Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συνεργασίες’ Category

45 λέξεις από τη Γορτυνία (μια συνεργασία του Λάμπα)

Posted by sarant στο 28 Νοεμβρίου, 2022

Στις αρχές του μήνα είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο με λέξεις από τον Κάλαμο (το νησί του Ιονίου), και σας είχα προτρέψει να γράψετε κι εσείς άρθρα λεξιλογικής περιήγησης για την ιδιαίτερη πατρίδα σας. Πρώτος ανταποκρίθηκε ο φίλος μας ο Spiridione, με άρθρο για κερκυραϊκές λέξεις στο έργο του Ιωαν. Καρτάνου, και σήμερα με πολλή χαρά παρουσιάζω μια συνεργασία του φίλου μας του Λάμπα, ο οποίος μας φέρνει σε στεριανό περιβάλλον, αφού διάλεξε 45 λέξεις από τη Γορτυνία. 

Η Γορτυνία ήταν επαρχία του νομού Αρκαδίας, όταν υπήρχαν επαρχίες. Ταυτίζεται περίπου με τον σημερινό καλλικρατικό δήμο Γορτυνίας, που έχει πρωτεύουσα τη Δημητσάνα. Είναι η πιο δυτική από τις τέσσερις επαρχίες του νομού. 

Λένε ότι το μοραΐτικο ιδίωμα αποτέλεσε τη βάση για την τυποποιημένη ελληνική μετά τη συγκρότηση του κράτους, αλλά αυτό δεν αποκλείει την ύπαρξη τοπικών ιδιωματισμών που δεν ανήκουν στην κοινή.

Δεν χρειάζονται περισσότερα για εισαγωγή, παραθέτω όσα έγραψε ο φίλος μας ο Λάμπας και περιστασιακά σχολιάζω [μέσα σε αγκύλες]

45 λέξεις από τη Γορτυνία

Τις παρακάτω λέξεις τις έχω συναντήσει όλες στον καθημερινό λόγο. Επειδή όμως το ιδίωμα υποχωρεί και ορισμένες είχα χρόνια να τις ακούσω, χρειάστηκε να συμβουλευτώ, για να επιβεβαιώσω κάποιες σημασίες, το «Τοπικό λεξικό της Γορτυνίας» του Ηλία Καραμάνη και διάφορα τοπικά γλωσσάρια που υπάρχουν στο διαδίκτυο – βρίσκεις, ευτυχώς,  πολλά πλέον.

αναζουπάω = ξαναζωντανεύω, συνέρχομαι από λιποθυμία ή αρρώστια, ανακτώ τις δυνάμεις μου   

Εκεί που την είχαμε για θάνατο, η γριά αναζούπησε!

ανάκαρο (το) = δυνάμεις, αντοχή

Κάποτε τα έκανα όλα μόνος μου, αλλά τώρα πια δεν έχω ανάκαρο.

[Τη βρίσκουμε συχνά και ως νάκαρο, νάκαρα μάλιστα, στον πληθυντικό: δεν έχω νάκαρα]

 ανατσουτσουρώνομαι = αντιδρώ σε έναν κίνδυνο ή μια πρόκληση, παίρνοντας απειλητική στάση.

Έχεις δει τη γάτα πώς ανατσουτσουρώνεται, μόλις δει το φίδι;

Μη μου ανατσουτσουρώνεσαι εμένα!  Δε σε φοβάμαι! 

 βοϊδογλειψιά = η φράντζα. Ο Καραμάνης σημειώνει, εύστοχα νομίζω, ότι η λέξη προέρχεται από το σχήμα που παίρνει το τρίχωμα των νεογέννητων μοσχαριών, όταν τα γλείφει η μάνα τους.

─Ποιος υπουργός είναι ο Τσοβόλας; 

─Αυτός με τη  βοϊδογλειψιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisement

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Πελοπόννησος, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 86 Σχόλια »

Το λεξιλόγιο των λέξεων στα ΜΜΕ (μια συνεργασία του Λαέρτη Τανακίδη)

Posted by sarant στο 23 Σεπτεμβρίου, 2022

Ο φίλος του ιστολογίου Λαέρτης Τανακίδης, φιλόλογος και πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ, μου έστειλε πριν από μερικές μέρες το άρθρο που θα διαβάσουμε σήμερα, αρχικά δημοσιευμένο στο ηλεπεριοδικό Παράλλαξις της Θεσσαλονίκης. Θυμίζω ότι πέρυσι είχαμε δημοσιεύσει ένα άλλο δικό του άρθρο, για το θέμα της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών, ενώ ταχτικά μου στέλνει και υλικό που μπαίνει στα σαββατιάτικα μεζεδάκια.

Το σημερινό άρθρο έχει θέμα του το λεξιλόγιο των ΜΜΕ (ίσως αυτός θα ήταν προτιμότερος τίτλος), ένα θέμα στο οποίο έχουμε κάμποσες φορές αναφερθεί παρεμπιπτόντως, αλλά και ειδικότερα, σε πρόσφατο άρθρο, κι αυτό συνεργασία, του φίλου Νίκου Νταή.

Τα δυο άρθρα έχουν κοινά στοιχεία, πράγμα αναμενόμενο, αλληλοσυμπληρώνονται όμως πιστεύω, μια και ο Τανακίδης δεν ασχολείται καθόλου με γλωσσικά λάθη (και «λάθη»), ούτε με δημοσιογραφική δεοντολογία, αλλά καταγράφει λέξεις και εκφράσεις που ακούγονται στα δελτία ειδήσεων, χωρίς να κρίνει -αν και εξαρχής, όπως και στην κατακλείδα, εκφράζει την άποψη, που δεν είναι αβάσιμη, ότι τα δελτία ειδήσεων έχουν σκοπό να φοβίσουν τον τηλεθεατή ώστε να εξασφαλίσουν τηλεθέαση.

Ο καθένας θα έχει να προσθέσει στον κατάλογο του Λ. Τανακίδη -ας πούμε, εγώ θα πρόσθετα πως όποτε μεταφέρονται δηλώσεις Τούρκων αξιωματούχων, είναι σχεδόν υποχρεωτικό να χαρακτηριστούν «παραλήρημα» οι απόψεις και «προκλητικοί» οι φορείς τους (ο όρος «προκλητικός» καταγράφεται στο άρθρο).

Χωρίς άλλα εισαγωγικά, παραθέτω το άρθρο του Λαέρτη Τανακίδη. Η εικονογράφηση είναι της αρχικής δημοσίευσης.

Το λεξιλόγιο των λέξεων στα ΜΜΕ

Συνηθισμένες εκφράσεις τις οποίες χρησιμοποιούν τα Μέσα, καθώς παρουσιάζουν τα γεγονότα στα προγράμματά τους.

Στο άρθρο του «Όσο φοβάσαι, τους διευκολύνεις» ο κ. Γιώργος Τούλας μεταξύ άλλων μιλάει για τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται τα γεγονότα από τα ΜΜΕ, και ιδίως από την τηλεόραση, με αποτέλεσμα να προκαλείται φόβος και εγκλωβισμός των τηλεθεατών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Κλισέ, Συνεργασίες, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , | 123 Σχόλια »

«Πρέπει να σου πω Σταυρούλα»: η γλώσσα των τηλεοπτικών ειδήσεων (Μια συνεργασία του Νίκου Νταή)

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2022

Δημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο που μου έστειλε με μέιλ ο τακτικός αναγνώστης του ιστολογίου Νίκος Νταής, με θέμα τη γλώσσα των δελτίων ειδήσεων στην τηλεόραση.

Ο συγγραφέας, συνταξιούχος εδώ και λίγα χρόνια, είναι κλασικός φιλόλογος και ιστορικός,  με μάστερ κλασικών σπουδών από το πανεπιστήμιο του Τορόντο. Δίδαξε ιστορία στο Κολέγιο Αθηνών. 

Συχνά, οι τοποθετήσεις για τη «γλώσσα της τηλεόρασης» (ή «των δελτίων ειδήσεων» ή «των δημοσιογράφων της τηλεόρασης») που διαβάζουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και στον παραδοσιακό τύπο, δεν είναι παρά μια σταχυολόγηση γραμματικών και συντακτικών λαθών (και «λαθών»). Ευτυχώς, ο Ν. Νταής στο σύντομο άρθρο του δεν αρκείται σε αυτή την πλευρά. 

Κάποια δικά μου σχόλια βρίσκονται σε [αγκύλες].

«Πρέπει να σου πω Σταυρούλα»: η γλώσσα των τηλεοπτικών ειδήσεων.

Οι εκφωνητές κι ανταποκριτές των ειδήσεων έχουν δημιουργήσει μια ελληνική σχολή, που παρουσιάζει αρκετή ομοιογένεια ανάμεσα σε διαφορετικά κανάλια. Ας δούμε τους κανόνες της παράξενης δεοντολογίας τους, όπως φανερώνεται στα δελτία ειδήσεων.

  1. Αν είσαι ανταποκριτής, μην απευθύνεσαι στο κοινό αλλά στην κεντρική παρουσιάστρια ή παρουσιαστή και προσποιήσου ότι την/τον πληροφορείς από πρώτο χέρι για ό,τι έχει συμβεί, έστω κι αν λόγω θέσης εκείνη ή εκείνος ξέρει τα πάντα.
  2. Αυτό το μικρό θέατρο σού δίνει τη δυνατότητα να μετατρέψεις τις κύριες προτάσεις, που κανονικά θα χρησιμοποιούσες για να παρουσιάσεις γεγονότα, σε προτάσεις ειδικές: «πρέπει να σου πω Σταυρούλα ότι, πρέπει να αναφέρω Γιώργο ότι, θέλω να τονίσω Αντριάνα ότι, οφείλω να παρατηρήσω Εύα, είμαι υποχρεωμένος να επισημάνω Σία, πρέπει να υπογραμμίσω Αντώνη, πρέπει να πούμε, να πούμε…». Μ’ αυτό τον τρόπο προβάλλεις τον εαυτό σου και δίνεις έμφαση στις αποκαλύψεις σου, ακόμα κι αν είναι τελείως ασήμαντες.
  3. Μην στενοχωριέσαι όταν η κεντρική παρουσιάστρια ή παρουσιαστής ξεστομίζει τη δική σου είδηση πριν την πεις εσύ ή σε διακόπτει άγαρμπα, όπως συνηθίζεται στην Ελλάδα. Πες: «έτσι ακριβώς είναι Σταυρούλα, έχεις δίκιο Εύα, όπως τα λες είναι Σία». [Εμένα πάντως με εκνευρίζει φοβερά όταν η κεντρική παρουσιάστρια ή ο κεντρικός παρουσιαστής διακόπτουν εντελώς άγαρμπα τον δημοσιογράφο]
  4. Οι ανταποκρίσεις σου να έχουν συναίσθημα και λογοτεχνική αξία. Κάθε θάνατος να είναι «τραγικός», κάθε έγκλημα «φρικτό». Μη λες ότι αυτό έγινε, αλλά «συγκλονίζει ή συγκινεί βαθύτατα το…», «τραγικό παιγνίδι έπαιξε η μοίρα…». Μη λες ότι κάποιος πέθανε αλλά «έσβησε ή άφησε την τελευταία του πνοή»∙ όχι βρήκαν το σώμα νεκρό αλλά «βρήκαν την άτυχη γυναίκα σε λίμνη αίματος». Μη λες το αυτοκίνητο ή το κτίσμα καταστράφηκε αλλά «μετατράπηκε σε άμορφη μάζα σιδηρικών ή σε βομβαρδισμένο τοπίο», όχι έπιασε φωτιά αλλά «πύρινη λαίλαπα ή πύρινος εφιάλτης κατακαίει αλύπητα στο πέρασμά της», όχι κάηκαν σπίτια αλλά «παραδόθηκαν στις φλόγες ή έγιναν στάχτη»∙ όχι οι δρόμοι και οι πλατείες πλημμύρισαν αλλά «μετατράπηκαν κυριολεκτικά σε ορμητικά ποτάμια και λίμνες», όχι οι άνθρωποι έπαθαν μεγάλες ζημιές αλλά «μετρούν τις πληγές τους», όχι έγινε μεγάλη καταστροφή αλλά «βιβλική καταστροφή, κόλαση του Δάντη».

Μη λες η βουλή ψήφισε αλλά «άναψε το πράσινο φως»∙ όχι οι επιστήμονες προειδοποιούν αλλά «κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου»∙ όχι αυτό προκάλεσε έκπληξη αλλά «ήταν κεραυνός εν αιθρία». Μη λες αυτός διαφώνησε αλλά «έδωσε χαστούκι», όχι ο νόμος απαγορεύει αλλά «βάζει φρένο» κα. Αν σου δοθεί η ευκαιρία, δείξε και την ευσέβειά σου: «άγιο είχαν ή από θαύμα σώθηκαν οι δύο κοπέλες που…» [Για το κλισεδολόγιο των δελτίων ειδήσεων θα μπορούσε να γραφτεί άρθρο -βέβαια, έχουν και τα κλισέ τη θέση τους, με μέτρο]

  1. Μολονότι οι θεατές πιστεύουν όσα λες, μην τσιγκουνεύεσαι τα επιρρήματα εντυπωσιασμού γιατί είναι το αλατοπίπερο της είδησης: «πραγματικά συγκλονίζει το δράμα…», «ράγισαν κυριολεκτικά οι καρδιές στην κηδεία…» (έστω κι αν εννοείς «μεταφορικά»). Οι καλοί δημοσιογράφοι φτάνουν μέχρι τα δεκαπέντε «πραγματικά/ κυριολεκτικά/ ουσιαστικά/και βέβαια» σε μια σύντομη ανταπόκριση.
  2. Χώνε όσο συχνότερα μπορείς το επίρρημα «ουσιαστικά» ή «στην ουσία»∙ δίνει στο λόγο σου εμβρίθεια και κύρος. Μη σε νοιάζει διόλου ότι το επίρρημα χρησιμοποιείται μόνο για να δείξει λογικό συμπέρασμα∙ ακόμη και πανεπιστημιακοί το χρησιμοποιούν ρητορικά και αδιαφόρετα.
  3. Μεταχειρίσου λόγιες φράσεις για να δείξεις το γλωσσικό σου επίπεδο: «οι ψυχολόγοι παράσχουν βοήθεια», «επίγειες δυνάμεις συνδράμουν». Αν σου πουν ότι αυτά είναι γραμματικά λάθη, αγνόησέ τους: κι άλλοι γύρω έτσι τα λένε. Μη χρησιμοποιείς τα ρήματα διαλέγω και προτιμώ∙ είναι προϊστορικά. Επίλεξε το «επιλέγω». Μη λες η συνεδρίαση συνεχίζεται αλλά «εξελίσσεται ή είναι σε εξέλιξη». Ακόμα κι η βροχή ή η λιακάδα «είναι σε εξέλιξη».
  4. Δώσε ζωντάνια στο λόγο σου, δείξου μοντέρνος κι αντισυμβατικός. Πες: «συμπληρώνεται το παζλ», «το κερασάκι στην τούρτα ήταν…», «στον αέρα η πρώτη κατοικία», «οι τράπεζες βάζουν τρικλοποδιά», «κλείδωσαν τα μέτρα», «κατέβασαν ρολά οι…», «στα κάγκελα οι…», «σε θρίλερ εξελίσσεται», «η κατάσταση είναι εξίσωση ή γρίφος για γερούς λύτες», «παίζεται πολεμικό πόκερ μεταξύ…», «την είδε παράξενα ο πρόεδρος της κομισιόν» κα.
  5. Για να δείξεις ότι έχεις κάνει έρευνα και διασταυρώσει πληροφορίες κι εξακριβώσει τα στοιχεία σου, βάλε ένα-δυο περαστικούς να πουν τι άκουσαν από κάποιον που κάτι πήρε τ’ αυτί του στη γειτονιά. Δεν είν’ ανάγκη να είναι αυτόπτες μάρτυρες, η ζωντάνια της ανταπόκρισης μετράει. Μην τους ρωτάς τι είδαν, αλλά πίεσέ τους πολύ να πουν πώς αισθάνονται.
  6. Τα μάτια σου δεκατέσσερα με τους πολιτικούς και τα κόμματα. Να μεταφέρεις αυτούσια τα λόγια τους, λέγοντας πάντα «είπε ή δήλωσε χαρακτηριστικά» (έστω κι αν αυτό το επίρρημα αναφέρεται σ’ ένα διαρκές γνώρισμα ενός ανθρώπου), για να τους κολακέψεις. Μη διανοηθείς να τους κρίνεις δημόσια, γιατί έχουν τη δύναμη να σε ρίξουν στο περιθώριο, τώρα ή στο μέλλον όταν γίνουν κυβέρνηση.
  7. Μην ανησυχείς αν χάνεις συχνά τα λόγια σου, αν δε σου βγαίνει όπως το ξεκίνησες και το πιάνεις απ’ την αρχή, αν κάνεις χάσματα, αν επαναλαμβάνεσαι ή απλώνεσαι σε ανούσιες λεπτομέρειες και σε κόβει ο κεντρικός παρουσιαστής. Τα ίδια προβλήματα έχουν αρκετοί συνάδελφοί σου. Τα ελληνικά κανάλια δεν είναι καλορυθμισμένες μηχανές όπως το BBC, το CNN και η DW, όπου οι δημοσιογράφοι μιλούν σε συνεχή λόγο, με καλή διατύπωση και σύνταξη, είτε ερευνούν ένα γεγονός, είτε αναλύουν κριτικά μια κατάσταση απαντώντας σε μια σειρά δύσκολων ερωτήσεων, πάντα μέσα σε χρόνο κανονισμένο από πριν. Δεν είναι BBC, όπου για παράδειγμα οι δημοσιογράφοι συγκεντρώνουν με προσοχή το αποδεικτικό υλικό για να εντοπίσουν αυτουργούς και βαρβαρότητες στον πόλεμο της Ουκρανίας, χωρίς αισθηματολογίες και μελοδραματισμούς. Ναι, η ΕΡΤ δε θα γίνει ανεξάρτητη όπως το BBC. Σύμφωνα με την αξιολόγηση των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF.org), η Ελλάδα είναι στην 108η θέση ανάμεσα σε 180 χώρες και τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
  8. Δείχνε αυτοπεποίθηση και βάζε διαρκώς συνδετικά επιρρήματα στο λόγο σου, κι ας είναι τελείως περιττά: «κατ’ αρχάς/κατ’ αρχήν, στη συνέχεια, από κει και πέρα, όσον αφορά, και βέβαια». Χρησιμοποίησε άφθονους εναντιωματικούς συνδέσμους: «όμως, ωστόσο, ωστόσο όμως», ακόμα κι όταν τους μεταχειρίζεσαι σα συμπλεκτικούς και δεν εκφράζεις καμιά λογική αντίθεση.

………………………………………………………………………………………………….

Το συμπέρασμα είναι ότι οι Έλληνες εκφωνητές των ειδήσεων έχουν διαμορφώσει μια γλώσσα εντυπωσιασμού με άφθονα λάθη: συντακτικά, γραμματικά, εκφραστικά, αισθητικά. Πολλοί φαίνονται εξίσου ανεπαρκείς και στην ουσία της δουλειάς τους: μεταδίνουν τα γεγονότα χωρίς σοβαρή έρευνα, χωρίς κρίση κι ερμηνεία. Μεταδίνουν πολιτικές ανακοινώσεις με στόμφο, σα φερέφωνα πολιτικών και κομμάτων. Με ποιες διαδικασίες αξιολογούνται και προσλαμβάνονται άνθρωποι που χάνουν τα λόγια τους και δεν μπορούν να προετοιμάσουν μια προφορική παρέμβαση λίγων λεπτών; Γιατί οι δημοσιογράφοι μας δε διδάσκονται από τα καλά ξένα κανάλια;

Η καλή διατύπωση είναι αποτέλεσμα της καλής και ελεύθερης δημοσιογραφίας, η κακή διατύπωση αποτέλεσμα της κακής και ανελεύθερης. Οι καλοί ανταποκριτές προσπαθούν να διαπιστώσουν τι ακριβώς έγινε, να το τοποθετήσουν σ’ ένα προϋπάρχον πλαίσιο, να ερευνήσουν αίτια και πιθανά αποτελέσματα, να θέσουν ερωτήματα και να προβληματίσουν. Είναι άνθρωποι με αυτόνομη, αδέσμευτη και καλλιεργημένη σκέψη, γι’ αυτό διαθέτουν αυτόνομη και σκεπτόμενη γλωσσική διατύπωση. Αντίθετα όσοι θέλουν απλώς να εντυπωσιάσουν τον ακροατή και να ξεσηκώσουν το συναίσθημά του, καταφεύγουν στη μελοδραματική μπουρδογλώσσα που συνδυάζει λόγιες με αγοραίες φράσεις, υπερβολές με εκφραστικά λάθη.

