Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Συντακτικό’ Category

Να πετάξω τα ροδάκινα, που σάπισαν ή να πετάξω τα ροδάκινα που σάπισαν;

Posted by sarant στο 8 Αύγουστος, 2017

Θα λέτε μέσα σας ότι με πείραξε η ζέστη, αφού στον τίτλο παρουσιάζομαι να έχω δίλημμα ενώ και οι δυο εναλλακτικές προτάσεις μου είναι ίδιες.

Δεν είναι όμως εντελώς ίδιες, προσέξτε το καλά, στη μία υπάρχει ένα κόμμα -και το κόμμα αλλάζει τη σημασία, ή τουλάχιστον έτσι πιστεύω.

Έχουμε τις εξής δύο προτάσεις:

Α. Να πετάξω τα ροδάκινα, που σάπισαν;

Β. Να πετάξω τα ροδάκινα που σάπισαν;

Τις ερωτηματικές αυτές προτάσεις τις διάλεξα για να μπουν στον τίτλο, αλλά στην ανάπτυξη του θέματος, επειδή με βολεύει περισσότερο, θα αλλάξω τις προτάσεις σε καταφατικές, χωρίς αυτό να ενοχλεί τα συμπεράσματά μας.

Α. Πέταξα τα ροδάκινα, που είχαν σαπίσει

Β. Πέταξα τα ροδάκινα που είχαν σαπίσει.

Στον γραπτό λόγο η διαφορά βρίσκεται στο κόμμα. Στον προφορικό λόγο, κάνουμε παύση εκεί που υπάρχει το κόμμα. Ίσως μπαίνει στη μέση κι ο επιτονισμός.

Πριν προχωρήσω, σκεφτείτε και απαντήστε αν υπάρχει διαφορά σημασίας σε αυτές τις δύο προτάσεις και τι σημαίνει η καθεμία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Εκπαίδευση, Μεταμπλόγκειν, Συντακτικό | Με ετικέτα: | 192 Σχόλια »

Τι μπορεί να κάνει ένα κόμμα

Posted by sarant στο 5 Απρίλιος, 2017

Ένα κόμμα, αλλά ποιο κόμμα; Ή μήπως ένα είναι το Κόμμα; Όμως το άρθρο δεν έχει ως αντικείμενό του τα πολιτικά κόμματα, αλλά το σημείο στίξης. Πρόκειται για την ίδια λέξη, παράγωγο του αρχαίου ρήματος «κόπτω», που είχε ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πάρει και τις δύο σημερινές σημασίες, πρώτα του σημείου στίξης και μετά της πολιτικής μερίδας -διότι δεν είχαν μεν κοινοβουλευτισμό οι ΑΗΠ αλλά πολιτική είχαν. Αυτή η σύμπτωση των λέξεων είναι ιδιαιτερότητα της ελληνικής, αν και βέβαια η αγγλική π.χ. ονομασία για το κόμμα (party) έχει ακόμα περισσότερες άλλες σημασίες.

Όμως εδώ ασχολούμαστε με το σημείο στίξης, το οποίο, θυμίζω, είναι comma και στα αγγλικά, μέσω λατινικών, όπως άλλωστε ελληνική αρχή έχουν και το colon (:) ή το period (.).

Τι μπορεί λοιπόν να σου κάνει ένα κόμμα; Ξέρουμε όλοι μας από το σχολείο την ιστορία με το μαντείο των Δελφών, που το ρώτησε κάποιος, που επρόκειτο να πάει στον πόλεμο, ποια θα ήταν η μοίρα του. Το μαντείο απάντησε «ήξεις αφήξεις ου θνήξεις εν πολέμω» κι ο λεγάμενος πήγε θαρρετά στον πόλεμο, όμως σκοτώθηκε. Οι δικοί του παραπονέθηκαν, και το μαντείο τούς απάντησε ότι δεν είχαν προσέξει τη θέση του κόμματος στη φράση. Το είχαν υποσυνείδητα βάλει μετά τη δεύτερη λέξη, ήξεις αφήξεις, ου θνήξεις εν πολέμω (θα πας, θα γυρίσεις, δεν θα πεθάνεις στον πόλεμο) ενώ έπρεπε να το βάλουν μετά την τρίτη λέξη, ήξεις αφήξεις ου, θνήξεις εν πολέμω –παναπεί, θα πας και δεν θα γυρίσεις, θα πεθάνεις στον πόλεμο.

Το επεισόδιο αυτό, που δεν ξέρουμε αν συνέβη, χάρισε στη γλώσσα μας την έκφραση «ήξεις-αφήξεις» (ή ήξεις-αφίξεις) αλλά πρέπει να ξέρουμε ότι ΔΕΝ παραδίδεται στην αρχαία γραμματεία (παρά μόνο το αντίστοιχο ibis redibis σε λατινικά) και η φράση του χρησμού έχει προβληματάκια στα αρχαία. Όμως όλα αυτά τα έχουμε γράψει σε ένα παλιότερο άρθρο, το οποίο κατέληξε στο πουθενά, διότι και η λατινική φράση παραδίδεται μόλις τον 16ο αιώνα. Οπότε, αφήνουμε εδώ τον δελφικό χρησμό και προχωράμε στην είδηση που έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , , | 210 Σχόλια »

Πλειοψηφίες και μειονότητες

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2014

Στο σημερινό θέμα έχω αναφερθεί παρεμπιπτόντως δυο-τρεις φορές στο ιστολόγιο, αλλά ειδικό άρθρο δεν έχω αφιερώσει. Πρόκειται για την (υποτιθέμενη) διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «πλειοψηφία» και «πλειονότητα». Την ξαναθυμήθηκα προχτές, όταν έγραψα εδώ ότι κάποιοι είναι «στη συντριπτική πλειοψηφία τους» υποστηρικτές των κομμάτων της συγκυβέρνησης και ένας καλός φίλος στο Φέισμπουκ μού υπενθύμισε σε προσωπικό μήνυμα ότι το σωστό είναι «πλειονότητα» και όχι «πλειοψηφία».

Ο φίλος στηρίζει την άποψή του στο επιχείρημα ότι, από την ετυμολογία του, ο όρος «πλειοψηφία» πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όταν η υπεροχή αυτή προκύπτει από ψηφοφορία ή άλλη εκλογική διαδικασία, και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να χρησιμοποιείται ο όρος «πλειονότητα». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται πράγματι από πολλούς λαθοθήρες, και μπορείτε να τη βρείτε σε καταλόγους με τα συχνότερα (ή τα φριχτότερα) «λάθη που κάνουμε στη γλώσσα μας», αλλά νομίζω ότι δεν είναι σωστή.

Πράγματι, όπως απάντησα στον φίλο μου, σύμφωνα με το εγκυρότερο ελληνικό λεξικό, το ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) η λέξη πλειοψηφία σημαίνει, μεταξύ άλλων: ο μεγαλύτερος αριθμός, το μεγαλύτερο ποσοστό (σε σχέση με ένα σύνολο). Το λεξικό δίνει τις εξής παραδειγματικές φράσεις: H πλειοψηφία των Ελλήνων είναι υπέρ της ενωμένης Ευρώπης. H πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής είναι αγρότες.

Και τις δύο αυτές φράσεις, οι σκληροπυρηνικοί λαθοθήρες θα τις θεωρούσαν λανθασμένες, αφού η ανάδειξη του μεγαλύτερου ποσοστού δεν έχει προκύψει από ψηφοφορία. Ίσως την πρώτη να τη δέχονταν καταχρηστικά, αφού ενδεχομένως προϋποθέτει κάποια δημοσκόπηση, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα δέχονταν τη δεύτερη, όπου η αριθμητική υπεροχή διαπιστώνεται από καταμέτρηση ή απογραφή και όχι από ψηφοφορία.

Από τη στιγμή όμως που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική, η άποψη ότι σωστός τύπος είναι ο τ. πλειονότητα δεν στηρίζεται σε καμιά βάση. Είναι καθαρά θέμα προτίμησης αν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «πλειονότητα» ή τον όρο «πλειοψηφία», ενώ κάποιοι μπορεί να χρησιμοποιούν πότε τον ένα όρο και πότε τον άλλο. Προσωπικά χρησιμοποιώ συνήθως τον όρο «πλειοψηφία» και σπανιότερα τον όρο «πλειονότητα», ενώ μερικές φορές χαριτολογώντας αναφέρω και τους δύο, π.χ. «η πλειοψηφία (πλειονότητα αν επιμένετε πολύ) θα συμφωνήσει ότι…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »

Μεζεδάκια της προφυλάκισης

Posted by sarant στο 5 Οκτώβριος, 2013

Καθώς η προφυλάκιση (σωστότερα: προσωρινή κράτηση) ή η μη προφυλάκιση των ηγετών της νεοναζιστικής συμμορίας κυριάρχησε στην επικαιρότητα της εβδομάδας εύλογο είναι να ονομαστούν έτσι και τα μεζεδάκια μας. Βέβαια, δεν έχουν όλα τα μεζεδάκια μας χρυσαβγίτικο θέμα, αλλά, είπαμε, ήταν η είδηση που κυριάρχησε κι αυτό αντικατοπτρίζεται και σε πολλά από τα σημερινά μας θέματα.

* Κάτι που ήδη το συζητήσαμε στα μεζεδάκια της προηγούμενης εβδομάδας (αλλά στα σχόλια, από το 75 και κάτω) ήταν ο ανύπαρκτος τίτλος του… πρίγκιπα Φύρερ (ή Φύρερ πριντς) που απονείμανε διάφορα απρόσεχτα μέσα ενημέρωσης στον Μιχαλολιάκο. Η αρχή του λάθους βρισκόταν στο εισαγγελικό πόρισμα, το οποίο (σωστά) ανέφερε την Führerprinzip, την αρχή του (μόνου) ηγέτη, βάσει της οποίας ήταν οργανωμένο το ναζιστικό κόμμα επί Χίτλερ. Κάποιο σπασμένο τηλέφωνο δούλεψε και η Führerprinzip έγινε Führer prinz, και η σαχλαμάρα ήταν αρκετά πειστική ώστε να παρασύρει και το γερμανικό Σπίγκελ το οποίο δημοσίευσε έτσι το άρθρο του Έλληνα ανταποκριτή του χωρίς να διορθώσει το μαργαριτάρι!

* Συνεχίζοντας σε χρυσαβγίτικο μοτίβο, θα διαβάσατε ίσως ότι στο σπίτι του υπαρχηγού Χρ. Παππά βρέθηκαν «μπουκάλια κρασιού κενού περιεχομένου«. Όχι βέβαια. Εδώ η μια γενική τράβηξε και την άλλη, διότι ο σωστός (καθαρευουσιάνικος και επίσημος) τύπος για να πεις «άδεια μπουκάλια κρασί» είναι «κενά περιεχομένου».

Φαίνεται όμως ότι το λάθος πάει να παγιωθεί, σαν το «ανεξαρτήτου ηλικίας», διότι μια φίλη μού λέει ότι άκουσε προχτές από τη ΔΤ τον πρώην υπουργό Τ. Γιαννίτση να λέει «λέξη κενού περιεχομένου» (φυσικά, «λέξη κενή περιεχομένου» θα λέμε εμείς).

pasok fans 1208494_10151898951059695_452959358_nΔιάλειμμα στα χρυσαβγίτικα, για ένα αστείο τυπογραφικό λάθος από την ekathimerini.com, που το ψάρεψα από τον τοίχο μιας φίλης στο Φέισμπουκ:

PASOK fans trash bar in Amestrdam! Όπως βλέπετε τα τυπογραφικά λάθη στον τίτλο είναι δύο, αλλά το (πολύ) αστείο είναι ένα. Φυσικά, τα επεισόδια στο μπαρ του Άμστερνταμ τα έκαναν ΠΑΟΚτζήδες, όχι ΠΑΣΟΚτζήδες (που ζήτημα είναι αν γεμίζουν μπαρ πλέον).

* Και πάλι σε χρυσαβγιτομεζεδάκια. Ο enikos.gr έκανε μια μικρή γεωγραφική υπέρβαση, αφού μετέφερε το Μαλανδρίνο, όπου και οι φυλακές που θα φιλοξενήσουν κάποιους χρυσαβγίτες, στο Βόλο (συνήθως βρίσκεται στον νομό Φωκίδας, πάντως).

* Για να μείνουμε στη γεωγραφία, στο προχτεσινό βραδινό δελτίο του Σκάι ακούστηκε ότι «η φήμη της Σκορδέλη έφτασε μέχρι το βόρειο ημισφαίριο, αφού της πήρε συνέντευξη η νορβηγική τηλεόραση». Αναρωτιέμαι σε ποιο ημισφαίριο νομίζουν ότι βρίσκεται η Ελλάδα. Πάλι καλά πάντως που δεν της πήρε συνέντευξη και η ΚΡΗΤΗ TV, διότι θα έφτανε η φήμη της και στο νότιο ημισφαίριο!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Πολύ σκληρός για να είναι αληθινός: το σχήμα τουτού

Posted by sarant στο 12 Νοέμβριος, 2012

 

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου είναι στην πραγματικότητα υβρίδιο από δύο πολυακουσμένες φράσεις: «πολύ σκληρός για να πεθάνει», τίτλος ταινίας ή μάλλον σειράς ταινιών, και «πολύ ωραίο/καλό για να είναι αληθινό». Σκοπός μου στο σημερινό άρθρο είναι να εξετάσω ακριβώς τις φράσεις αυτού του σχήματος, του σχήματος «πολύ Χ για να Υ», ή για να το πω στα αγγλικά too X to Y. Και επειδή θα χρειαστώ έναν συνοπτικό τρόπο για να αναφέρομαι σ’ αυτό, μια και δεν ξέρω να το έχει κάποιος κάπως ονομάσει, αποφασίζω να το βαφτίσω «σχήμα too/to» ή μάλλον, ελληνοπρεπέστερα, «σχήμα τουτού».

Πρόκειται για ένα φραστικό σχήμα που θεωρείται από πολλούς, και όχι άδικα, ξενισμός, και μάλιστα διαχρονικός ξενισμός: προπολεμικά μεν αποδιδόταν σε επιρροή από το γαλλικό σχήμα trop X pour Y, ενώ στις μέρες μας η επιρροή έρχεται κυρίως από το αγγλικό ισοδύναμο σχήμα too X to Y, π.χ. too good to be true. Βέβαια, σε αυτές τις σύντομες και πολυχρησιμοποιημένες φράσεις, όπως σημειώνει και ο Γ. Χάρης σε παλιότερο άρθρο του, από το οποίο κλέβω αγρίως,  ο ξενισμός σχεδόν δεν γίνεται αντιληπτός, και το «είναι πολύ ωραίο για να είναι αληθινό» αντιμετωπίζεται ως ισότιμο με το σχήμα «είναι τόσο καλό, που δεν μπορεί να είναι αληθινό».

Το ότι είναι ξενισμός ένα φραστικό σχήμα, δεν το βρίσκω αυτομάτως κακό. Δεν με διακατέχει κάποια γλωσσική ξενοφοβία που να με κάνει να απορρίπτω εκ προοιμίου το οποιοδήποτε γλωσσικό δάνειο· όπως έχω ξαναγράψει, τα γλωσσικά δάνεια πλουτίζουν τον δανειολήπτη, δεν τον φτωχαίνουν -τα περισσότερα δάνεια τα έχει πάρει ακριβώς η γλώσσα που θεωρείται πως έχει το πλουσιότερο, αριθμητικά εννοώ, λεξιλόγιο: η αγγλική. Ωστόσο, το σχήμα τουτού, ενώ υπάρχει στη γλώσσα μας επί πολλές δεκαετίες, δεν έχει ακόμα αφομοιωθεί. Όπως έγραφε στον μεσοπόλεμο ο Ελισσαίος Γιανίδης, «το φραστικό αυτό σχήμα η γλώσσα μας δεν το έχει καλλιεργήσει ακόμη οριστικά, γι’ αυτό δεν έχει την ελαστικότητα εκείνη που έχει σε άλλες γλώσσες, ώστε να μπορεί να παίρνει όλες τις μορφές και να προσαρμόζεται σε όλους τους συνδυασμούς». Πέρασαν από τότε πολλά χρόνια· το σχήμα τουτού δεν εμφανίζεται πια κυρίως σε μεταφράσεις, όπως στην εποχή του Γιανίδη· η χρήση του έχει επεκταθεί πολύ, κι όμως παραμένει ακόμα αναφομοίωτο, με την έννοια ότι όταν το συναντάμε σε φράσεις πέρα από τις στερεότυπες. χρειάζεται συχνά να κοντοσταθούμε ή να ζητήσουμε βοήθεια από τα συμφραζόμενα.

Οι λόγοι που εμποδίζουν την πλήρη αφομοίωση του φραστικού σχήματος τουτού είναι κατά τη γνώμη μου δύο. Ο ένας είναι ο προφανής, ότι το «για να» εισάγει τελικές προτάσεις, δηλαδή δευτερεύουσες προτάσεις που εκφράζουν το σκοπό μιας πράξης. Πηγαίνει στο σχολείο, για να μάθει γράμματα. Διαβάζει πολύ, για να περάσει τις εξετάσεις. (Παλιότερα, το «για να» πολλοί το έγραφαν σαν μια λέξη, γιανά· έτσι το έχει π.χ.. το συντακτικό του Τζάρτζανου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , , | 134 Σχόλια »