Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συνεργασίες’ Category

101 λέξεις και φράσεις από την εκκλησιαστική γλώσσα (μια συνεργασία του Αλέξη)

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2021

Πριν από καμιά εικοσαριά μέρες, ο φίλος μας ο Αλέξης μού έστειλε το κείμενο που θα διαβάσετε σήμερα, ένα άρθρο με Λέξεις και φράσεις από την εκκλησιαστική γλώσσα. Έχουμε δημοσιεύσει κατά καιρούς -και κυρίως κοντά στο Πάσχα- άρθρα με το ίδιο θέμα, αλλά κάθε συνεργασία, που βλέπει τα πράγματα με φρέσκο μάτι, είναι καλοδεχούμενη.

Προβληματιστήκαμε με τον Αλέξη για το πότε θα δημοσιευόταν το άρθρο. Να το αφήσουμε για το Πάσχα πήγαινε κάπως μακριά. Αφού όμως αύριο έχουμε 14 Σεπτεμβρίου, που είναι μεγάλη γιορτή της εκκλησίας, μου φάνηκε ότι ταιριάζει να δημοσιευτεί σήμερα ένα άρθρο εκκλησιαστικό -όχι αύριο, διότι έχουμε την τακτική δημοσίευση του βιβλίου του πατέρα μου.

Θυμίζω ότι ο φίλος μας ο Αλέξης έχει δημοσιεύσει στο ιστολόγιο μερικά ακόμη πολύ καλά άρθρα, ανάμεσά τους το Πολιτικοδημοσιογραφικό κλισεδολόγιο το 2017, τη συλλογή ιστορικών λέξεων και φράσεων της μεταπολίτευσης το 2014, και την ανασύσταση των Ομηρικών επών  το 2011.

Μια και το άρθρο είναι αρκετά εκτενές, δεν θέλω να μακρηγορήσω, οπότε δίνω τον λόγο στον Αλέξη. Σε λιγοστές περιπτώσεις, βάζω σύνδεσμο ([σε αγκύλες]) προς παλαιότερα άρθρα του ιστολογίου σχετικά με το θέμα. 

101 λέξεις και φράσεις από την εκκλησιαστική γλώσσα

Όταν ξεκίνησα να γράψω αυτό το σημείωμα και άρχισα να αναζητώ λέξεις και φράσεις προερχόμενες από την εκκλησιαστική ζωή και γραμματεία, έμεινα έκπληκτος ανακαλύπτοντας πόσο πολλές είναι οι καθημερινές μας φράσεις που έχουν φανερή ή λιγότερο φανερή θρησκευτική-εκκλησιαστική προέλευση. Φαίνεται ότι η επίδραση της θρησκείας και της ορθόδοξης χριστιανικής εκκλησίας ειδικότερα στην καθημερινή ζωή των Ελλήνων ήταν και είναι πολύ πιο έντονη από όσο φανταζόμαστε. Ας σκεφτούμε απλά ότι για αιώνες ολόκληρους, σε εποχές που το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού λαού ήταν αναλφάβητο, οι λειτουργίες της εκκλησίας, τα τροπάρια και τα κείμενα των ευαγγελίων ήταν η μοναδική πηγή της λόγιας γλώσσας με την οποία ερχόταν σε επαφή ο πολύς κόσμος. Αποτέλεσμα αυτού είναι όλη αυτή η φρασεολογία η οποία σιγά-σιγά από τα ιερά κείμενα πέρασε στη λαϊκή γλώσσα, συχνά μεταπλάστηκε, άλλαξε μορφή ή και σημασία.

Κύρια πηγή της φρασεολογίας αυτής είναι βέβαια η Βίβλος, δηλαδή η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη με αρκετές εκφράσεις να περιέχονται αυτούσιες σε αυτήν και αρκετές άλλες να έχουν πλαστεί εκ των υστέρων με βάση εδάφια της βιβλικής αφήγησης. Δευτερεύουσα πηγή, αλλά όχι ασήμαντη, είναι οι ακολουθίες της εκκλησίας, τα τροπάρια, οι ύμνοι και όλα γενικώς τα λατρευτικά κείμενα.

Ο κατάλογος που ακολουθεί περιλαμβάνει τις πιο κοινές από αυτές τις εκφράσεις, αλλά σίγουρα όχι όλες. Υπάρχουν και άλλες που σκόπιμα παρέλειψα, είτε γιατί λέγονται σπάνια πλέον, είτε γιατί δεν με έπεισε η θρησκευτική-βιβλική τους προέλευση. Και σίγουρα υπάρχουν και κάποιες που θα ξέφυγαν γιατί “ουδείς αναμάρτητος ειμή μόνον ο Θεός” για να μείνουμε και εντός κλίματος!

Ας τις δούμε λοιπόν μία-μία με σύντομη επεξήγηση. Σε όσες από αυτές είναι βιβλικές παρέθεσα και το πρωτογενές κείμενο, το εδάφιο δηλαδή στο οποίο τις συναντάμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευαγγέλιο, Εκκλησία, Θρησκεία, Λεξικογραφικά, Συνεργασίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 169 Σχόλια »

Λοζετσινές λέξεις (μια συνεργασία του Λοζετσινού)

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2021

Λοζετσινές είναι οι λέξεις από το Λοζέτσι και το Λοζέτσι ήταν η παλιά ονομασία του χωριού Ελληνικό, του νομού Ιωαννίνων (ανήκει στον καλλικρατικό δήμο Βορείων Τζουμέρκων). Το χωριό έχει, σύμφωνα με την απογραφή του 2011, 443 κατοίκους και ανήκει στα Κατσανοχώρια. Η ονομασία Λοζέτσι είναι σλάβικο δάνειο (λόζα, αμπέλι ή κληματσίδα).

Το χωριό αξίζει να το επισκεφτεί κανείς επειδή στεγάζει το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεόδωρος Παπαγιάννης, με πάρα πολλά έργα του γλύπτη και καθηγητή της ΑΣΚΤ Θ. Παπαγιάννη που είναι Λοζετσινός -ενώ πολλά έργα του βρίσκονται διάσπαρτα σε διάφορα σημεία του χωριού. Λίγο έξω από το χωριό βρίσκεται και το μοναστήρι της Παναγίας, αξιόλογο βυζαντινό μνημείο με θέα στον Άραχθο.

Είχα πάει πρόπερσι το Πάσχα -η φωτογραφία είναι από τον κήπο του Μουσείου.

Ο φίλος μας ο Λοζετσινός μού έστειλε τις προάλλες μια συνεργασία με 32 λέξεις, που εντάσσεται στη σειρά άρθρων με λέξεις από διάφορες περιοχές της χώρας, που τέτοιες έχουμε δημοσιεύσει αρκετές στο ιστολόγιο. Με την ευκαιρία, ανανεώνω την πρόσκληση προς όποιον φίλο θέλει και μπορεί, να μας γράψει ένα άρθρο με λέξεις της ιδιαίτερης πατρίδας του.

Λίγα δικά μου σχόλια, [μέσα σε αγκύλες]

32 λοζετσινές λέξεις

  1. αποχάκ(ι) –Έρχομαι σε κάποιον αποχάκι, το λέμε όταν κάποιος μού έκανε κακό αλλά τώρα που αυτός έπαθε μεγαλύτερο κακό κι εγώ χαίρομαι, η χαιρεκακία. [Αναρωτιέμαι αν έχει να κάνει με το τουρκικό και ηπειρώτικο χάκι, παίρνω χάκι = εκδικούμαι]
  2. γρουμπανιά η: ρίχνω γρουμπανιά, σφίγγω το χέρι μου σαν γροθιά αλλά τον αντίχειρα τον βάζω πάνω από τον δείκτη ίσια και χτυπώ με το μέρος της παλάμης και των 4 σφιγμένων δακτύλων γιατί δεν θέλω να κάνω ζημιά σ΄αυτόν που χτυπώ στην πλάτη ή στη μέση.
  3. ζγκαϊδός –ή -ό . Ο αλλήθωρος [Σε άλλα μέρη είναι «γκαϊδός», λέξη για την οποία έχουμε άρθρο]
  4. ζντόκος ο. Αφροξυλιά, λιλιτσιά. Η φλούδα του ζντόκου βρασμένη με λάδι θεραπεύει τα εγκαύματα.
  5. ζντρόχ(ι) το. Μας έβαλαν στο ζντρόχ, μέρος απ΄το οποίο δεν μπορείς να ξεφύγεις.
  6. κανταρέλα η: τον ψήφσαν μονοκούκ και κανταρέλα. Τον ψήφισαν μονοσταυρία ο ένας πίσω από τον άλλον. Δέσε τα μπλάρια κανταρέλα με την τριχιά [τα μουλάρια, το ένα πίσω από το άλλο]. Πριν λίγα χρόνια άκουσα στα Γιάννινα γνωστό να λέει πως κέρδισε στο ΚΙΝΟ γιατί βγήκαν κανταρέλα τα νούμερα που έπαιξε!
  7. καταφλετσί το. Η κορυφή: κόλλσε στο καταφλετσί να μαζέψ όλα τα κεράσια. Πάντα λέγαμε κολλάω στο δέντρο, όχι ανεβαίνω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 167 Σχόλια »

Αρχαία και νέα ελληνικά: Δέκα παρατηρήσεις και μια πρόταση (μια συνεργασία του Λαέρτη Τανακίδη)

Posted by sarant στο 20 Αυγούστου, 2021

Θα αναδημοσιεύσω σήμερα ένα άρθρο που έχει ως αντικείμενο ένα θέμα που το έχουμε πολλές φορές συζητήσει στο ιστολόγιο: τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και τη σχέση της με τη διδασκαλία των νέων ελληνικών.

Συντάκτης του άρθρου είναι ο Λαέρτης Τανακίδης, φιλόλογος και πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ, που μου έχει αρκετές φορές στείλει παρατηρήσεις για γλωσσικά αστοχήματα. Το άρθρο του δημοσιεύτηκε στο τεύχος 165 του περιοδικού Φιλόλογος, που εκδίδεται από τον Σύλλογο Αποφοίτων Φιλοσοφικής ΑΠΘ, που έχει το ίδιο όνομα.

Ο υπότιτλος του άρθρου είναι «Δέκα παρατηρήσεις και μια πρόταση» και πράγματι οι παρατηρήσεις του Λ. Τανακίδη έχουν πολύ ενδιαφέρον και κάποιες από αυτές θα μπορούσαν να αναπτυχθούν σε αυτοτελή άρθρα. Για παράδειγμα, χρειάζεται θαρρώ ένα ειδικό άρθρο για να συζητηθεί η άποψη που προβάλλουν πολλοί ότι η διδασκαλία των αρχαίων είναι ευεργετική/απαραίτητη για να μάθουν οι μαθητές τα νέα ελληνικά. Ελπίζω κάποτε ν’ αξιωθώ να γράψω κάτι.

Η πρόταση του συντάκτη μπορεί να φανεί ακραία, αφού προτείνει να μη διδάσκονται καθόλου τα αρχαία ελληνικά από το πρωτότυπο στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, παρά μόνο ως μάθημα επιλογής. Η ίδρυση κλασικών γυμνασίων-λυκείων θα ήταν ένα καλό συνοδευτικό μέτρο.

Παραθέτω λοιπόν το άρθρο του Λαέρτη Τανακίδη.

ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Δεκα παρατηρήσεις και μια πρόταση

***Α. Η θέση του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών στη σημερινή δευτεροβάθμια εκπαίδευση βρίσκεται πιο πίσω και από τη μεταρρύθμιση του 1976 και από αυτήν του 1964 και βέβαια  μακριά από τη βασική άποψη του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Οι Δελμούζος και Κριαράς, στους οποίους κάθε λίγο αφιερώνονται τεύχη του ΦΙλΟλΟΓΟΥ και για τούς οποίους γράφονται άρθρα επί άρθρων είναι κατηγορηματικοί : Διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο γυμνάσιο μόνο από μετάφραση.

Δυστυχώς έχουν επικρατήσει τα γνωστά ιδεολογήματα : Ότι η αρχαία ελληνική είναι γλώσσα-πρότυπο, ότι η ελληνική είναι μία και ενιαία, ότι η νέα ελληνική είναι κατώτερη από την αρχαία, ότι η νέα ελληνική κινδυνεύει και παρουσιάζει λεξιπενία και ότι με τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής θα καταστεί δυνατόν να αντιμετωπιστούν τα «προβλήματα» της νέας ελληνικής.

***Β. H γνώση του αρχαίου ελληνικού κόσμου είναι χρήσιμη για τον νεοέλληνα. Αλλά αυτό δε σημαίνει ΟΥΤΕ ότι πρέπει να εξιδανικεύεται και να απολυτοποιείται η αξία του ΟΥΤΕ ότι η επαφή με αυτόν πρέπει να γίνεται από το πρωτότυπο των αρχαίων κειμένων. Οι μαθητές που διδάχτηκαν τα αρχαία ελληνικά από μετάφραση γνωρίζουν συνήθως για αυτούς πολύ περισσότερα από όσα οι προγενέστεροι που τους διδάσκονταν από το πρωτότυπο επί 8 ώρες την εβδομάδα για έξι χρόνια. Αυτό που έμενε στο τέλος ήταν μερικά ρητά και σπαράγματα από κάποια κείμενα και όχι η γνώση του πως σκέφτονταν οι αρχαίοι, πως αξιολογούσαν τα πράγματα και πως οργάνωναν τη ζωή τους,

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αναδημοσιεύσεις, Εκπαίδευση, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 343 Σχόλια »

Ο Παπαδιαμάντης (;) για τους Ολυμπιακούς αγώνες (μια συνεργασία του Σταύρου Παύλου)

Posted by sarant στο 19 Ιουλίου, 2021

Αρχίζουν την Παρασκευή οι Ολυμπιακοί αγώνες του Τόκιο -ετεροχρονισμένοι, όπως και το πρόσφατο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα, αφού το 2020 σημαδεύτηκε από τον κορονοϊό, σημάδι που μένει έτσι κι αλλιώς στη διοργάνωση, αφού οι αγώνες διεξάγονται χωρίς θεατές.