Η προχειρότητα συνοδεύεται από στόμφο. Είναι «η ροπή μας προς την επιφανειακή ρητορεία, αυτή τη λοιμική», όπως παρατήρησε ο Γιώργος Σεφέρης σε ένα από τα εξαιρετικά δοκίμιά του (Η Γλώσσα στην Ποίησή μας, Δοκιμές 2ος τόμος). Οι ρίζες αυτής της τάσης βρίσκονται στην αρχαία ρητορική, που νίκησε τη φιλοσοφία (ο πλατωνικός Φαίδρος είναι συγκλονιστικό κείμενο πάνω στη μάχη αυτή) και επέβαλε την κυριαρχία της, έως την αναγέννηση της φιλοσοφίας στα νεότερα χρόνια και την επικράτηση της επιστημονικής μεθόδου. Δυστυχώς η κριτική μέθοδος δεν έχει έρθει ακόμη σα γενικευμένος θεσμός στην εκπαιδευτική και κοινωνική πραγματικότητα της Ελλάδας. Η μεγάλη έκταση της αποστήθισης και της ανερμάτιστης ρητορείας στα σχολεία και τα πανεπιστήμια το αποδείχνει.

Είναι φανερό ότι οι ανταποκριτές πρέπει να απευθύνονται στο κοινό και να σταματήσουν το θέατρο∙ να εγκαταλείψουν τη γλώσσα της φιγούρας και τα «να πούμε», να προβληματιστούν πάνω στη μέθοδο και το σκοπό της δουλειάς τους, να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους. Υπάρχουν θετικά σημάδια. Μερικοί προτιμούν απλότητα και ουσία. Κάποιοι ετοιμάζουν από πριν τον ολιγόλεπτο λόγο τους, για να έχει ροή και αρτιότητα∙ δεν είναι δα και δύσκολο. Ελπίζω πως κάποιοι άλλοι παρακολουθούν συστηματικά τα καλά ξένα κανάλια.

Νίκος Νταής, Αύγουστος 2022.

Posted in Γενικά γλωσσικά, Συνεργασίες, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , | 94 Σχόλια »

Passing through… (διήγημα του gpointofview)

Posted by sarant στο 24 Ιουλίου, 2022

Πολλές φορές έχουμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο διηγήματα του φίλου μας του Τζι. Το τελευταίο ήταν στα μέσα Μαΐου κι εκεί θα βρείτε λινκ προς τα προηγούμενα.

Tο διήγημα ανήκει στη σειρά «Καθ’ όναρ, καθ’ ύπαρ», που θα πει Στον ύπνο και στον ξύπνιο, όπως και άλλα διηγήματα του Τζι που έχουμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο (το πιο πρόσφατο)

Όπως και άλλα διηγήματα του Τζι, έτσι και το σημερινό συνδέεται με τραγούδι, ήδη από τον τίτλο, αλλά και με μιαν ακόμα αγάπη του Τζι. Όχι τη θάλασσα, τις γάτες.

Κατ΄όναρ, καθ’ ύπαρ (5)  Passing through

Αντί προλόγου

Στον ύπνο και στον ξύπνιο…

Ηταν λίγο μετά τα μεσάνυχτα, θυμήθηκα πως βγήκα απ’ τα όνειρά μου.

Τα όνειρα πια βαστάνε λίγο, ό,τι προλάβεις να ζήσεις μέσα σ’ αυτά.

Είχα ένα ραντεβού με την πρωταγωνίστρια του βιβλίου του πιο αγαπημένου μου συγγραφέα.

Ηταν σαν ηθοποιός, έπαιζε όποιον ρόλο της ζητούσα, θυμήθηκα όλες τις καλές και τις κακές στιγμές σε όλο το ρεπερτόριό της.

Αρνήθηκε όμως να παίξει τον εαυτό της.

Είναι πολύ νωρίς, μου είπε, δεν γέρασα ακόμα…

Με πήρε ο ύπνος ξανά… περιμένοντας να γεράσει.

I saw Adam leave the garden
with an apple in his hand
I said «»Now that you’re out, what are you gonna do?»»
He said «»Plant some crops and pray for rain,
maybe raise a little Cain
I’m an orphan now and I’m only passing through»»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Συνεργασίες, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , | 66 Σχόλια »

Ocean 1212-W (διήγημα της Σύλβιας Πλαθ, σε μετάφραση Γιάννη Πολύζου)

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2022

Δημοσιεύω σήμερα ένα αυτοβιογραφικό διήγημα της Σύλβιας Πλαθ, που το μετέφρασε ο φίλος μας ο Missing Ink, κατά κόσμον Γιάννης Πολύζος. Θα θυμάστε ότι πριν από 3-4 μήνες είχαμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο ένα απόσπασμα από το αντιπολεμικό μυθιστόρημα Ο Τζόνι πήρε τ’ όπλο του, του συγγραφέα Ντάλτον Τράμπο, πάλι σε μετάφραση του φίλου μας. Εκείνη η πρώτη δημοσίευση ώθησε τον φίλο μας να ξανακοιτάξει μια παλιά του μισοτελειωμένη μετάφραση και να την ετοιμάσει για παρουσίαση στο ιστολόγιο.

Η Σύλβια Πλαθ (1932-1963) είναι βεβαια περισσότερο γνωστή σαν ποιήτρια, σήμερα όμως θα παρουσιάσουμε ένα αυτοβιογραφικό πεζογράφημά της, γραμμένο λίγους μήνες πριν η Πλαθ θέσει η ίδια τέρμα στη σύντομη ζωή της. Το κείμενο, με αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας, όμως σημαδεμένης από τον θάνατο του πατέρα, γράφτηκε τον Δεκέμβριο του 1962 κατά παραγγελία του BBC για να μεταδοθεί στη σειρά «Συγγραφείς για τον εαυτό τους» (Writers on themselves). Εκδόθηκε μαζί με τα άλλα κείμενα της σειράς αυτής, το 1964, μετά τον θάνατο της Πλαθ.

Ο τίτλος του πεζογραφήματος είναι ο αριθμός τηλεφώνου του σπιτιού της γιαγιάς της Σύλβιας Πλαθ, στην ακτή της Μασαχουσέτης, όπου σαν παιδί ξεκαλοκαίριαζε η ποιήτρια. Τον καιρό εκείνο οι αριθμοί τηλεφώνου στις ΗΠΑ συνδύαζαν γράμματα (που συνήθως αποτελούσαν υπαρκτές λέξεις, δείτε εδώ) και αριθμούς. Για τον λόγο αυτό προτίμησα να το αφήσουμε αμετάφραστο στον τίτλο.

Ocean 1212-W

Το τοπίο των παιδικών μου χρόνων δεν ήταν γη αλλά το τέλος της γης –οι παγωμένοι, αρμυροί, αδιάκοποι λόφοι του Ατλαντικού. Σκέφτομαι κάποιες φορές πως η εικόνα της θάλασσας είναι ό,τι πιο διαυγές έχω συγκρατήσει. Την ανασύρω σε τούτη δω την εξορία, όπως άλλοτε τις «τυχερές» μωβ πετρούλες με τα λευκά τους δαχτυλίδια ή το μπλε κέλυφος ενός μυδιού που από μέσα ιρίδιζε, σαν κάποιο νύχι αγγέλου∙ και μ’ ένα τρικύμισμα της μνήμης τα χρώματα σκουραίνουν και γυαλίζουνε, κείνος ο πρώιμος κόσμος ανασαίνει βαθιά.

Ανασαίνει, ναι, αυτό συμβαίνει πρώτα. Κάτι ανασαίνει. Είναι η δικιά μου αναπνοή; Η αναπνοή της μητέρας μου; Όχι, κάτι άλλο, κάτι πιο μεγάλο, πιο απόμακρο, πιο σοβαρό, πιο κουρασμένο. Με κλειστά μάτια τότε ταξιδεύω για λίγο∙ είμαι ένας μικρός καπετάνιος, γεύομαι της μέρας τον καιρό –τα άγρια κύματα που πολιορκούν τον τοίχο της αυλής, τον αφρό που ραίνει τα γενναία γεράνια της μητέρας μου ή το απαλό ψιθύρισμα μιας λιμνούλας καθρεφτένιας∙ η λιμνούλα αναδεύει λαμπερά ροζ χαλίκια στις άκρες της, τεμπέλικα και τρυφερά, μια λαίδη συλλογισμένη καθώς ψαύει κοσμήματα. Μπορεί ν’ ακούγεται το μουρμουρητό της βροχής στο τζάμι, μπορεί ο άνεμος που βαριαναστενάζοντας δοκιμάζει τις ρωγμές του σπιτιού σαν κλειδαρότρυπες. Όμως αυτά ποτέ δε με πλανέψαν. Η θάλασσα με το μητρικό της παλμό περιγελούσε τέτοιας λογής ψευτιές. Σαν γυναίκα μοιραία, κρατούσε μύρια μυστικά∙ είχε πρόσωπα πολλά, πολλά αραχνοΰφαντα, φριχτά μαγνάδια. Μιλούσε για θαύματα και αποστάσεις∙ αν ήταν ικανή να σαγηνεύσει, μπορούσε επίσης να σκοτώσει. Όταν μάθαινα να μπουσουλάω, η μητέρα μου μ’ άφησε στο ακροθαλάσσι για να δει πώς θ’ αντιδρούσα. Τράβηξα ίσια για το ερχόμενο κύμα κι είχα μόλις εισχωρήσει στο γαλαζοπράσινο τείχος, τη στιγμή που μ’ άρπαξε απ’ τις φτέρνες.

Συχνά αναρωτιέμαι τι θα γινόταν αν πρόφταινα να βουτήξω σε τούτο τον καθρέφτη. Άραγε θ’ αναλάμβαναν τα βρεφικά μου βράγχια, το αλάτι μες στο αίμα μου; Έναν καιρό δεν πίστευα στο Θεό ούτε στον Άι Βασίλη, αλλά στις γοργόνες. Η ύπαρξή τους έμοιαζε τόσο λογική και πιθανή όσο κι οι εύθραυστες καμπύλες ενός ιππόκαμπου στο ενυδρείο του ζωολογικού κήπου ή τα σαλάχια που έβγαζαν με κόπο και βρισιές οι ψαράδες της Κυριακής –σαλάχια σαν παλιές μαξιλαροθήκες, με σαρκώδη, σεμνότυφα γυναικεία χείλη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, ΗΠΑ, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , | 98 Σχόλια »

Η Πόρσε των Σουμερίων (μια ακόμα συνεργασία του Ρογήρου)

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2022

Θα πείτε ότι, επειδή έχω ταξίδια αυτές τις μέρες, τα έχω φορτώσει στον κόκορα οπότε, για να μη σπάσω το καθημερινό σερί (που, να θυμίσω, βαστάει από τον Γενάρη του 2014) επαφίεμαι σε επαναλήψεις ή συνεργασίες.

Μπορεί να είναι κι έτσι, αλλά το σημερινό μού άρεσε πολύ όταν το είδα, πριν από καμιά δεκαριά μέρες, στη σελίδα του Ρογήρου στο Φέισμπουκ, και τον προειδοποίησα ότι θα το κλέψω. Μου έδωσε όμως την άδεια, οπότε δεν λογαριάζεται για κλοπή.

Ποια να είναι άραγε αυτά τα ζώα που σέρνουν τα άρματα μάχης των Σουμερίων, όπως απεικονίζονται στο αρχαιολογικό εύρημα το οποίο αποκαλείται, μάλλον εντελώς παραπλανητικά, «Λάβαρο της Ουρ»*;

Η κορμοστασιά τους θυμίζει άλογο, η ουρά κι η χαίτη, όμως, γαϊδούρι. Επιγραφές σφηνοειδούς γραφής που βρέθηκαν στην Έμπλα, στη βόρειο Συρία, κι ανάγονται στα μέσα της τρίτης χιλιετίας π.Χ. μας πληροφορούν για το όνομα του ζώου: κούνγκα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαιολογία, Ζωολογία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 157 Σχόλια »

Κοσμικά – σερέτικα (μια συνεργασία του Κόρτο)

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2022

Θα παρουσιάσω σήμερα μια συνεργασία του φίλου μας του Κόρτο πάνω σε ένα εύθυμο χρονογράφημα του Δημήτρη Ψαθά, που σατιρίζει το ενδιαφέρον κοσμικών κύκλων για το ρεμπέτικο στα χρόνια μετά το τέλος του Β’ παγκ. πολέμου. Ωστόσο, ο Κόρτο δεν περιορίστηκε στο να πληκτρολογήσει το χρονογράφημα του Ψαθά ή έστω να το σχολιάσει σε εισαγωγή και επίλογο, αλλά πρόσθεσε επίσης ένα απόσπασμα από ένα χιουμοριστικό μυθιστόρημα του Ψαθά, οπως και ένα παρεμφερές χρονογράφημα του Δημ. Γιαννουκάκη -κι έτσι εμπλούτισε πάρα πολύ το αρχικό κείμενο.

Μια και ο Κόρτο έχει γράψει και εισαγωγή, εγώ δεν θα πω τίποτε άλλο, του δίνω ευχαρίστως τον λόγο. Προσθέτω μόνο μερικά γιουτουμπάκια σε λινκ. Αλλά επειδή εδώ λεξιλογούμε, σημειώνω ότι το κείμενο έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον, τόσο ως προς τη μίμηση της διανθισμένης με γαλλικά ιδιολέκτου των νεόπλουτων ή τις παρατηρήσεις του Ψαθά για τα ρήματα σε -άρω, όσο και ως προς την αναφορά στο επιφώνημα «Ιφ» (για το οποίο έχουμε γράψει άρθρο).

Εισαγωγή

Τον σφετερισμό του λαϊκού πολιτισμού από την μεταπολεμική κοινωνική ελίτ και μάλιστα από κάποιους εκ των «πλουτισάντων επί Κατοχής» θίγει ο Δημήτρης Ψαθάς στο ευθυμογράφημά του με τίτλο «Κοσμικά – σερέτικα». Στο κείμενο στηλιτεύεται η υποκριτική μεταστροφή ενός κόσμου που ενώ μέχρι πρόσφατα περιφρονούσε και επιτίθετο σε οτιδήποτε λαϊκό και ελληνικό, ακόμα και στην γλώσσα μας, εκ των υστέρων υιοθέτησε συνήθειες συμπεριφοράς και ψυχαγωγίας που κανονικά ήταν ταυτισμένες με τα λαϊκά στρώματα –εκτοπίζοντας τα τελευταία από τους δικούς τους φυσικούς χώρους.

Το κείμενο αντλήθηκε από αχρονολόγητο τόμο ανθολόγησης δημοσιευμάτων του Δημήτρη Ψαθά με τίτλο «Από την εύθυμη πλευρά», εκδόσεις Μαρή (πιθανώς επανέκδοση). Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου μαθαίνουμε ότι μία έκδοση με τον ίδιο τίτλο κυκλοφόρησε το 1960. Δυστυχώς δεν κατέστη δυνατόν να εντοπισθεί η ακριβής χρονολόγηση και το φύλλο της εφημερίδας όπου πρωτοδημοσιεύθηκε το εν λόγω χρονογράφημα. Στο διεξοδικότατο ευρετηριακό έργο του Κώστα Βλησίδη με τίτλο «Για μία βιβλιογραφία του ρεμπέτικου» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2002) καταγράφεται παρεμφερές (αλλά όχι ταυτόσημο) κείμενο του Ψαθά με τίτλο «Στα μπουζούκια», το οποίο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ (10/9/1948). Δεν είναι σαφές αν ένα αρχικό κείμενο ξαναδουλεύτηκε για να συμπεριληφθεί στο βιβλίο ή αν πρόκειται για δύο διαφορετικά δημοσιεύματα. Οπωσδήποτε η χρονολόγηση του ακολούθου κειμένου θα πρέπει να τοποθετηθεί μετά το 1948, δεδομένου ότι το τραγούδι «Τρέξε μάγκα να ρωτήσεις» (ή αλλιώς «η ντερμπεντέρισσα») του Βασίλη Τσιτσάνη και του Νίκου Ρούτσου πρωτοηχογραφήθηκε στις 18/10/1947, σε ερμηνεία της Στέλλας Χασκήλ, του Μάρκου Βαμβακάρη και του συνθέτη (η σχετική πληροφορία από τον ιστότοπο rebetiko sealabs).

  Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ρεμπέτικα, Συνεργασίες, Χρονογραφήματα, Χιουμοριστικά | Με ετικέτα: , , , , | 214 Σχόλια »

Υπερδνειστερία (μια συνεργασία του Ρογήρου)

Posted by sarant στο 29 Απριλίου, 2022

Με τον πόλεμο στην Ουκρανία έχει έρθει στην επικαιρότητα και η Υπερδνειστερία, αυτή η περιοχή που έχει αποσχιστεί από τη Μολδαβία, μια απόσχιση παγιωμένη και παγωμένη εδώ και πολλά χρόνια που απειλεί τώρα ν’ ανάψει φωτιές. Κι έτσι, συνειδητοποίησαν πολλοί, εκτός από τους ποδοσφαιρόφιλους, την ύπαρξη αυτού του μη αναγνωρισμένου κράτους, ενώ ως τώρα το αγνοούσαν -χαριτολογώντας, κάποιος έγραψε ότι νόμιζε πως «υπερδνειστερία» είναι κάποια περίεργη πάθηση, σαν την υπερμετρωπία ας πούμε ή τον υπερθυρεοειδισμό.

Οι ποδοσφαιρόφιλοι βέβαια είχαν μάθει από νωρίτερα την ύπαρξη της Υπερδνειστερίας χάρη στις μεγάλες (τηρουμένων των αναλογιών) επιτυχίες της Σερίφ Τιρασπόλ, που νίκησε και τη Ρεάλ μέσα στη Μαδρίτη στους φετινούς ομίλους του ΤσουΛου.

Όμως η περιοχή έχει και ιστορία -και αυτήν την εκθέτει ωραία ένα σημείωμα του φίλου μας του Ρογήρου στο Φέισμπουκ. Με την άδειά του το αναδημοσιεύω εδώ -άλλωστε, ένα τμήμα του είχε μπει στο ιστολόγιο ως σχόλιο, τότε που συζητούσαμε για τη Σερίφ Τιρασπόλ.

Όπως θα μάθουμε (εγώ τουλάχιστον δεν το ήξερα) υπήρχε και παλιότερα μόρφωμα με το όνομα «Υπερδνειστερία», αν και πολύ μεγαλύτερη, σχεδόν δεκαπλάσια σε έκταση. Ήταν το δώρο των Γερμανών Ναζί στον Ρουμάνο δικτάτορα για να τον πείσουν να συμμετάσχει στην επίθεση στο ανατολικό μέτωπο.

Πριν δώσω τον λόγο στον Ρογήρο, και για να προλάβω ερωτήσεις, το όνομα του ποταμού Δνείστερου (Τύρας στα αρχαία ελληνικά) έχει σαρματική ή σκυθική προέλευση -το πρώτο συνθετικό, Danu, είναι ίδιο και στον Δνείπερο, τον Δούναβη και τον Ντον. Κατά μία ετυμολογία, Δνείστερος είναι το κοντινό ποτάμι στα σαρματικά και Δνείπερος το πέρα ποτάμι. Και ο λόγος στον Ρογήρο:

Υπερδνειστερία;

Καθώς η Υπερδνειστερία κάνει την εμφάνισή της στις ειδήσεις (δυστυχώς όχι για καλό) όλο και συχνότερα… κι επειδή τα μέσα ενημέρωσης αρκούνται συνήθως στην παράθεση των γεγονότων μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, ίσως και να μην έβλαπτε να πούμε δυο λόγια σχετικά με το θέμα αυτό.

