Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συγκριτικά γλωσσικά’ Category

Πανστρατιά, εκστρατεία και άλλες λέξεις με συνεχόμενα σύμφωνα

Posted by sarant στο 21 Ιουλίου, 2016

Διάβαζα τις προάλλες κάποιο σύγγραμμα που είχε τη συντομογραφία «πρβλ.» που θα πει «παράβαλε», με την έννοια της προστακτικής του παραβάλλω κι όχι του αορίστου του παραβάζω (όπως θα ήταν το «παράβαλε η μάνα σου αλάτι στο φαγητό και δεν τρώγεται»), και πρόσεξα τα τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα.

Αναρωτήθηκα λοιπόν, πόσες λέξεις έχουμε στα ελληνικά με τέσσερα ή περισσότερα συνεχόμενα σύμφωνα. Βέβαια, οι συντομογραφίες δεν είναι λέξεις κανονικές και δεν έχουμε την απαίτηση να προφέρονται, οπότε στην αναζήτησή μας θα κοιτάξουμε πρώτα τις κανονικές λέξεις και ύστερα θα στραφούμε σε συντομογραφίες και αρκτικόλεξα.

Επίσης, και να το πούμε και από την αρχή, πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα σε σύμφωνα-γράμματα και σε σύμφωνα-φθόγγους. Για παράδειγμα, στη λέξη «ευχή» έχουμε ένα σύμφωνο-γράμμα αλλά δύο φθόγγους (φ,χ) ενώ στη λέξη «μπήκε» έχουμε δύο φθόγγους αλλά τρία γράμματα. Για ευκολία, θα αναφέρομαι σε σύμφωνα εννοώντας γράμματα, αλλά όπου υπάρχει διαφορά θα το επισημαίνω.

Λέξεις με τρία συνεχόμενα σύμφωνα είναι πάρα πολλές στα ελληνικά, αν και τα επιτρεπτά συμφωνικά συμπλέγματα δεν είναι πάρα πολλά.

Αντίθετα, οι νεοελληνικές λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα είναι μετρημένες στα δάχτυλα. Σχεδόν πάντοτε, είναι λέξεις σύνθετες, με πρώτο συνθετικό μια πρόθεση ή ένα πρόθημα και δεύτερο συνθετικό μια λέξη που αρχίζει από τρία σύμφωνα.

Μια πρώτη λέξη που έρχεται στο μυαλό, η συχνότερη απ’ όλες με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα, είναι η εκστρατεία. Θα ήταν βαρετό να εξετάσουμε και τις λέξεις της ίδιας οικογένειας (εκστρατεύω, εκστρατευτικός κτλ.) οπότε θα αγνοήσουμε τις… παραφυάδες αυτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γλωσσικά ευτράπελα, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , | 216 Σχόλια »

Η πρώτη μέρα της άνοιξης

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2016

Συμβατικά, σήμερα, 21 Μαρτίου, είναι η πρώτη μέρα της άνοιξης. Αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε την εαρινή ισημερία, η διάρκεια της ημέρας γίνεται ίση με τη διάρκεια της νύχτας, και από δω και μπρος οι μέρες μεγαλώνουν μέχρι να φτάσουν στο μέγιστό τους με το θερινό ηλιοστάσιο -αν και από την ερχόμενη Κυριακή θα μπούμε και στη θερινήν ώρα κι έτσι η διάρκεια της ημέρας που βιώνουμε όσοι δεν ξυπνάμε νωρίς θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο, απότομα και για κάποιους αφύσικα.

Αστρονομικά, στην ισημερία το επίπεδο του ισημερινού της Γης περνάει από το κέντρο του Ηλίου. Βέβαια, η ισημερία είναι εαρινή για το βόρειο ημισφαίριο -εκεί κάτω έχουν αντίστροφα τις εποχές. Να πούμε επίσης ότι στα αγγλικά, στα γερμανικά και στις ρωμανικές γλώσσες δεν μιλάνε για ισημερία, αλλά, θα λέγαμε, για «ισονυκτία», αφού ο αντίστοιχος όρος (equinox κτλ.) παραπέμπει στη νύχτα.

Όμως, ξεκίνησα με τη λέξη «συμβατικά». Πράγματι, όσοι είναι της γενιάς μου μάθαμε στο σχολείο πως η εαρινή ισημερία πέφτει στις 21 Μαρτίου και αυτό ίσχυε τον εικοστόν αιώνα. Ωστόσο, στον αιώνα μας τις περισσότερες φορές ως τώρα η ισημερία έπεσε στις 20 Μαρτίου, αν και πέρυσι, έστω και στο τσακ, έπεσε στις 21 (διότι ήταν στις 00.45 της 21.3.2015). Φέτος, η ισημερία ήταν χτες στις 06.30, άρα η πρώτη μέρα της άνοιξης ήταν χτες. Μάλιστα, καλό είναι να ξεχάσουμε την ημερομηνία της 21ης Μαρτίου σε σχέση με την ισημερία, διότι από δω και μπρος, αν πρόσεξα καλά, η εαρινή ισημερία στην Ελλάδα δεν θα πέσει ποτέ πια στις 21 του μήνα. Σιγά-σιγά, αν και όχι γραμμικά, θα έρχεται όλο και νωρίτερα, και το 2052, εδώ θα είμαστε, θα είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε εαρινή ισημερία στις 19 Μαρτίου. Γενικότερα, στο δεύτερο μισό του αιώνα μας θα έχουμε πάνω από δεκαπέντε φορές την ισημερία στις 19 Μαρτίου, όπως βλέπετε εδώ. Σας το λέω από τώρα, να μην κανονίσετε κανένα χάπενινγκ για τις 20 ή τις 21 και πέσετε έξω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Ετυμολογικά, Ημερολογιακά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 244 Σχόλια »

Οία ηώ και άλλες φράσεις χωρίς σύμφωνα

Posted by sarant στο 4 Νοεμβρίου, 2015

Ένα σύντομο για σήμερα, και μάλλον ευτράπελο.

Ένας φίλος στο Φέισμπουκ με παρακάλεσε να σχολιάσω ένα άρθρο που κυκλοφορεί με διάφορες παραλλαγές στο Διαδίκτυο (ας πούμε εδώ, ή εδώ), στο οποίο παρατίθεται η φράση:

οία ηώ ω υιέ αεί ει

που έχει μόνο φωνήεντα. Η φράση υποτίθεται ότι σημαίνει «Όπως η αυγή, γιε μου να είσαι πάντα» και το γεγονός ότι μπορεί να γραφτεί φράση έξι λέξεων μόνο με φωνήεντα υποτίθεται ότι αποδεικνύει την ανωτερότητα της ελληνικής γλώσσας. Όπως γράφει κάποιος χαρούμενος σε μια αναδημοσίευση της φράσης:

Ούτε ένα σύμφωνο, σε μια πλήρη φράση! Σε ποια άλλη γλώσσα θα μπορούσε να συμβεί αυτό; Κατηγορηματικά, σε καμιά!

