Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συνεργασίες’ Category

Ζαχάρ Πριλέπιν – Εικόνες εγκατάλειψης (απόσπασμα από το Σάνκια)

Posted by sarant στο 11 Ιουνίου, 2017

Σήμερα δημοσιεύω ένα εκτενές απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Ρώσου συγγραφέα Ζαχάρ Πριλέπιν «Σάνκια». Ο Ζαχάρ Πριλέπιν, 42 χρονών, είναι ίσως ο πιο πολυδιαβασμένος Ρώσος συγγραφέας της γενιάς του, της μετασοβιετικής δηλαδή γενιάς. Τον έχουν παρομοιάσει με τον Χεμινγουέι και με τον Τολστόι. Είχε επισκεφτεί πριν από δυο-τρεις μήνες την Ελλάδα και έδωσε μια συνέντευξη που μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ο Πριλέπιν πολέμησε στην Τσετσενία κατά τη θητεία του στον στρατό, ενώ για ένα διάστημα υπηρέτησε στις ειδικές δυνάμεις της ομοσπονδιακής αστυνομίας. Είναι ή ήταν μέλος του εθνικομπολσεβικικού κόμματος του επίσης συγγραφέα Εντουάρντ Λιμόνοφ, είναι αντίπαλος του Πούτιν και τον τελευταίο καιρό βρίσκεται στο Ντονμπάς όπου μάχεται με το μέρος των αυτονομιστών, ας τους ονομάσουμε έτσι.

Πριν από μια βδομάδα είχαμε δημοσιεύσει ένα αφήγημα του φίλου μας του Dryhammer με τις εντυπώσεις του από το μετασοβιετικό Μούρμανσκ. Λίγες μέρες αργότερα, πήρα ηλεμήνυμα από αναγνώστρια του ιστολογίου, με το ψευδώνυμο Ranele, που μου είπε ότι έχει μεταφράσει, για να δοκιμάσει τις δυνάμεις της, κομμάτια από ένα μυθιστόρημα του Πριλέπιν, που δίνουν παρόμοιες εικόνες εγκατάλειψης όπως το αφήγημα για το Μούρμανσκ και μου έστειλε ένα απόσπασμα, αν ήθελα να το δημοσιεύσω στο ιστολόγιο.

Το ενδιαφέρον είναι πως η Ranele, αν και πρέπει να έχει σπουδάσει στην Ελλάδα, δεν έχει μητρική της γλώσσα τα ελληνικά, όπως μού διευκρίνισε, πράγμα που κάνει τη δουλειά της ακόμα πιο δύσκολη. Έκανα κάποιες μικροεπεμβάσεις στη μετάφρασή της, κακώς ίσως. Δεν είχα διαβάσει Πριλέπιν, διότι δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά το δείγμα που θα δείτε μου άρεσε, όσο κι αν είναι καταθλιπτικό και πνιγηρό.

Το μυθιστόρημα «Σάνκια», απ’ όπου είναι παρμένο το απόσπασμα που θα διαβάσετε, είναι το πρώτο του Πριλέπιν και κυκλοφόρησε το 2006. Έχει μεταφραστεί σε αρκετές γλώσσες, έχει βραβευτεί και έχει γίνει ταινία. Το Σάνκια είναι όνομα, αρσενικό, συχνά παιδικό. Είναι χαϊδευτικό του Σάσα, το οποίο με τη σειρά του είναι υποκοριστικό του Αλεξάντρ. Ο ήρωας λέγεται Σάσα Τίσιν, αλλά η γιαγιά και ο παππούς του τον φωνάζουν Σάνκια. Εδώ μπορείτε να δείτε τον ιστότοπο του μυθιστορήματος (από τα σφυροδρέπανα θα καταλάβετε ότι ο Σάσα ανήκει σε μια αριστερή μαχητική οργάνωση) και εδώ τον ιστότοπο του Πριλέπιν. Βέβαια, όλα αυτά τα καλούδια είναι χρήσιμα κυρίως σε ρωσομαθείς. Το απόσπασμα που παραθέτουμε είναι το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου. Παρουσιάζει την επιστροφή του Σάσα στο χωριό του που αργοπεθαίνει.

Για τους ρωσομαθείς, έχω ανεβάσει εδώ σε δίστηλο κείμενο το πρωτότυπο με τη μετάφραση της Ranele (χωρίς τις δικές μου επεμβάσεις). Το κείμενο είναι αρκετά μεγάλο (πάνω από 9000 λέξεις) αλλά δεν θέλησα να το περικόψω. Οφείλω να πω ότι συγκινήθηκα διαβάζοντας τους χωρικούς της Ρωσίας να μιλούν με ιδιωματισμούς του θεσσαλικού κάμπου.

Το κείμενο που θα διαβάσετε είναι βέβαια αδημοσίευτο, αφού πρόκειται για μια μεταφραστική δοκιμή της Ranele. Στο μεταξύ, διαβάζω ότι έχει αναγγελθεί η έκδοση του μυθιστορήματος του Πριλέπιν από τις εκδόσεις «Τόπος», σε άλλη μετάφραση, οπότε λογικά ο «Σάνκια» θα κυκλοφορήσει μέσα στο χρόνο, αλλά εσείς θα μπορέσετε να πάρετε μια ιδέα από τώρα, έστω και σε ανεπίσημη μετάφραση.

Κεφάλαιο Β΄

Ο δρόμος μέχρι το χωριό ως συνήθως είχε πολύ τράνταγμα και κούνημα. Το φτηνιάρικο «Λάντα της δεκάρας» έτριζε ολόκληρο, στο παρμπρίζ στη θέση του σήματος κρεμόταν ένα ημερολόγιο με μεγάλα ψηφία της φετινής χρονιάς, το ημερολόγιο έπρεπε να μπερδεύει τους φύλακες των δρόμων. Στο δρόμο προς το χωριό συνάντησαν μόνο ένα μπλόκο, ο τροχονόμος έριξε μια περιφρονητική ματιά στο «Λάντα της δεκάρας» και γύρισε αλλού το βλέμμα του.

Ο συγχωριανός σ΄ όλη τη διαδρομή δεν έβγαλε κουβέντα, κάποιες φορές έστηνε το αυτί του για να ακούσει διάφορους ήχους και τριγμούς που έκανε το αμάξι. Τις εναλλαγές αυτών των ήχων ο Σάσα τις άκουγε ως εντελώς τυχαίες ενώ ο συγχωριανός φαινόταν να ξεχωρίζει την παραμικρή συνιστώσα αυτής της κακοφωνίας.

Περνώντας από το μπλόκο της τροχαίας, ο οδηγός σφίχτηκε σχεδόν ανεπαίσθητα, το βλέμμα του έγινε πιο βαρύ, έσφιξε πιο γερά το τιμόνι και στύλωσε τα μάτια του στο δρόμο, φοβούμενος ακόμα κι ένα φευγαλέο βλέμμα του να διασταυρωθεί με τον τροχονόμο, λες και επρόκειτο για κάνα στοιχειό ανήμερο. Στο επόμενο δευτερόλεπτο αφότου πέρασαν το μπλόκο ο οδηγός χαλάρωσε. Το ίδιο μάλλον και ο Σάσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μυθιστόρημα, Μεταφραστικά, Ρωσικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 113 Σχόλια »

Το πορνείο των Βούρλων, ο Μανώλης Κανελλής κι ένα ατάσθαλο ιστολόγιο (συνεργασία από Spatholouro)

Posted by sarant στο 5 Μαΐου, 2017

Το ιστολόγιο έχει ασχοληθεί κι άλλη φορά με τα Βούρλα, με αφορμή τη μεγάλη απόδραση των 27 κομμουνιστών κρατουμένων το 1955. Αλλά πριν γίνουν φυλακή τα Βούρλα ήταν, για αρκετά μεγαλύτερο χρονικό διαστημα, πορνείο ή μάλλον ολόκληρος συνοικισμός πορνείων, κλεισμένος με εξωτερικό περιτείχισμα.