Ι. Ας ξεκινήσουμε με μια ουσιώδη διαπίστωση: η Υπερδνειστερία ήταν ευθύς εξαρχής ξένο σώμα για τη Μολδαβία, μια εδαφική μεταμόσχευση που δεν έπιασε ποτέ.’

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Διεθνή, Επικαιρότητα, Πρόσφατη ιστορία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 241 Σχόλια »

55 χρόνια μετά (η μαρτυρία του Αθεόφοβου)

Posted by sarant στο 21 Απριλίου, 2022

Κλείνουν σήμερα 55 χρόνια από τη δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967. Οι παλιότεροι από εμάς ζήσαμε την αποφράδα αυτή μέρα, κάποιοι μικρά παιδιά, άλλοι έφηβοι ή νέοι. Οι νεότεροι την ξέρουν από τον απόηχό της και από τις διηγήσεις των γονιών τους. Στο ιστολόγιο συνηθίζουμε να δημοσιεύουμε, πότε πότε, ένα άρθρο με μαρτυρίες και αναμνήσεις φίλων σχολιαστών από τη μέρα εκείνη –τελευταία φορά το είχαμε δημοσιεύσει πέρυσι.

Σήμερα, που η επέτειος είναι κάπως στρογγυλή, θα δημοσιεύσω και πάλι μια μαρτυρία. Πιο σωστά θα την αναδημοσιεύσω, αφού έχει ήδη δημοσιευτεί, από τον φίλο μας τον Αθεόφοβο, στο προσωπικό του ιστολόγιο, το 2009. (Ο φίλος μας ο Αθεόφοβος έχει δικό του πολύ αξιόλογο ιστολόγιο, όπως και ο Δύτης άλλωστε. Μάλιστα το δικό του είναι και αρχαιότερο. Απλώς δεν δημοσιεύει καθημερινά).

Οπότε, μεταφερω εδώ την προσωπική μαρτυρία, οπως το λέει, του Αθεόφοβου, που δεν εστιάζεται αποκλειστικά στην ημέρα της 21ης Απριλίου αλλά αναφέρει και τις αμέσως προηγούμενες όπως και κάποιες συνέπειες, συνοδεύεται δε από άρθρα εφημερίδων της εποχής.

Εγώ δεν θα πω περισσότερα, μόνο θα σταθώ σε ένα σημείο της αφήγησης, όπου ο Αθεόφοβος λέει ότι το βράδυ της 19.4.67, μετά τη συναυλία της ΕΦΕΕ, συζητώντας με φίλους του, τούς ανέλυσε λεπτομερώς για ποιον λόγο δεν θα γινόταν δικτατορία. Σύμφωνα με μια ευρύτατα διαδεδομένη άποψη, το πρωτοσέλιδο της Αυγής στις 21.4.67, που είχε τυπωθεί αλλά δεν έφτασε ποτέ στα περίπτερα, είχε κύριο άρθρο ή πρωτοσέλιδο τίτλο ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ (ή κάτι ανάλογο). Η ερώτησή μου είναι αν έχει κάποιος δει αυτό το πρωτοσέλιδο ή αν υπάρχει μαρτυρία κάποιου που να το έχει δει.

Και πριν προχωρήσω, μια άσχετη με το άρθρο αγγελία: Ζητούνται εθελοντές, δύο κατά προτίμηση αλλά κάνει και ένας, για να πληκτρολογήσουν ένα πασχαλινό ανάγνωσμα, ένα γαλλικό διήγημα (σε καθαρευουσιάνικη μετάφραση) με ελληνική υπόθεση, που θέλω να το ανεβάσω εδώ τη Δευτέρα του Πάσχα. Είχε δημοσιευτεί σε εφημερίδα το… 1908, οπότε θα πρέπει να πληκτρολογήσουν, οι δυο που θα το αναλάβουν (ή και ο ένας) δυο μεγάααλες στήλες παλιάς εφημερίδας. Αν υπάρχουν εθελοντές, ας το δηλώσουν στα σχόλια, θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας. Θέλω να έχω το κείμενο ει δυνατόν ως το Σάββατο το βραδάκι. 

Και μετά την υστερόβουλη παρένθεση, ο λόγος στον Αθεόφοβο για την προσωπική του μαρτυρία. 

Απρίλιος 1967 – Μια προσωπική μαρτυρία

Η εβδομάδα πριν την δικτατορία είναι από αυτές που έχουν χαραχτεί έντονα στην μνήμη μου.
Στις 17-4-1967 όλη η νεολαία της Αθήνας βρισκόταν μαζεμένη στο γήπεδο του Παναθηναϊκού για να βρεθεί στην πρώτη μεγάλη συναυλία που θα γινόταν στην Ελλάδα με ένα συγκρότημα ήδη επαναστατικό από τότε, τους Ρόλλινγκ Στόουνς!
Ήδη η φήμη τους για επεισοδιακές συναυλίες είχε δημιουργήσει ένα μύθο που τον επιβεβαίωναν τα πρόσφατα επεισόδια που δημοσίευαν οι εφημερίδες.

Ελευθερία 14-4-1967

Μπαίνοντας λοιπόν στο κατάμεστο γήπεδο το πρώτο πράγμα που έκανε εντύπωση, στα παρθένα μέχρι τότε από τέτοιες διοργανώσεις μάτια μας, ήταν τα τεραστίων διαστάσεων μεγάφωνα ,σαν δίφυλλες ντουλάπες, τοποθετημένα γύρω γύρω στο γήπεδο προς τις κερκίδες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δικτατορία 1967-74, Επετειακά, Μαρτυρίες, Πρόσφατη ιστορία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 106 Σχόλια »

Η θεωρία του υδρόβιου πιθήκου (μια συνεργασία του Μιχάλη Τζιώτη)

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2022

Πριν από μερικές μέρες έγινε στα σχόλια του ιστολογίου, σε άσχετο άρθρο, μια συζητηση για τη Θεωρία του Υδρόβιου Πιθήκου (Θ.Υ.Π.). Ο φίλος μας ο Μιχάλης Τζιώτης έχει γράψει ένα άρθρο για το θέμα αυτό, μια θεωρία για τον εξανθρωπισμό του πιθήκου, που παρουσιάζει ενδιαφέρον παρόλο που η θεωρία αυτή κάθε άλλο παρά γενικά αποδεκτή είναι.

Οπότε, σήμερα θα συζητήσουμε το ενδιαφέρον αυτό θέμα, έχοντας ως βάση την παρουσίαση του φίλου μας του Μιχάλη.

Η Θεωρία του Υδρόβιου Πιθήκου (Θ.Υ.Π.)

Ελέιν Μόργκαν

«Ένας υδρόβιος Πίθηκος είναι πολύ πιθανός πρόγονος του Ανθρώπου εξετάζοντας τη συμπεριφορά των Πρωτευόντων, τα θαλάσσια οικοσυστήματα και τη χρονική διαδοχή των γεωφυσικών φαινομένων.»

Καθ. Derek Ellis, Τμήμα Βιολογίας, Παν. της Βικτόρια, Καναδάς

«Όλες οι άλλες θεωρίες για την προέλευση του Ανθρώπου έχουν φτάσει σε αδιέξοδο.»

Δρ. Michel Odent, συγγραφέας του ‘Νερό και Σεξουαλικότητα’

«Η υπόθεση για υδρόβιο παρελθόν προσφέρει πολύ απλούστερες εξηγήσεις.»

Δρ. Chris Knight, συγγραφέας του ‘Σχέσεις Αίματος’

«Είναι πολύ δύσκολο να απορρίψουμε με επιστημονικούς συλλογισμούς όλα τα επιχειρήματα που προτείνει η Θεωρία για Υδρόβιο πρόγονο»

Δρ. Desmond Morris, συγγραφέας του ‘Ο Γυμνός Πίθηκος’

«Η υπόθεση για υδρόβιο παρελθόν… δεν μπορεί να συνεχίσει να αγνοείται.»

Καθ. Glyn Isaac

«Πιστεύουμε πως αυτή η πρόταση (Θ.Υ.Π.) πρέπει να γίνει αντικείμενο σοβαρού ενδιαφέροντος.»

Καθ. Michael Crawford, συγγραφέας του ‘Η κινητήρια Δύναμη’

«Η Θ.Υ.Π. ταιριάζει με τις σύγχρονες θεωρίες της δημιουργίας των Ειδών καλύτερα από το μοντέλο της προέλευσης από τη σαβάνα, και καταφέρνει να συνδέσει ένα αριθμό διαφορετικών φαινομένων που μέχρι τώρα εθεωρούντο ασύνδετα.»

Καθ. Graham Richards, συγγραφέας του ‘Η Εξέλιξη του Ανθρώπου’

Οι επιστήμονες που προαναφέρονται δεν είναι αναγκαστικά ενθουσιώδεις υποστηρικτές της Θ.Υ.Π. του Ανθρώπου. Οι αναφορές τους θυμίζουν μάλλον το επιστημονικό τους καθήκον να μην απορρίπτουν μία θεωρία αν αυτή δεν έχει αποδειχτεί λανθασμένη. Ο συγγραφέας, όμως, του παρόντος, γοητεύτηκε από την διαύγεια της σκέψης της Ελέιν Μόργκαν ήδη από τη δεκαετία του 70, και έχει από τότε αναπτύξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα. Παρουσιάζεται, λοιπόν, εδώ, μια εκλαϊκευμένη περίληψη της Θεωρίας της Υδρόβιας Προέλευσης του Ανθρώπου όπως αναφέρεται στο έργο της Μόργκαν «Η Καταγωγή της Γυναίκας» («The Descent Of Woman»)

Υπογραμμίζεται πως το ακόλουθο ΔΕΝ είναι πρωτότυπο έργο, παρά μάλλον μετάφραση – συμπίλημα απόψεων υπέρ ή κατά της Θεωρίας της Υδρόβιας Προέλευσης του Homo Sapiens

Μιχάλης Τζιώτης

Γιατί οι Άνθρωποι διαφέρουν από τους Πιθήκους

Οι επιστήμονες με ευκολία εξηγούν τις μεγάλες ομοιότητες ανάμεσα στον Άνθρωπο, τον Χιμπατζή και τον Γορίλα υποστηρίζοντας πως έχουν κοινό πρόγονο.

Είναι πολύ πιο δύσκολο να εξηγηθεί γιατί οι διαφορές ανάμεσα σε εμάς και τους Γορίλα/Χιμπαντζή είναι τόσο μεγαλύτερες από τις διαφορές μεταξύ τους. Κάτι πρέπει να έχει μεσολαβήσει ώστε ένα τμήμα του πληθυσμού του πανάρχαιου κοινού προγόνου να ακολουθήσει ένα τελείως διαφορετικό εξελικτικό μονοπάτι.

Η επικρατούσα θεωρία, που ακόμα διδάσκεται στα σχολεία και τα πανεπιστήμια, είναι πως προερχόμαστε από πιθήκους που βγήκαν από τα δάση και εγκαταστάθηκαν στους βοσκότοπους της ανοιχτής σαβάνας. Τα ξεχωριστά ανθρώπινα χαρακτηριστικά θεωρούνται έτσι πως οφείλονται σε προσαρμογή στη ζωή σε περιβάλλον σαβάνας.

Σε μια τέτοια περίπτωση, θα περιμέναμε να βρούμε πως, αν όχι όλες, τουλάχιστον μερικές από αυτές τις προσαρμογές να έχουν αναπτυχθεί, παράλληλα, και σε άλλα θηλαστικά της σαβάνας. Αλλά δεν υπάρχει ούτε μία τέτοια περίπτωση, ούτε καν ανάμεσα στους μπαμπουίνους και τους κερκοπίθηκους, που προήλθαν από δασόβιους προγόνους.

Αυτό το παράξενο φαινόμενο δεν οδήγησε τους επιστήμονες που υποστηρίζουν τη θεωρία της σαβάνας στο να την εγκαταλείψουν, αλλά πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Για παράδειγμα, στο ερώτημα γιατί οι άνθρωποι έχασαν το τρίχωμα του σώματός τους η εξήγηση είναι πως δεν είναι απαραίτητο να δώσουμε απάντηση, πως ίσως δεν θα βρούμε ποτέ την αιτία ή, ακόμα, πως μπορεί και να μην υπάρχει καν αιτία. Αυτές οι απόψεις μπορεί να είναι  ηττοπαθείς, αλλά είναι  και βαθιά αντιεπιστημονικές.

Η Θ.Υ.Π. προτείνει ένα εναλλακτικό σενάριο. Θεωρεί πως όταν οι πρόγονοί μας βγήκαν στη σαβάνα ήταν ήδη διαφοροποιημένοι από τους πιθήκους. Πως η έλλειψη σωματικής τριχοφυΐας, ο διποδισμός και άλλες αλλαγές είχαν αρχίσει να εξελίσσονται πολύ νωρίτερα, όταν οι εξελικτικές σειρές των ανθρώπων και των πιθήκων είχαν πρωτοαρχίσει να αποκλίνουν.

Η Θ.Υ.Π παρατηρεί πως τα περισσότερα από τα «αινιγματικά» χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φυσιολογίας, όσο και αν σπανίζουν ή είναι ανύπαρκτα στα χερσαία θηλαστικά, είναι κοινά στα θαλάσσια. Αν φανταστούμε τους πρωταρχικούς προγόνους μας να είναι υποχρεωμένοι να ζουν για μία παρατεταμένη περίοδο σε ένα πλημμυρισμένο, ημιυδάτινο βιότοπο, τα περισσότερα από τα άλυτα προβλήματα γίνεται πολύ πιο εύκολο να εξηγηθούν.

Οι γεωλογικές παρατηρήσεις μάς προσφέρουν ισχυρές αποδείξεις γι΄ αυτό τον ισχυρισμό, και τίποτα στα παλαιοντολογικά απολιθώματα δεν είναι ασύμβατο με αυτόν. Μερικά από τα θέματα που θέτει αυτή η θεωρία περιγράφονται σύντομα στις ακόλουθες σελίδες.

Ο γυμνός πίθηκος

 

Οι άνθρωποι ταξινομούνται ανατομικά στα Πρωτεύοντα, μία Τάξη που περιλαμβάνει τους προσιμιίδες (στους οποίους συγκαταλέγονται οι λεμούριοι, οι λόρις, οι γαλάγοι και οι τάρσιοι) και τους σιμιίδες (μαϊμούδες και πίθηκοι). Από τα εκατοντάδες είδη των Πρωτευόντων, μόνο οι άνθρωποι είναι γυμνοί.

Δύο είδη βιοτόπων είναι γνωστοί για την δημιουργία γυμνών ζώων: ο υπόγειος και ο υγροβιότοπος. Υπάρχει ένα είδος γυμνού τυφλοπόντικα στη Σομαλία (Heterocephalus glaber) που ουδέποτε εμφανίζεται πάνω στο έδαφος. Όλα τα άλλα μη ανθρώπινα θηλαστικά που έχουν χάσει όλο ή μεγάλο μέρος του τριχώματός τους είναι είτε κολυμβητές, όπως οι φάλαινες, τα δελφίνια, οι θαλάσσιοι ελέφαντες, θαλάσσια λιοντάρια και οι μανάτοι, είτε ζουν σε βουρκώδη περιβάλλοντα, όπως οι ιπποπόταμοι, οι τάπιροι και οι χοίροι. Οι ρινόκεροι και οι ελέφαντες, μολονότι χερσαίοι οργανισμοί από τότε που η Αφρική έγινε πιο ξηρή, φέρουν ίχνη από το υδρόβιο παρελθόν τους και δεν αφήνουν καμία ευκαιρία χαμένη για να κάνουν το μπάνιο τους ή το λασπόλουτρό τους.

Υποστηρίχτηκε πως οι άνθρωποι έγιναν άτριχοι «για να προστατευτούν από την υπερθέρμανση στη σαβάνα». Όμως, κανένα άλλο θηλαστικό δεν φαίνεται να ακολούθησε την ίδια στρατηγική. Η ύπαρξη τριχώματος λειτουργεί προστατευτικά στις ακτίνες του ήλιου: Αυτός είναι ο λόγος που ακόμα και οι καμήλες διατηρούν το τρίχωμά τους. Άλλη παρόμοια εξήγηση θέλει την απώλεια τριχώματος «να διευκολύνει την ψύξη του σώματος με τον ιδρώτα». Πάλι, όμως, πολλά είδη καταφεύγουν στην ελάττωση της σωματικής υπερθέρμανσης με έκκριση ιδρώτα χωρίς να χάσουν τα προνόμια που τους προσφέρει η ύπαρξή του τριχώματός τους. Γιατί η προστασία από την υπερθέρμανση να είναι τόσο σημαντικότερη από την προστασία απέναντι στις χαμηλές θερμοκρασίες της νύχτας; Γιατί να στερηθούν τα ζώα από ένα τρίχωμα που χρησιμοποιείται και για την έκφραση της διάθεσής τους ενδοειδικά ή διαειδικά, αφού δεν έχουν ακόμα τη γλώσσα για να συνεννοούνται; («Σηκώθηκε η τρίχα μου», λέμε οι άνθρωποι). Γιατί να χάσουν το τρίχωμα, ιδεώδες υπόβαθρο για την μεγάλη γκάμα των οσμών που χρησιμοποιούν για τον ίδιο λόγο; («Κάνε ένα μπάνιο, βρoμάς βαρβατίλα», λέμε οι άνθρωποι). Γιατί να χάσουν τις απτικές ικανότητες που προσφέρει η ύπαρξη τριχώματος; (οδυνηρά αποτελέσματα σε χτυπήματα φαλακρών ανθρώπων στο γυμνό κεφάλι τους, χωρίς την προειδοποιητική απτικότητα των μαλλιών!)

Πάντως, δεν υπάρχει σοβαρός λόγος για να πειστούμε πως ο πανάρχαιος πίθηκος υπέφερε από τη ζέστη περισσότερο από τους μπαμπουίνους της σαβάνας. Και, ειδικά για ένα πρωτεύον της σαβάνας, το τίμημα για την απώλεια του τριχώματος θα ήταν υψηλό. Τα μωρά των πρωτευόντων μεταφέρονται από τη μητέρα τους γαντζωμένα στο τρίχωμά της. Τα θηλυκά θα εμποδίζονταν πολύ σοβαρά στο να εξασφαλίσουν τη διατροφή τους, δική τους και των νεογνών, αν τα χέρια τους ήταν συνεχώς απασχολημένα στη μεταφορά των μικρών.

Ένα γενικό συμπέρασμα φαίνεται αναπόφευκτο όταν κάνουμε μια γενική έρευνα στα είδη των θηλαστικών: Ενώ το τρίχωμα παρέχει την καλύτερη δυνατή μόνωση στα χερσαία θηλαστικά, στα υδρόβια δεν είναι η γούνα που παρέχει μόνωση, είναι ένα στρώμα λίπους. Αυτό κάνουν και οι κολυμβητές μεγάλων αποστάσεων, μια καλή επίστρωση λίπους είναι καλύτερη από οποιαδήποτε μάλλινη επένδυση, όταν οι ειδικές στολές απαγορεύονται από τους κανονισμούς ή εμποδίζουν τη γρήγορη κολύμβηση.

 

Ο παχύς πίθηκος

Οι άνθρωποι είναι μακράν τα παχύτερα πρωτεύοντα: Έχουμε δέκα φορές περισσότερα λιπώδη κύτταρα στο σώμα μας από ό,τι θα αναμενόταν από ένα ζώο του μεγέθους μας.

Δύο κατηγορίες ζώων παρουσιάζουν τάση συσσώρευσης μεγάλης ποσότητας λίπους, εκείνα που πέφτουν σε χειμέριο ύπνο και τα υδρόβια. Στα πρώτα το λίπος είναι εποχικό, στα υδρόβια, όπως και στους ανθρώπους, μόνιμο. Επίσης, τα χερσαία θηλαστικά έχουν την τάση να συσσωρεύουν το λίπος εσωτερικά, ειδικά γύρω από τα νεφρά και τα έντερα. Στα υδρόβια θηλαστικά και στους ανθρώπους το μεγαλύτερο ποσοστό αποτίθεται κάτω από το δέρμα.