Με την ευκαιρία λοιπόν, ο φίλος μας ο Σταύρος έστειλε μια συνεργασία για ένα πρωτότυπο θέμα: τι έγραψε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης για τους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνες των νεότερων χρόνων, το 1896 στην Αθήνα.

Το σημείωμα του Παπαδιαμάντη είναι σύντομο, αλλά ο Σταύρος αναπτύσσει και σχολιάζει το θέμα εκτενώς -ένα θέμα που κι άλλη φορά μας έχει απασχολήσει.

Θα σημειώσω ότι το σημείωμα του Παπαδιαμάντη δημοσιεύτηκε, με υπογραφή Πμ., στην Ακρόπολι στις 15 Απριλίου 1896, δηλαδή μετά τους αγώνες, οι οποίοι έγιναν από 25/3 έως 3/4/1896 με το Ιουλιανό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στην Ελλάδα (δηλ. 6-15/4/1896 με το σημερινό). Γι’ αυτό μιλάει για «άρτι τελεσθέντες» αγώνες ο Παπαδιαμάντης στο τέλος.

ΠΡΟΣΘΗΚΗ: Όπως εξηγείται στο σχόλιο 24, το κείμενο αυτό, αν και περιέχεται στα Άπαντα του Παπαδιαμάντη θεωρείται πλέον νόθο.

Περισσότερα δεν λέω, ο λόγος στον Παπαδιαμάντη και στον Σταύρο.

Ο Παπαδιαμάντης για τους Ολυμπιακούς Αγώνες

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, με την ευκαιρία των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων που έγιναν στην Αθήνα το 1896, είχε γράψει αμέσως μετά τους αγώνες ένα σύντομο κείμενο, στο οποίο επιχειρούσε να συνδέσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες της αρχαίας εποχής με τους σύγχρονους. Το κείμενο υπάρχει στον πέμπτο τόμο των Απάντων του Παπαδιαμάντη, στο κεφάλαιο Ζ’ Φιλολογικά. Το μεταφέρω εδώ μονοτονισμένο:

ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΟΛΥΜΠΙΑΔΕΣ

Γνωστόν τοις πάσι τυγχάνει, ότι οι Ολυμπιακοί αγώνες, ή ακριβέστερον, ως έλεγον οι αρχαίοι, τα Ολύμπια, συνέστησαν μεν κατά παλαιοτάτους χρόνους, εξαφανιζομένους εις τα βάθη της μυθικής εποχής, αλλά κατέστησαν θεσμός και όρος ιστορικός τω 776 προ Χριστού, επί Κοροίβου, ότε ούτος ενίκησεν εν Ολυμπία σταδιοδρομών. Από του έτους εκείνου ηρίθμουν οι αρχαίοι κατ’ Ολυμπιάδας, τετραετές δήλον ότι χρονικόν διάστημα, διαιρούμενον εις τέσσαρα έτη, διότι κατά τετραετίαν ετελούντο οι αγώνες. Διήρκεσε δε ο θεσμός ούτος επί 1170 έτη, όσα διέρρευσαν από του 776 προ Χριστού μέχρι του έτους 394 μετά Χριστόν, ότε κατηργήθησαν τα Ολύμπια οριστικώς επί του Αυτοκράτορος του Βυζαντίου Θεοδοσίου του Μεγάλου, βασιλεύσαντος κατά τα έτη 379 – 395 μετά Χριστόν.

Μέχρι της εποχής εκείνης συνεπληρώθησαν 293 Ολυμπιάδες. Περίεργον δε και όντως άξιον αναγραφής αποβαίνει, ότι εάν μη επήρχετο τότε διακοπή, εξηκολούθει δε η σειρά των τετραετιών, η τέλεσις των Ολυμπιακών Αγώνων συνέπιπτεν ακριβώς προς το έτος 1896 διότι το 776 π. Χρ. και 1896 μ. Χρ. αποτελούσιν αριθμόν ετών 2672, όστις διαιρείται ακριβώς διά τού 4. Η δέ τελεσθείσα εφέτος Ολυμπιάς, λαμβανομένης μεν υπ’ όψιν της διακοπής μετά την 293ην, έχει την σειράν της 294ης. Εάν όμως η αρίθμησις προβή άνευ της διακοπής, έχει σειράν 668ης από της πρώτης αρχής, ήτοι από του 776 π. Χρ.

Η σύμπτωσις αύτη έστω εις έτι πρόσθετος όρος εις την φαεινήν επιτυχίαν των άρτι τελεσθέντων αγώνων.

Ο Παπαδιαμάντης υποστηρίζει ότι το 1896 είναι Ολυμπιακή χρονιά και για τους Ολυμπιακούς Αγώνες της αρχαιότητας, δηλαδή αν αυτοί συνεχίζονταν μέχρι τις μέρες μας, το 1896 θα ήταν χρονιά Ολυμπιακών Αγώνων, αφού θεωρεί ότι από το 776 π.Χ. μέχρι το 1896 μ.Χ. μεσολαβούν 2672 χρόνια ή ακριβώς 668 τετραετίες. Όμως, ο Παπαδιαμάντης έχει κάνει στον υπολογισμό του ένα πολύ συνηθισμένο λάθος. Προκειμένου να υπολογίσει την χρονική απόσταση ανάμεσα στο 776 π.Χ. και το 1896 μ.Χ. πρόσθεσε τους δύο αριθμούς 776 + 1896 = 2672 χρόνια. Αλλά είναι γνωστό ότι, όταν θέλουμε να υπολογίσουμε πόσα χρόνια μεσολαβούν ανάμεσα σε κάποιο έτος π.Χ. και σε κάποιο έτος μ.Χ., πρέπει από το άθροισμα των δύο αριθμών να αφαιρέσουμε 1, στην προκειμένη περίπτωση 776 + 1896 – 1 = 2671 χρόνια.

Αυτό συμβαίνει επειδή στο Ιστορικό Σύστημα Χρονολόγησης που χρησιμοποιούμε δεν υπάρχει έτος μηδέν. Σε αυτό το σύστημα οι ακέραιοι αριθμοί είναι τοποθετημένοι σε σημεία πάνω στην κλίμακα του χρόνου, όπως συμβαίνει με κάθε κλίμακα μέτρησης ενός μεγέθους, π.χ. θερμοκρασίας. Το 0 θεωρείται συμβατικά η χρονική στιγμή της γέννησης του Χριστού. Σε απόσταση ενός έτους μετά το 0 είναι η χρονική στιγμή 1, μετά ακόμα ένα έτος η χρονική στιγμή 2, κ.ο.κ. Αντίστοιχα, σε απόσταση ενός έτους πριν από το 0 είναι η χρονική στιγμή -1 κλπ.

Τα έτη αριθμούνται με τακτικά αριθμητικά ως προς την χρονική στιγμή 0. Π.χ., μεταξύ 0 και 1 είναι το έτος 1 μ.Χ., δηλαδή το πρώτο έτος μετά την χρονική στιγμή της γέννησης του Χριστού. Αντίστοιχα, μεταξύ 0 και -1 είναι το έτος 1 π.Χ., δηλαδή το πρώτο έτος πριν από την χρονική στιγμή της γέννησης του Χριστού. Το 1 μ.Χ. ακολουθεί μετά το 1 π.Χ. και επομένως απέχουν μεταξύ τους 1 έτος και όχι 1 + 1 = 2 έτη, όπως θα έδινε ο υπολογισμός του Παπαδιαμάντη. Αυτή η ασυνέπεια στον υπολογισμό αίρεται αν λάβουμε υπ’ όψη τις υποδιαιρέσεις των ετών. Για παράδειγμα, ας θεωρήσουμε την χρονική διαφορά ανάμεσα στις 10 Μαρτίου του 1 π.Χ. και στις 10 Μαρτίου του 1 μ.Χ. Προφανώς η απόσταση είναι ένα έτος. Χρησιμοποιώντας υποδιαιρέσεις των ετών για τον ακριβή αλγεβρικό υπολογισμό έχουμε ότι η πρώτη χρονική στιγμή είναι η -0,786 και δεύτερη η 0,214. Η διαφορά τους είναι 0,214 – (-0,786) = 1. Γιατί όμως προκύπτει το σφάλμα στον υπολογισμό αν χειριστούμε τα έτη σαν ακέραιες ποσότητες; Υπεύθυνος είναι ο τρόπος που κάνουμε την στρογγυλοποίηση. Το λογικό είναι η στρογγυλοποίηση να γίνεται στον πλησιέστερο ακέραιο. Στο παραπάνω παράδειγμα η πρώτη τιμή πρέπει να στρογγυλοποιηθεί στο -1 και η δεύτερη στο 0, οπότε θα προκύψει το σωστό αποτέλεσμα. Στην πράξη όμως η στρογγυλοποίηση γίνεται στο -1 και στο 1.

Στην αστρονομία, στην οποία δουλεύουν με μεγάλες χρονικές κλίμακες, δεν ενδιαφέρονται για τις υποδιαιρέσεις των ετών. Έτσι, προκειμένου να μπορούν να κάνουν απλούς αριθμητικούς υπολογισμούς με τις χρονολογίες και να αποφεύγουν τέτοια λάθη, έχουν ορίσει το Αστρονομικό Σύστημα Χρονολόγησης, στο οποίο έχει προστεθεί έτος 0, οπότε οι ακέραιοι αριθμοί αριθμούν έτη και όχι χρονικές στιγμές. Συγκεκριμένα το 1 π.Χ. ορίζεται ως έτος 0, το 2 π.Χ. ως έτος -1, κ.ο.κ. Παρόμοια είναι και η αρίθμηση ISO 8601.

Για τις Ολυμπιακές χρονιές είναι απλό να δούμε ότι μετά το 4 π.Χ. ακολουθεί το 1 μ.Χ. και βέβαια απέχουν μεταξύ τους μια τετραετία και όχι 4 + 1 = 5 χρόνια. Φυσικά, όλες οι μ.Χ. Ολυμπιάδες έγιναν σε χρονιές που είναι περιττοί αριθμοί και επομένως το 1896 δεν θα μπορούσε να είναι Ολυμπιακή χρονιά για τους αγώνες της αρχαιότητας. Όμως κατά σύμπτωση αυτό ισχύει για τους Ολυμπιακούς Αγώνες που
διεξάγονται φέτος με την μετάθεσή τους κατά ένα έτος λόγω της πανδημίας.

Όμως, δεν μπορεί κανείς να είναι αυστηρός με τον Παπαδιαμάντη για ένα τέτοιο λάθος. Είναι ένα λάθος πολύ κοινό. Δεν είναι εύκολο να το προσέξει κανείς αν δεν του υποδειχτεί, ιδίως στα χρόνια του Παπαδιαμάντη. Κι αυτό επειδή φαίνεται σχεδόν προφανές ότι, για να υπολογίσει κανείς την χρονική απόσταση μεταξύ μιας χρονολογίας π.Χ. και μιας μ.Χ., αρκεί η πρόσθεση των π.Χ. και των μ.Χ. ετών. Ακόμα κι όταν υποδειχτεί σε κάποιον που δεν το ξέρει ή δεν το έχει σκεφτεί, χρειάζεται κάποιο χρόνο για να το κατανοήσει.

Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις επετείων που, εξαιτίας αυτού του λάθους, εορτάστηκαν έναν χρόνο νωρίτερα. Το 1985 είχαν εορταστεί τα 2300 χρόνια από την ίδρυση της Θεσσαλονίκης (315 π.Χ.). Το 2010 έγιναν διάφορες εκδηλώσεις για τον εορτασμό των 2500 χρόνων από την μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.) μεταξύ των οποίων διεθνές συμπόσιο στους Δελφούς, ενώ και η διεξαγωγή του κλασικού Μαραθωνίου της Αθήνας αποτέλεσε μέρος των εκδηλώσεων αυτών. Το 2016 είχε ανακηρυχτεί Επετειακό Έτος Αριστοτέλη για την συμπλήρωση 2400 χρόνων από την γέννησή του (384 π.Χ.). Τέλος, πέρυσι επρόκειτο να εορταστεί η συμπλήρωση 2500 ετών από την μάχη των Θερμοπυλών και από την ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), αλλά λόγω της πανδημίας δεν πραγματοποιήθηκαν οι εκδηλώσεις που είχαν προγραμματιστεί.

Όλες αυτές οι επέτειοι θα έπρεπε να είναι ένα χρόνο αργότερα. Βέβαια, η διαφορά ενός έτους στον εορτασμό της επετείου ενός γεγονότος που συνέβη τόσο πίσω στον χρόνο έχει ελάχιστη σημασία. Αν και έχει επισημανθεί σε κάποιες περιπτώσεις ποιο είναι το σωστό επετειακό έτος, ίσως και να είναι προτιμότερο να αγνοείται το λάθος, ώστε να μη προκαλείται σύγχυση σε όσους δεν γνωρίζουν τις λεπτομέρειες του υπολογισμού, που είναι και οι περισσότεροι (άλλωστε έτσι ο εορτασμός των 2300 ετών της Θεσσαλονίκης συνέπεσε με την κατάκτηση του πρωταθλήματος ποδοσφαίρου από τον ΠΑΟΚ 🙂). Στον υπολογισμό όμως των Ολυμπιακών ετών το λάθος δεν μπορεί να αγνοηθεί αφού πρέπει να διατηρηθεί η απόσταση της τετραετίας μεταξύ τους.

