μόνο περιπέτεια. Εδώ θα ασχοληθούμε με τους πρωταγωνιστές, αυτούς που συμμετέχουν σε όλες τις περιπέτειες ή σε πολλές από αυτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 156 Σχόλια »