Είναι απίθανο οι πρόγονοι του ανθρώπου να έχουν αναπτύξει αυτό το χαρακτηριστικό μετά την έξοδό τους στις πεδιάδες και την μετατροπή τους σε κυνηγούς, γιατί αυτό θα ήταν αιτία να τους κάνει πιο αργούς. Κανένας χερσαίος κυνηγός δεν έχει συμφέρον να παχύνει. Η τάση μας να παχαίνουμε πρέπει να είναι κληρονομιά μιας παλιότερης, υδρόβιας, φάσης στην εξέλιξή μας. Είναι αλήθεια πως μερικοί πίθηκοι, ζώντας σε αιχμαλωσία, είναι δυνατόν να αποκτήσουν επιπλέον βάρος αλλά υπάρχουν δύο διαφορές με εμάς. Η πρώτη είναι πως οι πίθηκοι ποτέ δεν γεννιούνται με πάχος. Όλα τα νεογνά των πρωτευόντων, εκτός από τα δικά μας, είναι πολύ αδύνατα, η ίδια η ζωή τους εξαρτάται από τη δυνατότητά τους να αγκιστρωθούν στη γούνα της μητέρας τους και να σηκώσουν το βάρος τους με τα δάχτυλά τους. Τα δικά μας μωρά συσσωρεύουν λίπος πριν τη γέννησή τους και συνεχίζουν να το κάνουν για πολλούς μήνες μετά. Ένα μέρος αυτού του λίπους είναι λευκό λίπος, και αυτό είναι εξαιρετικά σπάνιο σε νεογέννητα θηλαστικά. Το λευκό λίπος δεν είναι άμεσα μετατρέψιμο σε ενέργεια, αλλά είναι άριστο για να παρέχει μόνωση στο νερό και πλευστότητα.

Η δεύτερη διαφορά είναι πως το δικό μας υποδόριο λίπος είναι συνδεδεμένο με το δέρμα μας. Όταν ένας ανατόμος γδέρνει μία γάτα, ένα κουνέλι ή ένα χιμπαντζή, όσο υποδόριο λίπος υπάρχει παραμένει προσκολλημένο στους υποκείμενους ιστούς. Στην περίπτωση των ανθρώπων, το λίπος απομακρύνεται μαζί με το δέρμα, ακριβώς όπως γίνεται με τα υδρόβια είδη όπως τα δελφίνια, οι φώκιες, οι ιπποπόταμοι και οι μανάτοι.

 

Ο δίποδος πίθηκος

Τα ανθρώπινα όντα είναι τα μοναδικά θηλαστικά στον κόσμο που περπατούν φυσιολογικά στα δύο πόδια. (Το μοναδικό άλλο είδος που το κάνει είναι ένα υδρόβιο πτηνό, ο πιγκουίνος.)

Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που ο διποδισμός είναι τόσο σπάνιος. Συγκρινόμενος με το περπάτημα ή τρέξιμο στα τέσσερα πόδια έχει πολλά μειονεκτήματα. Είναι αργότερος και, σχετικά, πιο ασταθής. Είναι ικανότητα που αποκτάται με πολύχρονη άσκηση και εκθέτει ζωτικά ευάλωτα όργανα σε επίθεση.

Τον ασκούμε επί πέντε εκατομμύρια χρόνια και εν τω μεταξύ τα σώματά μας έχουν δραστικά επανασχεδιαστεί ώστε να τον κάνουν ευκολότερο, αλλά ακόμα είναι αιτία για διάφορα προβλήματα υγείας και πόνους: πόνοι στην πλάτη, αιμορροΐδες, διάφορες κήλες και προβλήματα κατά τον τοκετό. Αν για μας παρουσιάζει τόσα προβλήματα, για τους πιθηκόμορφους προγόνους μας, πέντε εκατομμύρια χρόνια πριν, θα παρουσίαζε πολύ περισσότερα. Μόνο μια δύναμη τεράστιας επιβιωτικής αξίας θα μπορούσε να τους ωθήσει να υιοθετήσουν εξελικτικά ένα τρόπο βαδίσματος για τον οποίο ήταν, ανατομικά, τόσο ακατάλληλα εξοπλισμένοι.

Μία αρχική υπόθεση ήταν πως ανέπτυξαν πρώτα έναν μεγάλο εγκέφαλο ικανό να κατασκευάσει εργαλεία, και τελικά περπάτησαν στα δύο πόδια ώστε να έχουν ελεύθερα τα χέρια τους για να κρατούν τα όπλα τους. Σήμερα όμως γνωρίζουμε πως ο διποδισμός προηγήθηκε του μεγάλου εγκεφάλου και της εργαλειοκατασκευής. Άλλοι επιστήμονες υποστηρίζουν πως, όμοια με τους χιμπαντζήδες, ο διποδισμός επιβλήθηκε από την ανάγκη να μεταφέρουν μεγάλες ποσότητες πολύτιμης τροφής, δουλειά που χρειαζόταν δύο χέρια. Δεν απαντούν όμως τι οδήγησε τον άνθρωπο να κάνει τον τέτοιο άβολο τρόπο μετακίνησης μόνιμο.

Αν, όμως, ο βιότοπός τους ήταν πλημμυρισμένος από νερό, θα ήταν υποχρεωμένοι να περπατούν στα πίσω τους πόδια όποτε κατέβαιναν από τα δέντρα, ώστε να κρατούν το κεφάλι τους έξω από αυτό. Επιπλέον, αυτή η αρχική ανόρθωση θα ήταν ευκολότερη με το σώμα βυθισμένο μέσα στο νερό, αφού η άνωση θα έκανε το βάρος που έπρεπε να αντέξουν τα πίσω άκρα μικρότερο. Το μόνο ζώο που είχε ποτέ αναπτύξει λεκάνη σαν τη δική μας, ικανή να υποστηρίξει διποδισμό, ήταν ο από πολύ καιρό εξαφανισμένος Ορεοπίθηκος, γνωστός και ως πίθηκος του βάλτου.

Σήμερα υπάρχουν δύο πρωτεύοντα που όταν βρίσκονται στο έδαφος στέκονται όρθια και περπατούν κάπως πιο επιδέξια από τα περισσότερα άλλα είδη. Το ένα είναι η προβοσκιδωτή μαϊμού, που ζει στα μανγκρόβια έλη της Βόρνεο. Το άλλο είναι το μπονόμπο, αλλιώς πυγμαίος χιμπαντζής. Ο βιότοπός του περιλαμβάνει μεγάλη περιοχή με μερικώς πλημμυρισμένο δάσος, που αναμφισβήτητα θα κάλυπτε πολύ μεγαλύτερη έκταση πριν το κλίμα της Αφρικής γίνει ξηρότερο.

Και τα δύο αυτά είδη απολαμβάνουν το νερό. (Εδώ μπορούμε να φέρουμε στο μυαλό μας την ατμόσφαιρα παιχνιδιού, ακόμα και για ενήλικες, και έλλειψης άγχους στις σύγχρονες πλαζ). Εκείνο που είναι επίσης πολύ ενδιαφέρον είναι πως οι μπονόμπο ζευγαρώνουν κατά πρόσωπο, όπως κάνουν οι άνθρωποι, και όχι με από πίσω επίβαση. Στη δική μας περίπτωση θεωρείται πως είναι συνέπεια του διποδισμού. Αυτός ο τρόπος ζευγαρώματος είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό που σπανίζει στα χερσαία ζώα και που εμείς μοιραζόμαστε με μεγάλη γκάμα υδρόβιων θηλαστικών όπως τα δελφίνια, οι κάστορες και οι θαλάσσιες ενυδρίδες. Αυτό που ουσιαστικά έχουμε κοινό είναι πως διαθέτουμε τρόπο μετακίνησης κατά τον οποίο η σπονδυλική στήλη και τα κάτω (ή πίσω) άκρα είναι σε ευθεία γραμμή, και αυτό επηρεάζει την θέση των γεννητικών οργάνων.

Ο πίθηκος που ενσυνείδητα ελέγχει την αναπνοή του

Το αναπνευστικό σύστημα του ανθρώπου διαφέρει από αυτό όλων των χερσαίων θηλαστικών σε δύο σημεία:

Το πρώτο είναι πως έχουμε συνειδητό έλεγχο της αναπνοής μας. Στα περισσότερα θηλαστικά αυτές οι κινήσεις είναι χωρίς έλεγχο, όπως η λειτουργία της καρδιάς ή η πέψη.

Ελεγχόμενη αναπνοή φαίνεται να είναι προσαρμογή των υδρόβιων ζώων γιατί, εκτός από εμάς, υπάρχει στα υδρόβια θηλαστικά όπως τα δελφίνια και οι φώκιες. Όταν αποφασίζουν σε πόσο βάθος θα καταδυθούν, μπορούν να υπολογίσουν την ποσότητα του αέρα που χρειάζεται να εισπνεύσουν. Χωρίς ελεγχόμενη αναπνοή είναι αμφίβολο αν θα ήμαστε σε θέση να εκφέρουμε τους φθόγγους που είναι απαραίτητοι για να μιλήσουμε.

Η άλλη ανθρώπινη ιδιαιτερότητα είναι αυτό που αποκαλείται «βύθιση του λάρυγγα». Τα χερσαία ζώα είναι υποχρεωμένα να αναπνέουν κυρίως μέσω της μύτης τους γιατί η αναπνευστική οδός διέρχεται από το πίσω μέρος του λαιμού και το άνω άκρο της, ο λάρυγγας, είναι τοποθετημένος πίσω από τα ρινικά τρήματα (ρουθούνια). Ο σκύλος, για παράδειγμα, πρέπει να κάνει ειδική προσπάθεια για να κατεβάσει τον λάρυγγά του μέσα στο λαιμό ώστε να είναι δυνατό να γαυγίσει. Όταν χαλαρώνει, ο λάρυγγάς του ανεβαίνει πάλι στη θέση του. Ακόμα και τα νεογνά του ανθρώπου έρχονται στον κόσμο με τον λάρυγγα στην ίδια θέση.

Λίγους μήνες μετά τη γέννηση ο ανθρώπινος λάρυγγας κατεβαίνει μέσα στον λαιμό, ακριβώς κάτω και πίσω από τη βάση της γλώσσας. Αυτό ο Ντάρβιν το θεώρησε πολύ προβληματικό, γιατί ο λάρυγγας, δηλαδή η είσοδος των πνευμόνων, έρχεται στο ίδιο ύψος και δίπλα στην είσοδο του οισοφάγου, δηλαδή την είσοδο του στομάχου. Γι’ αυτό στο είδος μας το φαγητό και το ποτό μερικές φορές πάνε σε λάθος δρόμο και ακολουθεί έκρηξη βήχα για να απαλλαγεί η τραχεία από τις ανεπιθύμητες ουσίες. Γι’ αυτό και τα νεογνά έχουν τον λάρυγγα ψηλά, για να μπορούν να θηλάζουν χωρίς φόβο να πνιγούν. Ας θυμηθούμε εδώ τη ρήση των παππούδων μας «όταν τρώμε δεν μιλάμε», αφού η ομιλία ενεργοποιεί και την αναπνευστική οδό κάνοντας ευκολότερη την είσοδο τη τροφής στους πνεύμονες. Το είδος μας έχει αναπτύξει μία πολυσύνθετη διαδικασία για να μπορούμε να καταπίνουμε και η τροφή να πηγαίνει στη σωστή κατεύθυνση. Αν δεν είχαμε αναπτύξει αυτόν τον μηχανισμό, θα πνιγόμασταν σε κάθε κατάποση.

Η τέτοια τοποθέτηση του λάρυγγα έχει ως αποτέλεσμα το ότι μπορούμε να εισπνεύσουμε το ίδιο καλά και από τη μύτη και από το στόμα. Είναι πιθανό αυτή η προσαρμογή να οφείλεται στο υδάτινο περιβάλλον, γιατί ένας κολυμβητής που χρειάζεται να πάρει μια μεγάλη ποσότητα αέρα την λίγη ώρα που το κεφάλι του είναι έξω από το νερό, μπορεί να το κάνει πολύ ευκολότερα μέσα από το στόμα παρά από τα μικρά ρουθούνια. Επίσης, γνωρίζουμε πως τα μοναδικά πτηνά που εισπνέουν υποχρεωτικά από το στόμα είναι πουλιά-βουτηχτές, όπως πιγκουίνοι, πελεκάνοι και σούλες. Όσο για τα θηλαστικά, τα μόνα με «βύθιση» λάρυγγα, εκτός από τον άνθρωπο, είναι υδρόβια: οι θαλάσσιοι λέοντες και τα σειρηνοειδή.

Άλλες διαφορές

Είναι αδύνατο, σε μια τόσο σύντομη περιγραφή, να αναπτύξουμε όλες τις διαφορές στη φυσιολογία ανάμεσα σε εμάς και τους πιθήκους, έτσι όπως επισημαίνονται από τη Θ.Υ.Π. αλλά, οπωσδήποτε, αξίζει να αναφέρουμε μερικές.

  1. Για παράδειγμα, έχουμε διαφορετικό τρόπο να ιδρώνουμε σε σχέση με άλλα θηλαστικά, χρησιμοποιώντας διαφορετικούς αδένες. Ο ιδρώτας καταναλώνει πολύ γρήγορα τα αποθέματα του σώματος σε νερό και αλάτι, και αυτά τα αποθέματα είναι πολύ μεγάλης σημασίας. Δεν είναι λοιπόν πιθανό να αποκτήσαμε αυτή τη «σπάταλη» προσαρμογή στη σαβάνα, που και το αλάτι και το νερό είναι σε έλλειψη.
  2. Όταν κλαίμε από συγκίνηση ή άλλο συναισθηματικό στρες (ακόμα και από υπερβολική ξαφνική χαρά!), τα δάκρυά μας εκκρίνονται από διαφορετικούς αδένες από τα δάκρυα που λιπαίνουν τα μάτια μας σε περιβάλλον καπνού ή σκόνης. Κανένα άλλο χερσαία ζώο δεν το κάνει. Υπάρχουν θαλάσσια πτηνά, θαλάσσια ερπετά και θαλάσσια θηλαστικά που βγάζουν νερό από τα μάτια τους, ή από ειδικούς ρινικούς αδένες, για να απαλλαγούν από το πολύ νερό που έχουν πιθανώς καταπιεί. Η ίδια διαδικασία μπορεί να εκλυθεί και από συναισθηματικό ερεθισμό όταν αντιμετωπίζουν σύγχυση λόγω φαγητού ή λόγω εμπλοκής σε μάχη. Ζώα που κλαίνε είναι, εκτός από εμάς, και οι θαλάσσιοι ελέφαντες, οι φώκιες και η θαλάσσια ενυδρίδα.
  3. Έχουμε εκατομμύρια σμηγματογόνους αδένες που εκκρίνουν έλαια στο κεφάλι μας, στο πρόσωπο και το σώμα, οι οποίοι στους έφηβους και νέους ενήλικες προκαλούν ακμή. Οι αντίστοιχοι αδένες στους χιμπατζήδες περιγράφονται ως «υποτυπώδεις», ενώ οι δικοί μας ως «τεράστιοι». Ο σκοπός της ύπαρξής τους είναι σκοτεινός. Σε άλλα ζώα η μόνη γνωστή λειτουργία του σμήγματος είναι να στεγανοποιεί το πτέρωμα ή το τρίχωμα. Σε εμάς;
  4. Η διαφορά ανάμεσα σε εμάς και τους πιθήκους η περισσότερο συζητημένη είναι ότι διαθέτουμε μεγαλύτερους εγκεφάλους. Ένας μεγαλύτερος εγκέφαλος μπορεί να υπήρξε πλεονέκτημα για τους εξελικτικούς προγόνους μας, αλλά θα είχε υπάρξει εξίσου ευεργετικός και για τους χιμπατζήδες. Το θέμα λοιπόν είναι γιατί τον αποκτήσαμε μόνο εμείς.

Ένας παράγοντας μπορεί να ήταν τροφικός. Η δόμηση του εγκεφαλικού ιστού, αντίθετα από άλλους ιστούς, εξαρτάται από ικανοποιητική τροφοδοσία σε λιπαρά οξέα Ωμέγα-3, που αφθονούν στην τροφή με προέλευση τη θάλασσα αλλά είναι σχετικά σπάνια στις γήινες τροφικές αλυσίδες. Η υποχρεωτική κατάποση μουρουνέλαιου, απαραίτητου για την πνευματική τους ανάπτυξη, έχει αφήσει εφιαλτικές μνήμες στα παιδιά μετά τον πόλεμο, η συμβολή του ως πηγή Ωμέγα-3 σήμερα καθυστερεί την εκδήλωση γεροντικής άνοιας.