Ο Παπαδιαμάντης δίνει για χρονολογία κατάργησης των Ολυμπιακών Αγώνων της αρχαιότητας το 394 μ.Χ., ενώ η Wikipedia δίνει ως έτος τέλεσης των τελευταίων Ολυμπιακών Αγώνων το 393 μ.Χ. Οι τελευταίοι Ολυμπιακοί Αγώνες ήταν οι 293οι, όπως σωστά σημειώνει ο Παπαδιαμάντης, αφού από την πρώτη Ολυμπιάδα το 776 π.Χ. μέχρι το 393 μ.Χ. μεσολαβούν (776+393-1)/4 = 292 τετραετίες. Όμως, για την Ολυμπιάδα του 1896 σημειώνει ότι θα ήταν η 668η, ενώ κατά τον υπολογισμό του απέχει από την πρώτη 2672 χρόνια = 668 τετραετίες και επομένως θα έπρεπε να είναι η 669η.

Ανεξάρτητα πάντως από αυτά τα μικρολάθη, είναι αξιοσημείωτη η παρατηρητικότητα του Παπαδιαμάντη πάνω σε ένα μάλλον ασυνήθιστο γι’ αυτόν θέμα.

Posted in Ημερολογιακά, Παπαδιαμάντης, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 125 Σχόλια »

Μνήμη Μάριου Χάκκα (μια συνεργασία του Χρήστου Γιαννακού)

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2021

Συμπληρώνονται αύριο 49 χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Μάριου Χάκκα, στις 5 Ιουλίου 1972 -αν ζούσε ακόμα θα ήταν ένας θαλερός ενενηντάχρονος, αλλά τον γκρέμισε ο καρκίνος στα 41 του χρόνια. Το ιστολόγιο μάλλον έχει παραμελήσει τον Χάκκα -ένα μόνο διήγημά του έχουμε αναδημοσιεύσει, το Ένας αγνοημένος φιλέλληνας. Του χρόνου ελπίζω να έχουμε επανορθώσει.

Ο φίλος μας ο Χρήστος Γιαννακός μου έστειλε δυο κείμενα για τον Χάκκα, που τα δημοσιεύω σήμερα. Το ένα είναι ένα μικροδιήγημα του ίδιου, εις μνήμην Μάριου Χάκκα, με τίτλο «Φορμίωνος και Φιλολάου γωνία» (δηλαδή ακριβώς στα μέρη του Χάκκα). Το άλλο είναι ένα άρθρο του, δημοσιευμένο το 2012 στο περιοδικό Μανδραγόρας, αλλά σε επικαιροποιημένη έκδοση τώρα, στο οποίο ο Γιαννακός παρουσιάζει εναν φάκελο με γραφτά του Χάκκα, που βρέθηκε στο αρχείο του ποιητή Θανάση Κωσταβάρα. Ανάμεσα σε αυτά, ανέκδοτα ποιήματα του Χάκκα, ένα αφήγημά του και μια επιστολή σταλμένη από το νοσοκομείο.

Πρώτα το μικροδιήγημα του Χρήστου Γιαννακού:

Φορμίωνος και Φιλολάου γωνία

Φορμίωνος και Φιλολάου γωνία εμφανιζόταν κάποτε ένας νέος, που νόμιζε πως ρύθμιζε την κυκλοφορία. Μαυρομάλλης, μουστακαλής και λιπόσαρκος είχε χαρακτηριστικά κοινά και ύψος μεσαίο. Φορούσε καθαρά, καθημερινά ρούχα –επομένως οι όποιοι δικοί του, κατά πάσα πιθανότητα, είχαν επίγνωση της κατάστασης. Οι κινήσεις του θύμιζαν τροχονόμο. Τα χέρια του ακολουθούσαν τις αναλαμπές «Γρηγόρη»-«Σταμάτη», για να επιτρέψει, δήθεν, το πέρασμα των πεζών, αφού πρώτα είχε σταματήσει τα αυτοκίνητα.

Καμαρωτός, με ύφος ανάλογο της περίστασης, έπιανε «δουλειά» για ποικίλα χρονικά διαστήματα, πρωί, μεσημέρι και βράδυ. Στεκόταν στην άκρη και δεν ενοχλούσε κανένα. Κατά παρέκκλιση, συγχρόνως με τα συλλογικά, έδινε και κατ’ ιδίαν σήματα: έκλεινε διακριτικά το μάτι σε καμιά ομορφούλα, που περίμενε πριν τη διάβαση για να περάσει το δρόμο.

Με τον καιρό απέκτησε, εύλογα, χρονικό αυτοματισμό· δεν χρειαζόταν πια να συμβουλεύεται τα φανάρια για τις υποδείξεις του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Εις μνήμην, Ποίηση, Συνεργασίες, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , | 53 Σχόλια »

Μ’ αρέσει να ‘σαι μάγκισσα (μια συνεργασία του Κόρτο)

Posted by sarant στο 21 Ιουνίου, 2021

Πριν από δέκα μέρες είχαμε δημοσιεύσει μια συνεργασία  του φίλου μας του Κόρτο για την αντιμετώπιση ορισμένων πολύκροτων εγκλημάτων από το ρεμπέτικο του μεσοπολέμου, και τότε είχα αναφέρει ότι επρόκειτο για πρόγευση μιας εκτενέστερης μελέτης του. Σήμερα, που είναι αργία (για ορισμένους, τουλάχιστον) και άρα έχουμε περισσότερο χρόνο για διάβασμα, δημοσιεύω αυτή την εκτενέστερη μελέτη, προσθέτοντας μόνο ένα γιουτουμπάκι του Χιώτη. 

Καμαρώνω που το ιστολόγιο στάθηκε αφορμή για μια τόσο αξιόλογη μελέτη, με υλικό που κάλλιστα θα μπορούσε να γίνει βιβλίο. Καθώς τη διαβάζω, συλλογίζομαι ότι πολλές της παράγραφοι θα μπορούσαν να αναπτυχθούν σε αυτοτελή άρθρα. Αλλά δεν θέλω να σας κουράσω με τα δικά μου. Θυμίζω μόνο πως ο Κόρτο μάς είχε δώσει το 2018 μια συνεργασία για τον Τζογέ, την ευθυμογραφική στήλη που δημοσιευόταν στην εφ. Βραδυνή τον μεσοπόλεμο, όπως και ένα αφήγημα για τη ζωή στις φυλακές τον μεσοπόλεμο.

 

Μ’ ΑΡΕΣΕΙ ΝΑ’ ΣΑΙ ΜΑΓΚΙΣΣΑ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΤΟΥ ΜΑΓΚΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΣΤΙΚΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΛΑΪΚΗΣ ΑΠΗΧΗΣΕΩΣ (ΤΕΛΗ 19ΟΥ ΑΙΩΝΟΣ – ΔΕΚΑΕΤΙΑ ’50)

Προλεγόμενα

Το κάτωθι άρθρο φιλοδοξεί να αποτελέσει μία σταχυολόγηση μοτίβων στα οποία απεικονίζεται η γυναίκα του μάγκικου κοινωνικού στρώματος, κατά την διάρκεια ακμής του φαινομένου, δηλαδή από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνος μέχρι τα μισά περίπου της δεκαετίας του 1950. Οι αναφορές εξάγονται κατά κύριο λόγο από το ρεμπέτικο τραγούδι, αλλά και από άλλες μορφές συναφούς τέχνης λαϊκής εμπνεύσεως ή απηχήσεως, όπως και από ορισμένες δημοσιογραφικού ή ιστορικού τύπου πληροφορίες. Το ζητούμενο είναι η απόδοση των κυριότερων στοιχείων με τα οποία τυποποιήθηκε η μάγκισσα, όπως την αναγνωρίζουμε σήμερα. Πρόκειται δηλαδή για μία επιτομή λαογραφικών καταγραφών, αφού επικεντρώνεται στην μελέτη του αστικού λαϊκού μας πολιτισμού -και όχι μία εργασία κοινωνιολογικού περιεχομένου, η οποία θα απαιτούσε μία εντελώς διαφορετική μεθοδολογία.

Όπως και στο σχετικό άρθρο της 11/ 6/ 2021, εκφράζω τις θερμές μου ευχαριστίες στον Νίκο Σαραντάκο για την παρότρυνσή του να συντάξω το κείμενο και για την προθυμία του να το δημοσιεύσει. Ευχαριστώ εξίσου τον φίλο Γιάννη Ιατρού, και όσους φίλους σχολιαστές του παρόντος ιστολογίου έδειξαν ενδιαφέρον για μία τέτοια δημοσίευση. Και ακόμα οφείλω πολλές ευχαριστίες στον συγγραφέα και μελετητή του ρεμπέτικου Κώστα Βλησίδη, ο οποίος προθύμως μας προσέφερε πολύτιμο υλικό για την Ειρήνη την τεκετζού και για την Μαρία Γουλανδρή από το προσωπικό του αρχείο.

 

Τι εστί μάγκισσα

Το σημασιολογικό εύρος του όρου «μάγκας» και των συνωνύμων του βρίσκεται σε σχεδόν ισότιμη αναλογία με την σημασία των αντιστοίχων θηλυκών τύπων. Η μάγκισσα, η μόρτισσα, η μαγκίτισσα, η μαγκιόρα (ή μαγγιώρα), η αλανιάρα, η ντερβίσαινα, η ντερμπεντέρισσα, η ασίκισσα, η βλάμισσα, η μποέμ και η μποέμισσα, αλλά και κατά κάποιον τρόπο και η μπαγιαντέρα, η σατράπισσα και ο θηλυκός σατράπης, καθώς και ένα πλήθος άλλων σχετικών λέξεων, λίγο πολύ χρησιμοποιούνται στον λαϊκό λόγο αδιακρίτως, περιγράφοντας γυναίκες με διαφορετικά κοινωνικά, ηθικά ή ψυχολογικά γνωρίσματα. Στα ρεμπέτικα τραγούδια και στον σχετιζόμενο λαογραφικό πλούτο της εποχής της δημιουργίας τους (από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις αρχές της δεκαετίας του ’50 περίπου) παρουσιάζεται μία ποικιλία γυναικών οι οποίες ανήκουν σε διάφορες ανθρωπολογικές ταξινομήσεις. Αναφέρονται εργαζόμενες (εργάτριες, δούλες, παραμάνες, μοδίστρες, πλύστρες, μικροπωλήτριες κλπ) ή άεργες. Παρουσιάζονται άγαμες, χήρες, ζωντοχήρες ή παντρεμένες. Άλλες είναι παραβατικές ή περιθωριακές και άλλες έντιμες, ενταγμένες στην ευρύτερη λαϊκή κοινωνία. Ως προς την καταγωγή καταγράφονται προσφυγοπούλες ή ντόπιες, από διάφορα μέρη της Ελλάδος – αλλά ακόμα και ξένες. Σε χαρακτηρολογικό επίπεδο γίνεται λόγος για κουτσομπόλες, τσιγκούνες, σπάταλες, γκρινιάρες, επιθετικές, παιχνιδιάρες, καλόκαρδες, ερωτικές, σοβαρές, έκλυτες, πιστές ή άπιστες, άλλες που είναι δύσκολες στην επιλογή γαμπρού και άλλες που επιδιώκουν εντόνως στεφάνι.

Σε πολλές από αυτές τις γυναίκες, όχι όμως σε όλες, αποδίδεται ο χαρακτηρισμός της μάγκισσας ή των σχετικών συνωνύμων πολυτρόπως. Σε κάθε περίπτωση ως μάγκισσα νοείται γυναίκα των μεσαίων λαϊκών έως και των πολύ χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων. Αν και είναι εξαιρετικώς δύσκολο να διατυπωθεί μία πλήρης κατηγοριοποίηση των σημασιών της λέξης, ωστόσο -με έναν μεγάλο βαθμό γενίκευσης- διακρίνονται οι εξής τρόποι με τους οποίους χρησιμοποιείται:

  • ως επιθετικός προσδιορισμός για την προσωπικότητα μίας γυναίκας, κυρίως με επαινετικό πρόσημο (αν και όχι πάντα) σε σχέση με την αποφασιστικότητα, τον δυναμισμό, το πνεύμα ελευθερίας και την ευθύτητα της ή σε σχέση με την εξυπνάδα και την πονηριά της , η λεγόμενη καταφερτζού.
  • ως επαινετικός χαρακτηρισμός για την γοητεία και την ομορφιά μίας γυναίκας, όμως δύσκολης για ερωτική κατάκτηση, τρόπον τινά γυναίκα του μπελά, ασχέτως της κοινωνικής της τοποθέτησης.
  • με την σημασία της μερακλούς, της γυναίκας που ζει ή θέλει να ζει ανέμελα, προτάσσοντας την διασκέδαση, το κέφι και την καλοπέραση, αντί την τακτοποιημένη καθημερινότητα. Τρόπον τινά το πλησιέστερο συνώνυμο είναι η μποέμισσα.
  • ως συνώνυμο της ρεμπέτισσας, της γυναίκας του λαϊκού τραγουδιού και γενικότερα των λαϊκών καλλιτεχνίδων. Αυτός ο προσδιορισμός όμως είναι μάλλον προβληματικός, διότι οδηγεί σε παρερμηνείες.
  • με την σημασία της γυναίκας του περιθωρίου ή του υποκόσμου, η οποία μπορεί να ακολουθεί παραβατικές ή ανήθικες πρακτικές οποιασδήποτε μορφής. Αυτός πρέπει να θεωρηθεί ως ο χαρακτηρισμός που πλησιάζει περισσότερο στην πρωταρχική σημασία της λέξης «μάγκας».