Έχει βέβαια κάποιο γούστο να κατασκευάζεις φράσεις μόνο με φωνήεντα ή με άλλους περιορισμούς -το ίδιο γούστο που έχει το να λύνεις σταυρόλεξα. Κατά τα άλλα όμως, δεν καταλαβαίνω γιατί είναι ενδεικτικό της ομορφιάς ή της αξίας της γλώσσας αυτό το πανδαιμόνιο χασμωδίας, το ίου-ίου που ακούγεται σαν να κλαίνε τον διάολο τα παιδιά του.

Αλλά περί ορέξεως, ουδείς λόγος. Το κακό ομως είναι ότι οι δυο ισχυρισμοί που διατυπώνονται πιο πάνω (τα ελληνικά μπορούν να φτιάξουν φράση χωρίς σύμφωνα· και, μόνο στα ελληνικά μπορεί να γίνει αυτό) παρά την κατηγορηματική διαβεβαίωση που δίνεται, είναι, και οι δυο, ανακριβείς.

Ας αρχίσουμε από τον πρώτο. Μας λένε ότι είναι πλήρης φράση, αλλά στην πραγματικότητα είναι πειραγμένη για να μην έχει σύμφωνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα, Μύθοι, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 217 Σχόλια »

Λεξιλογώντας για τον Αστερίξ στην Κορσική

Posted by sarant στο 13 Οκτωβρίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι το έκτο της «λεξιλογικής» παρουσίασης που κάνω στις περιπέτειες του Αστερίξ.

corse-coverΌπως έχω πει, με μια δόση υπερβολής βέβαια, οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο (και εφόσον δεν κάνω παρασπονδίες, όπως τον Αύγουστο), θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Ξεκινήσαμε πέρσι τέτοιον καιρό, τον Οκτώβριο του 2014, με μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά με μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς. Τον Δεκέμβριο είχαμε τη δεύτερη περιπέτεια, την Κατοικία των θεών, τον Φλεβάρη είδαμε τον Μάγο (ή Μάντη) ενώ στα τέλη Απριλίου παρουσίασα τον «Αστερίξ στη χώρα των Ελβετών». Τέλη Ιουνίου παρουσιάστηκε Ο αγώνας των αρχηγών, η πέμπτη περιπέτεια της σειράς, αλλά στα τέλη Αυγούστου δεν είχαμε περιπέτεια για τεχνικούς λόγους. Οπότε, ο κύκλος ξαναπιάνει με τη σημερινή, έκτη δημοσίευση.

Θυμίζω ότι οι περιπέτειες του Αστερίξ κυκλοφόρησαν στα ελληνικά πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τις εκδόσεις Ψαρόπουλου (σε μετάφραση αρχικά του Κώστα Ταχτσή και μετά του Αργύρη Χιόνη) ενώ αργότερα κυκλοφόρησαν σε νέα μετάφραση (της Ειρήνης Μαραντέι) από τις εκδόσεις Μαμούθ, που είναι και η έκδοση που (νομίζω πως) βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο εμπόριο.

Εγώ έχω γαλουχηθεί με τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, και ομολογώ πως τις βρίσκω καλύτερες, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Ένα σταθερό χαρακτηριστικό των παρουσιάσεων που κάνω εδώ είναι η σύγκριση των δύο ελληνικών μεταφράσεων, Ψαρόπουλου και Μαμούθ. Η κυρία Ιρένε Μαραντέι, που έχει κάνει τις μεταφράσεις της σειράς Μαμούθ, μάς έκανε την τιμή να σχολιάσει εδώ.

Όπως λέει και ο τίτλος, «Ο Αστερίξ στην Κορσική» είναι μια από τις ταξιδιωτικές περιπέτειες, δηλαδή οι δυο ήρωες ταξιδεύουν σε μια κοντινή ή μακρινή χώρα και το γέλιο σε μεγάλο ποσοστό βγαίνει από ευρήματα που έχουν να κάνουν με τις ιδιομορφίες του άλλου λαού. Εδωπέρα υπάρχει μια κόντρα-ιδιομορφία, ότι το ταξίδι γίνεται στην Κορσική, που ανήκει στη Γαλλία, αλλά που έχει μακρά ιστορία εθνικιστικών (κατά τη γαλλική ορολογία) κινημάτων. Πάντως, είναι από τις πιο πλούσιες σε χιούμορ και πρόσωπα περιπέτειες του Αστερίξ -υποθέτω πως αν κάναμε δημοψήφισμα, αρκετοί θα την κατέτασσαν στην πρώτη τριάδα.

corse-mapΟ συγκεκριμένος τόμος έχει και άλλες δυο ιδιομορφίες. Η πρώτη είναι ότι στη δεύτερη σελίδα, αντί για τον καθιερωμένο χάρτη του γαλατικού χωριού που είναι περικυκλωμένο από τα τέσσερα ρωμαϊκά στρατόπεδα, βρίσκουμε χάρτη της Κορσικής, με δεκάδες ρωμαϊκά στρατόπεδα στην παραλία (πιο μέσα δεν τολμάνε να προχωρήσουν οι Ρωμαίοι, λέει ο Κορσικανός αρχηγός).

Φυσικά τα ονόματα των στρατοπέδων είναι λογοπαίγνια, είτε με λατινικές λέξεις που έχουν περάσει στη γαλλική γλώσσα (ultimatum, auditorium, maximum) είτε με γαλλικές λατινοφανείς (tartopum αντί για tarte aux pommes, μηλόπιτα).

Η δεύτερη ιδιομορφία είναι ότι στην τρίτη σελίδα υπάρχει πρόλογος του Γκοσινί και του Ουντερζό, όπου λένε πολλά καλά λόγια για τους Κορσικανούς και την Κορσική. «Και γιατί τα λέμε όλα αυτά;» καταλήγουν με ρητορική ερώτηση. «Επειδή», συνεχίζουν, «οι Κορσικανοί εκτός από ατομιστές, φιλόξενοι, τίμιοι, πιστοί φίλοι, θαρραλέοι και δεμένοι με την πατρίδα τους, είναι και κάτι ακόμα: Είναι ευερέθιστοι». Παναπεί, για να μην ενοχληθούν οι Κορσικανοί από τη σάτιρα του Γκοσινί στα στερεότυπα σχετικά με τον εθνικό τους χαρακτήρα (όσο νερό κι αν σηκώνει αυτός ο όρος – παραδείγματα θα δούμε πιο κάτω). Τέτοια προειδοποίηση σε πρόλογο μόνο άλλη μια φορά είχαν κρίνει σκόπιμο να βάλουν οι Γκοσινί και Ουντερζό: στην περιπέτεια με τους Βρετανούς, αλλά και πάλι μόνο στην αγγλική έκδοση.

Να σταθούμε εδωπέρα στη λέξη «ευερέθιστοι», όπως αποδίδει ο Χιόνης τον γαλλικό όρο susceptibles. Η Μαραντέι, στο Μαμούθ, προτιμάει την απόδοση «ευέξαπτοι». Ο άγγλος μεταφραστής, touchy. Βέβαια, αν δεν κάνω λάθος, ο susceptible είναι ευερέθιστος αλλά με κάτι που λες γι’ αυτόν, δηλαδή παραξηγιάρης ή ίσως μυγιάγγιχτος. Κι επειδή η περιπέτεια αυτή έχει και μια τρίτη ιδιομορφία, δηλαδή είναι μια από τις λίγες αστεριξοπεριπέτειες που έχουν μεταφραστεί σε ελληνική διάλεκτο, και συγκεκριμένα στα κρητικά από τον Μιχάλη Πατεράκη, με τίτλο Ο Αστερικάκης στην Κορσική, να πούμε ότι η κρητική λέξη είναι «ρεφουλιάρηδες».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κρήτη, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 206 Σχόλια »

Ανοιξιάτικο

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2015

Πότε έρχεται η άνοιξη; Για άλλους αύριο, για άλλους ήρθε κιόλας την πρώτη του μήνα, για κάποιους άλλους πάει ανάλογα με τη διάθεσή τους: το βέβαιο είναι πως αύριο έχουμε εαρινή ισημερία, 21 Μαρτίου, και κοιτάζοντας τα περιεχόμενα του ιστολογίου διαπίστωσα με έκπληξη ότι, τόσα χρόνια τώρα, δεν έχω αφιερώσει άρθρο στον ερχομό της Άνοιξης ούτε έχουμε λεξιλογήσει για τη λέξη! (Με εξαίρεση ένα άρθρο, σε ανύποπτο χρόνο, για τον πληθυντικό της).

Μια αιτία γι’ αυτό είναι πως η 21 Μαρτίου είναι φορτωμένη μέρα, αφού πέφτει κοντά στις 25 Μαρτίου (που συχνά της αφιερώνουμε άρθρα από νωρίτερα), ενώ ταυτόχρονα είναι και Μέρα της Ποίησης -και κάμποσες φορές το άρθρο της ημέρας ήταν ποιητικό (παράδειγμα). Οπότε, φέτος, έβδομη άνοιξη του ιστολογίου, αποφάσισα να διορθώσω την παράλειψη· και επειδή αύριο είναι μέρα για μεζεδάκια, θα πρωτοτυπήσουμε και θα υποδεχτούμε την άνοιξη σήμερα -μπροστά από την εποχή, θα έλεγε κανείς.

Επίσης σήμερα είναι και η πρώτη μέρα του χρόνου στο περσικό ημερολόγιο, το Nowruz. Ταυτόχρονα βέβαια, και κατ’ εξαίρεση, θα υποδεχτούμε, σήμερα το πρωί, την έκλειψη ηλίου -η έκλειψη όμως κρατάει μόνο δυο ώρες, ενώ η άνοιξη τρεις μήνες (αν και με την αλλαγή του κλίματος…) -οπότε, το σημερινό άρθρο θα είναι ανοιξιάτικο και όχι εκλειπτικό.

Διόρθωση: Με ειδοποίησαν από το Αστεροσκοπείο ότι η εαρινή ισημερία άρχισε σήμερα στις 00.01 (ένα λεπτό μετά τα μεσάνυχτα). Οπότε, το άρθρο είναι εντελώς επίκαιρο! 🙂

Το όνομα της εποχής, άνοιξη, θυμίζει το ρήμα «ανοίγω» -και όχι τυχαία. Η εποχή ονομάστηκε έτσι επειδή τότε καλυτερεύει, «ανοίγει ο καιρός» -μια φράση που τη λέμε και σήμερα. Η λέξη άνοιξις υπήρχε από την αρχαιότητα, αλλά τότε είχε την κυριολεκτική σημασία, του ανοίγματος ή της διάνοιξης, π.χ. η άνοιξις των πυλών, στον Θουκυδίδη, και μάλιστα η κυριολεκτική σημασία διατηρήθηκε ίσαμε τα χρόνια του Ερωτόκριτου, όπως μας δείχνει ο στίχος  Κι ένα κλειδίν εκρέμουντο μ’ ένα χρουσό βαστάγι / εκεί κοντά στην άνοιξη τση πόρτας, στο’να πλάγι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , | 210 Σχόλια »

Ο Αστερίξ και ο μάγος (ή: ο Μάντης) – Λεξιλογική παρουσίαση

Posted by sarant στο 19 Φεβρουαρίου, 2015

coverΕδώ και λίγο καιρό, αρχίσαμε να παρουσιάζουμε στο ιστολόγιο τις περιπέτειες του Αστερίξ.

Όπως έχω πει, με μια δόση υπερβολής βέβαια, οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο, θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Ξεκινήσαμε τον Οκτώβριο με μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά με μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς. Τον Δεκέμβριο είχαμε τη δεύτερη περιπέτεια, την Κατοικία των θεών, και σήμερα έχουμε την τρίτη της σειράς, «Αστερίξ και ο μάγος», που και αυτή είναι μία από τις (δύο) περιπέτειες του Αστερίξ που μετέφρασε ο Κώστας Ταχτσής για τη σειρά των εκδόσεων Ψαρόπουλου, το 1978 -στη συνέχεια ανέλαβε ο Αργύρης Χιόνης. Στη σειρά των εκδόσεων Μαμούθ, που είναι αυτή που κυκλοφορεί, ο τίτλος ήταν διαφορετικός («Ο μάντης») και τη μετάφραση την έκανε η Ιρένε Μαραντέι.

Γενικά, θεωρώ καλύτερες τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Πάντως, όπως θα δείτε πιο κάτω, ούτε από αυτή τη μετάφραση του Ταχτσή λείπουν τα μεταφραστικά λάθη.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Τις περισσότερες τις βρήκα σε παλαιοπωλείο, αλλά θέλω βοήθεια επειδή το σκανάρισμα δεν είναι το φόρτε μου (κάποιος σκανάριζε τόμους κι άγιασε). Το σημερινό τεύχος το έχει σκανάρει η φίλη Μαρία από τη Δράμα, που την ευχαριστώ πολύ. Άλλοι φίλοι έχουν στείλει καναδυό ακόμα τεύχη σκαναρισμένα, κι αν κάποιος αναλάβει να σκανάρει το «Ο Γαλάτης Αστερίξ» για την επόμενη φορά πολύ θα με χαροποιήσει. Αλλά ο εθελοντής να το δηλώσει στα σχόλια, να μην κάνουν πολλοί την αγγαρεία άδικα -ή να μοιραστεί κάπως.

Λοιπόν, την περιπέτεια «Ο Αστερίξ και ο μάγος» σε έκδοση του Ψαρόπουλου την έχω ανεβάσει σε έναν ιστότοπο, απ’ όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ.

Θα λεξιλογήσω λοιπόν για τον Αστερίξ και τον Μάγο, παρόλο που τα περισσότερα από αυτά που θα πω μπορεί κανείς να τα βρει σε πολλούς αστεριξολογικούς ιστότοπους.

Και ξεκινάω από τον τίτλο της περιπέτειας, διότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις δυο ελληνικές εκδόσεις. Ο τίτλος της έκδ. Μαμούθ είναι «Ο Μάντης», που είναι η ακριβής απόδοση του πρωτοτύπου (Le dévin). Επειδή η σειρά του Ψαρόπουλου είχε ξεκινήσει ακριβώς με αυτή την περιπέτεια, κατανοώ πολύ καλά για ποιο λόγο πρόσθεσαν το «Ο Αστερίξ και» στον τίτλο. Ωστοσο,  η απόδοση «μάγος» είναι ανακριβής: ο συγκεκριμένος ήρωας απλώς προβλέπει το μέλλον, δεν κάνει μαγικά, δεν χρησιμοποιεί ξόρκια ή μαγικά φίλτρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 84 Σχόλια »

Η κατοικία των θεών – Λεξιλογική παρουσίαση

Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2014

Πριν από δυο μήνες περίπου είχα ανεβάσει δυο συνεχόμενα άρθρα για τον Αστερίξ, πρώτα μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς.

asterixdieuxΕίχα γράψει τότε, ότι με μια δόση υπερβολής θα μπορούσαμε να πούμε πως οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο, θα μας πάρει τέσσερα χρόνια.

Οι δυο μήνες πέρασαν και ήρθε η σειρά για την δεύτερη περιπέτεια που θα παρουσιάσω, την «Κατοικία των θεών». Είναι μία από τις δύο περιπέτειες του Αστερίξ που μετέφρασε ο Κώστας Ταχτσής για τη σειρά των εκδόσεων Ψαρόπουλου, το 1978 -στη συνέχεια ανέλαβε ο Αργύρης Χιόνης. Στη σειρά των εκδόσεων Μαμούθ, που είναι αυτή που κυκλοφορεί, τη μετάφραση την έκανε η Ιρένε Μαραντέι.

Γενικά, θεωρώ καλύτερες τις μεταφράσεις του Ψαρόπουλου, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι τις έχω συνηθίσει. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου. Πάντως, όπως θα δείτε πιο κάτω, από τη μετάφραση του Ταχτσή δεν λείπουν τα μεταφραστικά λάθη.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Από καλή τύχη (στον ουρανό τον έψαχνα και στη γη τον βρήκα) ένας καλός φίλος, συνομήλικος περίπου, έχει στη βιβλιοθήκη του μερικούς τόμους από τότε, και μου έδωσε και σκανάρισα δυο.

Λοιπόν, την Κατοικία των Θεών σε έκδοση του Ψαρόπουλου τη σκανάρισα και την έχω ανεβάσει εδώ (με τη βοήθεια του Στάζιμπου για την ηλεβιβλιοδεσία) όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ. Κάπως αχνά βγήκαν τα χρώματα, να με συμπαθάτε. (Αν έχετε άλλους Ψαρόπουλους και τους σκανάρετε, θα βοηθήσετε τις επόμενες παρουσιάσεις. Και για να το κάνω πιο συγκεκριμένο, αναζητούνται εθελοντές που θα έχουν και θα σκανάρουν το «Ο Γαλάτης Αστερίξ» σε έκδοση Ψαρόπουλου. Το σκανάρισμα είναι πολύ κοπιαστική δουλειά -κάποιος σκανάριζε τόμους και άγιασε- οπότε ας το μοιραστούμε να μας πέσει πιο αλαφρύ. Βεβαια ο εθελοντής πρέπει να το δηλώσει στα σχόλια, να μην κάνουν πολλοί την αγγαρεία άδικα -ή να μοιραστεί κάπως).

Θα λεξιλογήσω λοιπόν για την Κατοικία των Θεών, παρόλο που αυτά που θα πω μπορεί κανείς να τα βρει σε πολλούς αστεριξολογικούς ιστότοπους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 115 Σχόλια »

Οι ελληνικές φράουλες

Posted by sarant στο 14 Οκτωβρίου, 2014

Για να ευλογήσω λίγο τα γένια μου, θυμίζω ότι στις 4 Νοεμβρίου, μέρα Τρίτη, θα παρουσιάσω το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις», στους «Αμμωνίτες», Κέντρο ΓΑΙΑ, Όθωνος 100 Κηφισιά, σε εκδήλωση των Φίλων Μουσείου Γουλανδρή. Και σαν πρόγευση της μελλοντικής εκείνης παρουσίασης, σκέφτομαι σήμερα να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο από το βιβλίο. Βέβαια τα περισσότερα κεφάλαιά του έχουν ήδη παρουσιαστεί από το ιστολόγιο -και ωφελήθηκαν πολύ από αυτή την πρώτη δημοσίευση, αφού μπόρεσα και λάθη να διορθώσω αλλά και τα καλύτερα σχόλια να ενσωματώσω, οπότε στο βιβλίο είναι πολύ βελτιωμένα. Πάντως, έχουν μείνει αδημοσίευτα κάμποσα κεφάλαια και σήμερα θα παρουσιάσω ένα από αυτά, ένα από τα μικρότερα κεφάλαια του βιβλίου, για ένα περιφρονημένο φρούτο. Εδώ προσθέτω μερικά πράγματα, λινκ και άλλα, και κάνω και κάποιες αλλαγές τεχνικού, ας πούμε, χαρακτήρα.

koumaraΜιλώντας για ελληνικές φράουλες δεν εννοούμε βέβαια τις φράουλες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, στα ματωμένα θερμοκήπια της Μανωλάδας. Δεν κυριολεκτεί ο τίτλος, ούτε  ξέρω αν είναι δόκιμος αυτός ο χαρακτηρισμός, πάντως τον χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι που τα μάζευαν από Πεντέλη και Πάρνηθα και τα πουλούσαν στην Αθήνα κάθε φθινόπωρο εκεί γύρω στα 1920, όπως τουλάχιστον διαβάζω σε εφημερίδες της εποχής. Εννοώ τα κούμαρα, που μπορούμε να τα θεωρήσουμε αυτόχθονα καρπό, αφού είναι από πολύ παλιά μαζί μας: σπόροι τους έχουν βρεθεί στη νεολιθική Λέρνα.

Στο άρθρο που αφιέρωσα στη φράουλα, είπαμε ότι οι αρχαίοι τα κούμαρα τα έλεγαν «χαμαικέρασο». Ωστόσο, αυτή ήταν μία μόνο από τις ονομασίες· τα έλεγαν επίσης μιμαίκυλα, ονομασία που έχει επιβιώσει στο διαλεκτικό «μεμαίντζουλα» (στην Κύμη). Αρχαίο είναι και το κόμαρος, ονομασία της κουμαριάς, εξού και το σημερινό όνομα του καρπού.

 

Σήμερα τα κούμαρα είναι καρπός περιφρονημένος, αλλά εξαιτίας της ιστορίας θα τους αφιερώσω ειδικό κεφάλαιο αντί να τα στριμώξω μαζί με τα άλλα φρούτα του δάσους, παρόλο που ποτέ δεν καλλιεργήθηκαν και πάντοτε από το δάσος τον μαζεύαμε. Και οι Άγγλοι επισήμαναν την ομοιότητα με τις φράουλες, γι’ αυτό και τα κούμαρα τα ονομάζουν «tree strawberries», φράουλες του δέντρου, και την κουμαριά strawberry tree, φραουλόδεντρο, όπως άλλωστε και οι Γερμανοί που τη λένε Erdbeerbaum.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 156 Σχόλια »

Αστερίξ, οι πρωταγωνιστές (συνέχεια από χτες)

Posted by sarant στο 10 Οκτωβρίου, 2014

Αν και δεν το συνηθίζω να αφιερώνω δυο συνεχόμενα άρθρα στο ίδιο θέμα, θα κάνω μια εξαίρεση. Παρόλο που υπάρχει φόβος να σας κουράσω, αφού και το πιο εκλεκτό έδεσμα το βαριέσαι όταν το γεύεσαι συχνά, θα το διακινδυνεύσω: το σημερινό άρθρο θα αποτελέσει κατά κάποιον τρόπο συνέχεια του χτεσινού, στο οποίο σχολίασα την περιπέτεια «Ο Αστερίξ στους Βρετανούς». Συνέχεια προς τα πίσω, πιο σωστά, πρίκουελ μάλλον παρά σίκουελ, αφού σήμερα θα κάνουμε μια εισαγωγή στις 24 περιπέτειες του Αστερίξ, που έπρεπε ίσως να έχει προηγηθεί -αλλά ποτέ δεν είναι αργά.

Βλέπετε, όπως συνειδητοποίησα ήδη ενώ έγραφα το χτεσινό άρθρο, εκτός από τα γλωσσικά και λεξιλογικά (και μεταφραστικά) της κάθε περιπέτειας, χρειάζεται και μια γενική εισαγωγή, που να αναφέρεται, αν μη τι άλλο, στους πρωταγωνιστές της σειράς, δηλαδή σε εκείνους που εμφανίζονται σε αρκετές περιπέτειες -μερικοί και σε όλες. Αυτή την εισαγωγή θα τη διαβάσετε σήμερα.

Ο Αστερίξ γεννήθηκε, δηλαδή άρχισε να δημοσιεύεται στις 29 Οκτωβρίου 1959, σε συνέχειες, στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Pilote. (Τούτο σημαίνει πως είμαι συνομήλικος με τον Γαλάτη, αφού γεννήθηκα τέσσερις μέρες αργότερα). Η πρώτη περιπέτεια ήταν η «Αστερίξ ο Γαλάτης», στην οποία γνωρίζουμε αρκετούς από τους πρωταγωνιστές -αλλά όχι όλους. Δημιουργοί του Αστερίξ ήταν ο σεναρίστας Ρενέ Γκοσινί (Goscinny, 1926-1977) και ο σκιτσογράφος Αλμπέρ Ουντερζό (Uderzo, 1927-). Οι περιπέτειες λίγο μετά την ολοκλήρωση των συνεχειών έβγαιναν και σε τόμους. Συνολικά το ζευγάρι δημιούργησε μαζί 24 περιπέτειες -τελευταία ήταν ο Αστερίξ και οι Βέλγοι, που την άρχισαν μαζί αλλά ο Γκοσινί πέθανε ενώ είχαν μείνει 8 σελίδες μισοτελειωμένες. Μετά, ο Ουντερζό έβγαλε και αρκετές περιπέτειες μόνος του, που τις θεωρώ υποδεέστερες.

Όπως έγραψα και χτες, στην Ελλάδα ο Αστερίξ πρωτοήρθε γύρω στο 1969, όταν κυκλοφόρησε το περιοδικό Αστερίξ από τις εκδόσεις Σπανός, που είχε την ύλη του γαλλικού Pilote, με γαλλικά κόμικς σε συνέχειες. Το περιοδικό κυκλοφόρησε επί καναδυό χρόνια και παρουσίασε κάπου οχτώ περιπέτειες του Αστερίξ.

Μετά, τα δικαιώματα τα πήρε ο Ψαρόπουλος και άρχισε από το 1978 να δημοσιεύει τις περιπέτειες σε αυτοτελή άλμπουμ, ένα τον μήνα. Δημοσιεύτηκαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες και μερικές από τις μεταγενέστερες. Από το 1989 αν δεν κάνω λάθος ο Αστερίξ άρχισε να εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαμούθ. Κυκλοφόρησαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες καθώς και όλες οι μεταγενέστερες, ενώ επίσης κυκλοφόρησαν αρκετοί τόμοι στα αρχαία ελληνικά, τα ποντιακά, τα κυπριακά και τα κρητικά. Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα βρίσκει κανείς μόνο τις εκδόσεις Μαμούθ, του Ψαρόπουλου μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

romainesΗ δράση του Αστερίξ τοποθετείται στο 50 π.Χ. στην Αρμορικήίκη -εκεί βρίσκεται το (παραθαλάσσιο) ανυπόταχτο χωριό. Η Αρμορική ήταν μια περιοχή της Γαλατίας, χοντρικά ανάμεσα στις εκβολές του Λίγηρα και του Σηκουάνα. Και η χρονολογία βολεύει (η εποχή του Καίσαρα) αλλά και η τοποθεσία -εύκολα ταξίδια διά θαλάσσης.

Το ανυπόταχτο γαλατικό χωριό, όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο, είναι ανώνυμο -αν δεν κάνω κάποιο τραγικό λάθος, πουθενά δεν αναφέρεται το όνομά του. Αντίθετα, επώνυμα είναι τα τέσσερα ρωμαϊκά στρατόπεδα που το περιτριγυρίζουν από την ξηρά. Τα στρατόπεδα είναι τα εξής:

* Aquarium, που είναι η λατινικής προέλευσης γαλλική λέξη που σημαίνει ενυδρείο.

* Babaorum, λογοπαίγνιο με το γλύκισμα baba au rhum (μπαμπάδες με ρούμι).

* Laudanum, λατινικής προέλευσης γαλλικής λέξης, το παυσώδυνο λάβδανο.

* Petibonum, λογοπαίγνιο με τη γαλλική έκφραση petit bonhomme (ανθρωπάκος).

Δηλαδή, δύο στρατόπεδα είναι λατινικές λέξεις και δύο λογοπαίγνια με γαλλικές λέξεις.

Το χωριό είναι ανώνυμο αλλά πολλοί κάτοικοί του κατονομάζονται. Κάποιος που είχε υπομονή, κάθισε και μέτρησε 29 κατονομαζόμενους Γαλάτες κατοίκους του ανυπόταχτου χωριού. Βέβαια, αρκετοί από αυτούς είναι κομπάρσοι που εμφανίζονται σε μία μόνο περιπέτεια. Εδώ θα ασχοληθούμε με τους πρωταγωνιστές, αυτούς που συμμετέχουν σε όλες τις περιπέτειες ή σε πολλές από αυτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 158 Σχόλια »

Είδατε το σκύλο μου μικρό; (Λεξιλογικά του Αστερίξ στους Βρετανούς)

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2014

Με μια δόση υπερβολής θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι 24 τόμοι του Αστερίξ, του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό, είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόφωνα.

Βέβαια, στην Ελλάδα ο Αστερίξ είχε έρθει και νωρίτερα, γύρω στο 1969, όταν κυκλοφόρησε το περιοδικό Αστερίξ από τις εκδόσεις Σπανός, που είχε την ύλη του γαλλικού Pilote, με γαλλικά κόμικς σε συνέχειες: Αστερίξ, Ιζνογκούντ, Κοκκινογένης, Τανγκύ και Λαβερντύρ, κάποιο καουμπόικο, Αχιλλέας Ταλόν και άλλα που δεν θυμάμαι. Το περιοδικό το αγόραζα ανελλιπώς αλλά δεν έχω κρατήσει κανένα τεύχος του. Κυκλοφόρησε επί καναδυό χρόνια και παρουσίασε κάπου οχτώ περιπέτειες του Αστερίξ.

Μετά, τα δικαιώματα τα πήρε ο Ψαρόπουλος και άρχισε από το 1978 να δημοσιεύει τις περιπέτειες σε αυτοτελή άλμπουμ, ένα τον μήνα. Αυτό κράτησε δυο χρόνια, ώσπου να εκδοθούν και οι 24 τόμοι. (Τόσους είχαν προλάβει να φτιάξουν ο Γκοσινί και ο Ουντερζό μέχρι τον πρόωρο θάνατο του πρώτου. Αργότερα, ο Ουντερζό κυκλοφόρησε καμιά δεκαριά τόμους σε δικό του κείμενο και σκίτσα, αλλά κατά γενική ομολογία ή έστω κατά τη γνώμη μου αυτοί οι μεταγενέστεροι τόμοι υστερούν κατά πολύ. Φέτος κυκλοφόρησε και ο Αστερίξ στους Πίκτους, η πρώτη περιπέτεια στην οποία δεν συμμετέχει κανείς από τους αρχικούς δημιουργούς). Τους αγόρασα όλους στην εποχή τους, αλλά αμφιβάλλω αν έχω κρατήσει κανένα τεύχος.

Από το 1989 αν δεν κάνω λάθος ο Αστερίξ άρχισε να εκδίδεται από τις εκδόσεις Μαμούθ. Κυκλοφόρησαν και οι 24 αρχικές περιπέτειες καθώς και όλες οι μεταγενέστερες, ενώ επίσης κυκλοφόρησαν αρκετοί τόμοι στα αρχαία ελληνικά, τα ποντιακά και τα κρητικά. Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα βρίσκει κανείς μόνο τις εκδόσεις Μαμούθ, του Ψαρόπουλου μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

Στη σειρά του Ψαρόπουλου τη μετάφραση των δυο πρώτων περιπετειών (Αστερίξ και ο Μάγος. Η κατοικία των θεών) την είχε κάνει ο Κώστας Ταχτσής. Μετά ανέλαβε ο ποιητής Αργύρης Χιόνης, μακαρίτης κι αυτός πια. Στις εκδόσεις Μαμούθ νομίζω ότι δεν γράφεται το όνομα του μεταφραστή (διορθώστε με αν κάνω λάθος). Έχω συνηθίσει την πρώτη μετάφραση και τη θεωρώ καλύτερη. Μπορεί όμως να είναι και συνήθεια. Από την άλλη, ο δεύτερος μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση, διότι ίσως αισθάνεται αναγκασμένος να αποφύγει τα λογοπαικτικά ευρήματα του πρώτου.

Στα κατεβασάδικα του Διαδικτύου βρίσκει κανείς σε ηλεμορφή τον Αστερίξ της έκδοσης Μαμούθ, αλλά, απ’ όσο ξέρω και έψαξα, όχι την έκδοση Ψαρόπουλου. Από καλή τύχη (στον ουρανό τον έψαχνα και στη γη τον βρήκα) ένας καλός φίλος, συνομήλικος περίπου, έχει στη βιβλιοθήκη του πεντέξι τόμους από τότε, και σκέφτηκα σήμερα να παρουσιάσω μια περιπέτεια, κι αν είμαστε καλά κι έχει ενδιαφέρον θα συνεχίσω.

Πριν από τεσσεράμισι χρόνια, σε ένα άρθρο για μια λατινική φράση, τα σχόλια εκτράπηκαν κατά συντεταγμένο τρόπο στη συζήτηση των λογοπαιγνίων του Αστερίξ και σε σύγκριση μεταφράσεων. Τότε είχαμε κορφολογήσει στοιχεία από όλες τις περιπέτειες, τώρα όμως θα περιοριστούμε σε μία, στον Αστερίξ στους Βρετανούς. Την έκδοση του Ψαρόπουλου τη σκανάρισα και την έχω ανεβάσει εδώ (με τη βοήθεια του Στάζιμπου για την ηλεβιβλιοδεσία) όπου μπορείτε να τη διαβάσετε ονλάιν -ή να την κατεβάσετε από εδώ. Κάπως αχνά βγήκαν τα χρώματα, να με συμπαθάτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 217 Σχόλια »

Όρνεα πάνω απ’ την Αργεντινή

Posted by sarant στο 6 Αυγούστου, 2014

buitres 1406902838_50536Τις τελευταίες μέρες βρίσκεται και πάλι στην επικαιρότητα η Αργεντινή -και όχι για το ποδόσφαιρό της αλλά για τα οικονομικά της, αφού πριν από μερικές μέρες προτίμησε την επιλεκτική χρεοκοπία προκειμένου να μην πληρώσει κάποιους από τους δανειστές της που αρνήθηκαν το κούρεμα των ομολόγων τους μετά την προηγούμενη χρεοκοπία του 2001.

Βέβαια, όλοι ξέρουν ότι η σημερινή κατάσταση διαφέρει πάρα πολύ από το 2001 (με εξαίρεση, ίσως, κάποια κανάλια, που όπως διάβασα συνόδεψαν την είδηση της τεχνητής χρεοκοπίας του 2014 με εφιαλτικές εικόνες αλλοφροσύνης από την πραγματική χρεοκοπία του 2001). Εξάλλου, όπως δεν κουραζόταν να μας υπενθυμίζει ο κ. Ευάγγ. Βενιζέλος το 2011, «η επιλεκτική χρεοκοπία δεν είναι χρεοκοπία», εκτός αν στο νότιο ημισφαίριο ισχύουν άλλες αρχές.

Οι ομολογιούχοι που κατείχαν μη κουρεμένα ομόλογα και απαίτησαν να πληρωθούν δεν είναι βέβαια μικρομολογιούχοι σαν τους δικούς μας που κουρεύτηκαν αγρίως από το ελληνικό PSI. Οι μικροί δεν θα μπορούσαν να αντέξουν τέτοιον πολυετή και πολυδάπανο δικαστικό αγώνα. Είναι επιθετικά κερδοσκοπικά αμοιβαία κεφάλαια (hedge funds), που αγόρασαν παλιά αργεντίνικα ομόλογα για ένα μικρό κλάσμα της τιμής τους (ίσως και 1, 2 ή 5 σεντς για κάθε δολάριο) και ύστερα προσέφυγαν σε αμερικάνικο δικαστήριο απαιτώντας να πληρωθούν στο ακέραιο. Νομίζω ότι ο Γ. Βαρουφάκης τα λέει σωστά και αρκετά παραστατικά (αλλά αν διαφωνείτε, σας ακούω):

Από το 2002 και μετά, οι δανειστές της ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις με την αργεντίνικη κυβέρνηση ώστε να διευθετηθούν τα παλιά χρέη. Οι μεγάλες τράπεζες (κυρίως αμερικανικές και ισπανικές) τελικά τα βρήκαν με το Μπουένος Άιρες και συμφώνησαν σε μερική πληρωμή των χρεών εκείνων, με όρους αρκετά συμφέροντες για τις τράπεζες.

Εκεί όμως που ήταν όλοι έτοιμοι για να κλείσει το θέμα, με την καταβολή των συμφωνημένων ποσών από το κράτος της Αργεντινής προς τις μεγάλες τράπεζες, έκαναν την εμφάνισή τους τα «αρπακτικά ταμεία». Γιατί ονομάζονται «αρπακτικά» αυτά τα ταμεία; Πρόκειται για hedge funds τα οποία, όλον τον καιρό που γίνονταν οι διαπραγματεύσεις μεταξύ τραπεζών και κυβέρνησης, αγόραζαν κάποια από τα παλιά ομόλογα της Αργεντινής, σε τιμές λιγότερες από το 5% της ονομαστικής τους αξίας (π.χ. $2 ή $3 για ένα ομόλογο αξίας $100 ή και $1000), με σκοπό να τορπιλίσουν τις διαπραγματεύσεις. Πώς τις τορπίλισαν; Πηγαίνοντας σε δικαστήριο της Νέας Υόρκης (καθώς τα ομόλογα αυτά ήταν «γραμμένα» σε όρους του Δικαίου των ΗΠΑ) και απαιτώντας από το δικαστήριο να εκδόσει απαγόρευση αποπληρωμής των μεγάλων τραπεζών (στο πλαίσιο της συμφωνίας των τελευταίων με την Αργεντινή για μερική αποπληρωμή των χρεών της τελευταίας) αν πρώτα δεν εισπράξουν οι ίδιοι το 100% της αξίας των ομολόγων που είχαν αγοράσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ζωολογία, Οικονομία, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »

Μπιανκοσελέστε ή αλμπισελέστε;

Posted by sarant στο 30 Ιουνίου, 2014

230px-Afa_logo.svgΤην ώρα που γράφω το άρθρο δεν έχει ακόμα παίξει η Εθνική Ελλάδος με την Πλούσια Ακτή (το γράφω έτσι για να μοιάζει με την Ακτή Ελεφαντοστ0ύ και να πάει γούρι), και βέβαια δεν έχω όρεξη να ξενυχτήσω ώστε να είναι το άρθρο μου απόλυτα επίκαιρο. Μουντιάλ έχουμε και συνεχίζω σήμερα με άλλο ένα γλωσσικοποδοσφαιρικό άρθρο, αυτή τη φορά γεννημένο από την απορία ενός άλλου επισκέπτη σε ένα ιστολόγιο που παρακολουθώ. Βέβαια, αν η Ελλάδα περάσει σήμερα από την Κόστα Ρίκα, κι αν περάσει και το επόμενο παιχνίδι της (με Ολλανδία ή Μεξικό, δεν έχουν ακόμα παίξει), δεν αποκλείεται να αντιμετωπίσει (στα ημιτελικά) την αλμπισελέστε -αν βέβαια η Αργεντινή περάσει το Βέλγιο.

Και εδώ ανακύπτει το… φλέγον ερώτημα: Αλμπισελέστε ή μπιανκοσελέστε; Παλιότερα, το θυμάμαι καλά, οι Έλληνες εκφωνητές την εθνική Αργεντινής την αποκαλούσαν «μπιανκοσελέστε» (ή «μπιανκοτσελέστε») ενώ στο φετινό Μουντιάλ, όπως μου λένε, έχει επικρατήσει το «αλμπισελέστε». Βέβαια, σε αθλητικούς και άλλους ιστότοπους βρίσκει κανείς πολλές αναφορές σε «μπιανκοσελέστε» (εννοώντας την εθνική Αργεντινής), όπως για παράδειγμα εδώ, ενώ το γκουγκλ δίνει και ανευρέσεις από παλιότερα Μουντιάλ, ακόμα και από γνωστούς αθλητικογράφους.

Αν το πάμε με το γκουγκλ, το «αλμπι(τ)σελέστε» έχει περισσότερες αναφορές, περίπου διπλάσιες από το «μπιανκο(τ)σελέστε», αλλά η διαφορά δεν είναι συντριπτική. Λοιπόν; Ποιο είναι το σωστό -ή μήπως είναι και τα δύο;

Το σωστό είναι το αλμπισελέστε, albiceleste, έτσι είναι το παρατσούκλι της εθνικής Αργεντινής. Το δεύτερο συνθετικό, το σελέστε, που είναι κοινό και στις δύο εκδοχές, είναι το χρώμα του ουρανού, το γαλάζιο. Σκέτο Σελέστε, άλλωστε, είναι το παρατσούκλι μιας άλλης παγκόσμιας πρωταθλήτριας, της Ουρουγουάης, που αποχαιρέτησε τη διοργάνωση προχτές. Celeste θα πει και ουράνιος, αν δεν κάνω λάθος, και ανάγεται στο λατινικό caelum, ουρανός, από το οποίο προέρχονται οι λέξεις των ρωμανικών γλωσσών (π.χ. ciel στα γαλλικά, cielo ισπανικά-ιταλικά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Χρώματα | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Ο τζόγος της Τζοκόντας

Posted by sarant στο 13 Ιουνίου, 2014

Πριν προχωρήσω στο σημερινό άρθρο, να θυμίσω ότι απόψε το βράδυ στις 7 συμμετέχω στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο βασιλιάς του τρακ» της Μαρίας Πετρίτση (Theorema Art Gallery, Rue Berchmans 39, B-1060).

Ξεκίνησε σήμερα το Μουντιάλ με την τελετή έναρξης και με το πρώτο ματς, Βραζιλία-Κροατία. Γράφω πριν αρχίσει το παιχνίδι, και δεν σκοπεύω ούτε να πολιτικολογήσω (προχτεσινό άρθρο) ούτε να αθλητικολογήσω (χτεσινό άρθρο), αλλά να λεξιλογήσω.

Άκουγα στο γαλλικό ραδιόφωνο μιαν ανταπόκριση από τη Βραζιλία, όπου ίσως ο ρεπόρτερ να ήθελε (ή να του είπαν) να δώσει την εντύπωση ότι παρά τις διαφωνίες και τις διαδηλώσεις τώρα όλοι στο Ρίο και στη Βραζιλία, με κομμένη την ανάσα, περιμένουν να αρχίσει το Μουντιάλ. Όπως και να είναι, είχε στο μικρόφωνο μια ντόπια κυρία που αναφώνησε «Ζόγου, ζόγου, ζόγου!».

Το μετάγραψα όπως το ακούμε: η λέξη που επαναλαμβάνεται τρεις φορές γράφεται jogo. Όσοι παρακολουθούν αθλητικά (και κυρίως ποδόσφαιρο) θα την ξέρουν κι ας μην ξέρουν πορτογαλικά, αφού μια από τις δυο μεγάλες πορτογαλικές αθλητικές εφημερίδες είναι η Ο jogo. Θα θυμάστε ίσως προς το τέλος του πρώτου μας αγώνα το 2004, τον εκφωνητή Γ. Χελάκη να βρίσκεται σε ντελίριο θριάμβου και να λέει ότι οι Πορτογάλοι δεν έχουν καταλάβει τι τους έχει συμβεί, «θα το διαβάσουν στην Ο Ζόγο αύριο το πρωί».

Jogo λοιπόν στα πορτογαλικά είναι το παιχνίδι, αλλά η λέξη έχει κι άλλες σημασίες, π.χ. παρτίδα, ματς, αγώνας, αλλά και διασκέδαση νομίζω. Να μείνουμε στη σημασία ‘παιχνίδι’ όμως, που είναι και η βασική.

Η πορτογαλική λέξη έχει την προέλευσή της στα λατινικά, όπου iocus ήταν το αστείο, το παιχνίδι των λέξεων, σε διάκριση με το παιχνίδι με πράξεις, που ήταν ludus. Ωστόσο, στα υστερολατινικά και στις ρωμανικές γλώσσες, το iocus επεκτάθηκε σημασιακά και εκτόπισε το ludus, το οποίο δεν έδωσε λαϊκούς απογόνους στις ρωμανικές γλώσσες και επιβιώνει μόνο σε λόγιες λέξεις (ludique στα γαλλικά, ludicrous κτλ.) Αντίθετα, το iocus αποδείχτηκε παραγωγικότατο σε όλες τις νεότερες γλώσσες, και έδωσε λέξεις που εκφράζουν τόσο το αστείο όσο και το παιχνίδι, κάθε λογής παιχνίδι (τυχερά παιχνίδια, αθλητικά παιχνίδια, επιτραπέζια κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Σκάκι, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 79 Σχόλια »

Αυτό που μας φέρνει δάκρυα στα μάτια

Posted by sarant στο 11 Φεβρουαρίου, 2014

600px-Mixed_onionsΔεν εννοώ βέβαια τη συγκινητική στιγμή μιας ταινίας ή ένα τραγούδι που το έχουμε συνδέσει με ωραίες στιγμές της ζωής μας, κυριολεκτώ, άλλωστε θα σας προϊδέασε η εικόνα. Το άρθρο, που δεν είναι το πρώτο που αφιερώνω στα φαγώσιμα, αφορά το κρεμμύδι -και το κρεμμύδι, το ξερό, πράγματι φέρνει δάκρυα σε όποιον το καθαρίζει και το κόβει.

Το κρεμμύδι φέρνει δάκρυα, επειδή περιέχει αιθέρια έλαια που όταν το ψιλοκόβεις απελευθερώνονται και ερεθίζουν τα μάτια. Στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, σε ένα σημείο όπου ο χορός των γερόντων κάνει κόντρα με τον χορό των γυναικών, ο γέροντας λέει: Βούλομαί σε γραυ κύσαι, παναπεί θέλω να σε φιλήσω, και απαντάει η γυναίκα: Κρομμύων τ’ άρ’ ου σε δει, παναπεί: άρα, δεν θα χρειαστείς κρεμμύδια -εννοώντας ότι θα τον δείρει τόσο που να κλάψει χωρίς να έχει ανάγκη να χρησιμοποιήσει κρεμμύδι για τούτο· ή, στη μετάφραση του Πολ. Δημητρακόπουλου, «Αλλ΄ανάγκη πια δε θάχεις από κρομμυδιού κομμάτια, να σου κλάψουνε τα μάτια».

Το κρεμμύδι βρίσκεται από πολύ παλιά στα μέρη μας -είναι από εκείνα τα λαχανικά που τα μνημονεύει ο Όμηρος -και μάλιστα στην Ιλιάδα, στη ραψωδία Λ, διαβάζουμε ότι πρόσφεραν κρεμμύδι σαν μεζέ για το κρασί (κρόμυον ποτῷ ὄψον), κάτι που σήμερα δεν νομίζω να συνηθίζεται, όσο κι αν το κρεμμύδι, μαζί με ψωμί, ελιές και τυρί ήταν συστατικό στοιχείο στο λαϊκό κολατσιό μέχρι πρόσφατα. Σίγουρα πάντως οι αρχαίοι έτρωγαν πολύ κρεμμύδι. Στο βιβλίο «Η γλώσσα της γεύσης» της Μ. Καβρουλάκη βρίσκω ότι ο Ηρόδοτος λέει ότι οι αθλητές έτρωγαν ένα κρεμμύδι το πρωί κι ένα το βράδυ -το κακό όμως είναι ότι δεν το βρίσκω πουθενά στον ίδιο τον Ηρόδοτο, οπότε η πληροφορία πρέπει φοβάμαι να θεωρηθεί «απόφευγμα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ποίηση, Στρατός, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 147 Σχόλια »