  1. Άλλο ανεξήγητο χαρακτηριστικό για τους οπαδούς της θεωρίας της σαβάνας είναι η ύπαρξη νηκτικών μεμβρανών ανάμεσα στα δάκτυλα των χεριών και των ποδιών. Βέβαια, είναι μικρές, αλλά η διαφορά με τα χέρια των πρωτευόντων είναι χτυπητή. Μπορεί να είχαν αναπτυχθεί πολύ περισσότερο, και τώρα να είναι σε πορεία υποχώρησης. Η ύπαρξη τέτοιων μεμβρανών είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό των οργανισμών που χρησιμοποιούν τα άκρα τους για κολύμβηση ή για πτήση, θηλαστικών ή μη.
  2. Η διαφορά στην κατασκευή της μύτης ανάμεσα στους ανθρώπους και τους πιθήκους είναι επίσης ενδεικτική. Και το μέγεθος των πτερυγίων και ο προσανατολισμός της μύτης βοηθούν ένα κολυμβητή να ελαχιστοποιήσει την ποσότητα και την ταχύτητα του νερού που εισέρχεται στη ρινική κοιλότητα.
  3. Παρόμοια προστασία παρέχει και η ανάπτυξη του «παρθενικού» υμένα στον κόλπο των γυναικών. Η προστασία των γυναικείων γεννητικών οργάνων κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους παρείχε εξελικτικό πλεονέκτημα μόνο εφόσον τα κορίτσια ήταν κολυμβήτριες, δεν θα είχε κανένα νόημα σε περιβάλλον σαβάνας.
  4. Τα νεογνά του ανθρώπου, αμέσως μετά τον τοκετό, παρουσιάζουν την ανακλαστική ικανότητα να κάνουν κινήσεις βαδίσματος. Αν, όμως, ο τοκετός γίνει μέσα στο νερό, μπορούν από την πρώτη στιγμή της γέννησης, ακόμα και πριν αποκοπεί ο ομφάλιος λώρος, να κολυμβούν. Αυτό αφήνει τους οπαδούς της Θεωρίας της σαβάνας τελείως σαστισμένους. Είναι γνωστή η εκπληκτικά γρήγορη εξέλιξη, σωματικά και νοητικά, βρεφών που παραμένουν επί πολλές ώρες κάθε μέρα στο νερό, ιδιαίτερα αν στο νερό συνυπάρχουν και δελφίνια. Αυτά τα παιδιά χαρακτηρίστηκαν στις σχετικές δημοσιεύσεις ως υπερ-παιδιά, σούπερ παιδιά και με παρόμοια σχόλια. Η ικανότητα για κολύμβηση, αν δεν ασκηθεί αμέσως μετά τον τοκετό, χάνεται και ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να κολυμπά όταν κάπως μεγαλώσει. Βίντεο με νεογνά να κολυμπούν υπάρχουν στο διαδίκτυο. Πρέπει όμως να διευκρινιστεί πως η νεογνική κολύμβηση είναι ένα γενικό νεογνικό χαρακτηριστικό και όχι ικανότητα μόνο μερικών από τα νεογνά. Ας θυμίσουμε εδώ και τα υπολείμματα νηκτικών μεμβρανών που υπάρχουν, μόνο στο είδος μας, ανάμεσα στα δάχτυλά μας, και των τεσσάρων άκρων μας.
  5. Πώς εξηγείται ο τεράστιος αριθμός των νευρικών απτικών απολήξεων στα δάκτυλα των ανθρώπινων χεριών; Γιατί είναι τόσο άπειρα περισσότερες από τις αντίστοιχες των πιθήκων που ζουν στη σαβάνα και που, υποτίθεται, είχαν παρόμοιο βιότοπο με τους προγόνους του ανθρώπου; Ερωτήματα δύσκολο να απαντηθούν, εκτός εάν οι πρόγονοί μας ήταν αναγκασμένοι να ψάχνουν για την τροφή τους σκάβοντας με τα χέρια τη λάσπη του βυθού, όπου βρίσκονταν κρυμμένα κοχύλια, αχιβάδες πολλών ειδών και όστρακα που τους προμήθευαν μεγάλο μέρος της διατροφής τους. Αυτό το είδος διατροφής, ενώ είναι πλούσιο σε ω-3 λιπαρά, είναι πολύ μικρού θερμιδικού περιεχομένου και θα έπρεπε η αναζήτηση τέτοιας τροφής να διαρκεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Πώς διακρίνεις αν κάτι που έπιασαν τα χέρια σου είναι φαγώσιμο ή όχι όταν λόγω της θολότητας του νερού δεν μπορείς να το δεις; Ακόμα και όταν το νερό δεν είναι θολό, σε περίπτωση που η αναζήτηση της τροφής γίνεται με κατάδυση (φυσικά χωρίς την τεχνολογία της μάσκας!) πάλι είναι απαραίτητη η αφή! Η αύξηση της απτικής ικανότητας της εσωτερικής πλευράς των δακτύλων σου κάνει την επιβίωσή σου πιο πιθανή και αποτελεί εξελικτικό πλεονέκτημα. Αυτή η ικανότητα, όταν αργότερα τα ζώα βρέθηκαν σε χερσαίο περιβάλλον, έκανε δυνατή την κατασκευή εργαλείων και την ανάπτυξη του πολιτισμού.
  6. Τι κάνουν τα παιδιά, αλλά και, λιγότερο, οι ενήλικες, όταν προσπαθούν να κάνουν λεπτές κατασκευές με τα χέρια; Ανοίγουν το στόμα και κινούν περίεργα τη γλώσσα! Αυτό πέρασε απαρατήρητο και επιστημονικά ασχολίαστο για πολύ χρόνο. Μόνο οι μητέρες έκαναν σκωπτικές παρατηρήσεις στα παιδιά τους: «Βάλε μέσα τη γλώσσα σου» ή «Κλείσε το στόμα σου, θα μπει μέσα καμιά μύγα»! Αυτή η σύμπτωση κινήσεων των άκρων χεριών με τις κινήσεις της γλώσσας, όμως, σημαίνει πως υπάρχει μεγάλη σχέση στον εγκέφαλο ανάμεσα στη νεύρωση των άκρων χεριών και αυτή της γλώσσας. Που, λένε οι οπαδοί της Θ.Υ.Π., σημαίνει πως η ανάγκη αναζήτησης τροφής μέσω κυρίως της αφής είχε ως παράπλευρο κέρδος την προετοιμασία της γλώσσας για την παραγωγή των φθόγγων των απαραίτητων για την παραγωγή του λόγου, που έγινε δυνατός όταν αποκτήθηκε και η ικανότητα ενσυνείδητου ελέγχου της αναπνοής.
  7. Γιατί οι άνδρες χάνουν το τρίχωμα της κεφαλής ενώ οι γυναίκες που το κάνουν σπανίζουν; Ένα ερώτημα που παραμένει αναπάντητο με τις κλασικές απόψεις. Σύμφωνα με την Θ.Υ.Π., όμως, είναι εύκολο να εξηγηθεί. Όταν η μητέρα είναι πολλές ώρες απασχολημένη με τη συλλογή τροφής από το βυθό, τα παιδιά που κολυμπούν γύρω της χρειάζονται, όταν κουράζονται, κάτι να πιαστούν ώστε να μην παρασυρθούν από τα κύματα ή τα ρεύματα. Μια φαλακρή μητέρα έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να χάσει τα παιδιά της από μία που έχει μακριά και γερά μαλλιά, και αυτό αποτέλεσε εξελικτική πίεση ώστε οι γυναίκες να μη χάνουν τα μαλλιά τους. Αντίθετα, οι αρσενικοί πρόγονοί μας δεν επέτρεπαν τέτοια σχέση με τα παιδιά, όπως δεν το κάνουν και οι σύγχρονοί μας πίθηκοι, οπότε η απώλεια του τριχώματος της κεφαλής τους ήταν, πλην της προαναφερθείας προστασίας από τον ήλιο και τα μικροχτυπήματα, αδιάφορη εξελικτικά.
  8. Αν εξετάσουμε προσεκτικά τη φορά έκφυσης των μικρότατων τριχών (χνουδιού) στην ανθρώπινη πλάτη παρατηρούμε πως δεν ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση σε όλη της επιφάνεια της πλάτης. Αντίθετα, ακολουθεί τη φορά των δινών του νερού όπως δημιουργούνται όταν το ανθρώπινο σώμα είναι σε διαδικασία κολύμβησης. Η έκφυση των τριχών ακολούθησε κατεύθυνση ελαχιστοποίησης της αντίστασης του τριχώματος στην κολύμβηση και, όταν το τρίχωμα χάθηκε, το χνούδι που το υποκατέστησε συνεχίζει να εκφύεται με τον ίδιο τρόπο. Αυτό είναι ένα πρόσθετο επιχείρημα υπέρ της Θ.Υ.Π.
  9. Γιατί η υπερβολική συσσώρευση λίπους στα οπίσθια της γυναίκας σε αντίθεση με τον άνδρα; Στα δένδρα εύκολα βρίσκες κάποια διχάλα που να καθήσεις και να σηκώσεις το βάρος των μικρών παιδιών σου. Στην παραλία, αυτό είναι πιο δύσκολο. Η συσσώρευση λίπους βοθά την μητέρα να κάθεται ανετώτερα και να αντέχει το βάρος των παιδιών καλύτερα.
  10. Ανάλογο το πρόβλημα της θέσης των γεννητικών οργάνων. Στα δένδρα το κάθισμα διευκολύνεται, στην άμμο ή τις πέτρες της παραλίας/ακτής γίνεται πολύ προβληματικό. Αποτελεί εξελικτικό πλεονέκτημα αν η είσοδος του κόλπου μετατεθεί πιο εμπρός και λίγο ψηλότερα. Αυτό συνεπιφέρει και την εξελικτικά πλεονεκτική αύξηση του μήκους του πέους των αρσενικών. Το είδος μας έχει το μεγαλύτερο πέος, ανάλογα με το μέγεθος του σώματος, ανάμεσα στα πρωτεύοντα. Είναι δηλαδή πιθανόν η μετατόπιση των θηλυκών γεννητικών οργάνων να έλαβε χώρα, ή και να υποβοηθήθηκε, και για/από άλλους λόγους, εκτός από την όρθια στάση.
  11. Ως τελευταίο αφήσαμε το μεγαλύτερο επιχείρημα της Ελέιν Μόργκαν. Η συγγραφέας του «Η Καταγωγή της Γυναίκας» κατηγόρησε τους, σε συντριπτική πλειονότητα άνδρες, ανθρωπολόγους πως, παρασυρμένοι από τη διπλή σημασία του όρου Man=Άνθρωπος αλλά και Man=Άνδρας, είχαν κάνει λάθος στις επιστημονικές αναλύσεις τους ταυτίζοντας ασυνείδητα τις επιβιωτικές ανάγκες των αρσενικών προγόνων μας με εκείνες των θηλυκών. H σημασία του τίτλου του βιβλίου της «The Descent of Woman» ήταν ακριβώς πως συνέδεσε την τύχη των ομάδων των προγόνων μας με την επιβίωση των εγκύων θηλυκών και όχι των αρσενικών. Κατά τη Μόργκαν, η επιβίωση των εγκυμονούντων θηλυκών θα ήταν σχεδόν αδύνατη σε περιβάλλον ανοικτής σαβάνας, οπότε η ενδεχόμενη διάσωση των αρσενικών που είχαν μεγαλύτερη ικανότητα γρήγορης διαφυγής θα ήταν αδιάφορη για την επιβίωση της ομάδας. Αντίθετα, η παραμονή της ομάδας σε άμεση γειτνίαση με νερό θα πρόσφερε προστασία στις εγκυμονούσες, αφού τα αρπακτικά που μπορούν να κολυμπούν είναι ελάχιστα.

Η Θ.Υ.Π. είναι η μόνη θεωρία που συνδέει λογικά όλα αυτά αλλά και άλλα αινιγματικά δεδομένα και τα εξηγεί με αναφορά σε ένα μοναδικό αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός.

 

Πότε και πού

Υπάρχει πλέον γενική συμφωνία πως το χάσμα ανάμεσα σε άνθρωπο και πίθηκο προέκυψε στην Αφρική μεταξύ 7 και 5 εκατομμυρίων ετών, σε μία περίοδο γνωστή ως «κενό απολιθωμάτων».

Πριν από αυτή την περίοδο υπήρχε εκείνο το ζώο που υπήρξε ο κοινός πρόγονος του Ανθρώπου και των Αφρικανικών Πιθήκων. Μετά από αυτήν, εμφανίστηκε ένα πλάσμα, μικρότερο από εμάς, που παρουσίαζε, όμως, το αλάθητο χαρακτηριστικό της αλλαγής προς τη δημιουργία του ανθρώπου: Περπατούσε στα δύο του πόδια.

Δύο ερωτήματα δημιουργούνται: «Πού βρέθηκαν τα αρχαιότερα απολιθώματα;» και «Γνωρίζουμε κάτι που να συνέβη εκείνη την περίοδο και που να δικαιολογεί το γεγονός της διακριτής εξέλιξης των πιθήκων και των ανθρώπων;»

Τα παλαιότερα προ-ανθρώπινα απολιθώματα (συμπεριλαμβανόμενου και του πιο γνωστού, της Λούσι) ανήκουν σε ένα οργανισμό που ονομάστηκε Αustralopithecus afarensis, γιατί τα οστά τους βρέθηκαν στο τρίγωνο Αφάρ, μια χαμηλού ύψους περιοχή που βρίσκεται κοντά στην Ερυθρά Θάλασσα. Περίπου 7 εκατομμύρια χρόνια πριν αυτή η περιοχή πλημμύρισε από τη θάλασσα και μετετράπη στη Θάλασσα του Αφάρ.

Ένα μέρος του πληθυσμού των πιθήκων που ζούσε σε εκείνη την περιοχή εκείνη την εποχή θα πρέπει να βρέθηκε σε ένα περιβάλλον που μεταβαλλόταν δραστικά. Μερικά από τα ζώα βρέθηκαν αποκλεισμένα σε νησιά που είχαν δημιουργηθεί από την άνοδο της στάθμης του νερού – οι σημερινές Άλπεις Ντανάκιλ ήταν τότε περιτριγυρισμένες από νερό. Άλλα θα βρέθηκαν να ζουν σε πλημμυρισμένα δάση, σε αλμυρά έλη, σε έλη μανγκροβίων, σε λίμνες αλμυρού ή υφάλμυρου νερού, ή στις ακτές της νέας θάλασσας. Όλα θα έπρεπε να προσαρμοστούν στους νέους βιότοπους ή να πεθάνουν, τα διλήμματα που θέτει η εξέλιξη είναι τις περισσότερες φορές πολύ σκληρά για το άτομο ή και για ολόκληρα είδη.

Η Θ.Υ.Π. δέχεται πως μερικά από αυτά επέζησαν και άρχισαν να προσαρμόζονται στο υδάτινο περιβάλλον τους. Πολύ αργότερα, όταν η θάλασσα του Αφάρ αποκλείστηκε στο εσωτερικό της ηπείρου και μπήκε σε μια περίοδο εξάτμισης του νερού της και, τελικά, αποξήρανσής της, οι απόγονοί τους επέστρεψαν στην αφρικανική γη και άρχισαν να μεταναστεύουν νότια, ακολουθώντας το δρόμο που τους πρόσφερε η Κοιλάδα Ριφτ στα ανάντη.

Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στα απολιθώματα που έχουμε που να εναντιώνεται ή να διαψεύδει αυτό το σενάριο. Αντίθετα, υπάρχουν πολλά στοιχεία που το υποστηρίζουν. Τα οστά της Λούσι βρέθηκαν στο Αφάρ ανάμεσα σε αυγά κροκοδείλου και χελώνας και δαγκάνες καβουριών, στην άκρη μιας πλημμυρισμένης πεδιάδας κοντά στην τότε ακτή της Αφρικής.

Άλλα απολιθώματα του Αυστραλοπιθήκου, που χρονολογήθηκαν ως νεότερα, βρέθηκαν πιο νότια, σχεδόν πάντα σε άμεση γειτνίαση με αρχαίες λίμνες και ποταμούς.

Τώρα γνωρίζουμε πως οι μεταβολές από τον πίθηκο στον Αυστραλοπίθηκο συνέβησαν σε μια  περίοδο σχετικά σύντομη από εξελικτική άποψη. Μία τόσο γρήγορη δημιουργία ειδών είναι σχεδόν πάντα αποτέλεσμα της απομόνωσης ενός πληθυσμού κάποιου είδους από ένα γεωγραφικό φράγμα όπως μια έκταση νερού.

Η υδρόβια φάση συνέβη περισσότερο από 7 εκατομμύρια χρόνια πριν. Μετά από δύο εκατομμύρια χρόνια, υπήρξε βαθμιαία μετάβαση σε χέρσο. Από τότε ο Homo είχε πέντε εκατομμύρια χρόνια για να αναπροσαρμοστεί στις συνθήκες ζωής της χέρσου. Δεν μας προκαλεί εντύπωση που τα ίχνη της υδρόβιας προσαρμογής έχουν αρχίσει μερικώς να εξαφανίζονται και είχαν αγνοηθεί από τους επιστήμονες τόσο καιρό. Αλλά τα ίχνη είναι ακόμα παρόντα, όπως φαίνεται και από τον ακόλουθο πίνακα.  Σε αυτόν έχουν τοποθετηθεί τα πιο πολλά από τα επιχειρήματα που προαναφέρθηκαν.

Χαρακτηριστικά Άνθρωποι Πίθηκοι

 

Μπονόμπο

 

Ρινόκερος

Ελέφαντας

Μόνιμος διποδισμός Ναι
Απώλεια σωματικού τριχώματος Ναι Ναι Ναι
Λίπος προσκολλημένο στο δέρμα Ναι Ναι
Ζευγάρωμα πρόσωπο με πρόσωπο Ναι Ναι Ναι
Σμίκρυνση απεκκριτικών αδένων Ναι Ναι
«Παρθενικός» υμένας Ναι Ναι
Μεγέθυνση σμηγματογόνων αδένων Ναι Ναι
«Συναισθηματικά» δάκρυα Ναι Ναι
Απώλεια μακρών απτικών τριχών Ναι Ναι
Ενσυνείδητος έλεγχος αναπνοής Ναι Ναι
Θερμορρύθμιση με απέκκριση ιδρώτα Ναι Ναι
Βύθιση του λάρυγγα Ναι Ναι

Επίλογος

Θα μπορούσαμε να κλείσουμε αυτό το σημείωμα χωρίς αναφορά στο πιο συγκλονιστικό συμπέρασμα της Ελέιν Μόργκαν, γιατί αυτό έχει σχέση με την όρθια στάση που μπορεί να οφείλεται σε άλλους λόγους αν έχουν δίκιο οι αντίθετοι στη Θ.Υ.Π. Όπου και να οφείλεται, όμως, έχει σαν αποτέλεσμα την μετατόπιση των γεννητικών οργάνων πιο εμπρός από την αρχική θέση τους, οπότε δυσκολεύεται η επίβαση και ευκολύνεται το ζευγάρωμα πρόσωπο με πρόσωπο. Σε υποστήριξη της θεωρίας έρχεται ο ισχυρισμός πως η μετατόπιση των γεννητικών οργάνων, όπως προαναφέρθηκε, μπορεί να επιταχύνθηκε από το γεγονός πως η κάθοδος από τα δένδρα και η καθιστική στάση στο έδαφος θα έφερνε τα γεννητικά όργανα των θηλυκών σε απευθείας επαφή με αυτό. Στη δενδρόβια ζωή είναι πολύ ευκολότερο να βρει το θηλυκό κάποιο σημείο που να μπορεί να κάτσει χωρίς να έρχονται τα ευαίσθητα σημεία του, στη βάση της ουράς του, σε άμεση επαφή με το σημείο που κάθεται. Το κάθισμα στο σκληρό έδαφος μπορεί να οδήγησε, όπως και αυτό προαναφέρθηκε, και στην επιλεκτική απόθεση λίπους στους γλουτούς των θηλυκών ακριβώς για να δημιουργηθεί μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής ώστε να ελαττωθεί η πίεση σε αυτούς, ιδιαίτερα όταν επάνω στις μητέρες ανέβαιναν και τα παιδιά. Αυτό το συμπέρασμα συνηγορείται από τις μελέτες Ισραηλινών επιστημόνων (π.χ. καθηγητής Amit Gefen, Τμήμα Βιομετρικής Μηχανικής, Παν. Τελ Αβίβ) πως το λίπος στην περιοχή της έδρας σε περίπτωση υπερβολικά καθιστικής ζωής αυξάνεται μέχρι και 50%, αναξάρτητα από το φύλο του ατόμου.

Η όρθια στάση, όμως, επέφερε μια τεράστια μεταβολή στις ανθρώπινες ομάδες/κοινωνίες, και σε αυτό οφείλεται αυτός ο επίλογος. Σε όλα τα είδη υπάρχουν ενδοειδικές διαμάχες, είτε για την επιλογή συντρόφου είτε για προτεραιότητα στην τροφή. Αυτές όμως οι διαμάχες σπάνια συντελούν στο θάνατο του ηττημένου, και τότε από κακή σύμπτωση και όχι από πρόθεση του νικητή. Η φύση έχει βάλει μηχανισμούς ώστε να εξασφαλιστεί αυτό: ο ηττημένος σε μία σύγκρουση για την αρχηγία της αγέλης μπορεί να γίνει αρχηγός της τον επόμενο χρόνο, όταν ο συσχετισμός δύναμης θα έχει μεταβληθεί υπέρ του, και θα ήταν μεγάλη απώλεια για το είδος αν δεν επιβίωνε της πρώτης ή της δεύτερης προσπάθειάς του να γίνει αυτός ο δότης σπέρματος για την αγέλη. Ο κυριότερος μηχανισμός καταστολής της επιθετικότητας είναι η έκθεση των μαλακών ευαίσθητων μερών του σώματός του. Μόλις αυτό συμβεί ο αντίπαλός του χάνει ενστικτωδώς όλη του την επιθετικότητα, οπότε η σύγκρουση παίρνει τέλος.

Στους προανθρωπίδες προγόνους μας η ικανοποίηση του γενετήσιου ενστίκτου δεν ήταν καθόλου απαλλαγμένη από μια επιθετική συμπεριφορά. Όσο η βάδιση γίνεται σε τέσσερα πόδια, η επίβαση και η ολοκλήρωση του ζευγαρώματος δεν παρενέβαινε στην εκδήλωση της επιθετικότητας του αρσενικού. Μετά την ανόρθωση, τον διποδισμό και την μεταφορά των σεξουαλικών οργάνων προς τα εμπρός το ζευγάρωμα έπρεπε να γίνει κατά πρόσωπο. Όσο η συνουσία γίνεται μέσα στο νερό, δεν υπάρχει σοβαρό πρόβλημα, εκεί η “από πάνω” και η “από κάτω” θέση εναλλάσσονται εύκολα και το περιβάλλον έλλειψης βαρύτητας τις ακυρώνει. Σε περιβάλλον μη υδάτινο ο επιτιθέμενος έρχεται συνήθως από πάνω και το θηλυκό πρέπει να έλθει σε θέση ύπτια αποκαλύπτοντας τα ευάλωτα σημεία του σώματός του.