Τουλάχιστον στα ρεμπέτικα τραγούδια δεν φαίνεται να προηγείται χρονικώς σε σημαντικό βαθμό κάποια από αυτές τις σημασιολογικές αποκλίσεις. Για παράδειγμα ήδη το 1919 ο Τούντας στο τραγούδι «η εύθυμος χήρα», ή αλλιώς «η ζωντοχήρα» με ερμηνεία της Μαρίας Σμυρναίου (δεύτερη εκτέλεση το 1926 ως «η μόρτισσα» με τον Βαγγέλη Σωφρονίου), η λέξη «μόρτισσα» χρησιμοποιείται κυρίως ως έκφραση προσδιοριστική των ερωτικών θέλγητρων μίας μικρής: «Μια μόρτισσα θεότρελη τσαχπίνα και τσακίρα/ μ’ έχει σηκώσει το μυαλό έμορφη ζωντοχήρα». Στον εν λόγω στίχο δεν προτάσσονται ιδιαίτερα κοινωνιολογικά γνωρίσματα της «μόρτισσας», παρά μόνον στοιχεία της τσαχπίνικης προσωπικότητάς της. Παρόμοια παραδείγματα βρίσκονται σε διάφορα άλλα ρεμπέτικα, π.χ. «η βλάμισσα» του Γιοβάν Τσαούς (1936 με τον Στελλάκη Περπινιάδη): «Μέρες και νύχτες περπατώ μέσα στην Δραπετσώνα/ για μια σουλτάνα βλάμισσα, πεντάμορφη κοκκώνα» ή «η μάγκισσα», αλλιώς «με έκαψες ρε μάγκισσα», επίσης του Γιοβάν Τσαούς (1936 πάλι με τον Στελλάκη): «Με έκαψες, ρε μάγκισσα, μου πήρες την καρδιά μου/ με μια μονάχα σου ματιά, μου καις τα σωθικά μου».

Πολλές φορές όλες αυτές οι σημασίες της «μάγκισσας» και των συνωνύμων της εμφανίζονται στον αστικό λαϊκό πολιτισμό συνδυαστικά ή και συγκεχυμένα, ενίοτε με κάποιον βαθμό ασάφειας.

 

Εγώ το πίνω το κρασί, μ’ οκάδες, με γαλόνια και ώρες είν’ μου φαίνεται να βάλω πανταλόνια

Το ντύσιμο και η εξωτερική εμφάνιση του άνδρα της μαγκιάς έχει περιγραφεί, τυποποιηθεί και απεικονιστεί σε δεκάδες τραγούδια, μαρτυρίες, λογοτεχνικά κείμενα, φωτογραφίες και σκίτσα (τζογέ παντελόνι, μυτερά στιβάνια, ζωνάρι, καβουράκι ή τραγιάσκα, μαχαίρι, κομπολόι κλπ). Αντιθέτως στην περίπτωση της μόρτισσας δεν φαίνεται να έχουν σχηματοποιηθεί τυπικά γνωρίσματα ντυσίματος και εμφάνισης. Οι γυναίκες αυτών των κοινωνικών κατηγοριών μάλλον φαίνονται να ακολουθούν την γενικότερη λαϊκή γυναικεία μόδα του άστεως. Ο γυναικείος καλλωπισμός αποτυπώνεται σε διάφορα λαϊκά τραγούδια: «στου Βύρων το συνοικισμό/ μια χήρα είκοσι χρονώ/ με μάτια σουρμελίδικα/ γλυκά και σεβνταλίδικα» ακούγεται στον «Αγαπησιάρη» του Τούντα (μία ηχογράφηση το 1931 με τον Νταλγκά και μία δεύτερη το 1932 με τον Στέφανο Βαζαίο). Οι νέες γυναίκες των αστικών κέντρων του μεσοπολέμου περιποιούνται και βάφουν τα μαλλιά τους1: «Περμανάτες και αρλούμπες, μπούκλες και μυστήρια/ κι υποφέρουν, στο Θεό τους, χίλια δυο μαρτύρια/ για να γίνεται ωραία κάθε μια αλητήρια» ακούγεται στο τραγούδι «Τα ξανθά είναι της μόδας» του Κώστα Καρίπη (1934 με την Ρόζα Εσκενάζυ). Η αξία των κοσμημάτων που φορούν είναι ανάλογη της οικονομικής δυνατότητάς τους: «Στα χέρια σου δυο ψεύτικα έβαλες δαχτυλίδια» γράφει ο Πετροπουλέας στο τραγούδι «η αριστοκράτισσα» σε μουσική του Δημήτρη Σέμση (1937 με τη Τασία Βρυώνη και διασκευή από τον Γιώργο Κατσαρό το 1938 ως «εγώ για σένα ξενυχτώ»). Στο τραγούδι «θα σε κλέψω θα σε πάρω» με στίχους του Μίνωος Μάτσα και μουσική του Σκαρβέλη πάνω σε παραδοσιακή μελωδία (1940, με τον Χατζηχρήστο και τον Μάρκο) διακρίνεται μία ειρωνεία προς την μεγαλομανία των λαϊκών κοριτσιών: «παπούτσια θέλεις να φοράς, σα πολυκατοικία, Ελενίτσα μου/ να σε λένε γκραν κυρία, βρε κουκλίτσα μου».

Έως και στα τέλη του 19ου αιώνα τα μακριά γυναικεία φουστάνια έκρυβαν τα πόδια των ωραίων κορασίδων, η δε θέα γυμνής γυναικείας γάμπας προκαλούσε τον ανδρικό ενθουσιασμό. Ο Τίμος Μωραϊτίνης στις αναμνήσεις του από την παλαιά Αθήνα, μας παραδίδει το λαϊκό δίστιχο: «Είδες γάμπα, τα ποτήρια σπάστα»2. Αλλά οι πολύπλοκες και πλούσιες γυναικείες εμφανίσεις με τα δαντελωτά φουστάνια, τα επιβλητικά καπέλα, τα βέλα, τις κορδέλες και τους κορσέδες, έχουν αρχίσει ήδη να παρέρχονται από την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα: «Κάτου τα βέλα και τα καπέλα, και η νουβέλ και τα φτερά και τα μωρά/ δεν θέλω πιέτες, κορσέδες, φούστες και δεν πετώ σε κορδελίτσες τον παρά» τραγουδάει «η νέα γυναίκα» σε μία εκδήλωση χειραφετήσεως, στο ομώνυμο επιθεωρησιακό τραγούδι του Θεόφραστου Σακελλαρίδη, διασκευή ιταλικής μελωδίας του Vincenzo Di Chiara, με στίχους του Μπάμπη Άννινου και του Γιώργου Τσοκόπουλου (1909, Ελληνική Εστουδιαντίνα Σμύρνης και 1924 με ερμηνεία της Σωτηρίας Ιατρίδου).

Έτσι στα χρόνια μετά τον Α’ παγκόσμιο πόλεμο η γυναικεία μόδα γίνεται όλο και πιο απλή και συνάμα πιο αποκαλυπτική. Τουλάχιστον στα ρεμπέτικα τραγούδια αυτή η τάση θα γίνει δεκτή με τρόπο περιπαικτικό αλλά όχι αυστηρά επικριτικό. Οι νέες εμφανίσεις γεννούν ερωτικούς παλμούς. Στο τραγούδι του Γιάννη Δραγάτση «οι γαμπίτσες» (στην εκδοχή του 1933 με την Μαρίκα Πολίτισσα – άλλη μία ηχογράφηση το ίδιο έτος με τον Ρούκουνα) ακούγεται: «Η γαμπίτσα σου με σφάζει/ την καρδιά μου την σπαράζει/ και οι μπούκλες στα μαλλιά σου/ μ’ έφεραν στην γειτονιά σου». Στο τραγούδι του Γρηγόρη Ασίκη «δίχως κάλτσες περπατούν» (1934 με την Ρόζα) τα τσαχπίνικα και σκερτσοπαιχνιδιάρικα κορίτσια έχουν ελευθεριάζουσα συμπεριφορά: «και τη μόδα κυνηγούν, δίχως κάλτσες περπατούν». Παρομοίως «των κοριτσιών εφαίνονται οι όμορφες γαμπίτσες/ μα δεν τους κακοφαίνεται/ φορούν κοντές ρομπίτσες» γράφει ο Βαγγέλης Παπάζογλου στο χιουμοριστικό σεξουαλικό ρεμπέτικο «μου φαίνεται» (1935 με τον Ρούκουνα και την ίδια χρονιά με τον Στελλάκη).

Οι μόρτες βέβαια, Αθηναίοι, Πολίτες, Σμυρνιοί κλπ, ανακατεμένοι επί χρόνια με τις ημίγυμνες αλανιάρες του υποκόσμου αρέσκονται να αντικρίζουν γυναίκες με προκλητικές εμφανίσεις: «Μη μου χαλάς τα γούστα μου/ και πάρε μου τα ούλα/ κι άφες τα στήθια σου ανοιχτά/ να βλέπω την τρεμούλα» τραγουδάει ο Πωλ Γαδ στην διασκευή του «γιαφ γιουφ» με τίτλο «τα κούναγα» (1929, με τον Γαδ και την Ελληνική Εστουδιαντίνα στην Πόλη). Αλλά και ο γνήσιος μάγκας και μέγας ρεμπέτης Μανώλης Χιώτης μεταπολεμικά θα γράψει το τραγούδι «με την μακριά σου φούστα» (1948, με την Χασκήλ και τον συνθέτη), όπου παραπονείται: «Με τη μακριά σου φούστα/ μου χαλάς όλα τα γούστα/ γιατί κρύβεις, βρε τσαχπίνα/ τη γαμπίτσα σου τη φίνα».

Γενικώς οι μάγκες αγαπούν τις καλοντυμένες γυναίκες. «Αγαπώ μια παντρεμένη, όμορφη καλοντυμένη» λέει ο Τσιτσάνης στο τραγούδι «αγαπώ μια παντρεμένη» (1939, με τον Στράτο και τον συνθέτη). Και ο Κηρομύτης στο τραγούδι «ντυμένη σαν αρχόντισσα» (1940 με τον συνθέτη και την Γεωργακοπούλου) θαυμάζει την μάγκισσα που είναι μαζί του: «Ντυμένη σαν αρχόντισσα / μαζί μου να γυρίζεις/ να πίνεις σαν παλιός μπεκρής, κουκλάκι μου/ με σκέρτσο να καπνίζεις/ Να βάζεις τη φουστίτσα σου/ με γούστο και μεράκι/ και στο ποδάρι να φοράς, τσαχπίνα μου,/ το πιο καλό γοβάκι». Σε μία αντίθετη περίπτωση ο Χιώτης στενοχωρείται και προσπαθεί να νουθετήσει την όμορφη πλην αφημένη και κακοντυμένη κοπέλα, στο τραγούδι του «παράξενη κοπέλα» (1950, με την Νίνου, τον Νίκο Βούλγαρη και τον συνθέτη): «Τι μυστήριο κορίτσι είσαι ’συ/ μια σε βλέπω στα μεταξωτά ντυμένη/ μια σε βλέπω να τα πίνεις σαν τρελή/ κι από ντύσιμο πολύ κακοφτιαγμένη».

Παράλληλα με την κυρίαρχη λαϊκή μόδα, κάποιες λεπτομέρειες θα φέρουν τις γυναίκες της μαγκιάς εμφανισιακά κάπως πιο κοντά στο στυλ του αγοροκόριτσου, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί απαρέγκλιτο στοιχείο τυποποίησης. Κάποιες μόρτισσες κόβουν τα μαλλιά τους αλά γκαρσόν, όπως φαίνεται στην πρόζα του επιθεωρησιακού «το μορτάκι» του Ζάχου Θάνου (εκδοχή του 1928, με τον Γιαννάκη Ιωαννίδη και την Λίζα Κουρούκλη):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δύο φύλα, Ερωτικά, Μεσοπόλεμος, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 122 Σχόλια »

Η γυναίκα που σκοτώνει και άλλες αιματοβαμμένες ιστορίες (μια συνεργασία του Κόρτο)

Posted by sarant στο 11 Ιουνίου, 2021

Παρουσιάζω σήμερα με χαρά μια συνεργασία του φίλου μας του Κόρτο. Θυμίζω πως ο Κόρτο μας είχε δώσει το 2018 μια συνεργασία για τον Τζογέ, την ευθυμογραφική στήλη που δημοσιευόταν στην εφ. Βραδυνή τον μεσοπόλεμο, όπως και ένα αφήγημα για τη ζωή στις φυλακές τον μεσοπόλεμο.

Η σημερινή συνεργασία αρχικά εντασσόταν σε μια ευρύτερη μελέτη, που είχε ως θέμα την αντιμετώπιση της γυναίκας στο ρεμπέτικο τραγούδι. Επειδή όμως η μελέτη εκείνη ήταν πολύ μεγάλη και η ενότητα που θα δούμε σήμερα είναι αυτοτελής, έκρινα προτιμότερο να μετατραπεί σε αυτόνομο άρθρο, ως πρόγευση, και την ευρύτερη μελέτη να τη δούμε σε επόμενη ευκαιρία.

Όσο για τον τίτλο, ας πούμε ότι ήταν τόσο σπάνιες οι ανθρωποκτονίες με δράστρια κάποια γυναίκα, που εύλογο ήταν να προκαλούν το μεγάλο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης -και των ρεμπέτηδων που εδώ λειτουργούσαν χρονογραφικά.

Δεν λέω περισσότερα, δίνω τον λόγο στον Κόρτο.

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥ ΣΚΟΤΩΝΕΙ

και άλλες αιματοβαμμένες ιστορίες

Η αφορμή για την σύνταξη του ακόλουθου άρθρου δόθηκε μέσα από διαδικτυακή συζήτηση στο παρόν ιστολόγιο στις 9/4/ 2021, κατόπιν προτροπής του φίλου Γιάννη Ιατρού, τον οποίον ευχαριστώ ιδιαιτέρως, όπως επίσης και τους άλλους φίλους σχολιαστές οι οποίοι εξεδήλωσαν ενδιαφέρον για την σύνταξη ενός κειμένου τέτοιας θεματολογίας. Επίσης απευθύνω ευχαριστίες στον συγγραφέα και μελετητή του ρεμπέτικου Κώστα Βλησίδη, ο οποίος βοήθησε στην διερεύνηση της υπόθεσης του εγκλήματος στην Καισαριανή και επίσης παρείχε σημαντικά στοιχεία για την δολοφονία του Καλαματιανού. Και βέβαια ευχαριστώ πολύ τον Νίκο Σαραντάκο, τόσο για την παρότρυνσή του να γράψω το κείμενο, όσο και για την ευγενική του προσφορά να φιλοξενήσει την δημοσίευση!

Εισαγωγή: απεικονίσεις του φόνου στα τραγούδια λαϊκής απηχήσεως

Ο φόνος, το έγκλημα και ο δραματικός θάνατος αποτελούν διαχρονικά στοιχεία της λαογραφίας μας ήδη από την εποχή του δημοτικού τραγουδιού. Κατ’ αναλογία στο αστικό λαϊκό τραγούδι, το λεγόμενο ρεμπέτικο, εμφανίζονται αναφορές σε αόριστα ή συγκεκριμένα εγκλήματα και σκοτωμούς. Τα πραγματικά περιστατικά φόνων που καταγράφονται στα ρεμπέτικα άλλοτε έχουν σχέση με τον υπόκοσμο και τον χώρο της μαγκιάς, όπως οι περιπτώσεις του Σακαφλιά (ή Σαρκαφλιά) και του Πίκινου, και άλλοτε αφορούν πρόσωπα των οποίων η δολοφονία προκάλεσε την λαϊκή συγκίνηση (π.χ. Γυφτοδημόπουλος). Τα ληστρικά τραγούδια όπου περιγράφεται το τραγικό τέλος γνωστών ληστάρχων ή κλαριτών της εποχής του Μεσοπολέμου (Γιαγκούλας, Γκαντάρας, Μπαμπάνης, Γιαγιάδες κλπ) αποτελούν μία αυτόνομη κατηγορία. Ωστόσο δημοτικοφανούς ύφους θρηνητικά άσματα για αδικοσκοτωμένους έγραψαν και συντελεστές του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως τα δύο τραγούδια για τον Σωτήρχαινα (1934, ένα του Καρίπη με τον Παπασιδέρη και ένα του Κώστα Φαλτάιτς με τον Γιώργο Μεϊντανά). Βεβαίως πραγματικά εγκλήματα ή τραγικά περιστατικά καταγράφονται και σε δυτικότροπα ή ελαφρά αστικά τραγούδια του Μεσοπολέμου, τα οποία αγαπήθηκαν εξίσου από τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα. Από την όλη διερεύνηση των ασμάτων αυτών, όπως και του συνδεόμενου λαογραφικού και δημοσιογραφικού υλικού, ειδικό ενδιαφέρον εμφανίζουν τα εγκλήματα για τα οποία κατηγορήθηκαν γυναίκες -δικαίως ή αδίκως- άλλοτε ως φυσικοί και άλλοτε ως ηθικοί αυτουργοί. Επιπλέον αξιοπρόσεχτα είναι ορισμένα περιστατικά εγκλημάτων τα οποία έλαβαν χώρα στο περιβάλλον του ρεμπέτικου, αλλά παραδόξως δεν καταγράφηκαν σε τραγούδια. Σε κάθε περίπτωση η μελέτη των εγκλημάτων αυτών αποκαλύπτει πολλές πτυχές της διαμόρφωσης της νεώτερης λαογραφίας μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεσοπόλεμος, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 92 Σχόλια »

Ο διάλος να ‘μπει μέσα σου και να ‘ναι και τσαγκάρης (ένα διήγημα του Dryhammer)

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2021

Κι άλλες φορές έχουμε παρουσιάσει κείμενα του φίλου μας του Ξεροσφύρη: ταξιδιωτικά αφηγήματα από τον καιρό που έκανε στα καράβια και ειδικότερα από τα ταξίδια του στο Μούρμανσκ και στην Κίνα, μετά δυο ευτράπελες διηγήσεις του συστεγασμένες με άλλη μία του Δημήτρη Μαρτίνου, πρόπερσι ένα διήγημα πολιτικής φαντασίας και πέρυσι δυο ιστορίες της τρικυμίας και της παλίρροιας., κι ύστερα, τον Σεπτέμβρη, άλλες τρεις ιστορίες από το πρωί ως αργά το απόγευμα.

Το σημερινό διήγημα γράφτηκε κατά κάποιο τρόπο κατά παραγγελία -δική μου παραγγελία. Πριν από είκοσι περίπου μέρες, σε ένα άρθρο για την έκφραση «να μπεις στα παπούτσια του», η συζήτηση αναπόφευκτα ξεστράτισε κι έφτασε στα καλαπόδια, που τα χρησιμοποιούσαν οι παλιοί μαστόροι τότε που τα παπούτσια γίνονταν επί παραγγελία, εξατομικευμένα. Εκεί λοιπόν ο φίλος μας ο Ξεροσφύρης έκανε ένα πολύ ωραίο σύντομο σχόλιο, για τον πατέρα του, που ήταν τσαγκάρης, και για τα καλαπόδια του. «Πολύ ωραίο σχόλιο, υλικό για διήγημα!» σχολίασα κι εγώ. Ο Ξεροσφύρης στην αρχή έδειξε κάποιο δισταγμό, αλλά λίγες μέρες μετά μου έστειλε με μέιλ «το παραγγελμένο». Και αφού πέρασαν οι γιορτές, με πολλή χαρά αλλά και συγκίνηση (και καμάρι) το δημοσιεύω.

Σημειώνω ότι την έκφραση του τίτλου την ξέρω με παραλλαγή: Ο διάολος να’μπει μέσα σου και να’ναι και θηλυκός [για να γεννήσει κι άλλους]

Ο διάλος να ‘μπει μέσα σου και να ‘ναι και τσαγκάρης

«Ο διάλος νά ‘μπει μέσα σου και νά ‘ναι και τσαγκάρης» είπε ο τρίτος του λαδά που άλλο τού ‘πε κι άλλο έφερε.

«Γιατί τσαγκάρης μαστροΠαναγιώτη;»

«Για να σου κοπανά όλη μέρα με το σφυρί. Άντε μαλάκα πίσω και φέρε μου…»

 

Κι όλη μέρα από τη γωνιά ακόμα άκουγες το ντάκα ντούκα του σφυριού που έβγαινε από το τσαγκαράδικο κι όσο πλησίαζες δυνάμωνε. Ήτανε η σταθερή μουσική υπόκρουση που συνόδευε κάθε δραστηριότητα μέσα και γύρω από το μαγαζάκι. Πλησιάζοντας άκουγες κουβέντες. «Όλοι οι άεργοι κι οι ακαμάτες εδώ έρχονται» έλεγε ο μαστρο Κώστας, και μπαίνοντας από την πόρτα σου χτύπαγε η μυρωδιά της βενζινόκολλας, ανάμικτη με τσιγαρίλα και αψιά μυρωδιά από πετσί (και ολίγη ποδαρίλα) που τη γλύκαινε κάπως η τσίκνα από το σουβλάκι στα κάρβουνα του διπλανού σουβλατζήδικου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Ενδύματα και υποδήματα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 125 Σχόλια »

Δέκα χρόνια χωρίς τον Θανάση Βέγγο (μια συνεργασία του Σταύρου Παύλου)

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2021

Δημοσιεύω σήμερα με πολλή χαρά μια συνεργασία που μου έχει στείλει ο φίλος μας ο Σταύρος, γνωστός και ως ΣΠ, για την επέτειο του θανάτου του κοσμαγάπητου Θανάση Βέγγου. Ο Σταύρος παλιότερα μας έχει δώσει άρθρα για διάφορα «εξωτικά» αθλήματα όπως το μπέιζμπολ. Το σημερινό έχει την ίδια πληρότητα στην προσέγγιση και τέχνη στη συγγραφή.

Η μέρα που πέθανε το γέλιο – 10 χρόνια χωρίς τον Θανάση Βέγγο

Ο τίτλος, βέβαια, θυμίζει τον στίχο the day the music died από το τραγούδι American pie του Don McLean, που αναφέρεται στην ημέρα που έχασαν την ζωή τους σε αεροπορικό δυστύχημα οι μουσικοί του ροκ εντ ρολ Buddy Holly, Ritchie Valens και J. P. Richardson. Τον δανείστηκα παραλλαγμένο για να χαρακτηρίσω την μέρα που πέθανε ο πολυαγαπημένος ηθοποιός Θανάσης Βέγγος. Ακριβώς δέκα χρόνια από τότε και μία μέρα μετά την Παγκόσμια Ημέρα Γέλιου θέλησα να γράψω κάτι για τον καλό μας άνθρωπο.

Όμως, τι θα μπορούσε να γράψει κανείς για τον Θανάση Βέγγο που να μην έχει γραφτεί ή ειπωθεί μέχρι τώρα; Υπάρχουν άρθρα στο Διαδίκτυο, τηλεοπτικά αφιερώματα, το βιβλίο του Γιάννη Σολδάτου Ένας άνθρωπος παντός καιρού, το ντοκιμαντέρ με τον ίδιο τίτλο, συνεντεύξεις κλπ. Σκέφτηκα λοιπόν να παρουσιάσω την κινηματογραφική πορεία του, επισημαίνοντας κάποια στοιχεία, κάποιες λεπτομέρειες που δεν έχουν προβληθεί και δεν είναι πολύ γνωστά. Ως οδηγό είχα τον ιστότοπο http://www.veggos.gr, που έχει τα πληρέστερα και ακριβέστερα στοιχεία για τον Θανάση Βέγγο. Έχω συμβάλει κι εγώ στην συμπλήρωση και την διόρθωση αυτών των στοιχείων μέσα από το φόρουμ του ιστότοπου, όταν αυτό λειτουργούσε.

Ο Βέγγος έκανε με επιτυχία και θέατρο και τηλεόραση και διαφημίσεις ακόμα και τραγούδι, όπως μπορεί να δει κανείς στον παραπάνω ιστότοπο, αλλά ήταν κατά βάση ηθοποιός του κινηματογράφου. Η λίστα με την φιλμογραφία του περιλαμβάνει 120 κινηματογραφικές ταινίες. Σε διάφορες ιστοσελίδες ίσως δει κανείς μικρότερα ή μεγαλύτερα νούμερα αλλά αυτό οφείλεται στο ότι δεν έχουν συμπεριλάβει όλες τις ταινίες ή έχουν προσθέσει και τις βιντεοταινίες ή τις τηλεταινίες. Στο τέλος έχω βάλει λίστα με τους τίτλους των ταινιών κατά χρονολογική σειρά.

Η λίστα, από όσο μπορώ να γνωρίζω, είναι πλήρης. Δεν υπάρχει άλλη ταινία στην οποία να έχει συμμετάσχει. Όσο για το αν έχει συμμετάσχει σε όλες αυτές τις ταινίες, μπορώ να βεβαιώσω ο ίδιος την συμμετοχή του στις 114 από αυτές, αφού τις έχω δει. Οι έξι, που δεν έχω δει και ελπίζω κάποτε να τις βρω, είναι: Το εισπρακτοράκι (1958), Μηδέν πέντε (1958), Οι καυγατζήδες (1958), Ένας Έλληνας στο Παρίσι (1959), Ποιος θα κρίνει την κοινωνία (1961), Υπέροχη οπτασία (1962). Δυστυχώς δεν έχουν προβληθεί ποτέ στην τηλεόραση ούτε υπάρχουν στο Διαδίκτυο έστω και κάποιες σκηνές τους. Πάντως η συμμετοχή του στις πέντε από αυτές τεκμηριώνεται και από άλλες πηγές, όπως είναι το βιβλίο του Γιάννη Σολδάτου, παλιά δημοσιεύματα και αφίσες. Όμως, δεν έχω καταφέρει να βρω καμία τεκμηρίωση για την ταινία Μηδέν πέντε και έχω αμφιβολίες για την συμμετοχή του σε αυτή. Το γεγονός ότι το βιβλίο του Γ. Σολδάτου δεν περιλαμβάνει την ταινία στην φιλμογραφία του δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι ο Βέγγος δεν έπαιξε σ’ αυτή. Κάποιες ταινίες λείπουν από την λίστα του βιβλίου, παρ’ όλο που η συμμετοχή του σε αυτές είναι βεβαιωμένη. Οπότε, μέχρι να τεκμηριωθεί η συμμετοχή του στην συγκεκριμένη ταινία, ίσως πρέπει να θεωρούμε ότι οι ταινίες στις οποίες έχει εμφανιστεί είναι 119. Η τεκμηρίωση είναι δύσκολη δεδομένου ότι, σύμφωνα με την βάση κινηματογραφικών δεδομένων IMDb, η ταινία μάλλον έχει χαθεί.

Η φιλμογραφία του Βέγγου διακρίνεται σε τρεις περιόδους. Κατά την πρώτη περίοδο (1954-1963) ο Βέγγος εμφανίστηκε σε κάθε είδους μικρούς και δεύτερους ρόλους όχι μόνο σε κωμωδίες, αλλά και σε μελοδράματα, βουκολικά δράματα, περιπέτειες κλπ. Αξίζει όμως να αναφερθεί η συμμετοχή του στις σημαντικές ταινίες Μαγική πόλις (1954) – η πρώτη του εμφάνιση – και Ο δράκος (1956) του Ν. Κούνδουρου, Το κορίτσι με τα μαύρα (1956) του Μ. Κακογιάννη, Ποτέ την Κυριακή (1960) του Ζιλ Ντασέν. Ακόμα και σε δραματικές ταινίες είχε συχνά κωμικό ρόλο συμμετέχοντας με κάποιες αστείες ατάκες ή με σύντομες κωμικές σκηνές, που έμπαιναν για αποφόρτιση από την ένταση της κεντρικής ιστορίας (αυτό που στα αγγλικά περιγράφεται με τον όρο comic relief).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Εις μνήμην, Κινηματογράφος, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 186 Σχόλια »

Η Λευκάδα και το Εικοσιένα μέσα από τις λέξεις (μια συνεργασία του Βασίλη Φίλιππα)

Posted by sarant στο 23 Απριλίου, 2021

Μια από τις μεγαλύτερες συγκινήσεις που αισθανόμαστε όλοι εμείς που γράφουμε, βιβλία ή άρθρα εννοώ, είναι όταν βλέπουμε άλλους να προσέχουν τη δουλειά μας, που τόσο μόχθο της έχουμε αφιερώσει, και μάλιστα να αφιερώνουν κι αυτοί με τη σειρά τους τον χρόνο τους στο έργο μας και να παρουσιάζουν κάτι δικό τους.

Αυτήν ακριβώς τη συγκίνηση την αισθάνθηκα πριν από μερικές μέρες, όταν ο φίλος μας Βασίλης Φίλιππας από τη Λευκάδα, δεινός μελετητής του λευκαδίτικου ιδιώματος, που σχολιάζει περιστασιακά και στο ιστολόγιο, μου έστειλε ένα εκτενές κείμενό του με τίτλο «Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων: αναζητώντας τις κοινές λέξεις του βιβλίου του Ν. Σαραντάκου με αυτές του λευκαδίτικου ιδιώματος».

Με άλλα λόγια, ο φίλος μας ερεύνησε ποια από τις 300 λήμματα του βιβλίου Ζορμπαλίκι των ραγιάδων υπάρχουν και στο λευκαδίτικο ιδίωμα, και μάλιστα ποιες σημασίες έχουν πάρει στη συνέχεια. Σε αυτό άντλησε υλικό από το πλουσιότατο λεξικό που συντάσσει εδώ και χρόνια -με αποτέλεσμα να προκύψει μια πολυσέλιδη και πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη που περιλαμβάνει τις λέξεις από το Ζορμπαλίκι που εμφανίζονται και στο λευκαδίτικο ιδίωμα.

Δεν μπορώ να παρουσιάσω το σύνολο της μελέτης του Βασίλη Φίλιππα αφού ξεπερνάει τις 12.000 λέξεις. Από τα 139 «κοινά» λήμματα, διάλεξα μερικά, με κριτήριο το ενδιαφέρον για έναν τρίτο ή την αναπάντεχη σημασιακή εξέλιξη -όπως, ας πούμε, τη λέξη «κόνσολας», δηλαδή πρόξενος, που έχει φτάσει σήμερα στη Λευκάδα να χρησιμοποιείται σαν συνώνυμο του παλιόπαιδου! Να θυμίσω ότι στο ιστολόγιο έχουμε δημοσιεύσει πολλές ακόμα συνεργασίες φίλων για ντοπιολαλιές και λέξεις από διάφορα μέρη. Κάποτε θα παρουσιάσω ένα άρθρο-ευρετήριο, με χάρτη.

Θα (ανα)δημοσιεύσω επίσης εκτενή αποσπάσματα από την εισαγωγή του Β. Φίλιππα, διότι περιέχουν άγνωστες σχετικά πληροφορίες για τη Λευκάδα κατά την τουρκοκρατία και την επανάσταση. Όμως δεν λέω περισσότερα προς το παρόν. Δίνω τον λόγο στον Β. Φίλιππα -δικά μου σχόλια, αν βάλω, θα είναι μέσα σε [αγκύλες].

(…)

Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, όπως ανέφερα και στην αρχή του κειμένου, μού έδωσε το έναυσμα για μια σύγκριση των λέξεων του λημματολογίου του με αυτές του ιδιώματος της Λευκάδας —που επί πολλά χρόνια ερευνώ— τόσο για την αναζήτηση των κοινών τους λέξεων όσο και για τον εντοπισμό των διαφορών που αυτές συχνά έχουν τόσο στη μορφή τους όσο και στην ερμηνεία τους.

Ένας από τους λόγους που με οδήγησαν σε αυτήν τη συγκριτική μελέτη είναι το ότι η Λευκάδα είναι η μόνη από τα Επτάνησα που βρέθηκε επί μεγάλο χρονικό διάστημα στα χέρια των Οθωμανών (συγκεκριμένα, από το 1479 έως το 1684. Στην Κεφαλονιά 1479-1500, τη Ζάκυνθο 1479-1485 και στα Κύθηρα από το 1715 έως και το 1718), αλλά και λόγω της γειτνίασής της με την ηπειρωτική χώρα και τις αρπακτικές βλέψεις των Οθωμανών αξιωματούχων, μεταξύ των οποίων και του Αλή Πασά, με κορύφωση την προσπάθεια του τελευταίου να την καταλάβει το 1807. Οι εμπορικές, οικονομικές κ.ά. άλλες σχέσεις, τα διασυνοριακά θέματα, η καταφυγή στη Λευκάδα αρματολών που είχαν πέσει σε δυσμένεια, φυγάδων, καταζητούμενων κ.ο.κ. διαμόρφωσαν και την ανάλογη γραπτή επικοινωνία των αξιωματούχων των δύο πλευρών.

Το λευκαδίτικο λεξιλόγιο περιλαμβάνει πολύ μεγαλύτερο αριθμό λέξεων τουρκικής ρίζας απ’ ότι τα υπόλοιπα Επτάνησα, στα οποία το ποσοστό των τουρκικών λέξεων είναι αμελητέο. Παρά τους δύο ολόκληρους αιώνες, όμως, που έμειναν στο νησί οι Οθωμανοί, οι τουρκικές λέξεις αυτούσιες, παρεφθαρμένες ή ως μέρος σύνθετων λέξεων, είναι κατά πολύ λιγότερες του αναμενόμενου, γύρω στο 5% του κατεγραμμένου γλωσσικού υλικού. Η οθωμανική περίοδος άφησε και λιγοστά τοπωνύμια, που αποτελούν δήλωση ιδιοκτησίας: «Πασά», «Mπέη», «Kουζούντελη». Οι αναγκαίοι περιορισμοί στην έκταση του παρόντος κειμένου καθιστούν αδύνατη περαιτέρω ανάλυση του φαινομένου, αλλά ας σημειωθεί ότι οι τουρκικές λέξεις παρέμειναν σε χρήση μετά το τέλος της τουρκοκρατίας λόγω και των έποικων από την απέναντι Στερεά και Ήπειρο, των αδιάκοπων εμπορικών συναλλαγών με τον απέναντι οθωμανοκρατούμενο χώρο αλλά και του ότι χιλιάδες φτωχοί Λευκαδίτες χωρικοί έφευγαν κάθε χρόνο από το νησί για να δουλέψουν στα εκεί χωράφια. Επίσης, και εξαιτίας του ότι κλειστοί κόσμοι, όπως αυτοί των χωριών, αποβάλλουν με μεγαλύτερη καθυστέρηση γλωσσικά στοιχεία. Το τελευταίο δικαιολογεί και τη διατήρηση περισσοτέρων τουρκικών λέξεων στα χωριά σε σχέση με την πόλη.

Οι ιδιωματικές λέξεις της Λευκάδας έχουν, βέβαια, στη συντριπτική τους πλειοψηφία ελληνική (αρχαία, μεταγενέστερη ή μεσαιωνική) και ιταλική (κυρίως βενετική) ρίζα και συναντώνται συχνά σε όλον τον ιόνιο νησιωτικό χώρο.

Η σύγκριση των λημμάτων του βιβλίου του Ν. Σαραντάκου έγινε με αυτά του ανέκδοτου μέχρι στιγμής λεξικού του λευκαδίτικου ιδιώματος, το οποίο αποτελεί προϊόν της τριακονταετούς μου συστηματικής συλλογής γλωσσικού υλικού, τόσο του προφορικού λόγου —της καθημερινής ζωής και των ιδιαίτερων επαγγελματικών ιδιωμάτων— βάσει ερωτηματολογίων, όσο και του γραπτού με την αποδελτίωση του συνόλου της λευκαδίτικης εργογραφίας από το 1845 έως τις ημέρες μας (αποδελτιώθηκαν γύρω στα 1.300 βιβλία, λεξικά, γλωσσάρια, μελέτες, άρθρα περιοδικών και εφημερίδων, λογοτεχνικά έργα, διδακτορικά, μεταπτυχιακά, φοιτητικές εργασίες, χειρόγραφες συλλογές κατατεθειμένες σε βιβλιοθήκες, σε αρχεία πανεπιστημίων, στην Ακαδημία Αθηνών κ.α.). Αποδελτίωσα επίσης πάμπολλα συμβόλαια, προικοσύμφωνα κ.λπ. της περιόδου της βενετοκρατίας (1684-1797) που βρίσκονται στο Αρχείο (ΓΑΚ νομού Λευκάδας), ενώ πλούσιους καρπούς απέδωσε και η σύγκριση του τοπικού ιδιώματος με αυτά των υπόλοιπων Ιόνιων Νησιών, της Ακαρνανίας και της Ηπείρου, χρησιμοποιώντας γι’ αυτό τον σκοπό 33 λεξικά των κατά τόπους ιδιωμάτων. Το ανέκδοτο Ιδιωματικό Λεξικό της Λευκάδας εκτείνεται σε 3.402 σελίδες (χωρίς τα προλογικά και χωρίς τα όσα αφορούν τις γλωσσικές ιδιαιτερότητές του (τα τελευταία θα εκδοθούν σε ξεχωριστό τόμο) και οι λέξεις που περιλαμβάνει ανέρχονται σε 28.132, με 26.936 λήμματα. Από αυτές, 11.386 εντοπίστηκαν μετά από την έρευνά μου, 3.291 από τις οποίες δεν παρουσιάζονται πουθενά αλλού καταγραμμένες. Σε πολλές χιλιάδες ανέρχονται, επίσης, οι αποδελτιωμένες λέξεις στις οποίες δόθηκε ερμηνεία μετά από έρευνα (τόσο βιβλιογραφική όσο και με τη βοήθεια ηλικιωμένων), καθώς και αυτές που είτε συμπληρώθηκαν με σημασίες άγνωστες στην ως τώρα βιβλιογραφία, είτε εμπλουτίστηκαν με φράσεις, παροιμίες, αινίγματα, κατάρες, απαγορεύσεις, ξόρκια, γλωσσοδέτες κ.λπ., και αποσπάσματα από συμβόλαια, κώδικες λαϊκής ιατρικής κ.ο.κ. Στο Λεξικό δεν συμπεριλήφθηκαν οι χιλιάδες κοινές ελληνικές λέξεις που καταγράφονται στα παλαιότερα λευκαδίτικα γλωσσάρια ως τοπικές.

Στο Λεξικό κατέγραψα τις πηγές κάθε λήμματος, δίνοντας έτσι δυνατότητα στους ερευνητές και τους φιλίστορες να το χρησιμοποιήσουν ως βιβλιογραφικό οδηγό. Σε αυτό κατέγραψα επίσης την ιστορική (πρώτη χρονική) αναφορά σε κάθε λέξη, όπου αυτό στάθηκε δυνατό. Επιχείρησα με χρήση επιστημονικής βιβλιογραφίας και εξειδικευμένων λεξικών την ετυμολόγηση των λημμάτων. Σημείωσα, τέλος, όπου στάθηκε δυνατό, την επιστημονική ονομασία σε φυτά, ζώα, πτηνά, ψάρια και οστρακοειδή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 106 Σχόλια »

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει ένα σύστημα ορθογραφίας;

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2021

Για την ορθογραφία και τις αλλαγές της έχουμε συζητήσει πολλές φορες στο ιστολόγιο, είτε με αναφορά σε συγκεκριμένα ορθογραφικά προβλήματα είτε εξετάζοντας το πρόβλημα συνολικά. Στο τέλος του άρθρου θα βάλω λινκ προς παλιότερα άρθρα. Στο τέλος του άρθρου βάζω επίσης το λινκ για την αποψινή συζήτηση στην οποία θα πάρω μέρος.

Το σημερινό άρθρο το πρότεινε ο φίλος μας ο GeoKar, που το διάβασε στο περιοδικό Economist, στο τεύχος της 10.4.21, στη στήλη του Johnson που συχνά ασχολείται με γλωσσικά θέματα. Ο φίλος μας προθυμοποιήθηκε να το μεταφράσει για να το παρουσιάσουμε στο ιστολόγιο.

Φυσικά, το άρθρο κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα, είναι όμως μια βάση για σχολιασμό -και έχει το πλεονέκτημα ότι αναφέρεται σε πολλές γλώσσες, όχι ειδικώς στα αγγλικά ή στα ελληνικά.

Επειδή το χούι βγαίνει τελευταίο, με την άδεια του GeoKar έκανα δευτερεύουσες αλλαγές στη μετάφραση, αν και ο φίλος μας μεταφράζει πιο ελεύθερα από μένα, πράγμα που πολλές φορές το σεβάστηκα. Πρόσθεσα μια εικόνα που διαφημίζει τον διαγωνισμό ορθογραφίας Spelling bee, για τον οποίο γίνεται λόγος στο άρθρο.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει η παραδοσιακή ορθογραφία;
Διότι αυτοί που την κατέχουν, έχουν όλη την εξουσία

Το κλείσιμο των σχολείων έχει εξΩντΟτικές συνέπειες” για τα παιδιά. Αυτό το τουίτ, με τέτοιο ορθογραφικό λάθος (“DevEstating” στα Αγγλικά) αναρτήθηκε στον επίσημο λογαριασμό του Ρεπουμπλικανικού κόμματος των ΗΠΑ, πριν αποσυρθεί βιαστικά μετά την πληθώρα ειρωνικών σχολίων. Και δεν είναι μόνον οι συντηρητικοί της Αμερικής που, ακόμα κι όταν γράφουν για την εκπαίδευση, σκοντάφτουν σε ορθογραφικά λάθη. Απαντώντας -εγγράφως- σε κοινοβουλευτική έρευνα, ο επικεφαλής σχολικός επιθεωρητής των Βαλεαρίδων Νήσων της Ισπανίας έγραψε “recoje” αντί του ορθού “recoge” (σημαίνει, μεταξύ άλλων, “συγκεντρώνω / συλλέγω”).

Τα ορθογραφικά συστήματα μπερδεύουν και δυσκολεύουν ανθρώπους σε όλες τις χώρες του κόσμου. Στην Κίνα σήμερα πολλοί χρησιμοποιούν το λατινικό αλφάβητο για να βρουν και να καταχωρήσουν τους πολύπλοκους κινεζικούς χαρακτήρες στο τηλέφωνο ή στον υπολογιστή τους – κάτι που σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι δεν μπορούν να γράψουν πολλούς κινεζικούς χαρακτήρες χωρίς βοήθεια. Οι Γάλλοι μαθητές φοβούνται την dictée, μια άσκηση που συνίσταται στο να γράψουν ένα απόσπασμα κειμένου που τους υπαγορεύει ο δάσκαλός τους. Και δεν είναι λίγοι εκείνοι που, καθώς δεν κατέχουν απόλυτα το διαβόητα δύσκολο σύστημα ορθογραφίας των Αγγλικών, ταπεινώνονται δημοσίως σε σχολικούς διαγωνισμούς ορθογραφίας τύπου spelling bee. Πολύ σπάνια ένα ορθογραφικό σύστημα θεωρείται κομψό, ακριβές και απολύτως ταιριαστό με τη γλώσσα την οποία αφορά. Μία τέτοια περίπτωση είναι το αλφάβητο Hangul στην Κορέα όπου, μάλιστα, είναι τόσο αγαπητό ώστε έχει θεσπιστεί η Ημέρα του Hangul για να γιορτάζεται η καθιέρωσή του. Γιατί, λοιπόν, δεν αναθεωρούνται ποτέ ορθογραφικά συστήματα που φαίνονται παράλογα;

Οι ήχοι κάθε ανθρώπινης γλώσσας μπορούν να περιγραφούν με το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο (ΔΦΑ / IPA), ένα σύνολο συμβόλων που απεικονίζουν τα φωνήματα -δηλ. τις βασικές μονάδες ήχου- κάθε γνωστής γλώσσας στον πλανήτη. Μία οποιαδήποτε γλώσσα χρησιμοποιεί ένα υποσύνολο των συμβόλων αυτων, συνήθως μερικές δεκάδες. Αν λοιπόν απομνημονεύσετε μερικά απ’ αυτά τα καλικαντζαράκια μπορείτε να γράψετε οποιαδήποτε λέξη προφέρετε και να προφέρετε οποιαδήποτε λέξη διαβάζετε  – και πάντα με ακρίβεια.

Το ΔΦΑ, όμως, είναι σύγχρονη εφεύρεση, ενώ τα συστήματα γραφής προέκυψαν μέσα από χαοτικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η μπερδεμένη ορθογραφία των Αγγλικών προέκυψε από τη σύγκλιση διαφόρων παραγόντων: το Λατινικό αλφάβητο επιστρατεύτηκε για μία γλώσσα Γερμανικής προέλευσης, ενώ κατόπιν οι Νορμανδοί κατέλαβαν την Αγγλία και έφεραν μαζί τους τα γαλλικά ορθογραφικά έθιμα. Και ενόσω δεν είχαν σταθεροποιηθεί ακόμη οι κανόνες, το αγγλικό σύστημα φωνηέντων υπέστη μια σημαντική αλλαγή, τη λεγόμενη Μεγάλη Αλλαγή -προφοράς- των Φωνηέντων (Great Vowel Shift).

Μία προσπάθεια επικαιροποίησης, επομένως, φαίνεται λογική επιλογή. Το αντεπιχείρημα που προβάλλουν οι υποστηρικτές της παράδοσης είναι ότι, επειδή αντικατοπτρίζει την ετυμολογία, η ορθογραφία αποκαλύπτει σημαντικές πληροφορίες. Για παράδειγμα, οι παλιοί Άγγλοι γραφείς διατήρησαν το “p” στη λέξη “receipt” (απόδειξη) για να καταδείξουν την προέλευσή του από το Λατινικό “receptus”, μολονότι αυτό το “p” δεν προφέρεται. Το ίδιο αυτό “p” χρησιμεύει για να συνδέει -νοηματικά και ετυμολογικά- τη λέξη αυτή με τις λέξεις receptive (δεκτικός) και recipient (αποδέκτης), κάτι που δεν θα μπορούσε να γίνει αν αντί για “receipt” γράφαμε “reseet” – όπως δηλαδή προφέρεται. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι, όμως, η ετυμολογική προσέγγιση, δεν μπορεί να θεωρηθεί τόσο κρίσιμη ώστε να επιβάλλει -εις τον αιώνα- ορθογραφικές λύσεις τόσο αντίθετες με την κοινή λογική.

Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν ότι οι αγγλικές λέξεις “whole” (ολόκληρος) και “health” (υγεία) προήλθαν από την ίδια παλαιογερμανική ρίζα (που σημαίνει -κατά προσέγγιση- “άθικτος”) από την οποία προέρχεται και η λέξη “holy” (ιερός). Εντούτοις, ουδείς θα πρότεινε να αλλάξουμε τη γραφή αυτών των λέξεων σε “hole” και “holth”, αντίστοιχα, ώστε να προβάλλεται η ετυμολογική τους συγγένεια.

Οι υπέρμαχοι της αδράνειας έχουν και πιο πειστικά επιχειρήματα. Ένα από αυτά είναι η κατά τόπους γλωσσική ποικιλία. Για παράδειγμα, η προφορά των Άγγλων διαφέρει πολύ από εκείνη των Σκωτσέζων, των Αμερικανών, των Ιρλανδών, κ.ά. – θα ήταν αδύνατο μια νέα ρύθμιση της γραφής να τις αποτυπώσει όλες. Ένα άλλο επιχείρημα είναι ότι η προφορά διαρκώς μεταβάλλεται, έστω και σταδιακά. Επομένως, ακόμη και μία πετυχημένη αναθεώρηση της ορθογραφίας, απλώς θα κέρδιζε χρόνο· σε δύο αιώνες η γραφή πολλών λέξεων θα μπορούσε και πάλι να φαίνεται περίεργη, καθώς ο τρόπος που θα προφέρονται οι λέξεις αυτές θα είχε και πάλι αλλάξει.

Περιορισμένες τροποποιήσεις θα μπορούσαν, επομένως, να αποδειχτούν αποτελεσματικότερες από μία δραστική αναθεώρηση. Δεν χρειάζεται να επινοηθεί ένα τέλειο ή αιώνιο σύστημα, απλώς ένα σύστημα ευκολότερο από το σημερινό. Όμως, ακόμη και περιορισμένης έκτασης αλλαγές είναι δύσκολο να επιβληθούν. Πριν από λίγα χρόνια επιχειρήθηκε μία περιορισμένη ορθογραφική μεταρρύθμιση στη γερμανική γλώσσα -που περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, την αντικατάσταση του χαρακτήρα “ß” με το “ss” σε ορισμένες περιπτώσεις. Παρά ταύτα προκλήθηκε εθνική κατακραυγή πριν γίνει τελικά αποδεκτή ακόμη κι αυτή η μικρή αλλαγή. Επομένως, οι εκτεταμένες αλλαγές που απαιτούνται για να “τακτοποιηθεί” η αγγλική ορθογραφία μπορεί να αποδειχτούν κοινωνικά απαράδεκτες. Ριζική αναθεώρηση της παραδοσιακής ορθογραφίας έχει εφαρμοστεί κυρίως από αυταρχικά / απολυταρχικά καθεστώτα, όπως έγινε στην Τουρκία τη δεκαετία του 1920 όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ αντικατέστησε την αραβική γραφή με μία προσαρμοσμένη εκδοχή του λατινικού αλφαβήτου ή όπως ήταν η απλοποίηση των κινεζικών χαρακτήρων που επέβαλε ο Μάο Τσε Τουνγκ τη δεκαετία του 1950.

Ο κυριότερος λόγος που φαίνεται να δυσκολεύει τη ριζική αναθεώρηση ορθογραφικών συστημάτων σε πιο φιλελεύθερες κοινωνίες είναι ότι αυτοί που μπορούν να αλλάξουν τους κανόνες έχουν μάθει -και χρησιμοποιούν- τους παλιούς. Για να το θέσουμε αλλιώς, αυτοί που σήμερα κυβερνούν τον κόσμο είναι εκείνοι που κέρδιζαν παλιότερα σε διαγωνισμούς ορθογραφίας. Από την άλλη πλευρά, εκείνοι που θα ωφελούνταν περισσότερο από την απλοποίηση της ορθογραφίας έχουν περιορισμένη επιρροή και φωνή, καθώς πρόκειται κυρίως για μικρούς μαθητές ή αγράμματους ενήλικες, που οι πολιτικοί μπορούν ατιμώρητα να τους αγνοούν. Για τους πολλούς που τα κουτσοκαταφέρνουν ανάμεσα στους δυο αυτούς πόλους, η τεχνολογία κάνει πλέον ευκολότερο να κρύβει κανείς την άγνοιά του. Όπως φαίνεται, τα παράλογα ορθογραφικά συστήματα ήρθαν για να μείνουν, οπότε καλά θα κάνουν οι πολιτικοί να περνάνε από τον κορέκτορα τα τουίτ τους.

Δικό μου σχόλιο: Συμφωνώ με τον αρθρογράφο του Εκόνομιστ σε γενικές γραμμές. Όπως έχω ξαναγράψει, με αφορμή μια πρόταση για ριζική απλοποίηση της ορθογραφίας, αφενός η γενιά που θα εφαρμόσει το (ριζικά) νέο ορθογραφικό σύστημα είναι και εκείνη που θα υποστεί την ταλαιπωρία της αλλαγής, καθώς θα αναγκαστεί να ξεμάθει, άρα η αντίσταση θα είναι πολύ μεγάλη, και αφετέρου οι δυνατότητες της τεχνολογίας καθιστούν όλο και πιο εύκολο να γράφει κανείς ορθογραφημένα -σκεφτείτε σε λίγα χρόνια, όταν/αν έχει γενικευτεί η υπαγόρευση/αναγνώριση φωνής ως μέθοδος παραγωγής γραπτού κειμένου. Θα μου πείτε, θα έχουμε μια γενιά που θα γράφει ορθογραφημένα στην επιφάνεια χωρίς να ξέρει τους κανόνες (κι έτσι δεν θα αποφεύγει εντελώς τα νέα λάθη, αν ας πούμε γράψει κάποιος στα αγγλικά cat για το ρήμα «κόβω»). Αλλά ήδη έχουμε μια γενιά που χρησιμοποιεί υπολογιστές χωρίς να ξέρει και πολλά για τους μηχανισμούς τους -και πολλές γενιές που κάνουν το ίδιο με το αυτοκίνητό τους.

Επιλεγμένα άρθρα του ιστολογίου για θέματα ορθογραφίας:

Ιστορική ορθογραφία: άταφος νεκρός ή αναγκαίο κακό;

Μπίρα με φιστίκια ή το επίμονο ύψιλον

Ο Ατατούρκ και το ξίδι

Ο τρόμος για την απλοποίηση και για τις αλλαγές της ορθογραφίας

Τα ρο της ηχορύπανσης

Τσηρώτο σ’ ένα κτίριο που γκρεμίζεται

Ωχ, το καθίκι!

Γιατί βρόμικος;

Εία ή ία; Το φριχτό δίλημμα

Ελάτε να μαζέψουμε ορθογραφικά λάθη

Η πολυθρόνα στην πυλωτή

Η φενάκη της «διατήρησης της αρχικής ορθογραφίας»

ΥΓ

Θυμίζω ότι απόψε στις 7 μμ ώρα Ελλάδος θα πάρω μέρος σε συζήτηση που διοργανώνει το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Μεσαιωνική και Νέα Ελληνική Φιλολογία» της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Θα μιλήσουμε για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων με την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας Αθηνά Βογιατζόγλου. Τη συζήτηση θα συντονίσει η Επίκουρη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας Αγγέλα Γιώτη.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί μέσω MS Teams.