Σήμερα δημοσιεύω ένα εκτενές άρθρο, γραμμένο από τον φίλο μας Spatholouro, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό «συλλογές» (τχ. 381, Απρίλιος 2017, σελ. 375-379) του Αργύρη Βουρνά. Επειδή το περιοδικό αυτό είναι περιορισμένης κυκλοφορίας, κυρίως μέσω συνδρομητών, έκρινα ότι αξίζει και η διαδικτυακή δημοσίευση του άρθρου.

Συμμερίζομαι τη διαπίστωση του συντάκτη ότι «το Διαδίκτυο ομολογουμένως συγκαταλέγεται μεταξύ των κινήσεων που κάνει όποιος ενδιαφέρεται για κάτι που τον απασχολεί» οπότε δεν είναι περιττή η ανασκευή απόψεων που έχουν δημοσιευτεί σε ιστολόγια -εννοείται βέβαια ότι ευχαρίστως στα σχόλια θα φιλοξενηθεί και οποιαδήποτε απάντηση.

Επειδή στο κείμενο γίνεται αναφορά σε ένα παλιό άρθρο του λογοτέχνη Μανώλη Κανελλή, παρακάλεσα το Spatholouro να πληκτρολογήσει και αυτό το άρθρο, που το δημοσιεύω στο τέλος, μαζί με φωτογραφίες από την αρχική δημοσίευση στην εφημ. Ανεξάρτητος το 1933. Διατηρώ την ορθογραφία κτλ.  αλλά κάνω μια πολύ μικρή επέμβαση στο πρώτο άρθρο, στο σημείο όπου γίνεται λόγος για μια έκφραση παρμένη από τον Δάντη. Προσθέτω το πρωτότυπο τρίστιχο για να φανεί ότι πρόκειται για την πολύ γνωστή έκφραση guarda e passa, που έχει γίνει και με τη μορφή αυτή παροιμιώδης και στα ελληνικά.

Το πορνείο των Βούρλων, ο Μανώλης Κανελλής κι ένα ατάσθαλο ιστολόγιο

Κατά τη διάρκεια της εργώδους ερευνητικής προσπάθειας που καταβάλλεται εδώ κι έναν χρόνο (από τον Σπύρο Παπαϊωάννου και τον υποφαινόμενο), προκειμένου να ανασυσταθεί κατά το μέτρο του εφικτού το χρονικό των «Βούρλων» Δραπετσώνας, δηλαδή του μεγάλου θεσμοθετημένου πορνείου που λειτούργησε εκεί από το 1876 έως το 1941, καμμία πηγή πληροφόρησης δεν κρίθηκε εκ μέρους μας αμελητέα. Πέρα από την κοπιώδη αναδίφηση σε συγχρονικές πηγές (όπως ο ημερήσιος και περιοδικός Τύπος) και παντοειδή φωτογραφικά και άλλα αρχεία, το Διαδίκτυο ομολογουμένως συγκαταλέγεται μεταξύ των κινήσεων που κάνει όποιος ενδιαφέρεται για κάτι που τον απασχολεί, είτε απλώς για να λάβει μία πρώτη και πρόχειρη πληροφόρηση είτε και για ερευνητικούς λόγους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Πρόσφατη ιστορία, Πειραϊκά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 121 Σχόλια »

Πολιτικοδημοσιογραφικό κλισεδολόγιο (συνεργασία του Αλέξη)

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2017

Το σημερινό άρθρο είναι συνεργασία: το έχει γράψει ο φίλος μας ο Αλέξης, στον οποίο το ιστολόγιο χρωστάει επίσης άλλα δυο πολύ καλά άρθρα, τη συλλογή ιστορικών λέξεων και φράσεων της μεταπολίτευσης, πριν από τρία χρόνια, και την ανασύσταση των Ομηρικών επών  το 2011.

Στο σημερινό άρθρο ο Αλέξης συγκέντρωσε 85 λέξεις και φράσεις που έχουν γίνει κλισέ τα τελευταία χρόνια στον πολιτικό-δημοσιογραφικό λόγο. Ο τίτλος του άρθρου είναι δικός μου: ο Αλέξης το είχε τιτλοφορήσει «Σύντομος πολιτικός λεξιλογικός οδηγός (για επίδοξους πολιτικούς και μη)». Ωστόσο, όλο το άρθρο είναι δική του δουλειά, εγώ δεν έχω αλλάξει ούτε ένα γιώτα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συμφωνώ πάντοτε με τα γραφόμενα. Οπότε, ο έπαινος ανήκει στον Αλέξη.

Το θέμα ασφαλώς έχει πολύ ενδιαφέρον και ενδιαφέρει και πολύ το ιστολόγιό μας. Εννοείται ότι η κατάρτιση του καταλόγου ενέχει υποκειμενισμό: ο καθένας μας μπορεί να έκανε κάποιες διαφορετικές επιλογές αν κατάρτιζε έναν ανάλογο κατάλογο. Τα σχόλια ασφαλώς θα προσθέσουν πολλά.

Οι φράσεις είναι καταταγμένες σε απόλυτη αλφαβητική σειρά, ένας τρόπος με αφοπλιστική απλότητα, που όμως δεν βολεύει πάντοτε στην αναζήτηση -η κατάταξη με λέξεις-κλειδιά είναι σαφώς προτιμότερη από αυτή την άποψη. Βέβαια, ο κατάλογος έτσι κι αλλιώς δεν είναι πολύ μεγάλος, και υπάρχει πάντα και το Ctrl-F.

Δεν λέω περισσότερα διότι το άρθρο του Αλέξη είναι εκτενές. Ιδού λοιπόν ο……

ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ

(για επίδοξους πολιτικούς και μη)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κλισέ, Λεξικογραφικά, Πολιτική, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 179 Σχόλια »

Και πάλι για τους τραμπούκους (μια συνεργασία του Spiridione)

Posted by sarant στο 19 Δεκέμβριος, 2016

Αυτό που περισσότερο μ’ αρέσει σε τούτο το ιστολόγιο, είναι πως έχει καταφέρει να συγκεντρώσει πλειάδα εκλεκτών σχολιαστών, που με τα σχόλιά τους εμπλουτίζουν τα άρθρα και προσθέτουν αξία πολύ μεγαλύτερη από την αρχική. Πέρα όμως από τα σχόλια, κάποιοι φίλοι στέλνουν και κατ’ ιδίαν ηλεμηνύματα με ιδέες ή υλικό για μελλοντικά άρθρα. Κάποτε, στέλνουν και έτοιμα άρθρα.

Το σημερινό άρθρο οφείλεται στον φίλο μας τον Spiridione, στον οποίο χρωστάμε και μερικά ακόμα εξαιρετικά άρθρα, σωστές μελέτες, όπως για τους Μόρτηδες. Αντικείμενο του άρθρου είναι η ετυμολογία της λέξης «τραμπούκος», ένα θέμα στο οποίο είχα αφιερώσει ένα παλιότερο άρθρο πριν από 4 χρόνια. Το άρθρο εκείνο έδωσε στον Spiridione το ερέθισμα να ερευνήσει περισσότερο το θέμα. Κατά καιρούς μού έστελνε ευρήματα, προτρέποντάς με να γράψω ένα δεύτερο άρθρο για το θέμα, αλλά εγώ πνιγόμουν και δεν πρόφταινα ν’ ασχοληθώ. Τελικά, το υλικό που μαζεύτηκε είναι τόσο πολύ και τόσο καλό, που αξίζει να παρουσιαστεί ως έχει κι ας μην οδηγεί σε κάποιο οριστικό συμπέρασμα. Δημοσιεύω λοιπόν σήμερα το θαυμάσιο κείμενο του Spiridione, με τη βάσιμη ελπίδα ότι κάποια δικά σας σχόλια θα συμπληρώσουν τις ψηφίδες που λείπουν από το παζλ.

Το κείμενο είναι ολόκληρο του Spiridione, με λιγοστά δικά μου σχόλια σε αγκύλες και με πλάγια. Είναι μεγάλο, αλλά αξίζει τον κόπο!

Πριν δώσω τον λόγο στον Spiridione όμως, να σας θυμίσω ότι σήμερα στις 19.30 στον Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσό, πλατεία Καρύτση, θα παρουσιαστούν οι νέες εκδόσεις του εκδοτικού οίκου Αρχείο, ανάμεσα στις οποίες και τα Αττικά του Κ. Βάρναλη, που θα τα παρουσιάσω εγώ.

Να θυμίσω επίσης ότι αν δεν έχετε ψηφίσει τη Λέξη του 2016 μπορείτε να το κάνετε έως τις 30 του μηνός, στην ειδική σελίδα μας.

Οι βουλευτικές εκλογές του Μαΐου του 1865 ήταν οι πρώτες που έγιναν μετά την ψήφιση του νέου Συντάγματος του 1864, στη νέα κατάσταση πραγμάτων που δημιουργήθηκε μετά την επανάσταση του 1862 και την έξωση του Όθωνα. Σ’ αυτές εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το σύστημα με τα σφαιρίδια, καθώς θεωρήθηκε ότι έτσι θα αποτρέπονταν οι επεμβάσεις και η νοθεία, ενώ θα διευκολύνονταν και οι μη εγγράμματοι ψηφοφόροι, που ήταν η πλειοψηφία εκείνη την εποχή∙ απ’ την άλλη, όμως, λέγεται ότι το σύστημα αυτό ευνοούσε τη διαμόρφωση κομματικών μηχανισμών. Υποστηρίζεται, επίσης, ότι τότε ίσχυσε για πρώτη φορά η καθολική ψηφοφορία, αλλά αυτό είναι εν μέρει σωστό, διότι καθολική ψηφοφορία με λίγες εξαιρέσεις ίσχυε ήδη από το 1844.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της εκλογικής αναμέτρησης είναι ότι υπάρχουν πολλές αναφορές στις εφημερίδες για χρηματικές παροχές από υποψήφιους βουλευτές προς εξαγορά ψήφων (χωρίς να λείπουν βέβαια και καταγγελίες για περιστατικά βίας, κυρίως στην επαρχία). Στο στόχαστρο ήταν ιδιαίτερα ο υποψήφιος βουλευτής Αθηνών Τιμολέων Φιλήμων (γιος του ιστορικού Ιωάννη Φιλήμονα), που ήταν γραμματέας του περιβόητου κόμη Σπόνεκ, συμβούλου του νεαρού βασιλιά Γεωργίου. Δημοσιεύματα αναφέρουν ότι έδωσε πάνω από 35.000 δραχμές κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου και τελικά μάλιστα δεν κατάφερε να εκλεγεί.

Πλησιάζοντας, λοιπόν, προς τις ημέρες των εκλογών αυτών (14-17 Μαΐου 1865, τότε οι εκλογές κρατούσαν τέσσερις ημέρες) αρχίζουν να εμφανίζονται στις εφημερίδες δημοσιεύματα με τη λέξη «τραμπούκο» ή «τραμπούκος». Πρώτη εμφάνιση χρονολογικά είναι στην εφημερίδα «Αυγή» (11-5-1865 σελ. 179): «Τραμπούκο, ρεμπάπι, αγιούτο στα καρά, είναι αι φράσεις της εποχής, τας οποίας σήμερα ακούει τις εις όλας τα γωνίας της πρωτευούσης, εις όλας τας πράξεις αγοραπωλησίας ψήφων. Και η μεν λέξις τραμπούκο προφερομένη εν τοις συλλόγοις των ψηφοθηρών και των κομματαρχών των είναι εν χρήσει όταν οι υποψήφιοι βουλευταί προσφέρωσιν έως 20 δραχμάς∙ ρεμπάπι από 20-100∙ και αγιούτο στα καρά όταν προσφέρωνται επέκεινα των 100 δραχμών. Αλλά από της χθες οι ανωτέρω λέξεις αντικατεστάθησαν δια της λέξεως γκαζ. Ο ακούων λοιπόν την λέξιν ταύτην εις καφφενεία, ταβέρνας, πρέπει να εννοήση «χρήματα». 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Ιστορίες λέξεων, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 122 Σχόλια »

Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση 1946-1990 (Συνεργασία από Spatholouro)

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2016

Το ιστολόγιο φιλοξενεί σήμερα μια συνεργασία του φίλου μας του Spatholouro, με το πολύ ενδιαφέρον θέμα «Ρεμπέτικο και αριστερά» ή, για να δώσω τον ακριβή τίτλο, «Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση 1946-1990″.

Όπως σημειώνει ο ίδιος, πρόκειται για «Ομιλία που πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2015 στο πλαίσιο του Κύκλου Ανοικτών Μαθημάτων Ιστορίας και Φιλοσοφίας στο Κοινωνικό-Πολιτιστικό Κέντρο Βύρωνα «Η Λαμπηδόνα» (συντονιστής: Κώστας Στεργιόπουλος). Ίσως δεν παρέλκει να σημειωθεί ότι ο ομιλητής εντρέπεται τις τέτοιες δημόσιες εμφανίσεις και δεν κάνει ποτέ. Ας όψεται ο εξαίρετος Κ. Στεργιόπουλος που με συγκίνησε τόσο με τη δουλειά που κάνει εκεί, ώστε να αφήσω προς στιγμήν το underground».

Είναι ένα από τα μεγαλύτερα σε έκταση άρθρα που έχω δημοσιεύσει στο ιστολόγιο -σκέφτηκα προς στιγμή να το βάλω σε δύο συνέχειες, αλλά κάτι τέτοιο δεν βολεύει για τα σχόλια. Οπότε, μονοκοπανιά. Κυριακή είναι, υπάρχει ελπίζω περισσότερη άνεση.

Μια και το άρθρο είναι ήδη πολύ μεγάλο, εγώ δεν θα πω τίποτα. Ο λόγος στο spatholouro.

Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση (1946-1990)

Το ιστορικό που ακολουθεί επιχειρεί να αναδείξει τη διακύμανση του αριστερού λόγου για το ρεμπέτικο τραγούδι,για τη χρονική περίοδο 1946-1990. Το 1946 επιλέχθηκε ως αφετηρία, γιατί τότε είναι, όσο γνωρίζουμε, που γίνονται οι πρώτες αριστερές νύξεις για το ρεμπέτικο, ενώ το 1990 είναι ο «τερματικός» σταθμός μας, καθώς σφραγίζεται με τις απόψεις ενός εμβληματικού αριστερού μουσουργού και διανοητή, του Αλέκου Ξένου.

Πρώτη περίοδος (1946-1967)

Για αναλυτικούς, αλλά και πραγματολογικούς λόγους, διακρίνουμε τρεις «υποπεριόδους»:

  • 1946-1949: οριοθετείται από το εμφυλιοπολεμικό κλίμα και τη διάλεξη Χατζιδάκι,
  • 1950-1959: συμπίπτει με το μετεμφυλιακό κλίμα,
  • 1960-1967: εδώ τον τόνο δίνει το εγχείρημα Θεοδωράκη με τον Επιτάφιο.

 

α) 1946-1949

Οι πρώτες νύξεις περί ρεμπέτικου αφορούν τη χασισική του συνιστώσα. Πρόκειται για άρθρα καταγγελίας των κινδύνων διαφθοράς που απειλούν τη νεολαία της εποχής, καθώς η Αθήνα τότε φέρεται να βρίθει από χασισοποτεία, πορνεία, ύποπτα μπαρ κλπ. Ο Γραμματέας της ΕΠΟΝ Θ. Λιακόπουλος (Ελεύθερη Ελλάδα, 10-1-1946) μέμφεται την ελεύθερη κυκλοφορία τραγουδιών, όπως το «Όταν καπνίζει ο λουλάς», ενώ στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Χρ. Πασ. (Νέα Γενιά,  τχ. 67, Μάρτ. 1946), καταγγέλλοντας ότι σε τέτοιους χώρους δημιουργούνται και τα «κουτσαβάκικα τραγούδια (Όταν καπνίζει ο λουλάς κ.ά)». Στο άρθρο αυτό γίνεται λόγος και για τη σχετική δράση της ΕΠΟΝ επί Κατοχής,  που εκτεινόταν από την έκδοση σχετικών «διαταγών» να κλείσουν τα διάφορα πορνεία, τεκέδες και λέσχες, έως και την καταστροφή των ανυπάκουων κέντρων. Εθεωρείτο ότι οι τοξικομανείς δημιουργούνται  στο πλαίσιο των «γνωστών σατανικών σχεδίων για την εξόντωση του λαού», ενώ κατονομάζονται οι ύμνοι του χασίς «Όταν καπνίζει ο λουλάς» και το «Πρωί πρωί με τη δροσούλα» που έχουν κατακλύσει ταβέρνες, κέντρα, δρόμους και πλατείες… Ως προς τα ραδιοφωνικά ακροάματα, ο Μ. Βάρβογλης (Ριζοσπάστης, 7-7-1946) φιλοξενεί επιστολή διαμαρτυρίας εναντίον των μοιρολογιών, των αμανέδων, των ταγκο- σουινκοτράγουδων και λοιπών «μπεκροσέρτικων», για να εισηγηθεί λογοκρισία σε στίχους που «είναι ζήτημα αν θα τ’ άκουγε κανείς σε υπόγειους παραδείσους ή σε δυσώνυμους οίκους!». Η πρώτη παρεμπίπτουσα αναφορά του Φ. Ανωγειανάκη (Ριζοσπάστης, 15-8-1946) στα «σύγχρονα λαϊκά τραγούδια» θα τα θεωρήσει ως συνέχεια των δημοτικών, από τα οποία όμως λείπει ο δημιουργικός όρος της ομαδικότητας και κοινής ψυχικής ζωής. Είναι πάντως μια «ζωντανή πραγματικότητα» άξια μελέτης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 239 Σχόλια »

Από πότε υπάρχουν μαλάκες;

Posted by sarant στο 7 Ιουνίου, 2016

Απανέκαθεν, θα πείτε, ή έστω «ανέκαθεν» ή από τότε που βγήκαν οι λάσπες, αλλά η ερώτηση του τίτλου είναι καθαρά γλωσσική, ενδιαφέρεται παναπεί για τη λέξη και όχι για το σημαινόμενό της. Αλλά ούτε και τη λέξη καθαυτή θα εξαντλήσουμε, κι ας είναι (λένε κάποιοι) η γνωστότερη στο εξωτερικό ελληνική λέξη ή η συχνότερη ελληνική προσφώνηση.

Το άρθρο γράφεται κυρίως για να φιλοξενήσει δυο λεξιλογικά ευρήματα που μου έστειλε ο φίλος μας ο Spiridione, που τα κρατούσα στο ηλεσυρτάρι ελπίζοντας να βρω καιρό να εξετάσω σφαιρικά κι ολόπλευρα το ζήτημα, αλλά επειδή κάτι τέτοιο είναι αμφίβολο αν θα το μπορέσω στο κοντινό μέλλον λέω να τα παρουσιάσω τώρα, κι ας μην καλύπτουν πλήρως το θέμα -που έτσι κι αλλιώς δεν καλύπτεται εύκολα. Οπότε, προσθέτω κι εγώ τα ετυμολογικά μου κι έγινε το αρθράκι.

Αλλά να δούμε πρώτα την ετυμολογία της λέξης. Ο μαλάκας προέρχεται από το μεσαιωνικό «η μαλάκα» = η μαλάκυνση.

Η αρχή βρίσκεται στο αρχαίο επίθετο «μαλακός», που δεν σήμαινε μόνο τα μαλακά αντικείμενα, ή τον μειλίχιο άνθρωπο, αλλά και  τον δειλό, τον ηθικά αδύναμο, τον θηλυπρεπή, τον παθητικό ομοφυλόφιλο.  Η μαλακία είναι λέξη διάσημη από τον Επιτάφιο του Περικλή, όπως τον παραδίδει ο Θουκυδίδης, και τη διάσημη φράση «φιλοκαλούμεν τε γαρ μετ’ ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας», στην οποία, προς δόξαν της αδιατάραχτης συνέχειας της ελληνικής γλώσσας, ούτε η ευτέλεια σημαίνει τη σημερινήν ευτέλεια, ούτε η μαλακία τη σημερινή μαλακία. Δίνω τη μετάφραση της Έλλης Λαμπρίδη: Αγαπούμε δηλαδή και δουλεύομε την ομορφιά χωρίς να τη συγχέομε με την πολυτέλεια, και κυνηγούμε τη γνώση και τη σοφία χωρίς για τούτο να χάνομε τον αντρισμό μας·

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συνεργασίες, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , , | 297 Σχόλια »

Ακόμα κι ο Άρης νυστάζει

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2016

Ποιος Άρης, θα ρωτήσετε. Υπομονή, παρακαλώ, και θα ικανοποιηθεί η περιέργειά σας. Επειδή το σημερινό άρθρο το έχω κλέψει, στο κυρίως σώμα του, από έναν φίλο, θα πρέπει να φλυαρήσω στην εισαγωγή και στον επίλογο για να μην κατηγορηθώ ότι λουφάρω άρθρα, που θα λέγαμε και στον στρατό.

Η φράση του τίτλου είναι υπαινιγμός που παραπέμπει σε μιαν αγγλική παροιμιώδη φράση που δεν ξέρω να υπάρχει στα ελληνικά ή σε άλλη γλώσσα: even Homer nods. Η φράση αυτή στην κυριολεξία της χαρακτηρίζει τις ανακολουθίες που υπάρχουν στην Ιλιάδα (ας πούμε, κάποιος δευτεραγωνιστής σκοτώνεται κι όμως ξαναπαρουσιάζεται αργότερα ζωντανός), ανακολουθίες που αποδόθηκαν στο ότι ακόμα και ο μέγας Όμηρος πότε-πότε νύσταζε και ξεχνούσε τι ακριβώς είχε πει πριν από τρεις ραψωδίες (φυσικά τα ομηρικά έπη δεν γράφτηκαν έτσι, μάλιστα δεν γράφτηκαν γενικώς).

Τη φράση την οφείλουμε στον Οράτιο, ο οποίος είχε γράψει στην Ποιητική του indignor quandoque bonus dormitat Homerus, αγανακτώ όταν ο καλός Όμηρος νυστάζει. Στα αγγλικά την μετέφερε πρώτος ο Ντράιντεν και την έκανε διάσημη ο Πόουπ. Φυσικά, δεν χρησιμοποιείται πλέον μόνο και ειδικά για τον Όμηρο, αλλά γενικά, κάθε φορά που επισημαίνουμε ένα λάθος, μια αστοχία σε κάποιον μεγάλο δημιουργό. Είναι ένας μάλλον τιμητικός τρόπος για να επισημάνεις το λάθος, αφού ταυτόχρονα αναγνωρίζεις πως αυτός που ξαστόχησε είναι τόσο άξιος που το να λαθέψει είναι μια εξαιρετική και αξιομνημόνευτη περίσταση, και πως αν δεν τον είχε καταβάλει η νύστα ασφαλώς δεν θα είχε κάνει το σφάλμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Συνεργασίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 192 Σχόλια »

Και πάλι για το Σαρλί Εμπντό

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2016

Πάλι; -θα πείτε. Τι συμβαίνει πάλι με το Σαρλί Εμπντό, που να αξίζει κι άλλο άρθρο στο περιοδικό, έξι μέρες μετά το προηγούμενο άρθρο, στο οποίο συζητήσαμε το επίμαχο σκίτσο του Ρις με τον μικρό Αϊλάν;

Η απάντηση είναι πως με το Σαρλί Εμπντό καθαυτό δεν συνέβη τίποτα καινούργιο -βέβαια, το περιοδικό έβγαλε χτες το καινούργιο τεύχος του, αλλά δεν το αγόρασα, οπότε δεν ξέρω αν έχει κάτι που να είναι άξιο συζήτησης. Με το σημερινό άρθρο επανέρχομαι στο διάσημο πλέον σκίτσο του Ρις, παρόλο που το συζητήσαμε, εμείς εδώ αλλά και ο μισός πλανήτης, μέχρι κορεσμού.

Ο λόγος που επανέρχομαι είναι διότι χτες, σε σχόλιό του στο προηγούμενο άρθρο για το Σαρλί, ο φίλος μας ο Στέφανος έκανε μια επισήμανση σε σχέση με το επίμαχο σκίτσο του Ρις, που δεν είχα δει να την αναφέρει κανείς ως τώρα -και να σκεφτείτε ότι διάβασα (ή έστω διάτρεξα με το μάτι) πολλές δεκάδες άρθρα για το σκίτσο αυτό, πήρα μέρος σε κάμποσες αντιπαραθέσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, άκουσα τα σχολιανά μου από διάφορους λάβρους αντιμπεριαλιστές (οΘντκ) που έχουν βρει στους τζιχαντιστές τον νέο σύμμαχο κατά του ιμπεριαλισμού, κι όμως εδώ και μια βδομάδα πουθενά δεν είδα να μνημονεύεται το στοιχείο που επισήμανε ο φίλος Στέφανος, που νομίζω ότι παίζει κάποιο ρόλο στο πώς θα δούμε το σκίτσο.

Αξίζει τάχα χωριστό άρθρο για αυτό το νέο στοιχείο; Δεν θα μπορούσε να προστεθεί στο προηγούμενο άρθρο; Θα μπορούσε, αλλά οι περισσότεροι (το 95%) δεν θα έβλεπαν την προσθήκη, ούτε θα νοιάζονταν για το σχόλιο αριθ. 300 στο προηγούμενο άρθρο. Κακά τα ψέματα, τα σχόλια τα διαβάζουν ως το τέλος μόνο όσοι συμμετέχουν στη συζήτηση -και όχι όλοι.

Μπορεί βέβαια να πείτε ότι κρυφός μου σκοπός είναι να «λουφάρω άρθρο», δηλαδή να εκμεταλλευτώ την προσφορά του Στέφανου και να γλιτώσω από την αγγαρεία ενός νέου άρθρου. Σας πληροφορώ ότι το είχα σχεδόν έτοιμο (ήταν για γλωσσικό θέμα) και το ανάβαλα για αύριο.

Λοιπόν, ο φίλος μας ο Στέφανος επισήμανε ότι το επίμαχο σκίτσο του Ρις δεν ήταν μόνο του σε μια σελίδα του περιοδικού αλλά ήταν ενταγμένο σε μια τετράδα σκίτσων για την επικαιρότητα. Μου έστειλε τη στήλη (έστω και κακοφωτογραφημένη με το κινητό, φαίνεται καλούτσικα) και τη δημοσιεύω πιο κάτω, συνοδευόμενη από τα σχόλιά του. Δεν ξέρω αν τα νέα στοιχεία είναι τέτοια που να σας κάνουν να αλλάξετε γνώμη για το επίμαχο σκίτσο, αλλά ήθελα να υπάρχει κάπου ολόκληρη η στήλη του περιοδικού, έτσι που την είδαν οι αναγνώστες του, και όχι το σκίτσο του Ρις ξεκομμένο όπως το είδαμε όλοι οι άλλοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Ελευθερία του λόγου, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Οι αλτήρες και οι φίλοι τους

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι συνεταιρικό -δηλαδή, παίρνω αφορμή από το άρθρο ενός φίλου και συνεχίζω προσθέτοντας κι άλλα που έχω να πω για το θέμα.

Ο φίλος μας ο Γιάννης (gmallos) έχει ένα ιστολόγιο πολύ νόστιμο, όνομα και πράμα αφού λέγεται Γευστικές νοστιμιές, που το παρακολουθώ όποτε προλαβαίνω, διότι εννοεί τον τίτλο του με την ευρεία έννοια κι έτσι δεν έχει μόνο μαγειρικά θέματα, αλλά και φωτογραφίες από τα πολλά (τον ζηλεύω) ταξίδια του, και άλλα διάφορα.

Τις προάλλες, ο Γιάννης, που είναι εκπαιδευτικός, δήλωσε ότι θα μπει στα χωράφια μου, δηλαδή ότι θα ασχοληθεί με την ιστορία μιας λέξης -και αυτό έκανε σε ένα άρθρο του. Αναδημοσιεύω εδώ το άρθρο, και παίρνω τη σκυτάλη και συνεχίζω.

altiresΣτην φωτογραφία φαίνεται μια σειρά από αντικείμενα που βρίσκουμε στα γυμναστήρια. Το όνομά τους βάρη ή αλτήρες. Είναι μια μπάρα στη μέση και δυο δίσκοι στις άκρες που έχουν αρκετό βάρος. Βέβαια το λεξικό της νεοελληνικής τα ξεχωρίζει, λέγοντας πως οι αλτήρες έχουν στην άκρη σφαιρικό βάρος, μια διάκριση που δεν την έχω συναντήσει.

Τα βάρη αυτά υπάρχουν σε διάφορα μεγέθη. Τα μικρά (που τα λέμε και βαράκια) αλλά και τα μεγάλα, που ελάχιστοι μπορούν να τα σηκώσουν (είναι για να δυναμώνουν τα μπράτσα τους οι αρσιβαρίστες, όπως αυτοί που είχαμε κάποτε στην πάλαι ποτέ ντριμ τιμ του Ιακώβου).

Αλλά γιατί τα βάρη (ή τα βαράκια) τα λέμε αλτήρες; Τι δουλειά έχουν με το άλμα που πάει να πει πήδημα; Ήξερα για άλμα σε μήκος ή σε ύψος στο στίβο (με τις παραλλαγές τους το τριπλό και το επί κοντώ), το διπλό ή τριπλό άλμα στο πατινάζ (λουπ, άξελ και κάπως έτσι όπως τα λέει ο Κωστάλας) ή ακόμα για το άλμα στο κενό, αλλά οι αλτήρες δεν μου κόλλαγαν μ’ αυτά. Μέχρι που βρέθηκα στο Αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας!

alt-mus1alt-mus2

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Αθλήματα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 158 Σχόλια »

Μόρτηδες και απόλοιμοι (μια συνεργασία του Spiridione)

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2015

Η προεκλογική αντιπαράθεση έχει φτάσει στην κορύφωσή της αλλά το ιστολόγιο έχει και τις δικές του προτεραιότητες. Έτσι, σήμερα δημοσιεύω με καμάρι ένα άρθρο που θεωρώ ότι είναι από τα καλύτερα που έχουν αναρτηθεί στο ιστολόγιο όλα αυτά τα χρόνια, παρόλο που (ή: επειδή) είναι εντελώς ανεπίκαιρο. Δίνει όμως μια κατά τη γνώμη μου εύλογη απάντηση σε ένα ετυμολογικό πρόβλημα, και ταυτόχρονα μάς χαρίζει ένα γοητευτικό ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο.

Η λέξη «μόρτης» έχει ταλαιπωρήσει αρκετά τους ετυμολόγους της ελληνικής γλώσσας. Ο φίλος μας Spiridione, που μάς έχει δώσει και άλλα εξαιρετικά άρθρα, παρουσιάζει εδώ μια πλήρη ιστορία της λέξης από την οποία προκύπτει μια πειστική, κατά τη γνώμη μου, ετυμολογία της. Το άρθρο είναι δικαιολογημένα εκτενές και τόσο καλογραμμένο που ελάχιστα έχω να προσθέσω -τα βάζω σε σχόλια με πλάγιους χαρακτήρες.

Αξίζει να κάνω μια μικρή περίληψη του άρθρου, αν και σας συνιστώ θερμά να το διαβάσετε ολόκληρο: Στις επιδημίες πανούκλας του Μεσαίωνα, συνηθιζόταν κάποιοι πρώην ασθενείς, από τα κατώτερα στρώματα, που είχαν αναπτύξει ανοσία (αν και όχι πλήρη) στην ασθένεια, να σχηματίζουν ομάδες και να παρέχουν πολύτιμες και αδρά αμειβόμενες υπηρεσίες στην κοινότητα: να μαζεύουν και να επιτηρούν τους ασθενείς, και να θάβουν τους νεκρούς. Παραδίδονται με διάφορα ονόματα ανάλογα με τον χώρο και τον χρόνο: θαφιάδες, μανιόρδοι, πιτσιγαμόρτοι, και τέλος τον 19ο αιώνα μόρτηδες και απόλοιμοι, που ήταν η θεσμική ονομασία επί νεοελληνικού κράτους. Οι μόρτηδες αυτοί, παρά την πολύτιμη προσφορά τους, εξαιτίας της χαμηλής κοινωνικής τους θέσης, του τρόμου που ενέπνεε η αρρώστια και του ρόλου τους ως συμβόλων του θανάτου, απέκτησαν κακό όνομα και τους αποδόθηκαν πολλές, συνήθως ανυπόστατες, κατηγορίες. Έτσι, ιδίως όταν τον 19ο αιώνα η πανούκλα γνώρισε ύφεση, η λέξη «μόρτης» έχασε την παλιά της σημασία και μετέπεσε στη σημασία «αλήτης, μάγκας» κτλ. Είναι πολύ πιθανό ο μόρτης να προκύπτει από τον πιτσιγαμόρτο, πιτσικαμόρτη (< ενετ. pizzicamorte) με αποκοπή. Η λ. πιτσικαμόρτης διατηρείται και σήμερα στο κερκυραϊκό ιδίωμα με τη σημασία του νεκροπομπού.

Μόρτηδες και απόλοιμοι

Η λέξη μόρτης ανήκει σε μία ομάδα λέξεων που έχει συνδεθεί με το ρεμπέτικο τραγούδι, αλλά επιπλέον έχει και μία ενδιαφέρουσα ιστορία, ορισμένα στιγμιότυπα της οποίας, γλωσσικά και ιστορικά, επιχειρεί το σημείωμα αυτό να ξεδιπλώσει.

Ο μόρτης, λοιπόν, θα λέγαμε ότι είναι το μικρό αδελφάκι του μάγκα, με την έννοια ότι έχει την ίδια σημασία, αλλά χρησιμοποιείται πιο σπάνια σήμερα. Η λέξη αυτή τις προηγούμενες δεκαετίες είχε τη χαρακτηριστική αμφισημία που συναντάμε και σε μερικές άλλες παρεμφερείς λέξεις (όπως π.χ. μάγκας και ρεμπέτης), αμφισημία που είχε σχέση με την κοινωνική θέση του ομιλητή, την εποχή του, τις πολιτισμικές του προτιμήσεις ή τις διαθέσεις του.  Στη λαϊκή μάγκικη γλώσσα (ή στα μόρτικα αν θέλετε) προσδιορίζει τα άτομα της συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας, του κόσμου της μαγκιάς, με θετική, φυσικά, σημασία, όπως, για παράδειγμα, σε αυτούς τους στίχους του Μιχάλη Σκουλούδη: «Άιντε ρε μόρτη, ρε Περαιώτη, / με τ’ άσπρο ζουναράκι σου και με τον κόφτη, / αυτή την τόση, τη λεβεντιά σου, / ποτέ δε λείπει γκόμενα από κοντά σου», ή όταν ο Μάρκος τραγουδά «τζούρα δώσε του Μπάτη μας, / του μόρτη, του μπερμπάντη μας»∙ εκτός, βέβαια, αν ο μόρτης παρεκκλίνει από τις βασικές αρχές του κώδικα συμπεριφοράς του, οπότε η λέξη χρωματίζεται αρνητικά, όπως, ας πούμε, συμβαίνει με έναν μόρτη φιγουρατζή στο ομώνυμο τραγούδι του Ανέστη Δελιά. Σε πολλούς δίσκους που είχαν κυκλοφορήσει προπολεμικά είχε χρησιμοποιηθεί η ένδειξη «μόρτικο» (τραγούδι ή χορός), εμπλέκεται δηλαδή και η μουσική βιομηχανία στη διαμόρφωση της σημασίας της, όπως είχε συμβεί και με τη λέξη ρεμπέτικο. Στην κοινή ελληνική γλώσσα της εποχής η ίδια λέξη προσδιορίζει τα άτομα του λεγόμενου περιθωρίου από την οπτική γωνία των ανθρώπων που είναι έξω απ’ αυτό∙ συνήθως, έχει μειωτική ή και υβριστική απόχρωση, εκφράζει ένα αρνητικό και αντικοινωνικό, για τα κατεστημένα ήθη, πρότυπο συμπεριφοράς.  Στο Λεξικό του Δημητράκου διαβάζουμε στο λήμμα μόρτης:  αγυιόπαις, αλήτης, αλάνης, μάγκας, χαμίνι / γεν. άνθρωπος ουτιδανός, μπερμπάντης. Αυτές τις αρνητικές σημασίες μπορούμε να τις δούμε σε άρθρα εφημερίδων των αρχών του προηγούμενου αιώνα αστυνομικού ρεπορτάζ ή ηθικολογικού περιεχομένου, αλλά και σε λογοτεχνικά έργα, όπως για παράδειγμα στα «Σατυρικά Γυμνάσματα» του Παλαμά: «Ζαγάρια και τσακάλια και κοκόροι, σηκωτοί κάθε τόσο στο ποδάρι, μόρτηδες, λούστροι, αργοί, λιμοκοντόροι». Χαρακτηριστικό είναι και ένα απόσπασμα κριτικής του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Ανδρέα Σκιά, όπου μέμφεται το βιβλίο «Τα ψηλά βουνά» του Ζ. Παπαντωνίου διότι περιέχει «…βδελυράς και βωμολόχους αστειότητας, τας οποίας ασμένως μεταχειρίζονται οι μόρτηδες, οι χασισοπόται, οι λωποδύται και εν γένει οι φαυλόβιοι». Με το πέρασμα του χρόνου αναπτύσσονται και διάφορες μεταφορικές σημασίες, θετικής ή αρνητικής απόχρωσης (που τις βλέπουμε καλύτερα στη λέξη μάγκας), δηλαδή ο μόρτης μπορεί να είναι ο ψευτοπαλληκαράς, ο πονηρός, αλλά και ο έξυπνος, ο καταφερτζής ή ο ντόμπρος στη φράση «ξηγιέμαι μόρτικα». Έχει ενδιαφέρον, για μένα τουλάχιστον, το ερώτημα πώς ακριβώς προέκυψαν αυτές οι σημασίες, δηλαδή αν προηγήθηκε ο αυτοπροσδιορισμός μέσα στις περιθωριακές ομάδες και στη συνέχεια ακολούθησε ο ετεροπροσδιορισμός από την αστική κοινωνία ή το αντίθετο.  Άλλες παράγωγες λέξεις είναι το μορτάκι, που υπάρχει και στον στίχο του Ελύτη «μορτάκι του σύννεφου», ο μόρταρος ή αρχιμόρταρος σε διηγήματα του Παπαδιαμάντη (ο Φοραμπάλλας στο διήγημα «Κοινωνική Αρμονία»), και η μορταρία, δηλαδή μια ομάδα από μόρτηδες, συνήθως παιδιά, που συναντάμε π.χ. σε μυθιστορήματα που Κοσμά Πολίτη. 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 130 Σχόλια »

Λάζος Τσιτούρας, ένας αντάρτης

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2015

Το καλό του Διαδικτύου είναι ότι σου δίνει τη δυνατότητα να έρχεσαι σε επαφή με ανθρώπους που έχουν το ίδιο ενδιαφέρον (το ίδιο πάθος, την ίδια πετριά), όσο σπάνιο ή εξειδικευμένο κι αν είναι. Αυτό το χαρακτηριστικό ήταν ίσως πιο έντονο πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, αλλά δεν παύει να υπάρχει και σήμερα, και μια τέτοια συνάντηση, που είχα πρόσφατα, δίνει το σημερινό μας άρθρο.

Ο Θανάσης Καλλιανιώτης, ιστορικός και εκπαιδευτικός από την Αιανή Κοζάνης και διαδικτυακός φίλος, μου έδειξε πριν από μερικές μέρες -με τη μεσολάβηση του φίλτατου ΙΝ- την εξής φωτογραφία:

lazoskotz

Η φωτογραφία είναι παρμένη από το βιβλίο «Ανθρώπινο χρέος: αναμνήσεις απ’ τη ζωή μου», που εξέδωσε η Ευαγγελία Σαμαρά, σύζυγος του γιατρού Γιώργου Σαμαρά, με αναμνήσεις από την Εθνική Αντίσταση. Ο Γιώργος Σαμαράς ήταν γιατρός, επικεφαλής του υγειονομικού της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, φίλος του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα. Εδώ τον βλέπουμε στο κέντρο, ενώ αριστερά (όπως κοιτάζουμε) είναι ο ποιητής, και δεξιά ο αντάρτης Λάζος Τσιτούρας, νοσοκόμος του ΕΛΑΣ, από την Αιανή Κοζάνης.

Ο Καλλιανιώτης, που έχει ερευνήσει τη ζωή των ανταρτών του χωριού του, με ρώτησε μήπως ο Κοτζιούλας είχε γράψει τίποτα για τον Λάζο Τσιτούρα. Τον πληροφόρησα ότι ο Κοτζιούλας έχει αφιερώσει δύο πολύστιχα ποιήματα στον φίλο του τον Λάζαρο, και του τα έστειλα, και σε αντάλλαγμα τού ζήτησα κάποια βιογραφικά στοιχεία για τον αντάρτη. Αποτέλεσμα της συνεργασίας μας αυτής είναι το σημερινό άρθρο, με το οποίο προσθέτουμε μια ψηφίδα στο έργο του Κοτζιούλα και στη βιογραφία του Λάζου Τσιτούρα, αφού ως τώρα δεν ήταν γνωστό (απ’ όσο ξέρω) ποιος είναι ο Λάζαρος για τον οποίο κάνουν λόγο τα ποιήματα του Κοτζιούλα.

lazosΛοιπόν, σύμφωνα με την έρευνα του Θανάση Καλλιανιώτη και προσθέτοντας κάποια πράγματα που έχω βρει εγώ, ο Λάζαρος Τσιτούρας γεννήθηκε στην Αιανή Κοζάνης στις 15 Απριλίου του 1917. Η μητέρα του πέθανε στη γρίπη του 1918 ενώ για τον πατέρα του οι μαρτυρίες διίστανται -είτε χάθηκε στη Μικρασία είτε πέθανε στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Φτωχός αγρότης, πήρε μέρος στον ελληνοϊταλικό πόλεμο με την ειδικότητα του νοσοκόμου. Το 1943 βγήκε στον ΕΛΑΣ με τα τμήματα του Γενικού Αρχηγείου.

Υπηρέτησε νοσοκόμος στην 8η Μεραρχία, όπου συνδέθηκε φιλικά με τον γιατρό Γιώργο Σαμαρά και τον ποιητή Γιώργο Κοτζιούλα. Στο ανέκδοτο ημερολόγιο του Κοτζιούλα υπάρχουν τέσσερις-πέντε αναφορές στον Λάζαρο, από τις οποίες προκύπτει ότι ήταν το δεξί χέρι του γιατρού. (Ο Κοτζιούλας πέρα από τα άλλα, είχε για ένα διάστημα διατελέσει υπεύθυνος υλικού του αντάρτικου νοσοκομείου).

Μετά τη Βάρκιζα, τα τμήματα του ΕΛΑΣ αποχώρησαν από τα Γιάννενα -ο Κοτζιούλας, μην έχοντας πού να πάει, έμεινε φιλοξενούμενος του γιατρού στην Ελασσόνα, ενώ ο Τσιτούρας γύρισε στο χωριό του. Εκεί βρήκε το πατρικό του σπίτι καμένο από τους Γερμανούς. Στα τέλη Απριλίου 1945, όπως συμπεραίνουμε από τα ποιήματα που ακολουθούν, επισκέφτηκε τους φίλους του στην Ελασσόνα για λίγες μέρες.

Στην Αιανή, ο Τσιτούρας άνοιξε καφενείο, αλλά τον Νοέμβριο του 1946 αναγκάστηκε να βγει στο βουνό ξανά -και πάλι ως νοσοκόμος, όπου είχε άριστες επιδόσεις, αρχικά στα Βέντζια. Στο Γράμμο ήταν εκπαιδευτής στη σχολή νοσοκόμων του ΔΣΕ ενώ μετά την ήττα περνάει στην Αλβανία και από εκεί καταλήγει στην Τασκένδη όπου φοίτησε σε ιατρική σχολή. Παντρεύτηκε, έκανε δυο κόρες και πέθανε σχετικά νέος, το 1974, χωρίς να μπορέσει να επαναπατριστεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εθνική αντίσταση, Ποίηση, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 107 Σχόλια »

Ο Μάρκος, ο Λόντος και ο Κόλα Κβαριάνι (ή Κοριάνι)

Posted by sarant στο 26 Μαρτίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι προέκταση ή διασκευή ενός άρθρου του αξέχαστου φίλου Αλλού Φαν Μαρξ, που πέθανε πέρυσι αλλά είναι πάντα παρών στη μπλογκόσφαιρα μέσα από το ιστολόγιό του. Το αρχικό άρθρο του Αλλουφάνη είχε δημοσιευτεί το 2008, και σε ανύποπτο χρόνο του είχα πει «αυτό θα σου το κλέψω» εννοώντας πως θα το αναδημοσίευα, επειδή μου άρεσε πάρα πολύ. Στο μεταξύ, σκαλίζοντας παλιές εφημερίδες βρήκα κάμποσα ενδιαφέροντα στοιχεία για το θέμα, οπότε τελικά αποφάσισα να γράψω ένα δικό μου άρθρο, που όμως αντλεί υλικό από το άρθρο του αείμνηστου φίλου. Μπορούμε να το πούμε συνεργασία αυτό άραγε;

Πέρα από τις λέξεις, έχουν και τα τραγούδια τη δική τους ιστορία -σε κάποιες περιπτώσεις απλή και τετριμμένη, σε άλλες συναρπαστική. Το τραγούδι που θα δούμε σήμερα έχει πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία, αν και δεν είναι από τα πιο γνωστά του μέγιστου Μάρκου Βαμβακάρη. Ο τίτλος του είναι «Λόντος και Κοριάνι».

Οι στίχοι, που θα τολμήσω να πω ότι είναι κάπως άτσαλοι:

Πάρ’την αιμοβορία σου και τράβα στην πατρίδα σου, αγαπητέ Κοριάνι
που σ’ έστειλε ο Λόντος μας, σε μακρινό σιργιάνι

Ήρθες απ΄την πατρίδα σου τον ζόρικο να κάνεις,
κι ο κόσμος αν δεν σε γλίτωνε, κόντεψες να πεθάνεις.

Να ήσουνα μονάχα συ, κομμάτια πια να γίνει,
μα όσοι ευρεθήκανε, την πάθανε κι εκείνοι.

Κι έτσι λοιπόν ο Λόντος μας βρέθηκε παλικάρι,
κι όλος ο κόσμος τον αγαπά, του Άργους το καμάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Κινηματογράφος, Πρόσφατη ιστορία, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , | 81 Σχόλια »

Η καλύβα του μπαρμπα-Σελήμ (Κείμενο του Πήτερ Μάκριτζ)

Posted by sarant στο 21 Δεκέμβριος, 2014

Τα βιβλία του Πήτερ Μάκριτζ (Peter Mackridge) για την ελληνική γλώσσα, με τελευταίο το Γλώσσα και εθνική ταυτότητα στην Ελλάδα, 1766-1976 όπως είναι ο τίτλος της ελληνικής του έκδοσης, τα ξέρουν όλοι όσοι ασχολούνται με τη γλώσσα, αλλά κάπως λιγότερο γνωστές είναι οι μεταφράσεις (προς τα αγγλικά) διαλεχτών έργων της ελληνικής λογοτεχνίας που έχει κάνει -με πιο πρόσφατο βιβλίο τρία διηγήματα του Βιζυηνού που κυκλοφόρησαν φέτος από τις εκδόσεις Αιώρα, με τίτλο Thracian Tales.

Θα ακολουθήσει η έκδοση της μετάφρασης στα αγγλικά του Μοσκώβ Σελήμ, από τον ίδιο εκδότη και σε χωριστό τόμο. Καθώς μετέφραζε το βιβλίο, ο Πήτερ Μάκριτζ εντόπισε ένα πολύ διασκεδαστικό λάθος στο ελληνικό κείμενο, που αναπαράγεται στις περισσότερες εκδόσεις της νουβέλας του Βιζυηνού (αν και όχι σε όλες), έγραψε λοιπόν ένα μικρό κείμενο που μου το έστειλε -έχω τη χαρά και την τιμή να έχω ηλαλληλογραφία μαζί του. Του ζήτησα την άδεια να το παρουσιάσω εδώ (το κείμενο το έχει κοιτάξει και η κ. Ελένα Κουτριάνου, ειδική στον Βιζυηνό).

Πράγματι, το θέμα ταιριάζει πολύ στα ενδιαφέροντα του ιστολογίου και το παρουσιάζω με πολλή χαρά και όχι λίγο καμάρι: πώς «γεννήθηκε» από παρανάγνωση μια νέα λέξη. Νομίζω πως θα σας ενδιαφέρει το μικροφιλολογικό αυτό εύρημα, που πρώτη φορά δημοσιοποιείται εδώ. Το παραθέτω χωρίς φυσικά να αλλάξω τίποτα: απλώς πρόσθεσα το απόκομμα της Εστίας, που το βρήκα στη Βιβλιοθήκη της Βουλής.

Η καλύβα του μπάρμπα-Σελήμ

Προς τον κ. Νίκο Σαραντάκο.

Στην πρώτη συνἐχεια της πρώτης δημοσίευσης του «Μοσκώβ Σελήμ» του Γ. Βιζυηνού (εφ. Εστία, 28 Απριλίου 1895, σ. 4) υπάρχει ένα διασκεδαστικό λάθος. Πρόκειται για την τελευταία λέξη της εξής πρότασης:

«Ο οικίσκος ούτος, ξυλόπηκτος μάλλον ή ξυλόπλεκτος καθ’ άπαντα αυτού τα μέρη, ήτο προφανής απομίμησις των πενιχρών κατοικιών, τας οποίας οι ρώσοι χωρικοί ονομάζουσι «Ιόμπα».»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Μικροφιλολογικά, Συνεργασίες, Τυπογραφικά λάθη | Με ετικέτα: , , , , , , | 69 Σχόλια »

Το σελέμι και η χιώνα (συνεργασία Μ. Μαρκάκη)

Posted by sarant στο 24 Νοέμβριος, 2014

Την περασμένη βδομάδα είχαμε ένα άρθρο με κρητικές λέξεις τουρκικής προέλευσης και συνεχίζουμε κρητικά στο σημερινό μας άρθρο, που μου το έστειλε ο Μανώλης Μαρκάκης (παίρνοντας αφορμή από παλιότερο άρθρο του ιστολογίου για το κούρεμα), και παρουσιάζει ένα επεισόδιο από την ιστορία της Κρητικής Πολιτείας, από κείμενο του 1895 που έχει και τα αντισημιτικά στερεότυπα της εποχής εκείνης. Στο τέλος θα λεξιλογήσω.

Κόκκινα δάνεια, κούρεμα, διαγραφή χρέους, ιδιωτικού ή δημόσιου. Αν είναι δυνατόν ! Γίνονται τέτοια πράγματα; (…)

Κι όμως, όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, όχι μόνο έχουν ξαναγίνει τέτοια πράγματα, αλλά και ένα από τα πρώτα εφαρμοσμένα παραδείγματα έγινε εδώ στον τόπο μας, στην Κρήτη.

Στις απαρχές της Κρητικής Πολιτείας, της γνωστής περιόδου της Αυτονομίας υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου, από τα πρώτα νομοθετήματα και μάλιστα με εισήγηση-σύνταξη του Ελ.Βενιζέλου (Εθνάρχη ή προδότη, διαλέξτε…) είναι αυτά «κατά των αισχροκερδών» (υπ΄ αριθμόν 153) και «κατά των κακόπιστων οφειλετών» (υπ’ αριθμόν 154).

Μεταφέρω μια σχετική ιστορία :

Τα χρέη, τα οποία βαρύνουσι και καταθλίβουσι τα ελαιοφόρα χωρία, τα μη παράγοντα επαρκή σιτηρά, δεν παρατηρούνται εις τα χωρία του λεκανοπεδίου Χανδρά. Αν εις αυτά δεν υπάρχωσι οι μεγάλοι των ελαιοφόρων χωρίων κεφαλαιούχοι, οίτινες εφαρμόζοντες και τα περίφημα σελέμια, την απαισιοτέραν ταύτην του εμπορίου μορφήν, υπερπλουτούσι, δεν υπάρχουσιν όμως ουδέ οι των χωρίων πάμπτωχοι, των οποίων και αυτή η πενιχρά καλύβη ανήκει εις τον σελεμιτζήν ελαιοέμπορον.

Σελέμι είναι λέξις τουρκική σημαίνουσα προπώλησις. Εις τι συνίσταται η επαίσχυντος αυτή του εμπορίου μέθοδος καταφαίνεται εκ του επομένου παραδείγματος. Αγοράζων τις επί πιστώσει κριθήν, από την έξωθεν εισαγομένην (η του τόπου παραγωγή δεν επαρκεί εις την κατανάλωσιν), ή άλλα εμπορεύματα αξίας γροσίων 200 (επί παραδείγματι), αναλαμβάνει δια σενετίου (γραμματίου) την υποχρεώσιν να παραδώση «όταν βγή το λάδι» οκάδας 80 εξ αυτού (υπολογίζεται εις το ήμισυ της συνήθους τιμής των 5 γροσίων).

Αν δε εξ αφορίας των ελαιών ή εξ άλλου λόγου δεν παραδωθή το έλαιον, υποχρεούται υπό του υπογραφέντος γραμματίου του να πληρώση αυτό προς την ακεραίαν την τρέχουσαν τιμήν ήτοι προς γρ.5 εκάστην οκάν, καταβαλλών εν όλο 400 γρόσια, το διπλάσιον δηλ. της αξίας του αγορασθέντος εμπορεύματος. Αν δε μηδέ το χρηματικόν τούτο ποσόν κατεβάλη, αναγκάζεται «ν΄αλλάξη σενέτι» και να «κόψη λάδι» πάλιν προς 2 ½ λογιζόμενον, οκάδας 160, υπό τον όρον πάντοτε να πληρώνη αυτό προς γρ.5, αν δεν το παραδώση, καταβαλών εν όλω γρ. 800, ή «ν΄αλλάξη σενέτι» πάλιν και να «κόψη λάδι».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 129 Σχόλια »