Ποιες επιλογές είχε το σεξουαλικά επιθετικό αρσενικό τότε; Αν ήταν φυσιολογικό, αυτόματα έχανε την επιθετικότητά του και αποχωρούσε από τη σκηνή, μην ολοκληρώνοντας το ζευγάρωμα. Έτσι έχανε και την ευκαιρία να μεταδώσει τα γονίδιά του στους απογόνους της ομάδας. Ποιοι αρσενικοί άφηναν τα γονίδιά τους στους απογόνους; Εκείνοι που, είχαν μικρότερες ενστικτώδεις αναστολές στην “θέση παράδοσης”, τη θέση έκθεσης των μαλακών και ευάλωτων μερών του σώματος του θηλυκού, εκείνοι δηλαδή που η συμπεριφορά τους ήταν αφύσικη, υπερβολικά επιθετική. Αυτοί, ερεθισμένοι από την ακυρωμένη συνουσία που επιχειρούνταν παρουσία τους, αναλάμβαναν να την τελειώσουν χωρίς να έχουν πρόβλημα.

Δεν χρειάστηκε πολύς χρόνος μέχρι να αλλάξει η συμπεριφορά των προανθρωπίδων προγόνων μας προς τα μέλη του ίδιου είδους. Ήταν όλοι απόγονοι εκείνων των αρχικά σπάνιων αρσενικών που δεν γνώριζαν όρια στην βίαια συμπεριφορά τους απέναντι στους ομοίους τους. Ήταν εκείνοι στα γονίδια των οποίων σήμερα οφείλεται η βιαιότητα στις ενδοειδικές συγκρούσεις, πολέμους και βίαια αθλήματα.

Posted in Αφρική, Ανθρωπολογία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 270 Σχόλια »

Παλαιοί αποκριάτικοι χοροί στη Σίφνο (Μια συνεργασία από Κουτρούφι)

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2022

Οι φετινές απόκριες σημαδεύτηκαν ανεπανόρθωτα από την εισβολή και το θανατικό στην Ουκρανία, αλλά για να ξεφύγει λίγο η προσοχή μας από τον ζόφο σκέφτηκα να τηρήσω το έθιμο, δηλαδή να βάλω τούτη την Κυριακή, την προτελευταία, κάτι αποκριάτικο.

Ο φίλος μας το Κουτρούφι, που όπως ξέρετε είναι Σιφνιός, μου έστειλε μια συνεργασία για τους αποκριάτικους χορούς, τις βεγγέρες, που έκαναν παλιά στη Σίφνο, στους οποίους συνηθιζόταν να απαγγέλλουν αυτοσχέδια δίστιχα και να αλληλοπειράζονται οι καλεσμένοι, ή τουλάχιστον εκείνοι που διακρίνονταν στη στιχουργική.Το έθιμο αυτό κράτησε ως τη δεκαετία του 1960.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτές τις αυτοσχέδιες στιχουργικές αψιμαχίες τις κατέγραφαν και τις τύπωναν για να τις στείλουν στους ξενιτεμένους Σιφνιούς. Έτσι, έχει σωθεί εκτενής στιχουργική αψιμαχία από το μακρινό 1888. Αφήνω όμως το Κουτρούφι να μας τα πει.

ΠΑΛΑΙΟΙ ΑΠΟΚΡΙΑΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΣΤΗ ΣΙΦΝΟ

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας τού 1960 το συνηθισμένο έθιμο την περίοδο τής Αποκριάς στη Σίφνο ήταν οι λεγόμενοι Αποκριάτικοι χοροί. Περιληπτικά, οι παρέες συγκεντρώνονταν σε κάποια ευρύχωρη αίθουσα, χόρευαν σε ένα κυκλικό χορό πιασμένοι αλά μπρατσέτα και αντάλλασσαν αυτοσχέδια δίστιχα («ποιητικά») σε μορφή διαλόγου. Τα δίστιχα τα έλεγαν σε ένα συγκεκριμένο σκοπό, τον λεγόμενο «αποκριάτικο», χωρίς όργανα. Οι συμμετέχοντες σε ένα αποκριάτικο χορό πήγαιναν είτε να ακούσουν είτε να σκαρώσουν στιχάκια. Να «ποιήσουν» δηλαδή. Με την έννοια αυτή η διαδικασία του αποκριάτικου χορού διέφερε από τις άλλες περιπτώσεις διασκέδασης όπου τα αυτοσχέδια δίστιχα προκύπτουν μέσα στο γλέντι. Σημειωτέον ότι στους χορούς αυτούς δεν γινόταν ιδιαίτερη κατανάλωση φαγητού και ποτού.

Ενίοτε, τα δίστιχα αυτά καταγράφονταν σε χαρτί και μετά τυπώνονταν σε τυπογραφείο που λειτουργούσε στη Σίφνο. Κυκλοφορούσαν σε φυλλάδια με σκοπό να μοιραστούν στους Σιφνιούς της διασποράς και ιδιαίτερα της Πόλης (κυρίως στις αρχές του 20ου αιώνα). Μέσω αυτής της διαδικασίας διασώθηκαν τα ποιητικά από αρκετές τέτοιες βραδιές. Από τέτοια φυλλάδια εκδόθηκε το βιβλίο «Τα λαϊκά τραγούδια και κάλαντα της Σίφνου» από τον αείμνηστο Νίκο Σταφυλοπάτη [1920-2006], Εκδ. Ελληνικά γράμματα, 1997. Το εξώφυλλο του βιβλίου περιέχει σκίτσο του γνωστού Σιφνιού σκιτσογράφου Σταμάτη Πολενάκη [1908-1997]. Από τη συλλογή αυτή παραθέτουμε τα ποιητικά από μια τέτοια βραδιά του 1888. Χρονολογικά, είναι η πρώτη καταγραφή της συλλογής Σταφυλοπάτη. Στόχος είναι να δοθεί μια γεύση για τους χορούς αυτούς, τα θέματα γύρω από τα οποία κινούνταν στις βραδιές αυτές και τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαογραφία, Στιχουργική, Συνεργασίες, νησιά | Με ετικέτα: , , , | 80 Σχόλια »

Οι κακόμοιροι οι καλοί μεταφραστές (άρθρο του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες σε μετάφραση του Miltos86)

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2022

Γλωσσικό ιστολόγιο είμαστε, οπότε η μετάφραση μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, πολύ περισσότερο που κι εγώ αυτό το επάγγελμα ασκώ -το μοναδικό που έχω ασκήσει στη ζωή μου. Κι έτσι, χάρηκα πολύ όταν ο φίλος μας ο Miltos86 μού έστειλε το κείμενο του μεγάλου συγγραφέα Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, που θα διαβάσετε σήμερα.

Ο Μάρκες μιλάει από μια πολύ ιδιαίτερη σκοπιά, του (πολυ)μεταφρασμένου συγγραφέα -διότι, βέβαια, μόνο ένα μικρό κλάσμα των συγγραφέων παγκοσμίως είχαν την τύχη να μεταφραστεί έργο τους σε ξένη γλώσσα.

Ωστόσο, πιστεύω πως το άρθρο του έχει ευρύτερο ενδιαφέρον, τουλάχιστον για όσους αγαπούν να διαβάζουν λογοτεχνία και όσους ενδιαφέρονται για τη μετάφραση (της λογοτεχνίας). Διότι βέβαια, κυρίως για τους μεταφραστές λογοτεχνίας ισχύει αυτό που γράφει ο Μάρκες, ότι κάνουν δουλειά κακοπληρωμένη. Αλλά όταν έρθει (που, ουσιαστικά, έχει έρθει) ο οδοστρωτήρας της αυτόματης μετάφρασης και ισοπεδώσει τα πάντα στο επάγγελμα, οι μεταφραστές λογοτεχνίας θα μείνουν. Όμως, αυτά θα τα συζητήσουμε και άλλη φορά, ας μην πλατειάζω -και επιστρέφω στον Μάρκες.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1982, δηλαδή λίγους μήνες πριν ο μεγάλος συγγραφέας τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ, στην ισπανική εφημερίδα Ελ Παΐς (εδώ μπορείτε να δείτε το πρωτότυπο). Αργότερα συμπεριλήφθηκε, μαζί με άλλα άρθρα σε εφημερίδες, στο βιβλίο «Το σκάνδαλο του αιώνα», το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Ωστόσο, εδώ θα διαβάσουμε τη μετάφραση που έκανε ο φίλος μας ο Μίλτος, όχι αυτήν που περιλαμβάνεται στην ελληνική έκδοση. Ο ίδιος λέει ότι η μετάφρασή του είναι πρόχειρη και ερασιτεχνική, αλλά νομίζω πως είναι καλή. Οι δυο υποσημειώσεις, μία στην αρχή και μία στο τέλος, είναι του Μίλτου. Εγώ βάζω ένα σχόλιο μέσα σε αγκύλες.

(Εγώ, σαν μεταφραστής που είμαι, προτιμώ να διαβάζω τα βιβλία μεταφρασμένα, ακόμα κι όταν το πρωτότυπο είναι γραμμένο σε γλώσσα που τη χειρίζομαι με άνεση. Μόνο αν δεν έχει εκδοθεί στα ελληνικά θα προτιμήσω ξενόγλωσσο βιβλίο. Πολύ λίγα δικά μου γραφτά έχουν μεταφραστεί -ένα διήγημα στα γερμανικά, σε μια ανθολογία στα τέλη της δεκαετίας του ’80, και καμιά τριανταριά άρθρα για το μπριτζ, που τα έγραφα στα αγγλικά και μεταφράζονταν στα ολλανδικά τα μεν και τα δε στα… ελληνικά).

ΟΙ ΚΑΚΟΜΟΙΡΟΙ ΟΙ ΚΑΛΟΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΕΣ

El País, 21 Ιουλίου 1982

Κάποιος έχει πει ότι το να μεταφράζεις είναι ο καλύτερος τρόπος να διαβάζεις. Νομίζω πως είναι επίσης ο δυσκολότερος, ο πλέον άχαρος, αλλά και o πιο κακοπληρωμένος. Tradittore, traditore* λέει το πολύ γνωστό ιταλικό ρητό, θεωρώντας δεδομένο ότι όποιος μας μεταφράζει μας προδίδει κιόλας. Ο Μορίς-Εντγκάρ Koυαντρό, ένας από τους πιο έξυπνους και πρόθυμους μεταφραστές της Γαλλίας, έκανε στα απομνημονεύματα του κάποιες αποκαλύψεις σχετικά με τη μεθοδολογία, που επιτρέπουν να σκεφτούμε το αντίθετο. «Ο μεταφραστής είναι η μαριονέτα του μυθιστοριογράφου», δήλωσε παραφράζοντας τον Μοριάκ και εννοώντας ότι ο μεταφραστής οφείλει να μιμηθεί τη στάση και τους ελιγμούς του συγγραφέα είτε του αρέσουν είτε όχι. Οι μεταφράσεις έργων από βορειοαμερικανούς μυθιστοριογράφους νέους και άγνωστους στην εποχή του -Γουίλιαμ Φόκνερ, Τζον Ντος Πάσος, Έρνεστ Χεμινγουέι, Τζον Στάινμπεκ- που έκανε στα γαλλικά ήταν όχι μόνο αριστοτεχνικές αναδημιουργίες, αλλά εισήγαγαν στη Γαλλία μια ιστορική γενιά της οποίας η επιρροή στους σύγχρονούς της Ευρωπαίους -συμπεριλαμβανομένων των Σαρτρ και Καμί- είναι παραπάνω από εμφανής. Κατ’αυτόν τον τρόπο ο Κουαντρό δεν ήταν προδότης αλλά το ακριβώς αντίθετο: ένας ιδιοφυής συνεργός. Όπως δηλαδή και οι μεγάλοι μεταφραστές κάθε εποχής, των οποίων η προσωπική συνεισφορά στο κείμενο τείνει να περνά απαρατήρητη, καθώς εστιάζουμε μόνο στα σφάλματά τους.

Όταν διαβάζει κανείς ένα συγγραφέα σε μια γλώσσα διαφορετική από τη δική του, αισθάνεται μια σχεδόν φυσική επιθυμία να το μεταφράσει. Αυτό είναι κατανοητό, αφού μια από τις απολαύσεις της ανάγνωσης -όπως και τη μουσικής- είναι η δυνατότητα να τη μοιραστείς με τους φίλους σου. Ίσως αυτό εξηγεί και μία από τις επαναλαμβανόμενες επιθυμίες του Μαρσέλ Προυστ, που πέθανε χωρίς να την εκπληρώσει, η οποία ήταν να μεταφράσει από τα αγγλικά κάποιον τόσο ξένο στον ίδιο όσο ο Τζον Ράσκιν.

Δύο από τους συγγραφείς που θα μου έκανε κέφι να μεταφράσω μόνο και μόνο για τη χαρά του να το κάνω είναι ο Αντρέ Μαλρό και ο Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί, που και οι δύο σίγουρα δεν εισέπραξαν και τη μέγιστη εκτίμηση από τους συμπατριώτες της εποχής τους. Ποτέ ωστόσο δεν προχώρησα πέρα από την επιθυμία. Αντιθέτως μεταφράζω εδώ και καιρό σταγόνα σταγόνα τα Cantos του Τζιάκομο Λεοπάρντι, αλλά το κάνω στα κρυφά τις λίγες ελεύθερες ώρες μου, και με πλήρη συναίσθηση ότι δεν είναι αυτός ο δρόμος που θα μας οδηγήσει στη δόξα, ούτε τον Λεοπάρντι ούτε εμένα. Το κάνω απλά σαν μια ασχολία από αυτές που υπάρχουν για να περνάει η ώρα στο μπάνιο, τις οποίες οι Ιησουίτες ονόμαζαν μοναχικές απολαύσεις. Αλλά και μόνο η απόπειρα ήταν αρκετή για να συνειδητοποιήσω πόση δυσκολία ενέχει και πόση αυτοθυσία απαιτεί το να προσπαθήσεις να αμφισβητήσεις τη συνταγή των επαγγελματιών μεταφραστών.

Είναι λίγες οι πιθανότητες να μείνει ενας συγγραφέας ικανοποιημένος από τη μετάφραση ενός δικού του έργου. Σε κάθε λέξη, σε κάθε φράση, σε κάθε έμφαση μέσα σε ένα μυθιστόρημα υπάρχει σχεδόν πάντα μια δεύτερη πρόθεση κρυφή, που γνωρίζει μόνο ο συγγραφέας. Για το λόγο αυτό είναι και επιθυμητό, στο βαθμό που είναι αυτό δυνατό, να συμμετέχει και ο ίδιος ο συγγραφέας στη μετάφραση. Μια αξιοσημείωτη εμπειρία τέτοιου τύπου είναι η μετάφραση του Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις στα γαλλικά. Το πρώτο πέρασμα το έκανε εξ ολοκλήρου και μόνος του ο Ογκίστ Μορέλ, ο οποίος συνεργάστηκε μετά για την τελική εκδοχή με τον Βαλερί Λαρμπό και τον ίδιο τον Τζέιμς Τζόις. Το αποτέλεσμα είναι ένα αριστούργημα, που το ξεπέρασε μόλις -σύμφωνα με αξιόπιστες μαρτυρίες- αυτή που έκανε στα βραζιλιάνικα πορτογαλικά ο Αντόνιο Όαϊς. Από την άλλη, η μόνη μετάφραση που υπάρχει στα ισπανικά είναι σχεδόν σαν να μην υπάρχει. Αλλά η ιστορία της το δικαιολογεί. Την έκανε για τον εαυτό του, απλώς για να αποσπά το μυαλό του, ο Αργεντίνος Χ.Σάλας Σουμπιράτ που στην κανονική του ζωή ήταν εμπειρογνώμονας σε ασφάλειες ζωής. Ο εκδότης Σαντιάγο Ρουέδα από το Μπουένος Άιρες την ανακάλυψε, που μακάρι ποτέ να μην το έκανε, και την εξέδωσε στα τέλη της δεκαετίας του ‘40. Παρεμπιπτόντως τον Σάλας Σουμπιράτ τον γνώρισα λίγα χρόνια αργότερα στο Καράκας και καθισμένοι στο γραφείο μιας ασφαλιστικής εταιρείας που δεν είχε ταμπέλα περάσαμε ένα υπέροχο απόγευμα συζητώντας για Βρετανούς μυθιστοριογράφους, που εκείνος τους ήξερε σχεδόν όλους απέξω. Η τελευταία φορά που τον είδα ήταν σαν ένα όνειρο: Χόρευε, αρκετά ηλικιωμένος και πιο μοναχικός από ποτέ, στην πίστα του καρναβαλιού της Μπαρανκίγια. Ήταν τόσο παράξενο το θέαμα που δεν πήρα καν την απόφαση να τον χαιρετήσω.

Άλλες ιστορικές μεταφράσεις είναι αυτές των μυθιστορημάτων του Τζόζεφ Κόνραντ που έκαναν στα γαλλικά ο Γκυστάβ Ζαν-Ομπρί και ο Φιλίπ Νεέλ. Αυτός ο διαχρονικά μεγάλος συγγραφέας -που στην πραγματικότητα ονομαζόταν Γιόζεφ Τεοντόρ Κόνραντ Κορζενιόφσκι-  είχε γεννηθεί στην Πολωνία και μάλιστα ο πατέρας του ήταν μεταφραστής Άγγλων συγγραφέων, μεταξύ άλλων και του Σέξπιρ. Η βασική του γλώσσα ήταν τα πολωνικά αλλά από πολύ μικρός έμαθε τα γαλλικά και τα αγγλικά, και έφτασε να συγγράφει και στις δύο αυτές γλώσσες. Σήμερα τον θεωρούμε, δικαιολογημένα ή και όχι, ως έναν μετρ της Αγγλικής γλώσσας.  Λέγεται πως έκανε το βίο αβίωτο στους Γάλλους μεταφραστές του επιβάλλοντάς τους τη δική του τελειομανία, αλλά ποτέ δεν αποφάσισε να μεταφράσει ο ίδιος δικά του έργα. Είναι παράξενο, αλλά δεν είναι γνωστοί πολλοί δίγλωσσοι συγγραφείς που το επιχειρούν. Η πιο κοντινή σε μας περίπτωση είναι αυτή του Χόρχε Σεμπρούν, που έγραφε το ίδιο καλά στα ισπανικά και στα γαλλικά, ωστόσο πάντα διαχωρισμένα. Ποτέ του δεν μεταφράζει τον εαυτό του. Ακόμα πιο παράξενος είναι ο Ιρλανδός Σάμιουελ Μπέκετ, κάτοχος βραβείου Νόμπελ λογοτεχνίας, που γράφει δύο φορές το ίδιο έργο, μια στα γαλλικά και μια στα αγγλικά. Πρόκειται για το ίδιο έργο σε δύο γλώσσες, ωστόσο ο ίδιος επιμένει ότι το ένα δεν είναι μετάφραση του άλλου, παρά δύο διαφορετικά έργα γραμμένα σε διαφορετικές γλώσσες.

Πριν μερικά χρόνια, στο καυτό καλοκαίρι της Παντελερία, είχα μια αινιγματική εμπειρία μετάφρασης. Ο κόμης Ενρίκο Τσικόνια, που ήταν ο μεταφραστής μου στα ιταλικά μέχρι τον θάνατό του, μετέφραζε κατά τη διάρκεια εκείνων των διακοπών το μυθιστόρημα Paradiso του Κουβανού Χοσέ Λεσάμα Λίμα. Είμαι αφοσιωμένος θαυμαστής της ποίησης του, και της παράξενης προσωπικότητάς του επίσης, αν και είχα λίγες φορές την ευκαιρία να τον συναντήσω, κι εκείνο τον καιρό ήθελα να γνωρίσω καλύτερα το ερμητικό αυτό έργο του. Οπότε βοήθησα λίγο τον Τσικόνια, όχι τόσο στην μετάφραση όσο στο δύσκολο εγχείρημα της αποκρυπτογράφησης του πεζού λόγου. Έτσι λοιπόν κατανόησα πως η μετάφραση είναι όντως ο βαθύτερος τρόπος ανάγνωσης. Μεταξύ άλλων, συναντήσαμε μια φράση που το υποκείμενο της άλλαζε γένος και αριθμό πολλές φορές μέσα σε λιγότερο από δέκα αράδες, σε σημείο που τελικά ήταν αδύνατον να γνωρίζεις ποιος ήταν, πότε ήταν ή πού ήταν. Γνωρίζοντας προσωπικά τον Λεσάμα Λίμα, ήταν πιθανό αυτή η αταξία να ήταν εσκεμμένη, αλλά αυτό θα μπορούσε να το πει μόνο ο ίδιος και δε θα μπορούσαμε ποτέ να τον ρωτήσουμε. Η απορία του Τσικόνια ήταν αν όφειλε να σεβαστεί και στα ιταλικά εκείνη την παράλογη σύμβαση, ή αν ήταν χρέος του να την αποδώσει με ακαδημαϊκή αυστηρότητα. Η άποψη μου ήταν ότι θα έπρεπε να την κρατήσει ως έχει, ώστε να μεταφερθεί το έργο στην άλλη γλώσσα ακριβώς όπως ήταν, με τις αρετές αλλά επίσης και τις ατέλειες του. Ήταν μια υποχρέωση για λόγους εμπιστοσύνης προς τον αναγνώστη της άλλης γλώσσας.