Κωδικός εγγραφής στην ψηφιακή αίθουσα: pbipkx1

Σύνδεσμος παρακολούθησης διάλεξης 22/04:

https://teams.microsoft.com/l/meetup-join/19%3a6822d5517e1e4abaa667cd10c8098149%40thread.tacv2/1618471717467?context=%7b%22Tid%22%3a%2208bea52a-5ad3-4627-9549-5ff3a65676be%22%2c%22Oid%22%3a%22b31018cd-b1b7-4606-b56c-5cb7bbe4621a%22%7d

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Ορθογραφικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 133 Σχόλια »

Trivia Homerica (συνεργασία από ΣτοΔγιαλοΧτηνος)

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2021

Το κείμενο που δημοσιεύουμε σήμερα είναι γραμμένο από τον φίλο μας ΣτοΔγιαλοΧτηνος. Πριν από τρία χρόνια είχαμε δημοσιεύσει ένα άλλο δικό του πεζό, που το είχαμε χαρακτηρίσει διήγημα επιστημονικής φαντασίας ενώ πέρυσι παρουσιάσαμε ένα δοκίμιο παιγνιώδους λεξικογραφίας. Τα δυο σημερινά πεζά έχουν αναφορές στα ομηρικά έπη. Δεν είναι εκτενή αλλά τα πεζά του Χτήνους είναι όπως τα στρείδια του Αστερίξ.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ  ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ

Ας μπούμε αμέσως στο θέμα, αντιπαρερχόμενοι  τις ανυπόστατες κακοήθειες που θέλουν  τον ακάματο πλάστη και τα συμπαγή, ευθύβολα συζυγικά τσόκαρα να έχουν πολλά να διηγηθούν σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες πολύτιμος χρόνος επιστημονικής έρευνας θυσιάστηκε στον βωμό της ματαιοδοξίας, απλώς για να  αποσπαστεί η συναίνεση του δυστυχούς Ερρίκου στην απαθανάτιση της εριτίμου Κυρίας Σοφίας στολισμένης με τα κρεματζούλια και τα τζοβαϊρικά της Ωραίας Ελένης.

Και το θέμα είναι πως το αμείλικτο ερώτημα παραμένει: γι αυτό ιδροκοπούσε νύκτωρ με το πτυοσκάπανο στον κάμπο της Τρωάδας ο τραγικά ανεπαρκής χερ Σλήμαν? Για μια χούφτα χρυσά μπιχλιμπίδια? Για ένα πουκάμισο αδειανό, για μια φωτογραφία?

Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, δυστυχώς ναι. Φευ, θα μπορούσε να είχε κάνει πολύ, πολύ πιο μεγάλα πράγματα.

Ας σοβαρευτούμε κι ας το σκεφτούμε επιστημονικά, με  ψυχρή, τετράγωνη λογική, επιδεικνύοντας  μηδενική ανοχή σε φτηνά κουτσομπολιά και παιδιάστικες ονειροφαντασίες.  Ελάτε, ας πιάσουμε το άθραυστο νήμα του ατράνταχτου συλλογισμού, αυτό που απέτυχε να ακολουθήσει ο υπερεκτιμημένος Τεύτων:

Εφόσον ο σεβάσμιος, αόμματος γέρων μας διαβεβαιώνει πως οι τολμητίες Δαναοί οι κρυμμένοι μέσα στην κοιλιά του Δούρειου Ίππου είχαν την προστασία της Παλλάδας, δεν μας μένει παρά να συμφωνήσουμε. Τουλάχιστον η ταπεινή γραφίδα του υποφαινομένου  δεν έχει ούτε την πρόθεση, ούτε πολύ περισσότερο τη σκευή να αμφισβητήσει τον γεραρό Πατριάρχη της Ελληνικής Ποίησης.

Η ως άνω παραδοχή μας οδηγεί στο λογικό συμπέρασμα ότι μάλλον ανησυχούσαν λιγότερο για την πιθανότητα να τους αντιληφθούν οι Τρώες και περισσότερο για τα φίλια, μεθανιούχα  πυρά που θα εξαπέλυε -φωνάχτε αμέσως τον Αλή-  μέσα σε εκείνον τον ασφυκτικά περιορισμένο χώρο κάποιος από τους έγκλειστους  Επιλέκτους. Ω της δυσωδίας, της πνιγμονής και του ολέθρου! Και τι άδοξος, βρομερός επίλογος για το κορυφαίο Έπος της Ελληνικής Γραμματείας! Δύσοσμο, θανατηφόρο υδρόθειο αντί δοξαστικής, ευωδιαστής κνίσας! Ας μην αναφερθεί  καν ο συνακόλουθος αιώνιος στιγματισμός των Ελλήνων ως των επονείδιστων -αν και ακούσιων- εφευρετών του πρώτου θαλάμου αερίων! Οποία ανεξάλειπτος καταισχύνη για το Γένος!

Με δεδομένη εν τούτοις τη γνωστή επιτυχή έκβαση της επιχείρησης, το επόμενο λογικό συμπέρασμα είναι ότι θα πρέπει να θεωρείται απολύτως βέβαιη η λήψη σχετικών μέτρων από το Ανώτατο Στρατηγείο των Αχαιών, το οποίο με Κατεπείγον Άκρως  Απόρρητο  Σήμα Ειδικού Χειρισμού  θα όριζε  τον αποκλεισμό από τη διανομή των λαφύρων -πιθανώς δε και την καταναγκαστική επ’ αόριστον απασχόληση στα αποχωρητήρια του στρατοπέδου-  ως ποινή για τους ιδιοκτήτες αφρόνων  αφεδρώνων που θα εξέθεταν σε θανάσιμο κίνδυνο τους συμμετέχοντες στο παράτολμο εγχείρημα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευτράπελα, Πεζογραφία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 117 Σχόλια »

Πώς γράφεται ο Ομέρ Βρυώνης; (Μια συνεργασία του Σπ. Βλιώρα)

Posted by sarant στο 19 Μαρτίου, 2021

Πλησιάζουμε προς την 25η Μαρτίου, και τη συμπλήρωση των 200 χρόνων από τη συμβολική ημερομηνία έναρξης της επανάστασης. Υπό κανονικές συνθήκες, η στρογγυλή αυτή επέτειος θα γιορταζόταν με μεγάλη πομπή αλλά φέτος ο κορονοϊος αλλιώς το αποφάσισε κι έτσι οι μέχρι στιγμής γιορταστικές εκδηλώσεις, όσες λίγες μπόρεσαν να γίνουν, έχουν περάσει απαρατήρητες -θα μπορούσε κανείς να το θεωρήσει ένα από τα όχι πολλά οφέλη που είχαμε από την πανδημία. Ωστόσο, το ιστολόγιο τίμησε και συνεχίζει να τιμά τα διακοσάχρονα της επανάστασης χωρίς παράτες, μίζες και πομφόλυγες αλλά με άρθρα για την εποχή και για τους πρωταγωνιστές της. Μια σειρά άρθρων δημοσιεύονται κάθε δεύτερη Τρίτη (το επόμενο θα δημοσιευτεί στις 23 του μηνός), ενώ έχουμε και πολλά έκτακτα άρθρα. Τον κατάλογο τον δίνω στο τέλος του σημερινού άρθρου.

Σήμερα θα δημοσιεύσω ένα σύντομο κείμενο του φίλου μας Σπ. Βλιώρα (θυμίζω την πρόσφατη προηγούμενη συνεργασία του με το ιστολόγιο) σχετικά με έναν από τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης από την άλλη πλευρά, τον Ομέρ Βρυώνη. Το άρθρο του Βλιώρα είναι καθαρά ετυμολογικό-ορθογραφικό, αλλά δεν βλάφτει να πούμε δυο λόγια για τη σημαντική αυτή προσωπικότητα. Ο Ομέρ Βρυώνης λοιπόν (ακολουθώ την καθιερωμένη ορθογραφία) ανήκε στο περιβάλλον του Αλήπασα, όπως και τόσοι σπουδαίοι οπλαρχηγοί και πολιτικοί της Ηπείρου και της Ρούμελης. Μάλιστα είχε φτάσει να είναι θησαυροφύλακας του Αλή και είχε υπό την προστασία του τη Λιβαδειά, από την οποία εισέπραττε και ειδικό φόρο, τον χαζναταριέ.

Όταν ο Αλήπασας συγκρούστηκε με την Πόρτα, ο Βρυώνης άλλαξε στρατόπεδο παίρνοντας σε αντάλλαγμα το πασαλίκι του Μπερατιού. Ανέλαβε δράση κατά των εξεγερμένων Ελλήνων από την αρχή του ξεσηκωμού -στην Αλαμάνα κόντρα στον Διάκο και στη Γραβιά κόντρα στον Ανδρούτσο.

Στα τέλη του 1822 συμμετείχε στην αποτυχημένη πολιορκία του Μεσολογγιού και θεωρήθηκε υπεύθυνος για την αποτυχία. Έτσι ανακλήθηκε βορειότερα, κυκλοφόρησαν μάλιστα φήμες ότι θανατώθηκε από τον σουλτάνο. Δεν έχει άλλη ανάμιξη σε ελληνοτουρκικές συγκρούσεις αλλά μνημονεύεται και πάλι στον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1828. Δεν βρήκα πουθενά στοιχεία για τον θάνατό του -περιμένω από τη συλλογική σας σοφία. Η ελληνική Βικιπαίδεια γράφει ότι ο Βρυωνης θανατώθηκε εξαιτίας της αποτυχίας του.

Στα κείμενα της εποχής διαβαζουμε πολλές αναφορές στον Βρυώνη και μετά το 1823, ειδήσεις ή φήμες ότι ο Βρυώνης παύθηκε (έγινε άζλης) ή κυνηγήθηκε (έγινε φιρμανλής), που κρύβουν την ελπίδα ή τον ευσεβή πόθο ότι ο σπουδαίος στρατιωτικός θα στρεφόταν εναντίον της Πόρτας. Στο Αρχείο Μαυροκορδάτου υπάρχει μάλιστα επιστολή του 1823 προς Βρυώνη, που ισως την παρουσιάσω κάποτε.

Αλλά έγραψα πολλά. Δίνω τον λόγο στον Σπ. Βλιώρα

Πώς γράφεται ο Ομέρ Βρυώνης;

Πώς γράφεται ο Ομέρ Βρυώνης; Στα ελληνικά συνηθίζεται να γράφεται με –υ– και –ω–: Βρυώνης. Η Οικογένεια Βρυώνη [Βριόνη(;), Βριόνι(;), Βριώνη(;)] (άλλα γνωστά της μέλη, εκτός από τον Ομέρ, ήταν ο Ιλίαζ Βριόνι —έτσι τον γράφει η Βικιπαίδεια—, ο Omer Pasha Vrioni II κ.ά.) ήταν Αλβανοί Τόσκηδες (Τόσκος βλέπω να έχει το λεξικό του Μπαμπινιώτη για ενικό: «ο Αλβανός τής Τοσκαρίας (περιοχή στην Κ. και Α. Αλβανία, νοτίως τού ποταμού Σκούμπι»), που ονομάστηκαν έτσι επειδή κατάγονταν από το χωριό Virjon ή Virion (definite Albanian form: Virjoni, Virioni), που σήμερα ονομάζεται Ullinjas.

Το Albanian Etymological Dictionary του Vladimir Orel έχει το λήμμα «virua ~ virue m, pl. vironj ‘brook, rivulet’. Borrowed from Slav pl. *virove of *virъ ‘whirlpool, water-pit’ ◇ MEYER Wb. 473 (from Slav *virъ)», με τη σημασία «ποταμάκι, ρυάκι» ενώ το An historical Albanian–English dictionary του Stuart Mann το μεταφράζει «spring, fountain, gush», ενώ έχει και το λήμμα vir: «groove; channel, canal, ditch».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Αλβανία και Αλβανοί, Ετυμολογικά, Ορθογραφικά, Συνεργασίες, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 85 Σχόλια »

Αναζητώντας τον χορό Romaica (μια συνεργασία του Corto)

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2021

Ο φίλος μας ο Corto μού έστειλε το άρθρο που θα δημοσιεύσω σήμερα, που γεννήθηκε από ένα απόσπασμα των απομνημονευμάτων του πρίγκιπα Ν. Σούτσου, μεγάλου λογοθέτη της Μολδαβίας. Παραθέτω το κείμενο που μου έστειλε ο Corto και στο τέλος λέω τη γνώμη μου.

Με την άδεια του Νίκου, καταθέτω ένα ερώτημα ιστορικού και φιλολογικού χαρακτήρα, συγκεντρώνοντας και όλα τα σχετικά στοιχεία που μπόρεσα να μαζέψω. Υπερευχαριστώ τον Νίκο για την προθυμία του να φιλοξενήσει το ερώτημά μου! Ευχαριστώ επίσης και τους φίλους αναγνώστες για την υπομονή τους!

Καταθέτω το ζήτημα το οποίο με απασχόλησε με τον φίλο μου (και συνάδελφό μου) Σ.Β.:

Η σύζυγος του φίλου μου, η οποία είναι από την Ρουμανία και έχει σπουδάσει ιστορία, διαβάζει το εξής έργο:

Memoriile Principelui Nicolae Suțu mare Logofăt al Moldovei

Το βιβλίο αποτελεί μετάφραση από τα γαλλικά, όπου κυκλοφόρησε με τίτλο:

Mémoires du prince Nicolas Soutzo, grand-logothète de Moldavie, 1798-1871

Πρόκειται (από όσο κατάλαβα) για απομνημονεύματα του πρίγκηπα Νικολάου Σούτσου, που έδρασε στις Παρίστριες ηγεμονίες (και μάλιστα έτυχε και σε επιδημία χολέρας). Το κείμενο αυτό, το οποίον θεωρείται σπουδαιότατο ιστορικό κειμήλιο για την πολιτική της εποχής στην οποίαν αναφέρεται, γράφηκε κατά πάσαν πιθανότητα στα γαλλικά και πρωτοεκδόθηκε σε αυτήν την γλώσσα, μετά τον θάνατό του, το έτος 1899 από τον Παναγιώτη Ρίζο στην Βιέννη.

Σε μια συζήτηση για το βιβλίο, προέκυψε η εξής απορία:

Στο παράρτημα του βιβλίου παρουσιάζεται λιθογραφία Ελλήνων ψαράδων (μάλλον της Προποντίδος ή της Κωνσταντινουπόλεως) οι οποίοι χορεύουν χορό τον οποίον η λεζάντα αποκαλεί «ROMAICA«.

Iδού η λιθογραφία:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Αναμνήσεις, Λαογραφία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 159 Σχόλια »