[Ο Γιάννης Χάρης έχει γράψει ότι, σε ένα βιβλίο του Κούντερα που το μετέφραζε από τα γαλλικά, σε ένα σημείο που περιέγραφε τις συνομιλίες ενός ζευγαριού, υπήρχε ένα ses paroles, τα λόγια του/της, που δεν ήταν καθόλου φανερό αν εννοούσε τα δικά του ή τα δικά της λόγια. Αλλά καθώς ο Κούντερα ευτυχώς ήταν (και είναι) ζωντανός, τον πήρε τηλέφωνο και τον ρώτησε!]

Για μένα δεν υπάρχει πιο βαρετή παραξενιά από το να διαβάζω τις μεταφράσεις των βιβλίων μου στις τρεις γλώσσες που είμαι ικανός να το κάνω. Δεν αναγνωρίζω τον εαυτό μου παρά μόνο στα ισπανικά. Έχω όμως διαβάσει ένα από τα βιβλία μου σε αγγλική μετάφραση του Γκρέγκορι Ραμπάσα και οφείλω να ομολογήσω πως βρήκα κάποια αποσπάσματα που μου άρεσαν πιο πολύ απ’ ότι στα ισπανικά. Η εντύπωση που δίνουν οι μεταφράσεις του Ραμπάσα είναι ότι μαθαίνει το βιβλίο απ’έξω στα ισπανικά και ύστερα το γράφει εξ ολοκλήρου στα αγγλικά: η προσήλωσή του του είναι πιο περίπλοκη από την απλή ακριβή απόδοση. Ποτέ δεν χρησιμοποιεί υποσημειώσεις, που είναι η λιγότερο έγκυρη μέθοδος, δυστυχώς πολύ διαδεδομένη μεταξύ των κακών μεταφραστών. Το πιο αξιοσημείωτο παράδειγμα τέτοιου τύπου είναι αυτό του Βραζιλιάνου μεταφραστή ενός βιβλίου μου, που έβαλε επεξήγηση στο υποσέλιδο για τη λέξη ‘αλστρομέρια’: φανταστικό άνθος επινοημένο από τον Γκαρσία Μάρκες. Το χειρότερο είναι ότι μετά διάβασα, δε θυμάμαι πού, ότι οι αλστρομέριες όχι απλώς υπάρχουν στην Καραϊβική, όπως γνωρίζει όλος ο κόσμος, αλλά ότι το όνομά τους είναι και πορτογαλικό.**

*Γραμμένο εσφαλμένα στο πρωτότυπο ισπανικό κείμενο, η έκφραση κανονικά είναι ‘traduttore, traditore’ και κατά λέξη σημαίνει ‘μεταφραστής, προδότης’.

**Στο πρωτότυπο η ισπανική λέξη που χρησιμοποιεί για την αλστρομέρια είναι astromelia. Είναι παραπλανητική η εξέλιξη της λέξης στην ισπανική γλώσσα και παραπέμπει παραδόξως σε ελληνική ρίζα, ωστόσο η αρχή της είναι διαφορετική. Φαίνεται ότι το όνομα της το έδωσε ο Κάρολος Λινναίος, προς τιμήν του φίλου του βαρώνου Κλας Αλστρέμερ (Clas Alströmer), που συνέλεξε τους σπόρους του φυτού κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στη Νότια Αμερική το 1753. (Σουηδοί και οι δύο) Ενδέχεται βέβαια ο Μάρκες απλά να αστειεύεται ή να ειρωνεύεται εδώ, όπως έκανε συχνά στο κλείσιμο των άρθρων του.

Κλείνω τη συζήτηση με ένα μεταφραστικό πρόβλημα. Η τελευταία πρόταση της τρίτης παραγράφου είναι στα ισπανικά: Pero la sola tentativa me ha bastado para darme cuenta de qué difícil es, y qué abnegado, tratar de disputarles la sopa a los traductores profesionales.

Αυτό το tratar de disputarles la sopa a los traductores profesionales είναι ζορικο στη μετάφρασή του. Το disputar la sopa (κατά λέξη: αμφισβητώ τη σούπα) δεν φαίνεται να είναι παγιωμένη ιδιωματική έκφραση, βλέπω να συζητιέται μόνο εδώ και να παρατίθεται, ακριβώς, το κείμενο του Μάρκες.

Στη μετάφραση του Ψυχογιού η Μαρία Παλαιολόγου το αποδίδει » «να προσπαθείς να πάρεις τη μπουκιά από το στόμα των επαγγελματιών μεταφραστών». Ο φίλος μας ο Μίλτος το έχει αποδώσει «να προσπαθήσεις να αμφισβητήσεις τη συνταγή των επαγγελματιών μεταφραστών». Εγώ κλίνω προς την απόδοση της Μαρίας Παλαιολόγου, αν και χωρίς απόλυτη βεβαιότητα. Καταλαβαίνω για ποιο λόγο διάλεξε αυτή την έκφραση αλλά δεν ξέρω αν ο Μάρκες εννοεί ακριβώς αυτό ή απλώς «να κάνεις τη δουλειά τους, να τους ανταγωνιστείς».

Posted in Λογοτεχνία, Μεταφραστικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Πριν από 60 χρόνια: Ο Μποστ για την υπόθεση Κεφαλογιάννη (μια συνεργασία του ΜΙΚ_ΙΟΥ)

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2022

Tο ιστολόγιο αγαπάει τον Μποστ και του έχει αφιερώσει αμέτρητα άρθρα, σε πολλά από τα οποία θυμόμαστε (οι παλιότεροι) ή γνωρίζουμε (οι νεότεροι) γεγονότα της πρόσφατης ιστορίας μέσα απο γελοιογραφίες του Μποστ. Στην αρχή, τα άρθρα αυτά είχαν γενικό τίτλο «Πριν από 50 χρόνια…», μετά «Πριν από 55 χρόνια…», αλλά τα χρόνια περνάνε και το ιστολόγιο συνεχίζει να εκπέμπει, οπότε πέρσι εγκαινιάσαμε μια νέα χρονολόγηση, τη σειρά «Πριν από 60 χρόνια». Tο προηγούμενο, δωδέκατο σκίτσο της σειράς το είχαμε δημοσιεύσει πριν από 3 μήνες περίπου -εδώ, κι έτσι το σημερινό είναι το πρώτο με σκίτσα του 1962.

Το σημερινό άρθρο είναι μια συνεργασία του φίλου μας του ΜΙΚ_ΙΟΥ, και έχει θέμα κρητικό, ένα επεισόδιο που έγινε στην Κρήτη το 1962. Μάλιστα, είναι δίκροκο, αφού ο Μποστ είχε αφιερώσει δύο συνεχόμενα σκίτσα στο επεισόδιο. Θα αφήσω τον Μικ_ιο να τα πει, εγώ απλώς κάνω ορισμένες δευτερεύουσες επεμβάσεις.

Θα δούμε σήμερα δύο σκίτσα του Μποστ, αφού το δεύτερο από αυτά, που δημοσιεύτηκε πριν ακριβώς 60 χρόνια, στις 4-2-1962 στην Ελευθερία, είναι ουσιαστικά συνέχεια του πρώτου, που είχε δημοσιευτεί την αμέσως προηγούμενη Κυριακή 28-1-1962.

Αναφέρονται και τα δύο σε ένα σοβαρό επεισόδιο που είχε συμβεί στις 25-1-1962 στο Ηράκλειο, όταν ο Βαγγέλης Κεφαλογιάννης, αδελφός του βουλευτή της ΕΡΕ (και πρώην υφυπουργού οικισμού, 1958-61) Μανώλη Κεφαλογιάννη, είχε επιτεθεί μέσα στα γραφεία της εφημερίδας «Αλλαγή» στον διευθυντή της δημοσιογράφο Μανώλη Καρέλλη –μετέπειτα Δήμαρχο Ηρακλείου και αργότερα ευρωβουλευτή. Το γεγονός είχε, φυσικά, πολιτικό αντίκτυπο και τα όσα ακολούθησαν έδειξαν ότι επηρέασε σημαντικά τις πολιτικές εξελίξεις.

Ο Μαν. Καρέλλης (Μ.Καρ. στα επόμενα), με την αρθρογραφία του στην «Αλλαγή», είχε ανοίξει μέτωπο με την οικογένεια Κεφαλογιάννη –και ειδικότερα τον Βαγγέλη (Β.Κεφ.)- με κατηγορίες για παραβιάσεις του νόμου σε διάφορα πεδία, όπως: χασισοκαλλιέργειες, παρανομίες στα χοιροστάσιά τους, παράνομες ρουλέτες, μέχρι και αυθαίρετες κατασκευές εγκαταστάσεων ηλεκτροδότησης σε χωριά! (εξηλεκτρισμός, τότε)

Σύμφωνα με όσα κατέθεσε ο παθών αλλά και οι μάρτυρες, ο Β.Κεφ. ‘μπούκαρε’ στο γραφείο του δημοσιογράφου το απομεσήμερο της 25-1-1962, φωνάζοντας κάτι περί «ενταφιασμού» και του επιτέθηκε, τραυματίζοντάς τον στον μηρό, «ανασπάσας μάχαιραν» μήκους 24 εκ. Ακούγοντας τη φασαρία έτρεξαν από το υπόγειο εργαζόμενοι και συγκράτησαν τον δράστη. Το μαχαίρι τού είχε φύγει από το χέρι (ύστερα από κλοτσιά του Μ.Καρ.;), ο Β.Κεφ. τράβηξε και πιστόλι, αλλά οι εργαζόμενοι τον απέτρεψαν από το να το χρησιμοποιήσει (ή δεν πρόλαβε) και τον άφησαν να φύγει (ή τους ξέφυγε).

Ο Μ.Καρ. μεταφέρθηκε σε κλινική, όπου του έραψαν το τραύμα και βγήκε μετά από 4-5 μέρες.

Στο 1ο σκίτσο (ΝΟΜΙΚΑΙ ΣΥΜΒΟΥΛΑΙ) ο Β. Κεφ., με αμφίεση μεταξύ χωροφύλακα, καουμπόι και (ψευτό-)μάγκα και ύφος «καπετάνιου», ζητά καταφύγιο και νομική προστασία από τον αδελφό του. Στο πηλήκιο γράφει ΦΡΟΥΡΑΡΧΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ, όπως ήταν προσωνύμιο του συγκεκριμένου παράγοντα της πόλης, για ευνόητους λόγους. Τα παράσημα τού είχαν απονεμηθεί –υποθέτω- για την αντιστασιακή του δράση κατά την κατοχή.

Ο Β.Κεφ. μάλλον δεν κρυβόταν στο σπίτι τού και δικηγόρου Μ.Κεφ. (του οποίου, ωστόσο, το δίπλωμα υπογράφει ο Μποστ!). Το κρησφύγετο βρισκόταν –απ’ όσα αργότερα λέχθηκαν- σε συγγενικό του σπίτι στη βορειοδυτική πλευρά του Ηρακλείου (Αγία Τριάδα, ίσως)

Το κείμενο στο ανοικτό σύγγραμμα που συμβουλεύεται ο Μ.Κεφ. (για να μην κουράζεστε), επαναλαμβάνει τον ‘κώδιξ της ΕΡΕ’:

’’ΑΝΑΞΙΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΟΙ ΚΑΙ ΑΞΙΟΙ ΦΡΟΥΡΑΡΧΟΙ ΝΟΜΙΚΩΣ ΕΙΝΑΙ ΑΘΩΟΙ’’.

Μπορεί εύκολα να διακρίνει κανείς το ταλέντο του Μποστ να θίγει, με το γνωστό ύφος και τα λογοπαίγνιά του, θέματα της επικαιρότητας.

Στις ράχες των βιβλίων λογοπαίζει με:

– ΝΕΟΝ ΕΝΟΙΚΙΟΣΤΑΣΙΟΝ-ΧΟΙΡΟΣΤΑΣΙΟΝ: Ως γνωστόν, η οικογένεια Κεφαλογιάννηδων είχε μεγάλα χοιραστάσια, γι’ αυτό και ο Μ.Κεφ. αποκαλούνταν χλευαστικά ‘χοιροβοσκός’.

– Ο ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΓΕΩΠΟΝΟΣ-ΦΥΤΟΛΟΓΙΑ , αλλά και ΓΕΟΠΟΝΙΚΑΙ ΣΥΝΒΟΥΛΑΙ (στο γραφείο): Μπηχτές,

για την ανάπτυξη χασισοκαλλιεργειών, στην οποία επιδίδονταν ο Β. Κεφ.– σύμφωνα με τον Μ. Καρ. αλλά και τον βουλευτή της Ε.Κ. Μαρή Κων. Είχε γίνει και σχετικό δικαστήριο στα Χανιά 9-8-1961, όπου μάλιστα ο Β.Κεφ. είχε απειλήσει τον Μ.Καρ.

– ΣΤΑΝΤΑΛ / ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΚΙΝΟ: Προφανής υπαινιγμός για τις ρουλέτες, που ήταν μια ακόμη δραστηριότητα του Β.Κεφ., σύμφωνα με τους κατηγόρους του (στο επόμενο σκίτσο αναφέρεται ξεκάθαρα).

– Στο γραφείο μπροστά επίσης –εκτός από τα προφανή «ΔΙΚΑΙΑ» που υπηρετεί ο Μ.Κεφ.- βλέπουμε ότι ασχολείται και με ΛΕΞΙΚΟΓΡΑΦΗΣΕΙΣ. Πρόκειται για ειρωνικό σχόλιο στην υπόσχεση του Υπ. Εσωτερικών στη Βουλή, ότι θα προβεί σε λεξικογράφηση των εκλογικών καταλόγων, για να εκκαθαριστούν από πεθαμένους, διπλοεγγεγραμμένους κλπ, που «χρησίμευσαν» στις εκλογές βίας και νοθείας της 29-10-1961.

Στα συννεφάκια:

  • Ρεβόλβερον: Καθαρευουσιάνικη απόδοση, κι όμως ρεβόρ(λ)βορο, πράγματι λέγανε οι παλιοί το μικρό πιστόλι γενικά-στα ηρακλειώτικα, τουλάχιστον. Το οποίον, τελικά, δεν «ήναψεν αυτοφυώς» (καταπληκτική έκφραση!-κτγμ), όπως είπαμε και πιο πάνω.
  • Ευδιάκριτο το λογοπαίγνιο χήρους -> χήρας.
  • … ν’ αποδράς με «Μιγκ» στην Ιταλίαν. Βούλγαρος πιλότος είχε κάνει αναγκαστική προσγείωση ενός (κατασκοπευτικού 😉 Μιγκ-17 κοντά στο Μπάρι πριν λίγες μέρες.
  • Λεξικογράφησις… Καταλάνοι: Για την λεξικογράφηση είπαμε, οι δε Καταλάνοι είναι οι διαβόητοι αδελφοί Κατελάνοι, μπράβοι που μεσουρανούσαν στη νυχτερινή πιάτσα της Αθήνας την εποχή εκείνη.

Στη μπορντούρα διαβάζουμε:

ΔΟΥΛΕΒΟΥΜΕ ΔΙΑ Ν’ ΑΠΟΚΤΑ ΑΞΙΑΝ ΤΟ ΧΟΡΤΑΡΙ
ΚΕ ΤΟ ΦΑΣΚΟΜΥΛΟΝ ΒΟΥΝΟΥ, Τ’ ΑΥΤΟΦΥΗ ΚΑΛΑΜΙΑ
ΚΑΘ’ ΗΝ ΣΤΙΓΜΗΝ ΟΙ ΙΝΟΝΟΥ ΚΙ’ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΒΟΥΛΓΆΡΟΙ
ΖΗΤΟΥΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΙΝ ΝΑ ΚΑΝΟΥΝ ΣΤΑ ΠΟΤΑΜΙΑ.

ΚΙ’ ΑΝΤΙ Ο ΤΥΠΟΣ ΝΑ ΣΤΑΘΗ ΚΑΙ ΝΑ ΜΑΣ ΕΠΑΙΝΕΣΗ
ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΟΙ ΚΑΡΕΛΛΗΔΕΣ ΟΙΤΙΝΕΣ ΜΑΣ ΜΟΧΘΟΥΝ
ΛΟΙΠΟΝ ΤΣΕΚΟΥΡΙ ΚΕ ΦΟΤΙΑ ΑΠΑΝΩ ΤΟΥΣ ΘΑ ΠΕΣΗ
ΚΑΙ ΤΑ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΑ ΗΜΩΝ ΘΑ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑΒΡΟΧΘΟΎΝ.

  • … ΧΟΡΤΑΡΙ… ΑΥΤΟΦΥΗ ΚΑΛΑΜΙΑ (!): Πάλι υπαινιγμοί για χασισοφυτείες στα όρη…
  • … ΟΙ ΙΝΟΝΟΥ ΚΙ’ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΒΟΥΛΓΆΡΟΙ ΖΗΤΟΥΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΙΝ ΝΑ ΚΑΝΟΥΝ ΣΤΑ ΠΟΤΑΜΙΑ.

Αναφορά σε δημοσίευμα βουλγαρικής εφημερίδας περί της ανάγκης να συνεργαστούν Βουλγαρία, Ελλάδα και Τουρκία για την αξιοποίηση των ποταμών Νέστου-Στρυμόνα-Έβρου.

  • Υπάρχει και η ωραιότατη ομοιοκαταληξία ΜΟΧΘΟΥΝ – ΚΑΤΑΒΡΟΧΘΟΎΝ, όπου το ‘μας μοχθούν’ προκύπτει ως υβρίδιο από «μας φθονούν μοχθηρά» (νομίζω).

Και πάμε στο 2ο σκίτσο

Ο δράστης Β.Κεφ. δεν παραδόθηκε παρά μετά από μιαν εβδομάδα, την επόμενη Πέμπτη 1-2-1962. Είχαν προηγηθεί διάφορες διαβουλεύσεις και …όροι – μέχρι και προτάσεις «σασμού» ακούστηκαν.

  • Παρά το ότι ‘μποστική αδεία’ ο Β.Κεφ. δείχνεται να συνοδεύεται από τον Μ.Κεφ., στην πραγματικότητα εμφανίστηκε συνοδευόμενος από τον άλλο του αδελφό Κώστα και τον δικηγόρο του. (Αλλά, πάντως, οι χωροφύλακες αποδίδουν τιμές …«φρουράρχου»!)

Τον σκιτσάρει κάπως πιο περιποιημένο (αφού θα επαρουσιάζετο εις τας Αρχάς…), αλλά και πάλι με πλήρη …εξάρτυση.

Εδώ στα συννεφάκια, έχουμε:

– ’’… όπως γάμον της Σοφίας με πολάς ταβρομαχίας’’: Εκείνην την περίοδο γίνονταν οι προετοιμασίες για τους γάμους Σοφίας-Χουάν Κάρλος, με μέγα ζήτημα  -και πολιτικό- το ύψος της προίκας και τον τρόπο εξεύρεσης της.

– ’’…εις τα ίχνη μιας θυσίας ιεράρχου’’: Είχε υποβληθεί στις 25-1 παραίτηση του μόλις προ 12ημέρου νεοεκλεγμένου Αρχιεπισκόπου Ιακώβου. Στο κείμενο παραίτησης αναφέρεται και η έκφραση: «Θυσιάζω και σφαγιάζω εμαυτόν και ρίπτομαι ως ο Ιωνάς εις την θάλασσαν… κλπ». Η κυβέρνηση τον πίεζε να παραιτηθεί, ύστερα από εκρηκτική κατάσταση που δημιουργήθηκε στην Εκκλησία (κατηγορίες και μήνυση εναντίον του για «ακατονόμαστες πράξεις», διενέργεια ανακρίσεων κ.λπ)

– ’’…ούτε χοίρους κε φητείας κε ρουλέτας να γυρίζουν’’, με προφανέστατες σπόντες.

– …κε μίαν αμνηστείαν: Τελικά ο Β.Κεφ. έπεσε στα μαλακά (αναμενόμενον γαρ…). Καταδικάστηκε σε φυλάκιση 2,5 μηνών, εξαγοράσιμη προς 120 μεταλλικές δραχμές/ημέρα.

– Και όλο το τελευταίο τετράστιχο με …ισπανικές αναφορές στους πολυδάπανους πριγκιπικούς γάμους.

Η μπορντούρα λέει:

Η ΣΚΕΨΙΣ ΜΑΣ ΕΒΑΝΓΚΕΛΕ, ΚΟΝΤΑ ΣΟΥ ΠΤΕΡΟΥΓΙΖΕΙ
ΣΕ ΠΑΡΑΣΤΕΚΕΙ ΣΙΌΠΗΛΟΝ ΤΟ ΕΘΝΟΣ ΣΥΜΠΑΓΕΣ
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΔΑΦΝΗΣ ΕΚ ΜΥΡΤΙΑΣ ΤΟ ΜΕΤΟΠΟΝ ΣΤΟΛΙΖΕΙ
ΚΑΘ’ ΗΝ ΣΤΙΓΜΗΝ ΕΙΣ ΙΔΡΗΜΑ ΕΜΒΑΙΝΕΙΣ ΕΥΑΓΕΣ.

Η ΤΟΛΜΗ ΣΟΥ ΕΒΑΝΓΚΕΛΕ ΑΛΑ Κ’ Η ΨΗΧΡΕΜΙΑ
ΝΑ ΑΝΑΣΠΑΣΗΣ ΤΟΝ ΣΟΥΓΙΑ ΕΙΣ ΚΡΙΣΙΜΟΝ ΣΤΙΓΜΗΝ
ΤΗΝ ΟΡΑΝ ΠΟΥ ΤΟ ΟΠΛΟΝ ΣΟΥ ΕΠΑΝΘΑΝΕ ΖΗΜΙΑ –
ΜΟΝΟΝ ΑΦΤΟ ΣΕ ΚΑΘΙΣΤΑ ΔΙ’ ΑΝΔΡΑ ΜΕ ΠΥΓΜΗΝ.

ΕΧΕ ΨΗΛΑ ΤΟ ΜΕΤΟΠΟΝ ΔΙΟΤΙ ΕΙΣ ΤΑΣ ΛΑΡΊΣΑΣ –
ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΑ ΙΧΝΗ ΣΟΥ ΚΕ ΑΝΔΡΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ –
ΣΚΟΡΠΙΖΩΝ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΝ, ΤΗΝ ΥΠΕΘΡΟΝ ΦΟΤΙΣΑΣ –
ΩΣ ΝΕΟΣ ΓΟΥΤΕΜΒΕΡΓΙΟΣ ΚΕ ΙΔΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ.

ΤΑΣ ΑΡΕΤΑΣ ΣΟΥ ΕΞ ΗΜΩΝ ΟΥΔΕΙΣ ΘΑ ΤΑΣ ΞΕΧΑΣΗ –
ΘΑ ΖΗΣ ΣΤΑΣ ΦΛΕΒΑΣ ΟΛΟΝΩΝ, ΩΣ ΛΕΓΕΙ Ο ΠΟΙΗΤΗΣ –
ΚΕ ΟΡΚΙΖΟΜΕΘΑ ΣΚΛΗΡΩΣ Σ’ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ Σ’ ΕΧΟΥΝ ΠΙΑΣΗ
ΝΑ ΜΗΝ ΧΟΡΕΨΟΜΕ «ΤΟΥΪΣΤ» ΑΝ ΔΕΝ ΑΠΟΛΗΘΗΣ.

  • Ωραίος ο ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΔΑΦΝΗΣ ΕΚ ΜΥΡΤΙΑΣ!
  • ΝΑ ΑΝΑΣΠΑΣΕΙΣ ΤΟΝ ΣΟΥΓΙΑΝ: Έκφραση από ρεπορτάζ των ημερών.
  • ΙΔΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ο Β.Κεφ., αφού στα ίχνη του βαδίζουν και βουλευτές της ΕΡΕ. Στις 2-2-62 στη Λάρισα κυβερνητικός βουλευτής με δύο μπράβους του επιτέθηκε και ξυλοκόπησε ομόφρονα (!) δημοσιογράφο-διευθυντή εφημερίδας.
  • Η αναφορά στο ΤΟΥΪΣΤ, επειδή μόλις είχε αρχίσει να διαδίδεται και στην Ελλάδα ο νέος χορός. Ο οποίος ξεκινώντας στα μέσα του 1960 από Αμερική, διαδόθηκε στην Ευρώπη όλο το 1961 και από αρχές του ’62 ήρθε να κυριέψει και την Ελλάδα. Εκείνες τις μέρες προβαλλόταν η πρώτη ελληνική ταινία με τουίστ (Λάσκαρη-Ηλιόπουλος), ‘Ο ατσίδας’, που είχε μεγάλη επιτυχία.

Ελευθερία, 26.1.1962

Το θέμα της επίθεσης στον Μ.Καρ. ήρθε στη Βουλή, όπου και δημιούργησε αναμενόμενες αντιπαραθέσεις, ενώ οδήγησε και σε συγκέντρωση διαμαρτυρίας, οργανωμένη από την Ε.Κ. στο Ηράκλειο στις 31-1-1962. Η συγκέντρωση αυτή –αμφιλεγόμενης επιτυχίας- θεωρήθηκε πάντως προάγγελος της μεγάλης –πραγματικά- συγκέντρωσης της Ε.Κ. στο Ηράκλειο με ομιλητή τον Γεώργιο Παπανδρέου στις 18-3-1962. Αυτή η συγκέντρωση θεωρείται από πολλούς σταθμός στην εξέλιξη του «ανένδοτου αγώνα», που έφερε την αναχώρηση Κ.Καραμανλή, τη νίκη της Ε.Κ. στις εκλογές του Νοεμβρίου 1963 και την άνετη πλειοψηφία της Ε.Κ. στις εκλογές του Φεβρουαρίου 1964.

Posted in Γελοιογραφίες, Κρήτη, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 150 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (23) – Οι Σφακιανοί γράφουν στον βεζίρη των Χανίων [Συνεργασία του ΜΙΚ_ΙΟΥ]

Posted by sarant στο 30 Νοεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό τρίτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ. Πρόκειται για μια συνεργασία που μου έστειλε ο φίλος μας ο ΜΙΚ_ΙΟΣ, από τον αγώνα στην Κρήτη -κι έτσι συνδυάζεται με το αμέσως προηγούμενο. Εδώ βλέπουμε ένα γράμμα των Σφακιανών προς τον Πασά, που έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον. Οι σημειώσεις είναι επίσης του ΜΙΚ_ΙΟΥ.

Βλέπουμε ότι οι υπογράφοντες προσπαθούν να καθησυχάσουν τον Οθωμανό αξιωματούχο ώστε να αποφευχθούν συνέπειες για τους αμάχους.

Eγώ απλώς χώρισα το κείμενο σε παραγράφους για να διαβάζεται πιο εύκολα και επίσης άλλαξα τη σειρά παρουσίασης δηλαδή προτάσσω την επιστολή, ακολουθεί η πηγή και τα εισαγωγικά σχόλια του εκδότη και τέλος τα λεξιλογικά σχόλια από τον ΜΙΚ_ΙΟ.

Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ:

Υψηλότατε και υπέρτατε μέγα βεζύρη των Χανίων

Ημείς οι πιστοί ραγιάδες και σκλάβοι της κραταιάς βασιλείας οι κατοικούντες το Καστέλλι των Σφακίων δουλικώς προσκυνούμεν το υψηλόν προσκυνητόν πουγιουρτού Σας ελάβομεν και ως πιστοί ραγιάδες το προσκυνήσαμεν και ευθύς κατά την προσταγήν του υψηλοτάτου βεζύρη μας εμαζώξαμεν όλους τους ραγιάδες σας Σφακιανούς από όλο το καστέλλι και τους το διαβάσαμε και των είπαμε και εμείς οι προεστοί να ανοίξουνε τα μάθια τωνε μικροί μεγάλοι οπού να φανούμε εις ετούτο το καιρό και να δείξωμε ταετλήδες και πιστοί ραγιάδες της κραταιάς βασιλείας ως καθώς ήμεστανε και επερνούσαμε ήσυχα·

αποκριθήκασι όλοι ότι και το πουγιουρτού του αφέτη μας προσκυνούμεν και εις την προσταγήν του ήμεστανε πρόθυμοι και χιανέτηδες και ασίδες δεν ήμεθα μήτε δεν γινόμαστε καθώς ίσως μας στοχάζονται μερικοί, το ψωμί της βασιλείας οπού τρώγομε δεν το καταπατούμε·

όθεν και ημείς οι γέροντες και καπεταναίοι παρακαλούμεν και προσκυνούμεν τον ύψιστον οπού εις ταις σημεριναίς ημέραις της ακαταστασίας να κάμετε το μεριχαμέτι σας και εις εμάς τους πτωχούς ραγιάδες και να προστάξετε να μην μας πειράζουν από το σαντζάκι του Ρεθέμνου επειδή και από μέρες εκατέβηκε ένα παϊράκι εις τα σύνορα τα δικά μας έχοντας για κεφάλι κάποιον ισμαΐλαγα Κουτουράκη, ο οποίος δεν έλειπε πάντα και εις τον καλό καιρό να μας πειράζη τώρα μάλιστα ως καθώς θωρούμε γυρεύγει με τινά τρόπον να μας καταστήση καπαετλήδες·

αυτός επάτησε μερικά χωριά από τα χάσικα οπού εκάθουντα φαμελιές εδικιές μας και επήραν δύο γυναίκες εδικές μας και τσι σέρνανε μαζύ τωνε και τσι ρεστάρανε· επήγανε εις ένα μιτάτο και εζήτησαν να δέσουσι τους Σφακιανούς και να γδύσουσι ίσως το μιτάτο και όμως εσταθήκαν εις τα άρματα και εβαρήκανε και η μια πάτα και η άλλη και εσκοτώθησαν από τσι βοσκούς ένας και από τσι τούρκους δεν εμάθαμε ακόμα αν εβαρεστήκανε γιατί εφύγανε οι βοσκοί και επιάσι τα βουνά φοβούμενοι από εμάς τσι προεστούς, γιατί εκατέχανε το ταμπίχι οπού είχαμε καμωμένο και αν ημπορέσωμε και τους πιάσωμε θενά έρθωμε από το δίκιον τωνε·

έτζι παρακαλούμε το ύψος του αφέντη μας να τσι καταλαγιάζη αυτούς τους ανθρώπους γιατί έχομε και εμείς πολλούς κουζουλούς και δεν μπορούμε να τσι απαλεύωμε, γιατί το γυναικώ το κάμωμα επήραξε πολλά το καστέλλι μας και φοβούμεθα και εμείς να μη γενή καμιά κακή δουλιά και αφανιστούμε, γιατί το ίρτζι είναι του βασιλέως και εμείς ήμεστενε ραγιάδες πιστοί και δεν θέλομε να γενούμε ωσάν εκείνους τους σκύλους τσι χιανέτηδες τους νησιώτες, τους οποίους ελπίζομεν να παιδεύση η κραταιά βασιλεία  γλήγορα για να ησυχάση και ο κόσμος και εμείς και προσκυνητώς μένομεν εν ταις προσταγαίς του υψηλοτάτου κράτους σου και τοαζλήδες εις το χουζούρι σου.

====-====

Πηγή: ‘‘Συλλογή εγγράφων Ζαχαρία Πρακτικίδη (ή Τσιριγιώτη) : Έγγραφα ετών 1810-1834’’, υπό Μοτάκης, Στυλιανός, Ιστορικόν Αρχείον Κρήτης (1953), σ. 37-38.

Επιστολή Σφακιανών προς βεζύρην Χανίων δι’ ης υπόσχονται υποταγήν και πειθαρχίαν, ενώ ταυτοχρόνως παραπονούνται δια τουρκικάς υπερβασίας.

Διπλούν φύλ. χάρτου χονδρού διαστ. 22 . 31. Επί της πρώτης σελίδος το κείμενον της επιστολής των Σφακιανών, η οποία συνεχίζεται και επί της δευτέρας, όπου κάτω δεξιά και καθέτως τα εξής δι’ άλλης χειρός:

«Παϊπά ρούσιο χαιρετόσε και καθός με προστάζουν οι γέροντες σπεύδο με τον λόογοντος σε γράφω όντη να κάμις τον κόπον να πας νάβρης τον διδάσκαλον να κάμι ένα αγουστουχάλι παρόμιο και να το στείλουν του χανιότι βαλίσι, ακόμαλοένα οσάν αυτό του καστρουβαλίσι έτζι καθός μας γράφουν και τα πουγιουθιά τος ότι θέλου λάβουν τιν απόκρισίν μας και ότης λογίς τόβρισκεν μονοτίπι δια να γένουν διό τέθια παρόμια και να τα περικλίσετε εις το γράμα του Στουρούνογλου(1) και να του γράψομε παρακαλεστικώς δια να τα δόσι τον βεζιράδο.

ταύτα Χ’αναγνώστις παναγιώτου* σε γράφο».

Επί της τρίτης σελίδος το κείμενον της εκ Σπετσών επιστολής. Επί δε της τελευταίας: «το υψιλόν και προσκηνητόν μπουγιουρτί», κάτω δε αριστερά επί του τετάρτου του εις τέσσαρα διπλωμένου χειρογράφου τα εξής δια τρίτης χειρός: «αναγκαία αμφότερα τα περιεχόμενα. Τη 26 Μαρτίου 1821. Επιστολή Σφακιανών προς βεζύρην Χανίων δι’ ης ομολογούν υποταγήν των εις αυτόν κλπ (αρκετά περίεργος). Δια του τρόπου τούτου ηπάτουν συχνότατα τους Μουσουλμάνους εχθρούς των έως ότου ενεδυναμόνοντο και κατεφέροντο τρομερώς, θηριωδώς σπαράττοντες αυτούς εις τας μεταξύ των μάχας.**

Διατήρησις χειρογράφου όχι καλή.

(1)Τουρκοκρής εκ Σελίνου, απαγχονισθείς αργότερον υπό των Τούρκων.</i>

====-====

Λεξιλόγιο (για τα γράμματα στις αγκύλες, βλ. πηγές στο τέλος)

* πουγιου(ρ)τί και πουγιουρτού = μπουγιουρντί. Έγγραφη διαταγή αξιωματούχου· από τουρκ. buyuruldu. [Z]

* ταετλής = ιταετλής (και ιταατλής): αυτός που κάνει ιταέτι (ή ιταάτι), δηλ. που δηλώνει υποταγή και πειθαρχεί· από τουρκ. itaatli < itaat.

{η ερμηνεία –με υπόδειξη του Νικοκύρη- από άρθρο του ιστολογίου.}

* χϊανέτης (και χιγιανέτης): δόλιος, δύστροπος, ανυπάκουος· 2. ατημέλητος· 3. τεμπέλης· από τουρκ. hiyanet [O]

 * ασής : αντάρτης, επαναστάτης· από τουρκ. asi [O]

 * μεριχαμέτι = μερχαμέτι (και μεραχμέτι, μερεχμέτι). Ευσπλαχνία, οίκτος, φιλανθρωπία· από τουρκ. merhamet. [Z]

* σαντζάκι: Δευτεροβάθμια διοικητική διαίρεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υποδιαίρεση του εγιαλετιού· από τουρκ. sancak [Ζ]

 * κα(μ)παετλής: φταίχτης, ένοχος, υπεύθυνος· από τουρκ. kabahatli [O].

* χάσικος : 1. καθαρός, λευκός· 2. χαρακτηρισμός για ανθρώπους, ιδίως γυναίκες, με λευκό και αφράτο δέρμα· 3. εκλεκτός· από τουρκ. has [O].

{- εδώ, χάσικα χωριά, εννοούνται τα μη επαναστατούντα πεδινά χωριά της περιοχής (Εμμ. Βαρβίδης). Αλλά ίσως να ήταν και τα μη βακουφικά, «μη ησφαλισμένα εν τω εφκαφίω» (Βασ. Ψιλάκης).}

* ρεστάρω = αρεστάρω: συλλαμβάνω, κρατώ, φυλακίζω· από ιταλ. arrestare [Π]

* ταμπίχι = τεμπίχι: Διαταγή, έντονη σύσταση, προειδοποίηση ή απαγόρευση· αλλά και παραγγελία, ειδοποίηση· και νουθεσία· από τουρκ. tembih, tenbih. [Z]

* ίρτζι : Η τιμή, η αξιοπρέπεια, η υπόληψη. Δάνειο από το τουρκ. irz. [Z]

* τοαζλήδες: Άλλη εκφορά για τους ‘ντοαζλήδες’ = ευχέτες, Από το τουρκ. dua και διαλεκτ. doa, δέηση, παράκληση, προσευχή. [Ο]

* αγουστουχάλι = αρτζουχάλι (και αρζουχάλι, αρζιχάλι, χαρτζουχάλι και άλλες παραλλαγές είναι γραπτή αναφορά, έκκληση προς ανώτερο· από τουρκ. arzuhal. [Z]

* βαλίσι = βαλής. Διοικητικός τίτλος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, διοικητής βιλαετιού ή εγιαλετιού… Συνήθως ήταν πασάδες τριών ιππουρίδων, άρα έφεραν τον τίτλο του βεζίρη. Από το τουρκ. vali που ανάγεται στο αραβικό wally. [Z]

* μονοτίπι. Μάλλον πρόκειται για λάθος γραφή (ή μεταγραφή) της λ.  ‘μονασίπι’. Η σύνταξη με το ρήμα βρίσκω ήταν συνηθισμένη :  «…όπου το ευρήτε μονασίπι…», «…και αν βρεθή μονασίπι…»}.

μονασίπι (και μουνασίπι, μινασίπι): Κατάλληλο, εύλογο, ο κατάλληλος τρόπος· από τουρκ. münasip. [Z]

* Χ’Αναγνώστης Παναγιώτου: Σφακιανός οπλαρχηγός/πλοίαρχος. Εκλεγμένος στην Καγκελαρία των Σφακίων, υπεύθυνος των ναυτικών επιχειρήσεων. Ένας από τους πληρεξουσίους της Κρήτης στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους.

** Δια του τρόπου τούτου… μεταξύ των μάχας: Δεν είναι ξεκάθαρο αν η διατύπωση αυτή είναι εκτίμηση του Ζ. Πρακτικίδη ή του επιμελητή της έκδοσης. Μάλλον είναι του ίδιου του Ζ. Πρ., δεδομένου ότι στην ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ, που έγραψε ο ίδιος και εξιστορεί τα συμβάντα κατά το 1821,υπάρχει το παρακάτω απόσπασμα (αναφέρεται στην 14-6-1821):

 Πάντως, και άλλοι ιστορικοί αναφέρουν τέτοιες παραπλανητικές ενέργειες που χρησιμοποιούσαν, όχι μόνο οι Κρητικοί αλλά και οι Τούρκοι αντίστοιχα. Ιδιαίτερα οι Σφακιανοί, που είχαν πάντα στο μυαλό τους την τραγική γι’ αυτούς κατάληξη της επανάστασης του Δασκαλογιάννη στα 1770-71, μετέρχονταν κάθε μέσο και τρόπο ώστε να είναι, κατά το δυνατόν, εξασφαλισμένοι.

 

 

Πηγές για το λεξιλόγιο:

[Z]: Νικ. Σαραντάκος, ‘Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων’, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020.

[O]: Βασ. Ορφανός, ‘Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα’, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο, 2014.

[Π]: Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τ. 11., Βουλή των Ελλήνων (διαδικτυακή έκδοση).

 

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κρήτη, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »