Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Τίτλοι’ Category

Θωμαδικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2019

Ή αλλιώς, του Θωμά, αφού αύριο είναι η Κυριακή του Θωμά (για όσους γιορτάζουν, έχουμε βάλει άρθρο για το όνομα) ενώ μεθαύριο έχουμε την αποφράδα Δευτέρα του Θωμά -αποφράδα για τους μαθητες βεβαίως, τουλάχιστον όταν ήμουν εγώ, αφού τότε πηγαίναμε σχολείο μετά τις διακοπές του Πάσχα, και νομίζω ότι και τώρα αυτό ισχύει.

Αν όμως θέλαμε να φτιάξουμε έναν μονολεκτικό όρο, είτε επειδή τον είχαμε ανάγκη είτε επειδή είχαμε βάλει στόχο να φτάσουμε τα 5.000.000 λέξεις και να τρώμε ολοι με χρυσά κουτάλια, πώς θα λέγαμε αυτόν που αναφέρεται στον Θωμά;

Οι Άγγλοι έχουν το Thomasian, που μας οδηγεί στο Θωμασιανός. Δεν γκουγκλίζεται. Εγώ σκέφτηκα το «Θωμαδικός» κατ’ αναλογία προς το «Νουμαδικός» που λεγόταν την εποχή που έβγαινε η εφημερίδα Νουμάς, όργανο του μαχητικού δημοτικισμού, και εννοούσε τους ανθρώπους που έγραφαν στο περιοδικό ή που συμμερίζονταν τη γλωσσική ιδεολογία του. Το Θωμαδικός στραβογκουγκλίζεται (δηλ. βρίσκεις ανευρέσεις του τύπου: Θωμά, δικό σου είναι) αλλά για κάποιο λόγο το προτιμώ.

* Μια και μιλάμε για καινούργιες λέξεις, στο πασχαλινό ρεπορτάζ επισήμανα μιαν ακόμα λέξη που δεν την ήξερα, τη λέξη «πάνσεκτος». Τη βρήκα στη δήλωση του κ. Δαμιανού, που είναι ο Έξαρχος του Πανάγιου Τάφου στην Ελλάδα, ο οποίος, με την ευκαιρία της άφιξης του Αγίου Φωτός είπε τα εξής στο ΑΠΕ/ΜΠΕ:

Από την ‘Αγια Πόλη των Ιεροσολύμων, τη σεπτή εγκρίσει και ευλογία του Μακαριωτάτου Πατριάρχη Ιεροσολύμων κ.κ. Θεόφιλου Γ’ , μεταφέρουμε το ‘Αγιο Φως στη φίλτατη πατρίδα Ελλάδα. Εκ του πανσέκτου πανίερου Ναού της Αναστάσεως, το κοσμοχαρμόσυνο μήνυμα του της Θεού Χριστού Αναστάσεως μεταβαίνει σε όλα τα μήκη και πλάτη της οικουμένης.

Θα το καταλάβατε, η καινούργια λέξη που μόλις γεννήθηκε είναι άκυρη, πρόκειται για ανεμογκάστρι ή πιο σωστά για τυπογραφικό λάθος: πάνσεπτος είναι ο πανίερος Ναός, όχι πάνσεκτος, δεν έχει σχέση με σέχτες ή τουλάχιστον δεν το λέει.

Λάθος είναι βέβαια και η συνεχιζόμενη υποδοχή του Αγίου Φωτός με τιμές αρχηγού κράτους από μια αριστερή κυβέρνηση, αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση (είχαμε, πάντως, γράψει).

* Ένα πασχαλινό που ψάρεψα στο Τουίτερ. Ο Τζέφρι Πάιατ, ο Αμερικανός πρέσβης, ανεβάζει μια φωτογραφία (μάλλον από τον εορτασμό στην Κέρκυρα) και γράφει «Xronia polla!»

Οπότε ο ντόπιος φωστήρας δημοσιογράφος ανταποδίδει τη φιλοφρόνηση: Xronia polla and to you!

Διοτι, αφού στα ελληνικά θα λέγαμε «και σε σένα», στα αγγλικά πρέπει να πούμε and to you, έτσι δεν είναι; Όλα από εμάς τα πήρανε, αφού!

* Το επόμενο μαργαριτάρι είναι μεταφραστικό, και κάθε άλλο παρά φρέσκο είναι. Αλλά είναι γουστόζικο και είναι και σοβαρό, αφού πρόκειται για μεταφραστικό  λάθος σε τίτλο βιβλίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκας Πορτοκάλος, Λουξεμβούργο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 175 Σχόλια »

Μεταφραστικά λάθη, ανθρώπινα και άλλα

Posted by sarant στο 15 Απριλίου, 2019

Πριν από μερικές μέρες μίλησα σ’ ένα σεμινάριο σε φοιτητές του τμήματος Aγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ. Δεν πήγα δυστυχώς στη Θεσσαλονίκη, το σεμινάριο ήταν διαδικτυακό, απ’ αυτά που τα λένε webinar στα αγγλικά.

Οι Αγγλοσάξονες αγαπούν πολύ αυτούς τους «τηλεσκοπικούς» σχηματισμούς νέων όρων -το βάζω σε εισαγωγικά επειδή νομίζω πως η επίσημη ορολογία είναι «λεκτικός συμφυρμός». Και παρόλο που έχουμε και στη γλώσσα μας τέτοια φαινόμενα, που τα έχουν εξαιρετικά μελετήσει ο Θανάσης Νάκας και η Γεωργία Κατσούδα σε βιβλίο τους (κάποτε πρέπει κι αυτό να το παρουσιάσω εδώ), νομίζω πως εμείς δεν δείχνουμε τόσο μεγάλη έφεση σε αυτή την κοπτοραπτική λέξεων -προτιμάμε να κρατάμε ακέραια ή σχεδόν, πάντως σαφώς πιο διαφανή τα συστατικά τους μέρη. Όπως έχω ξαναγράψει, από τη Μέρκελ και τον Σαρκοζί οι Αγγλοσάξονες πλάσανε τον όρο Merkozy για να δηλώσουν το δίδυμο που είχαν συμπήξει αυτοί οι δυο πολιτικοί, ενώ εμείς σε ανάλογες περιπτώσεις κάναμε λόγο για Σαμαροβενιζέλους το 2012 και Τσιπροκαμμένους το 2015.

Οπότε, το webinar δεν θα το πούμε, ξερωγώ, ιστο-νάριο, αλλά ιστοσεμινάριο ή διαδικτυακό σεμινάριο. Η πιάτσα βεβαίως το λέει webinar και κάνει τη δουλειά της.

Αλλά πλατειάζω. Αυτά τα σεμινάρια γίνονται πρώτη φορά φέτος, σε συνεργασία της υπηρεσίας μου, του τμήματος Ελληνικής Μετάφρασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του ΑΠΘ, με πρωτοβουλία της καθηγήτριας Κυριακής Κουρούνη. Κι άλλες φορές έχουμε δώσει διαλέξεις σε ελληνικά πανεπιστημιακά τμήματα, με φυσική παρουσία, όμως πρώτη φορά διοργανώνεται ολόκληρος κύκλος (διαδικτυακών, είπαμε) σεμιναρίων -η τεχνολογία δίνει πλέον απλές και αδάπανες λύσεις. Και παρόλο που η φυσική παρουσία υπερέχει πάντοτε, δεν πρέπει να παραβλέπουμε τα αναντίρρητα πλεονεκτήματα της διαδικτυακής επαφής -τόσα και τόσα μαθήματα παραδίδονται πλέον μέσω Skype.

Θα παραθέσω τώρα το κείμενο της εισήγησής μου, η οποία ήταν σύντομη επειδή την ίδια μέρα υπήρχε εισήγηση και άλλου συναδέλφου, που προηγήθηκε. Μίλησα για μεταφραστικά λάθη, παραθέτοντας κάποια παραδείγματα που θα σας είναι οικεία μια και τα έχω αναφέρει ξανά σε άλλες ομιλίες μου, και κάποια άλλα που δεν θα τα ξέρετε, κυρίως όσα αφορούν τα μεταφραστικά λάθη της αυτόματης μετάφρασης, που γίνεται από λογισμικό.

 

Καλημέρα, σας ευχαριστώ που ήρθατε να με ακούσετε και ευχαριστώ την Κυριακή Κουρούνη για την τιμητική πρόσκληση να σας μιλήσω. Παίρνοντας τη σκυτάλη από τον … θα σας μιλήσω για μεταφραστικά λάθη -και πώς να τα αποφεύγετε.

Από μιαν άποψη, είμαστε συνάδελφοι, εφόσον έχω τελειώσει το Αγγλικό τμήμα της Φιλοσοφικής του ΕΚΠΑ, φυσικά πριν από καμιά τριανταριά χρόνια. Ήταν όμως το δεύτερο πτυχίο μου, αφού έχω και πτυχίο Χημικού Μηχανικού από το ΕΜΠ.

Όταν σπούδαζα μηχανικός, μια συμβουλή που μας είχε δώσει ένας καθηγητής μας ήταν: στις επιστημονικές εργασίες σας, όπου έχετε πίνακα με ποσοστά, να προσέχετε το άθροισμα να βγαίνει 100, διότι αυτό το πράγμα το προσέχουν όλοι, είναι το πρώτο πράγμα που προσέχουν, ενώ πολλοί προσέχουν μόνο αυτό. Η συμβουλή αυτή διατηρεί την αξία της και για δικές σας εργασίες όπου υπάρχουν πίνακες ποσοστών, αλλά μια παρεμφερής συμβουλή που έχω να δώσω σε εσάς, σε σχέση με τις μεταφράσεις που θα κάνετε είναι η εξής: να δίνετε ιδιαίτερη προσοχή σε τίτλους έργων και σε κύρια ονόματα, διότι αν κάνετε λάθος εκεί, το λάθος αυτό χτυπάει στο μάτι και θα το δουν όλοι.

Θα έλεγα μάλιστα ότι η μετάφραση τίτλων είναι από τα πιο άχαρα πράγματα, διότι στην καλύτερη περίπτωση αυτό που μπορείτε να περιμένετε είναι να αποφύγετε την κριτική –κανείς δεν θα σας παινέψει αν αποδώσετε σωστά έναν τίτλο, θα θεωρηθεί ότι είναι το αυτονόητο. Αν όμως λαθέψετε, ακόμα κι αν η διαφορά είναι επουσιώδης, αν ας πούμε γράψετε «Ο γάμος του Φίγκαρο» και όχι «Οι γάμοι του Φίγκαρο» θα σπεύσουν αμέσως να το επισημάνουν πολλοί. [Κατά σύμπτωση, με το θέμα αυτό ασχοληθήκαμε προχτές στα μεζεδάκια].

Για παράδειγμα, ας δούμε αυτή τη φράση, όπως τη μετέφρασε το Google Translate:

In The Republic, Plato, speaking through his teacher Socrates, sets out to answer two questions. What is justice? Why should we be just? .

 

Στη Δημοκρατία, ο Πλάτων, μιλώντας μέσω του δασκάλου του Σωκράτη, θέλει να απαντήσει σε δύο ερωτήσεις. Τι είναι η δικαιοσύνη; Γιατί πρέπει να είμαστε δίκαιοι;

 

Όπως είπα, η μετάφραση αυτή προέρχεται από το Google Translate, αλλά έχω δει πάνω από μία φορά να αποδίδεται έτσι το έργο του Πλάτωνα. Θα σας δείξω ένα παράδειγμα πιο κάτω. Γιατί είναι λάθος;

Παρόλο που η λέξη Republic αποδίδεται πράγματι Δημοκρατία, το έργο του Πλάτωνα, που βεβαίως γράφτηκε στα ελληνικά, έχει τίτλο Πολιτεία και στα αγγλικά αποδίδεται Republic. Δεν είναι τώρα η στιγμή να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες για τη διαφορά των όρων republic και democracy, που η γλώσσα μας δεν έχει εύκολο δεύτερο μονολεκτικό όρο για να την αποδώσει, αρκεί να δούμε ότι όταν υπάρχει ελληνικός τίτλος αυτονόητα αυτόν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε στη μετάφρασή μας.

Αυτό το λάθος με τη… Δημοκρατία του Πλάτωνα θα το δείτε να επανέρχεται συχνά. Για παράδειγμα, σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2015 σε διάφορους ιστοτόπους διαβάσαμε ότι:

Συγκεκριμένα, τα πέντε πιο σημαντικά ακαδημαϊκά έργα όλων των εποχών, σύμφωνα με την βρετανική δημοσκόπηση είναι «η Καταγωγή των Ειδών» του Κάρολου Δαρβίνου, «Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο» του Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς, «τα Άπαντα του Σαίξπηρ,» η «Δημοκρατία» του Πλάτωνα και « η Κριτική του Καθαρού Λόγου» του Γερμανού φιλοσόφου Immanuel Kant.

Αναπόφευκτα ίσως, το άρθρο περιείχε κι άλλα λάθη σε τίτλους πασίγνωστων έργων:

Άλλες επιστημονικές εργασίες που περιλαμβάνονταν στην δημοσκόπηση και την ψηφοφορία ήταν ….. «Tο δεύτερο Φύλο» της Σιμόν ντε Μποβουάρ, «O πρίγκιπας» του Νικολό Μακιαβέλι, «1984» του George Orwell και το «Mια σύντομη Ιστορία της ώρας» του Στήβεν Χώκινγκ.

Φυσικά, το έργο του Χώκινγκ A Brief History of Time έχει αποδοθεί, και σωστά, στα ελληνικά ως “Το χρονικό του χρόνου”.

Όμως εδώ υπάρχει κι άλλο ένα λάθος, όχι τόσο σοβαρό και ίσως πιο δικαιολογημένο αλλά πάντως λάθος. Το πασίγνωστο έργο του Μακιαβέλι μπορεί να έχει τον τίτλο Il principe στο ιταλικό πρωτότυπο, The Prince στα αγγλικά, Le prince στα γαλλικά κτλ. αλλά στα ελληνικά έχει καθιερωθεί “Ο Ηγεμόνας” (ή, στις παλιές εκδόσεις, θα βρείτε και το καθαρευουσιάνικο “Ο Ηγεμών”).

Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα, αυτό δημοσιευμένο σε μεγάλη εφημερίδα πριν από δέκα χρόνια.

Άξονας της παράστασης είναι «Ο πόλεμος των Εβραίων» του ιστορικού Φλάβιους Ζοζέφ για τον πρώτο πόλεμο των Εβραίων με τους Ρωμαίους τον 1ο αι. μ.Χ.

 Εδώ υπάρχουν δύο λάθη. Το ένα στον τίτλο, το άλλο στο όνομα του συγγραφέα. Προφανώς το πρωτότυπο ήταν γαλλικό, όπου αναφερόταν ως Flavius Josèphe, ο δε τίτλος του έργου του αναφερόταν ως La Guerre des Juifs, και η δημοσιογράφος, που ήξερε γαλλικά, μετέφρασε αυτό που έβλεπε.

Όμως και πάλι πρόκειται για συγγραφέα της αρχαιότητας, που ήταν μεν Εβραίος, αλλά είχε και ελληνικό όνομα, στα ελληνικά ονομαζόταν Φλάβιος Ιώσηπος, και έγραψε ή μετέφρασε τα έργα του στα ελληνικά, και το συγκεκριμένο έργο είχε τον τίτλο “Περί του Ιουδαϊκού πολέμου”. Δεν χάλασε ο κόσμος αν το πούμε “Ιουδαϊκός πόλεμος” αλλά όχι και “Πόλεμος των Εβραίων”, και οπωσδήποτε όχι… Φλάβιους Ζοζέφ!

Αυτά τα λάθη παλιότερα, που δεν υπήρχαν οι ευκολίες του Διαδικτύου, ήταν πολύ συχνά. Σήμερα είναι πολύ εύκολο να πληκτρολογήσουμε το κύριο όνομα που μας ενδιαφέρει και να δούμε ποιος ήταν, πώς προφέρεται το όνομά του και αν κάποιο έργο του έχει ήδη κυκλοφορήσει στα ελληνικά και με ποιον τίτλο.

Δεν χρειάζεται δηλαδή να έχετε πλήρη εποπτεία της ελληνικής εκδοτικής κίνησης: αν θέλετε να δείτε πώς έχει μεταφραστεί στα ελληνικά ο τίτλος ενός βιβλίου, πηγαίνετε π.χ. στη biblionet.gr και βρίσκετε τον ελληνικό τίτλο. Κι έτσι αποφεύγετε ένα λάθος που είναι πολύ εύκολο να εντοπιστεί και να κακοχαρακτηρίσει τη μετάφρασή σας.

Να δούμε ένα άλλο παράδειγμα τίτλου, όχι και τόσο γνωστού, αν και ίσως εσείς τον ξέρετε. Στο πολύ ενδιαφέρον αλλά όχι πολύ καλά μεταφρασμένο βιβλίο του Έρικ Χόμπσμπομ “Συναρπαστικά χρόνια”, που είναι τα απομνημονεύματα του μεγάλου Βρετανού ιστορικού, διαβάζουμε:

Το θεατρικό έργο του Arnold Wesker Κοτόσουπα με τον Μπάρλεϋ, σχετικά με μια εβραϊκή εργατική οικογένεια που αμφιταλαντευόταν γύρω από την κομμουνιστική της πίστη

Arnold Wesker’s play Chicken Soup with Barley , about a Jewish working-class family struggling with its communist faith, gives a good idea

Πολύ κακομεταφρασμένη πρόταση. Εκτός του γεγονότος ότι δεν αμφιταλαντεύεται κανείς γύρω σε κάτι αλλά ανάμεσα σε δύο πράγματα, ποιος άραγε να είναι ο μυστηριώδης Μπάρλεϋ;

Εσείς θα ξέρετε μάλλον. Βέβαια, δεν ξέρω ποια θεατρικά έργα διδάσκεστε τώρα, πάντως θυμάμαι πως όταν σπούδαζα εγώ στο Αγγλικό είχαμε διδαχτεί για τον Ουέσκερ. Ο μυστηριώδης Μπάρλεϋ δεν είναι κάποιος αγγλοεβραίος συνδικαλιστής αλλά είναι το κοινότατό μας κριθάρι, διότι το έργο τιτλοφορείται Chicken Soup with Barley, κοτόσουπα με κριθάρι (η κοτόσουπα ήταν παροιμιώδες πιάτο στις εβραϊκές οικογένειες) και επιτέλους πρόκειται για γνωστό θεατρικό έργο, που όφειλε αν όχι να το έχει δει ή να το έχει διαβάσει, τουλάχιστον να το έχει υπόψη του ένας επαρκής μεταφραστής ή ο επιμελητής του βιβλίου.

Για να βρω ελαφρυντικά στον συνάδελφο, πρέπει να επισημάνω δυο πράγματα: α) ασφαλώς θα τον μπέρδεψε η συνήθεια των Άγγλων να γράφουν με κεφαλαίο αρχικό γράμμα τις (περισσότερες) λέξεις στους τίτλους των έργων, θα έχετε υποθέτω μάθει τους κανόνες της capitalisation, οπότε είναι πιο δύσκολο να ξεχωρίσει το κύριο όνομα από το ουσιαστικό. Κι ένα δεύτερο ελαφρυντικό είναι ότι η μετάφραση αυτή έγινε το 2003, όταν το Διαδίκτυο δεν είχε μπει εντελώς στη ζωή μας και όταν ήταν πιο δύσκολο να βρεις με ένα κλικ τις απαντήσεις στα πάντα -ενώ σήμερα μπορεί κανείς να βρει ακόμα και συνταγή για chicken barley soup.

Η περίπτωση του ανύπαρκτου Μπάρλεϋ μάς φέρνει σε μια κατηγορία μεταφραστικών λαθών που ανήκουν στο βασίλειο της Νομανσλάνδης, όπως το έχω ονομάσει.

Η Νομανσλάνδη είναι χώρα, μόνο που είναι χώρα ανύπαρκτη ή πιο σωστά χώρα φανταστική που κατοικείται από ανθρώπους ανύπαρκτους, ανθρώπους που έχουν γεννηθεί όχι από μάνα και πατέρα, αλλά από μεταφραστική αδεξιότητα.

Λοιπόν, η Νομανσλάνδη βρίσκεται κάπου στην Ευρώπη, μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για την ευφάνταστη απόδοση του «No man’s land», όπως λέγεται στα αγγλικά η νεκρή ζώνη στο μέτωπο ανάμεσα στις γραμμές δύο αντιπάλων στρατών. Το μαργαριτάρι δημοσιεύτηκε σε ελληνική εφημερίδα το 1939, στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Είναι πάρα πολλοί οι κάτοικοι της Νομανσλάνδης και θα μπορούσαμε να μιλάμε πολλές ώρες γι’ αυτούς.

Αρκεί να σας αναφέρω τον εθνικό συνθέτη της Νομανσλάνδης, που είναι ο Μποχεμιάν. Στην πραγματικότητα, η μεταφράστρια των απομνημονευμάτων του Σοστακόβιτς, ενός βιβλίου που διεκδικεί με αξιώσεις τον τίτλο της χειρότερης μετάφρασης όλων των εποχών, διαβάζοντας «the Bohemian way of working», δηλ. ο μποέμικος τρόπος εργασίας, το απέδωσε ως «ο τρόπος δουλειάς του Μποχεμιάν».

Ένας άλλος κάτοικος της Νομανσλάνδης είναι ο ατρόμητος καουμπόϋ Τεν Μπακς. Πρόκειται για παρερμηνεία της ιδιωματικής φράσης «Ten bucks says…» δηλαδή «Πάω στοίχημα δέκα δολάρια ότι…» (buck είναι στην αργκό το δολάριο), η οποία σε υποτίτλους ενός γουέστερν μεταφράστηκε «Ο Τεν Μπακς λέει ότι…» 

Εδώ ο συνάδελφος μπερδεύτηκε από τη σύνταξη με ενικό, διότι έτσι συντάσσεται αυτή η ιδιωματική φράση -που παραπέμπει πιο εύκολα σε κύριο όνομα.

Να δούμε κι άλλες περιπτώσεις όπου το αρχικό κεφαλαίο γράμμα μπέρδεψε τον συνάδελφο.

 

Arson is suspected

Μεταφράστηκε σε υποτίτλους: Υποπτεύονται τον Arson, αντί για το σωστό: Υπάρχουν υποψίες ότι πρόκειται για εμπρησμό.

Στους υποτίτλους της ταινίας «Quiz Show», όπως είχε προβληθεί στην ΕΤ3 το 2011, εμφανίστηκε η φράση «Ωδή στον Γκρέσιαν Ουρν». Πρόκειται για το γνωστό ρομαντικό ποίημα «Ode on a Grecian Urn» (Ωδή σε μια ελληνική υδρία) του Τζον Κιτς που μάλλον θα το έχετε διδαχτεί και στη σχολή -εγώ τουλάχιστον θυμάμαι πως το είχα κάνει, όταν διδάχτηκα τους ρομαντικούς, αν και δεν θυμάμαι πολλά πράγματα. Όπως βλέπετε, η συνήθεια των Βρετανών να βάζουν κεφαλαία αρχικά γράμματα σε όλες τις λέξεις των τίτλων έχει κοστίσει πολλά τέτοια μαργαριτάρια, αν και φυσικά το on θα έπρεπε να εγείρει υποψίες, αφού αν ήταν πρόσωπο θα έβαζαν to, και εξάλλου η λέξη Grecian θα έπρεπε να υποψιάσει τον υποτιτλιστή. Αν και με τόσο χαμηλές αμοιβές που ισχύουν στον κλάδο…

Ένα ακόμα παράδειγμα.

Γράφτηκε το 2013 σε κουτσομπολίστικο ιστότοπο, σε λεζάντα φωτογραφίας: «O Holy Crap, ο γιος του Clint Eastwood, είναι πραγματικά υπέροχος!»

Όπως θα καταλάβατε, το αγγλικό σχόλιο ήταν «Holy Crap, Clint Eastwood’s Son Is Super Hot», και αυτό το Holy crap είναι  πασίγνωστο επιφώνημα έκπληξης, λίγο πιο ελαφρύ από το holy shit και πιο βαρύ από το holy cow, που μπορούμε να το αποδώσουμε με πολλούς τρόπους (το «Θεέ και Κύριε» είναι ένας από τους εύσχημους), και πάντως δεν είναι ονοματεπώνυμο, παρά τη συνήθεια να γράφεται κάθε λέξη με κεφαλαία.

Να φύγουμε από τη Νομανσλάνδη και να πάμε σε ένα συναφές θέμα. Στις επιστήμες υπάρχουν πολλοί διεθνείς όροι, που αποδίδονται με ομόρριζη λέξη στα αγγλικά και στα ελληνικά. Για παράδειγμα, στη χημεία oxygen είναι το οξυγόνο και hydrogen είναι το υδρογόνο. Όμως αυτό δεν αποτελεί γενικό κανόνα, κι έτσι ένας αμελής μεταφραστής έγραψε για το… νιτρογόνο, μεταφράζοντας έτσι το nitrogen, που είναι βέβαια το γνωστό μας άζωτο.

Επίσης σε μεγάλη εφημερίδα γράφτηκε σχετικά με τα ευρήματα που συγκέντρωσε στον πλανήτη Άρη ένα ρομποτικό διαστημικό σκάφος, ότι περιέχονται χημικά στοιχεία όπως «μαγνήσιο, σόδιο, ποτάσιο και άλλα».

Για το μαγνήσιο εντάξει, αλλά τα άλλα δύο μάλλον έρχονται κατευθείαν από το Γενικό Χημείο της Νομανσλάνδης. Θέλω να πω, στην ελληνική ορολογία τέτοια χημικά στοιχεία δεν υπάρχουν. Ναι μεν στα αγγλικά είναι sodium και potassium, αλλά στα ελληνικά λέμε νάτριο και κάλιο. Κι αυτό το ξέρουν χιλιάδες και χιλιάδες παιδιά που διδάσκονται χημεία στο γυμνάσιο και στο λύκειο, μια και το νάτριο (Na) και το κάλιο (K) είναι από τα πιο διαδεδομένα χημικά στοιχεία!

Μια άλλη κατηγορία λαθών οφείλονται στο ότι οι περισσότερες λέξεις δεν έχουν μία μόνο σημασία. Έχουν και άλλες, και βέβαια αν μεταφράσουμε με βάση την πρώτη σημασία που δίνει το λεξικό η μετάφρασή μας θα είναι λανθασμένη, ίσως μάλιστα και κωμική.

Για παράδειγμα, σε μια παιδική εκπομπή, μεταγλωττισμένη, ένας φυλακισμένος ρωτούσε τον επισκέπτη του αν έχει κρύψει τον φάκελο μέσα στην τούρτα. Προφανώς, στα αγγλικά ήταν file, αλλά file δεν είναι μόνο ο φάκελος -είναι και η λίμα, που αυτή θα ενδιέφερε τον φυλακισμένο που ήθελε να αποδράσει.

Μια πιο δύσκολη περίπτωση, στην είδηση για τη δολοφονία της βουλεύτριας Τζο Κοξ, το 2016, όπου σε μεγάλον ειδησεογραφικό ιστότοπο γράφτηκε ότι:

Το περιστατικό σημειώθηκε κοντά στο ιατρείο που διατηρεί [το θύμα]

Όμως, η Κοξ είχε σπουδάσει πολιτικές επιστήμες και οικονομικά.

Το πρωτότυπο έλεγε:

The man taken into custody was arrested in Market Street, not far from Birstall Library where Mrs Cox was holding a constituency surgery.

Το πρόβλημα είναι στον όρο surgery, που βέβαια παραπέμπει σε ιατρείο, αλλά στη βρετανική πολιτική χρησιμοποιείται επίσης για τις συναντήσεις που έχει ο βουλευτής, στην εκλογική του περιφέρεια, με τους ψηφοφόρους του.

Είναι μεν μια όχι πολύ γνωστή χρήση της λέξης, αλλά όχι και εντελώς δυσεύρετη. Στο Λεξικό Magenta θα βρείτε ότι surgery είναι και:

ώρες επαφής ή συνεντεύξεων βουλευτή με τους ψηφοφόρους.

Το βασικό που έπρεπε να υποψιάσει τον δημοσιογράφο ήταν βέβαια το ότι η δολοφονημένη βουλεύτρια δεν μπορούσε να διατηρεί ιατρείο αφού είχε κάνει εντελώς διαφορετικού είδους σπουδές.

Και ένα άλλο παράδειγμα.

Πρωτότυπο: It can also be used in custody suites for fingerprint recognition.

Ο μεταφραστής:

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε υποθέσεις κηδεμονίας για αναγνώριση δακτυλικών αποτυπωμάτων.

Εδώ, ο μεταφραστής έπρεπε να υποψιαστεί πως κάτι δεν πάει καλά· τι σχέση έχει η κηδεμονία με τα δακτυλικά αποτυπώματα; Και τι είναι αυτό το περίεργο suites;

Αν ανοίξουμε το λεξικό, θα βρούμε βεβαίως ότι η πρώτη σημασία του custody είναι η κηδεμονία. Όμως custody δεν είναι μόνο η κηδεμονία, αλλά και η προφυλάκιση και η προσαγωγή, και αν ανατρέξουμε στην αγγλική Βικιπαίδεια θα δούμε ότι custody suites είναι ο χώρος προσωρινής κράτησης στα βρετανικά αστυνομικά τμήματα.

Προχωράμε σε ένα τελευταίο θέμα, που με αυτό θα κλείσουμε.

Είδατε στο σεμινάριο της περασμένης Τρίτης πώς χρησιμοποιούμε την τεχνολογία στις μεταφράσεις μας. Ωστόσο, τα τεχνολογικά βοηθήματα, που έχουν πράγματι αυξήσει κατακόρυφα την παραγωγικότητά μας, έχουν και τους δικούς της κινδύνους.

Οι μεταφραστικές μνήμες, ας πούμε, μας γλιτώνουν από πολλή επαναληπτική δουλειά αλλά αυτό δεν σημαίνει πως όταν βρίσκουμε ένα τμήμα/segment μεταφρασμένο κατά 100% δεν πρέπει να το ελέγχουμε. Πολλές φορές, η προηγούμενη μετάφραση μπορεί να βελτιωθεί.

Άλλοτε, αν και σπάνια, η μετάφραση που παρουσιάζεται ως 100% αντίστοιχη είναι εντελώς ακατάλληλη κι αν τη δεχτούμε θα κάνουμε σοβαρό λάθος. Θα σας διηγηθώ ένα πολύ σπάνιο, ευτυχώς, παράδειγμα.

Εδώ βλέπετε απόσπασμα σελίδας από την Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται για το παράρτημα μιας απόφασης για τις προδιαγραφές των σιδηροδρόμων και στη σελίδα αυτή βλέπετε κατάλογο χωρών και τις αντίστοιχες σιδηροδρομικές εταιρείες. Αν προσέξετε, αμέσως μετά την Τυνησία και πριν από το Τουρκμενιστάν (η σειρά είναι μεν αλφαβητική, αλλά στα αγγλικά) βλέπουμε μια εξωτική χώρα που ονομάζεται…. Κρέας Γαλοπούλας! Θα καταλάβατε ίσως τι συνέβη. Το πρωτότυπο προφανώς έγραφε “Turkey”, αλλά ο συνάδελφός μας μετέφραζε με χρήση μεταφραστικής μνήμης, και το πρόγραμμα ανέσυρε μια προηγούμενη μετάφραση της λέξης turkey, από τελωνειακούς κανονισμούς, όπου επρόκειτο για κρέας γαλοπούλας. Το λογισμικό δεν μπορεί να ξεχωρίσει ανάμεσα στη χώρα Turkey και στο πουλερικό (στο κάτω κάτω, το πουλί πήρε το όνομά του από τη χώρα, επειδή πίστευαν ότι προήλθε από εκεί).

Να πούμε εδώ ότι το λάθος έγινε επειδή το «τμήμα» (segment) στο οποίο χωρίζονται τα κείμενα για να μεταφραστούν ήταν μονολεκτικό, περιείχε μόνο τη λέξη Τurkey. Βρέθηκε λοιπόν ταύτιση 100%, που εμφανίζεται με πράσινο χρώμα στην οθόνη του υπολογιστή. Κουρασμένος ο συνάδελφος ή αφηρημένος, έπεσε στην πράσινη παγίδα, περίπου με τον ίδιο τρόπο που οι οδηγοί αποκοιμιούνται στον αυτοκινητόδρομο όταν οδηγούν σε μεγάλα διαστήματα με εντελώς ευθεία διαδρομή. Επικύρωσε λοιπόν τη λάθος μετάφραση που του πρότεινε το λογισμικό, κι έτσι αυτή η γκάφα δημοσιεύτηκε τελικά στην Επίσημη Εφημερίδα, αριθ. L 84/26.3.2008, σελ. 92.

Τέλος, θα κλείσω με μια μικρή ανθολογία από λάθη της αυτόματης μετάφρασης. Πρέπει να σας προειδοποιήσω πως το δείγμα που έχω είναι σχετικά περιορισμένο, διότι ο ρυθμός της δουλειάς δεν μας αφήνει τα χρονικά περιθώρια να καταγράφουμε κάθε αξιοσημείωτο μεταφραστικό λάθος που συναντάμε. Πάνω στη φούρια να προλάβουμε την προθεσμία παράδοσης του κειμένου, περιοριζόμαστε να χαμογελάσουμε, να διορθώσουμε το λάθος και να προχωρήσουμε με τη μετάφρασή μας -σπάνια μόνο έχουμε την πολυτέλεια να το καταγράψουμε.

Ένα πολύ χαρακτηριστικό και συχνό λάθος της αυτόματης μετάφρασης είναι ότι κάνει κακό parsing, αλήθεια πώς είναι ο ελληνικός όρος; Για παράδειγμα, εδώ:

Moreover, it is appropriate, in order to ensure the availability of fuel and/or energy consumption data from battery electric vehicles…..

Ο άνθρωπος-μεταφραστής ξέρει ότι εδώ γίνεται λόγος για fuel consumption data and/or energy consumption data, δηλαδή ο όρος consumption data αναφέρεται και στους δύο όρους που προηγούνται.

Το μηχάνημα δεν το ξέρει και μεταφράζει:

Επιπλέον, για να εξασφαλιστεί η διαθεσιμότητα καυσίμων και/ή δεδομένων κατανάλωσης ενέργειας από ηλεκτρικά οχήματα με συσσωρευτή…

αντί για:

Επιπλέον, για να εξασφαλιστεί η διαθεσιμότητα δεδομένων κατανάλωσης καυσίμου και/ή ενέργειας από ηλεκτρικά οχήματα με συσσωρευτή

Ένα άλλο κοινό λάθος είναι ότι το μηχάνημα διαλέγει μια άλλη σημασία για τον υπό μετάφραση όρο.

The Commission shall determine the content of that form and the modalities for the information by implementing acts.

Αποδόθηκε:

Η Επιτροπή καθορίζει το περιεχόμενο της εν λόγω μορφής και τις λεπτομέρειες των πληροφοριών μέσω εκτελεστικών πράξεων.

διότι form σημαίνει κατά πρώτο λόγο μορφή, όμως σημαίνει και το προς συμπλήρωση έντυπο.

Το σωστό ήταν:

Η Επιτροπή καθορίζει το περιεχόμενο του εν λόγω εντύπου και τις λεπτομέρειες των πληροφοριών μέσω εκτελεστικών πράξεων.

Μια άλλη περίπτωση, σε ένα κείμενο με τα πρακτικά της ακρόασης για τον ορισμό αξιωματούχου στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Λέει ο υποψήφιος:

In addition to my role on the European Central Bank (ECB) Governing Council, I lead an organisation of about 2000 people….

Μεταφράστηκε:

Πέραν του ρόλου μου στο Διοικητικό Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), έχω ως αποτέλεσμα την οργάνωση περίπου 2000 ατόμων

αντί για:

Πέραν του ρόλου μου στο Διοικητικό Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), διοικώ έναν οργανισμό περίπου 2000 ατόμων….

Ίσως το λάθος έγινε επειδή στα κείμενά μας το lead το χρησιμοποιούμε πολύ συχνά με τη μεταφορική σημασία “έχω ως αποτέλεσμα…, οδηγώ σε…” και όχι με τη σημασία “ηγούμαι, διοικώ”. Βέβαια, κακώς γίνεται η παρανόηση αφού η σημασία “έχω ως αποτέλεσμα” θα ήθελε σύνταξη με την πρόθεση to.

Κι άλλο ένα:

Underlines that various recent cases of money laundering within the Union are linked to capital, ruling elites, and/or citizens who come from Russia

Μεταφράστηκε:

υπογραμμίζει ότι διάφορες πρόσφατες υποθέσεις νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες στο εσωτερικό της Ένωσης συνδέονται με την πρωτεύουσα, την ελίτ και/ή τους πολίτες που προέρχονται από τη Ρωσία

αντί για

συνδέονται με κεφάλαια, κυβερνώσες ελίτ και/ή πολίτες….

Βλέπετε ότι το μηχάνημα ξέρει ότι εμείς τον όρο money laundering προτιμάμε να τον αποδίδουμε με το μακροσκελέστατο “νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες” αντί για το σχεδόν καθιερωμένο αλλά πιο λαϊκό “ξέπλυμα χρημάτων”, και το ξέρει επειδή είναι τροφοδοτημένο με δικές μας μεταφράσεις. Δεν μπορεί όμως να ξεχωρίσει ποια σημασία του capital χρησιμοποιείται.

Κι ένα τελευταίο, πιο κωμικό, από ένα νομοθετικό κείμενο για το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν, το SIS:

As palm print data and DNA profiles are only stored in the SIS….

Μεταφράστηκε:

Δεδομένου ότι τα στοιχεία για την παραγωγή φοινικελαίου και τα προφίλ DNA αποθηκεύονται μόνο στο SIS….

Στα κείμενά μας ασχολούμαστε συχνά με το φοινικέλαιο, οπότε στα σώματα κειμένων βρίσκει κανείς πολύ περισσότερες αναφορές σε palm oil που σημαίνουν φοινικέλαιο παρά σε αποτυπώματα παλάμης. Κι έτσι έγινε το αστείο αυτό λάθος.

Το σωστό:

Δεδομένου ότι τα δεδομένα για τα αποτυπώματα παλάμης και τα προφίλ DNA αποθηκεύονται μόνο στο SIS….

Φυσικά, κάνουν και οι άνθρωποι αστεία μεταφραστικά λάθη, όπως είδαμε στο πρώτο μέρος. Καθώς το επάγγελμά μας μεταλλάσσεται, εσείς οι νεότεροι θα πρέπει να μάθετε και τα δικά σας λάθη να αποφεύγετε και τα λάθη του αυτόματου βοηθού σας να διορθώνετε. Μια γενική συμβουλή, βέβαια, είναι να διαβάζετε μια δεύτερη φορά αυτό που γράψατε και να αναρωτιέστε αν έχει νόημα.

Αν το κάνετε, είναι βέβαιο πως δεν θα γράψετε ούτε για κρέας γαλοπούλας ανάμεσα στις σιδηροδρομικές εταιρείες ούτε για φοινικέλαιο πλάι στα δακτυλικά αποτυπώματα.

Σας ευχαριστώ!

 

Posted in Μεταφραστικά, Μηχανική μετάφραση, Νομανσλάνδη, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , | 156 Σχόλια »

Μεζεδάκια τύπου Αμπέρ

Posted by sarant στο 13 Απριλίου, 2019

Συμβαίνει πότε πότε το σαββατιάτικο πολυσυλλεκτικό μας άρθρο με τα στραβά και τ’ ανάποδα, κυρίως γλωσσικά, της περασμένης εβδομάδας, να παίρνει τον τίτλο του από κάποια λιχουδιά της πιατέλας.

Κάτι τέτοιο έχουμε και σήμερα, οπότε αν προβληματιστήκατε τι δουλειά έχει ο Αμπέρ (ή το Αμπέρ) θα σας απαντήσω ότι πρόκειται για ευγενική χορηγία της ΕΡΤ.

Στο νυχτερινό δελτίο ειδήσεων της Πέμπτης, η δημόσια τηλεόραση κάλυψε την επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στον Πειραιά, όπου ο αρχηγός της ΝΔ είχε διάλογο με ταξιτζήδες.

Όπως είπε η δημοσιογράφος (το στιγμιότυπο το ανέβασε εδώ ο φίλος μας ο Στάζιμπος) ο κ. Μητσοτάκης «εξέφρασε τη στήριξή του στον κλάδο και επανέλαβε την αντίθεσή του σε εταιρείες τύπου Αμπέρ».

Αφού μιλήσαμε για ταξιτζήδες, θα καταλάβατε ότι το Αμπέρ δεν είναι μονάδα ηλεκτρισμού όπως το Βολτ και το Βατ αλλά το πώς προφέρει την Uber η δημοσιογράφος της ΕΡΤ, διότι δικό της είναι βέβαια το μαργαριτάρι.

Αν δείτε το δελτίο ειδήσεων, στο σουπεράκι εμφανίζεται σωστά «εταιρείες τύπου Uber», οπότε το φταίξιμο πέφτει στην παρουσιάστρια, που εξέθεσε έτσι το κρατικό κανάλι.

* Μια και το Μπρέξιτ πήρε παράταση, θα δούμε και πολλά ακόμα πνευματώδη μιμίδια για το βελούδινο μεν μακρόσυρτο δε αυτό διαζύγιο.

Τrue ή false λέει η χειρόγραφη απάντηση; Αριστοτεχνικό παράδειγμα μαθητικού hedging, αφού μπορεί να δεχτεί και τις δύο ερμηνείες, αναλόγως ποια συμφέρει.

(Κάτι ανάλογο έκανε κι ο Καραγκιόζης με το ογδομήντα, που ήταν 80 όταν είχε να λαβαίνει και 70 όταν χρωστούσε).

* Παρόλο που ξέρω κάτι λίγα αγγλικά, θεωρώ εκζήτηση και σουσουδισμό να προφέρουμε τα αγγλικά δάνεια της ελληνικής γλώσσας με αγγλική προφορά. Όταν μιλάμε ελληνικά, τα προφέρουμε ελληνικά και τα γράφουμε με το ελληνικό αλφάβητο. Αν θα μιλήσουμε αγγλικά, έχουμε το πεδίο ελεύθερο να επιδείξουμε την οξφορδιανή προφορά μας για την οποία ήταν περήφανη η κυρία Λίτσα που είχε το φροντιστήριο στην πλατεία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 401 Σχόλια »

Ετεροχρονισμένα δεκεμβριανά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Δεκεμβρίου, 2018

Ετεροχρονισμένα, διότι χτες που ήταν η κανονική τους μέρα έπεσε πρώτη του μηνός και δημοσιεύτηκε το Μηνολόγιο, με αποτέλεσμα τα μεζεδάκια να μετατεθούν για σήμερα -που σημαίνει ότι το κυριακάτικο λογοτεχνικό ή φιλολογικό μας άρθρο απλώς αναβάλλεται για την επόμενη Κυριακή. Και δεκεμβριανά επειδή χτες μπήκε ο Δεκέμβριος.

Και ξεκινάμε με ένα μεταφραστικό από το ακούραστο μηχανάκι της Ράιαν που δεν κουράζεται να παράγει κοτσάνες.

Φίλος του ιστολογίου πήρε πριν από μερικές μέρες ηλεμήνυμα για μια προσφορά της χαμηλόκοστης εταιρείας, όπου κάτω-κάτω, αν προσέξετε, θα δείτε ότι η προσφορά ισχύει για ταξίδια από «1 Ιανουάριος – 31 Ενδέχεται 2019».

Ενδέχεται; Τι ενδέχεται; Το 31 ή το 2019;

Απλώς, το μηχανάκι που έκανε τη μετάφραση μπέρδεψε τον Μάιο μήνα (May) με το ρήμα may.

Πάλι καλά που δεν μετέφραζε τίποτε άρθρα για το Μπρέξιτ, να μπει στη μέση και η Τερέζα Μέι ή Τερέζα Μαΐου ή Τερέζα Ενδέχεται (In May, Ms May may….).

Οι τακτικοί αναγνώστες θα έχουν δει ότι έχουμε κατ’ επανάληψη επισημάνει και άλλα μεταφραστικά μαργαριτάρια από το μεταφραστήρι της Ράιαν.

Και γεννάται το ερώτημα: ένας κολοσσός με τεράστιο τζίρο, όπως η Ράιαν, δεν μπορεί να πληρώνει εκατό μεταφραστές (έναν για κάθε γλώσσα) να μεταφράζουν τα διαφημιστικά της μηνύματα; Δεν ξέρω καλά τα οικονομικά των αεροπορικών εταιρειών αλλά υποθέτω πως το κόστος θα είναι αμελητέο σε σύγκριση με τον τζίρο της. Φοβάμαι μήπως η επιλογή υπαγορεύεται όχι από οικονομικούς λόγους αλλά από ιδεολογικούς.

* Συχνά επισημαίνουμε περιπτώσεις περιττών εισαγωγικών στο ιστολόγιο, αλλά αυτό το άρθρο που μου υπέδειξε φίλος του ιστολογίου, από αθλητικόν ιστότοπο, πρέπει να σπάει κάποιο ρεκόρ αφού πρόκειται για ρεσιτάλ εισαγωγικομανίας, για ομοβροντία άχρηστων εισαγωγικών:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντισημιτισμός, Βουλή, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 183 Σχόλια »

Ενδεικτικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 26 Αυγούστου, 2017

Γιατί «ενδεικτικά»; Ποιος ο λόγος να τιτλοφορήσω έτσι το σημερινό μας πολυσυλλεκτικό άρθρο με τα σημεία και τα τέρατα του γραπτού και ηλεκτρονικού τύπου; Θα μπορούσα να πω για «εσθονικά μεζεδάκια» ή «μεζεδάκια των βάσεων» αν είχα πάρει τον τίτλο από την επικαιρότητα. Όμως διάλεξα να τιτλοφορήσω το άρθρο από ένα χοντρούτσικο μεταφραστικό μαργαριτάρι -που θα το σερβίρω λίγο πιο κάτω, αφού πρώτα παρουσιάσω τα ορντέβρ.

Και ξεκινάμε με τα άχρηστα εισαγωγικά της εβδομάδας, που μάλιστα σερβίρονται και σε φιλικό μου ιστότοπο. Σε είδηση που διαβάζω στο stokokkino.gr για μια σύγκρουση πλοίων υπάρχουν κάμποσα περιττά εισαγωγικά, αλλά το αποκορύφωμα είναι η φράση:

Δέκα αγνοούμενοι από το πλήρωμα του «αντιτορπιλικού» John S. McCain είναι ο απολογισμός της σύγκρουσής του, υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες, στα ανοιχτά της Σιγκαπούρης, ενώ ακόμη δεν έχει κοπάσει ο θόρυβος για το «ξήλωμα» του καπετάνιου και άλλων αξιωματικών του Fitzgerald για αντίστοιχο συμβάν που στοίχισε τη ζωή σε επτά μέλη του πληρώματος.

Και καλά, ας δεχτούμε για χάρη της συζήτησης τα εισαγωγικά στο «ξήλωμα» (λες κι αν έλειπαν θα νομίζαμε ότι ο καπετάνιος παρουσιάστηκε με ξηλωμένα τα κουμπιά της στολής του), όμως, προς τι τα εισαγωγικά στο «αντιτορπιλικό»; Όπως λέει κι ο φίλος που το στέλνει, δηλαδη δεν ειναι αντιτορπιλικό; Αλλά τότε τι είναι; Μπιγκόνια; Πληκτρολόγιο; Νεσεσέρ για καλλυντικά; Ο Λεβιάθαν των βυθών;

* Στο μέιλ μου παίρνω ειδοποιήσεις για νέα άρθρα του αθλητικού περιοδικού Humbazine, και μια ειδοποίηση με έκανε να ανατριχιάσω:

Φίλες, φίλοι το καλοκαίρι χλώμιασε  με την «Antetokounmpoιάδα».

Με εξοργίζουν οι λέξεις που ανακατεύουν ελληνικό και λατινικό αλφάβητο, αλλά αυτή εδώ, που δεν είναι και σαφές πού τελειώνει το λατινικό και πού αρχίζει το ελληνικό αλφάβητο, θαρρώ ότι σπάει ρεκόρ. Τι θα άλλαζε αν έγραφε Αντετοκουνμπιάδα; Δεν θα ήταν καλύτερο; Έλληνας δεν είναι ο Γιάννης; Γιατί δεν τον γράφουμε ελληνικά; Επειδή έχει ξενικό επώνυμο; Ώρες είναι να γράψουμε τότε και Ebert ή Fuchs (Έβερτ και Φιξ, αντίστοιχα).

* Και κάτι με γλωσσικό ενδιαφέρον, χωρίς να επισημαίνω κάποιο λάθος. Η φωτογραφία που βλέπετε αριστερά τραβήχτηκε από φίλο του ιστολογίου σε μινιμάρκετ στη Γαύδο.

Ο μαγαζάτορας έχει αναρτήσει την εξής μαντινάδα:

Το μαγαζί είναι μικρό και μπρόκα δεν σηκώνει
και όποιος παίρνει προϊόν, πρέπει να το πλερώνει!!!
(διόρθωσα δυο λέξεις)

Η μπρόκα είναι η πρόκα, νομίζω, που εδώ χρησιμοποιείται με την έννοια του απλήρωτου χρέους, του φεσιού.

Ξέρει κανείς τέτοια χρήση της λέξης ώστε να επιβεβαιώσει την εικασία μου;

* Λαθάκι σε άρθρο της Νεφέλης Λυγερού για τον υπουργό Παιδείας. Γράφει:

Λόγω της πολύ πιο ενεργούς ανάμιξής του….

Δεν πάει έτσι. Δεν είναι ούτε «η *ενεργής – της *ενεργούς» ούτε «η *ενεργού – της *ενεργούς» (κατά το αλεπού). Είναι η ενεργός, άρα της ενεργού.

* Και ύστερα από τα ορντέβρ, το μεζεδάκι που κρύβεται στον τίτλο του σημερινού άρθρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Αρχαιολογία, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , | 224 Σχόλια »

Η Δυναστεία των Τραγουδιών και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 29 Ιουλίου, 2017

Τυχαίνει μερικές φορές ένα από τα μεζεδάκια της πιατέλας να μου φανεί τόσο γουστόζικο ή τόσο χοντρό που να μνημονευτεί και στον τίτλο του άρθρου -και κάτι τέτοιο συμβαίνει και σήμερα.

Λογικό είναι να ξεκινήσουμε ακριβώς από αυτό το μεζεδάκι τη σημερινή μας περιήγηση στα σημεία και τα τέρατα του γραπτού και ηλεκτρονικού τύπου.

Λοιπόν, σύμφωνα με άρθρο του skai.gr, αρχαιολόγοι στην Κίνα έφεραν στο φως μια αρχαία επιγραφή από τη… Δυναστεία των Τραγουδιών.

Ποια ήταν όμως αυτή η δυναστεία και γιατί δεν την αναφέρουν τα βιβλία της ιστορίας; Να είναι τίποτα περιφημοι τραγουδιστές σαν τους Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης; Αλλά αυτοί συντεχνία είχαν, όχι δυναστεία.

Απλώς, το αγγλικό άρθρο από το οποίο άντλησε υλικό, ας πούμε, ο δαιμόνιος συντάκτης του Σκάει (μάλλον είναι αυτό), ανέφερε: the Song Dynasty.

Και αφού στα αγγλικά song θα πει τραγούδι, δεν κάθισε ο άνθρωπος να το πολυψειρίσει, έπλασε την καινούργια δυναστεία -κι άσε τους Κινέζους να επιμένουν ότι η Δυναστεία Σονγκ διάρκεσε απο το 960 ως το 1279. (Επί των ημερών της μάλιστα εκδόθηκαν πρώτη φορά χαρτονομίσματα).

Παρακαλείται το περιοδεύον συμβούλιο του ιστολογίου να αποφασίσει αν η Δυναστεία των Τραγουδιών θα γραφτεί στα κατάστιχα της Νομανσλάνδης ή της Απωνίας.

* Διαβάζω άρθρο για την πρόσφατη συνέντευξη του Αλ. Τσίπρα στη Γκάρντιαν, όπου ο πρωθυπουργός αναφέρει μεταξύ άλλων: προχώρησα με ένα πρόγραμμα βαθέων μεταρρυθμίσεων.

Το λάθος αυτό είναι συχνό, το κάνουν πολλοί, αλλά δεν παύει να είναι λάθος. Δεν εννοώ τις… μεταρρυθμίσεις, εννοώ τη γενική πληθυντικού «των βαθέων» που δεν μπορεί να είναι θηλυκού γένους. Το θηλυκό του «βαθύς» είναι ή «βαθιά» ή, λογιότερα, «βαθεία». Στη μία περίπτωση η γενική πληθυντικού είναι «βαθιών μεταρρυθμίσεων» (το προτιμώ), στη δεύτερη περίπτωση «βαθειών μεταρρυθμίσεων» (ίσως το προφέρετε ασυνίζητο) -πάντως σε καμιά περίπτωση δεν είναι «βαθέων».

Πολύ συχνό λαθάκι της ιδιας κατηγορίας είναι το «παχέων αγελάδων» -ή «παχειών» ή «παχιών». Το παχέων μόνο σε ταύρους ταιριάζει.

* Ωστόσο, σε ποιον θα χρεώσουμε το μαργαριτάρι; Στον Τσίπρα; Μάλλον όχι, η συνέντευξη δόθηκε στα αγγλικά. Στον μεταφραστή της ΕφΣυν; Ίσως, αλλά ίδια διατύπωση βρίσκω και σε άλλες πηγές. Ίσως δόθηκε έτσι από το ΑΠΕ, ίσως από το γραφείο του πρωθυπουργού.

* Παρεμπιπτόντως, η Γκάρντιαν χαρακτηρίζει τον Τσίπρα The longest-serving Greek prime minister since the economic crisis began, τον μακροβιότερο Έλληνα πρωθυπουργό από τότε που άρχισε η κρίση. Δεν είμαι σίγουρος ότι το μετράει σωστά. Από τις 26 Ιανουαρίου 2015 μέχρι τις 23 Ιουλίου 2017 που δόθηκε η συνέντευξη έχουμε 910 μέρες, και μάλλον πρέπει να αφαιρεθούν και οι περίπου 25 ημέρες της υπηρεσιακής κυβέρνησης Θάνου τον Αύγουστο-Σεπτέμβρίο του 2015. Όμως η κυβέρνηση Σαμαρά διάρκεσε από τις 21.6.2012 έως τις 26.1.2015, που μας κάνει 950 μέρες (δεν τις μετράω μία-μία, υπάρχει σάιτ που τα λογαριάζει).

Προφανώς οι Άγγλοι ξέρουν ότι θα εξαντλήσει την τετραετία.

* Ως επιστημονικός κλάδος, οι γλωσσολόγοι δεν έχουν πολύ μεγάλο γόητρο στο ευρύ κοινό -άλλοι επιστήμονες απολαμβάνουν περισσότερο τη δημοσιότητα. Ωστόσο, πρόσφατα κυκλοφόρησε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με τον εντυπωσιακό τίτλο «Ο γλωσσολόγος ήταν σχεδόν τέλειος»

Ο αγγλικός τίτλος, βέβαια, είναι εντελώς διαφορετικός: Double negative, ήγουν «διπλή άρνηση». Εμείς εδώ στο ιστολόγιο έχουμε ασχοληθεί αρκετά με τη διπλή άρνηση -που είναι υποχρεωτική στα νέα ελληνικά, π.χ. «δεν θέλω τίποτα» αλλά θεωρείται λάθος στα αγγλικά- και έχουμε καυτηριάσει και τον σουσουδίστικο «τρόμο της διπλής άρνησης» διάφορων δημοσιογράφων που σκέφτονται στα αγγλικά και την αποφεύγουν.

Φαίνεται ότι και ο εκδότης του βιβλίου φοβήθηκε τη διπλή αρνηση κι έτσι έβαλε τον γλαφυρό αυτόν τίτλο, ο οποίος πάντως δεν είναι ελληνική πρωτοτυπία αλλά ακριβής μετάφραση του γαλλικού τίτλου. (Η επιλογή του τίτλου είναι προνόμιο του εκδότη, όχι ευθύνη του μεταφραστή) Το βιβλίο δεν το έχω δει, αλλά αν κρίνω από το οπισθόφυλλο που δημοσιεύεται εδώ, τα ελληνικά του είναι λίγο περίεργα: Ο Τζέρεμυ Κουκ είναι η ιδιοφυΐα του Ινστιτούτου Ουόμπας, μιας ιντελιγκέντσιας γλωσσολόγων της νότιας Ιντιάνα που παρέχουν τις υπηρεσίες τους και στον προσαρτημένο παιδικό σταθμό. Ιντελιγκέντσια γλωσσολόγων; Τι θα πει αυτό;

* Δεν ξέρω αν έχει δίκιο η Άννα-Μισέλ Ασημακοπούλου στην αντιπαράθεσή της με τον Ν. Παππά, αλλά στα λατινικά τα θαλάσσωσε, μάνεντ είναι το σωστό και όχι το όι όι μάνεμ που έγραψε.

Και δεν μάνεντ μόνο τα σκρίπτα. Και τα τιτιβίσματα μάνεντ, και τα βλέπουμε και γελάμε.

* Στον ιστότοπο της ΕΡΤ δημοσιεύτηκε άρθρο για τις πολικές αρκούδες του ζωολογικού κήπου του Λάπλαντ, στη βόρεια Φινλανδία, οι οποίες ζεσταίνονται διότι κάνει 25 βαθμούς λέει.

Μόνο που αυτό το Λάπλαντ νομίζω πως εντώ στο Ελλάντα το λέμε Λαπωνία.

* Σε άλλη συνέντευξή του, στον Άλφα, ο Αλέξης Τσίπρας είπε, ανάμεσα στ’ άλλα, ότι «θέσαμε τα θεμέλια -σας μιλάω σαν μηχανικός».

Είδα στο Φέισμπουκ έναν γνωστό μου, αντίθετο πολιτικά με τον Τσίπρα, να ειρωνεύεται αυτή τη σύνταξη, διότι, λέει, σημαίνει ότι «μιλάει σαν να είναι μηχανικός, άρα δεν είναι».

Θα υπερασπιστώ όχι τον Τσίπρα, που έρχεται και παρέρχεται, αλλά τη νεοελληνική γλώσσα από τη μπαμπινιώτικη διαστρέβλωση που της γίνεται. Ακόμα και όσοι τηρούν τη διάκριση «σαν» και «ως» (διότι άλλοι θεωρούμε ότι ουσιαστικά έχει πάψει να υφίσταται) έχουν κατά νου ότι το «σαν» δεν εισάγει μόνο παρομοιώσεις, αλλά χρησιμοποιείται και ως αιτιολογικό.

Ήδη το 1946 ο Αχιλλέας Τζάρτζανος, στη μνημειώδη «Νεοελληνική σύνταξι» ενώ επικρίνει χρήσεις όπως «αναγνωρίστηκε η Ελλάδα σαν κράτος ανεξάρτητο» (δέχεται μόνο το ‘ως’), δέχεται το «σαν» όταν (σελ. 242 του β’ τόμου): «επέχει θέση κατηγορηματικού προσδιορισμού, προκειμένου όχι για παρομοίωση, παρά για μια πραγματική σχέση ή κατάσταση ή ιδιότητα, η οποία προβάλλεται ως αιτιολογία, για κείνο που λέγεται στην πρόταση αυτή».

Και δίνει ο Τζάρτζανος παραδείγματα αποδεκτών χρήσεων όπως:

  • να μεταλάβεις κι εσύ γιε μου, σα Χριστιανός [= σα Χριστιανός που είσαι, αφού είσαι Χριστιανός]
  • να μου δηλώσεις ορθά-κοφτά, σαν κόρη του Ζάρκα, αν θα μείνεις [σαν κόρη του Ζ. που είσαι, αφού είσαι κόρη του Ζ.]
  • να κρίνετε κι εσείς σα σπουδασμένος άνθρωπος [σα σπουδασμένος άνθρωπος που είστε, εφόσον είστε σπουδασμένος]

Ολόιδια περίπτωση είναι και το «σας μιλάω σαν μηχανικός» [που είμαι] του Τσίπρα.

* Σε ανακοίνωσή του ο ΣΥΡΙΖΑ υποστηρίζει ότι το ΕΣΡ «πρέπει να διεξάγει άμεσα» τον διαγωνισμό για τις τηλεοπτικες άδειες.

Συμφωνώ. Όμως, σύντροφοι, δεν θα τον διεξάγει πολλές φορές τον διαγωνισμό. Μία φορά θα τον διεξαγάγει. Κι αν σας ενοχλεί το -αγαγ- βάλτε άλλο ρήμα: να πραγματοποιήσει, ας πούμε. Ή να οργανώσει. Ή να δρομολογήσει.

Ή, όπως θα λέγανε οι κουμπάροι στην Κύπρο, «πρέπει να διεξάξει άμεσα». Καλύτερο το βρίσκω, παρά το λάθος «να διεξάγει».

* Tα γλωσσικά μουστάκια της εβδομάδας, σε άρθρο του αντιδήμαρχου της Χερσονήσου, με αφορμή το περιστατικό με το «αέριο γέλιου» και τη βρετανίδα τουρίστρια, και μάλιστα στην πρώτη-πρώτη πρόταση:

Σχετικά με το πρόσφατο ατυχές και θλιβερό γεγονός, με τη 18χρονη Βρετανίδα επισκέπτη μας στα Μάλια…

Γιατί «η Βρετανίδα επισκέπτης» και όχι «επισκέπτρια»;

Στο ίδιο άρθρο διαβάζουμε για το «υπάρχων μοντέλο» στα Μάλια. Έχει και άλλα σημεία προβληματικά το άρθρο, όποιος έχει όρεξη τα βρίσκει.

* Και κλείνω με μια φωτογραφία που κυκλοφορεί στη μπλογκόσφαιρα -δεν ξέρω αν είναι αυθεντική, νομίζω πως αναφέρθηκε ότι είναι από κατάλογο ζαχαροπλαστείου κάπου στη Θράκη -αλλά όπως επισημάνθηκε στα σχόλια, κατά πάσα πιθανότητα είναι από τη Βουλγαρία ο κατάλογος.

Όπως βλέπετε, η Coca Cola Light αποδόθηκε κόκα κόλα Φως. Βέβαια, είναι περίεργο να έγινε τέτοιο λάθος, διότι το λάιτ σε φαγητά και ποτά το ξέρουμε καλά, γι’ αυτό και έχω επιφυλάξεις για την αυθεντικότητα.

.

* Ή μάλλον, να κλείσουμε με ένα ποίημα, διότι το ζητάει η μέρα.

Βλέπετε, η σημερινή μέρα, 29 Ιουλίου, είναι μια από τις λίγες ημερομηνίες της χρονιάς που έχει το δικό της ποίημα, δηλαδή ποίημα με τίτλο «29 Ιουλίου».

Πρόκειται για ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005), ο οποίος γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου 1919:

29 Ιουλίου

29 Ιουλίου, αποφράδα ημέρα
της μη γεννήσεώς μου
βρίσκομαι βαθιά μες στα νερά
της θάλασσας του Πόρου
νεοφώτιστος
συντροφιά με τους φίλους μου
τα ψάρια.

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ποίηση, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , | 116 Σχόλια »

Στην Κολμάρ

Posted by sarant στο 26 Ιουλίου, 2017

Όταν είχα πάει στο Κολμάρ

Συζητούσα προχτές με μια συνάδελφο, και μου έλεγε πως το σαββατοκύριακο είχε πάει εκδρομή «στην Κολμάρ». Της απάντησα πως είχα πάει κι εγώ πέρυσι, και πως μου άρεσε πολύ το κέντρο της πόλης με τα χαρακτηριστικά αλσατικά σπίτια και με τα κανάλια. Ωστόσο, εγώ δεν πήγα στην Κολμάρ, αλλά στο Κολμάρ.

Όπως θα καταλάβατε, το σημερινό άρθρο δεν θα είναι ταξιδιωτικό αλλά θα εξετάσει ένα όχι ιδιαίτερα φλέγον πρόβλημα, το γένος των ξένων τοπωνυμίων. Η φίλη μου που είπε «στην Κολμάρ» τεκμηρίωσε την επιλογή της με το επιχείρημα ότι υπονοείται η λέξη «πόλη»: «στην (πόλη) Κολμάρ».

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι αβάσιμο, και προσωπικά το εφαρμόζω για τους τίτλους εντύπων. Κι έτσι, γράφω:

  • η (εφημερίδα) Μοντ, η Μοντ, παρόλο που κάποιοι γράφουν «ο Μοντ» επειδή σημαίνει «κόσμος» ή επειδή στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους (Le Monde).
  • η Τζουμχουριέτ, η Ελ Παΐς (παρόλο που το ελ είναι άρθρο και δη αρσενικό), η Ρεπούμπλικα, η Λιμπερασιόν, η Σαν, η Μπιλντ, η Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε
  • σε πιο αμφισβητούμενες περιπτώσεις, γράφω επίσης: η Τάιμς, η Γκάρντιαν, η Νιου Γιορκ Τάιμς (και όχι «ο» Γκάρντιαν ή «οι» Τάιμς)
  • το Εκόνομιστ (διότι «περιοδικό»), το Νιου Γιόρκερ (αν και πολλοί γράφουν «ο»)

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τοπωνύμια, όπου τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Γλωσσικά ταξίδια, Ονόματα, Τίτλοι, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 212 Σχόλια »

Πορτογαλικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2017

Δεν θα σας σερβίρω κροκέτες μπακαλιάρου, γαρίδες, γουρουνόπουλο και παστέις ντε νάτα. Τα μεζεδάκια είναι πορτογαλικά απλώς και μόνο επειδή εγώ βρίσκομαι για λίγες μέρες στη Λισαβόνα. Ίσως ανεβάσω και κάποιο ταξιδιωτικό άρθρο από βδομάδα, αλλά δεν το υπόσχομαι. Να επισημάνω επίσης ότι τα σημερινά μεζεδάκια δημοσιεύονται μεν το Σάββατο αλλά κατά βάση έχουν γραφτεί στα μέσα της εβδομάδας, οπότε ίσως δεν έχουν τα πιο φρέσκα δείγματα, αν και μπαγιάτικα δεν τα λες.

* Και ξεκινάω με ακόμα ένα κρούσμα κακομεταφρασμένου κειμένου, που δημοσιεύτηκε απαράλλαχτο σε αρκετούς ιστότοπους προφανώς επειδή η πηγή είναι μία (ή το ΑΠΕ ή το Κέντρο Διανομής Κακών Μεταφράσεων). Εννοώ το άρθρο της Νιου Γιορκ Τάιμς για τους Έλληνες αναρχικούς, όπου ο τίτλος κιόλας έχει ένα καραμπινάτο λάθος που στρεβλώνει το νόημα. Το Anarchists Fill Services Void Left by Faltering Greek Governance αποδόθηκε (στο nooz.gr, στο thetoc.gr και σε άλλους ιστότοπους): «Οι αναρχικοί γεμίζουν το κενό των υπηρεσιών, παραβιάζοντας την ελληνική διακυβέρνηση».

Στην πραγματικότητα, ο τίτλος αποδίδεται «Οι αναρχικοί καλύπτουν το κενό υπηρεσιών που έχει αφήσει η παραπαίουσα ελληνική διακυβέρνηση». Μπορούμε να συζητήσουμε αν το governance θα το αποδώσουμε «διακυβέρνηση» ή «δημοσια διοίκηση» αλλά η παρερμηνεία-αντιστροφή νοήματος βρίσκεται στην απόδοση του faltering, που δεν συναρτάται με τους αναρχικούς αλλά με την governance.

Πιο κάτω, ένα ακόμα σοβαρό λάθος, όταν, εκεί που γίνεται λόγος για τον Ρουβίκωνα, δηλώνεται ότι στόχος της συλλογικότητας είναι ο militant unionism, «ο μαχητικός συνδικαλισμός» θα το απέδιδα εγώ. Ο… μάγος που το μετέφρασε το μεταμόρφωσε σε «σκοπός είναι να γίνει στρατιωτική (!) οργάνωση», προδίδοντας πλήρη άγνοια της λέξης militant, που δεν είναι πάντοτε εύκολο να αποδοθεί.

Αυτά τα δυο λάθη είναι τόσο χοντρά, και σε θέματα ουσίας, που δικαιολογημένα δημιουργούν υποψίες ότι η διαστρέβλωση είναι σκόπιμη, αν και βέβαια ο χρυσός κανόνας στις περιπτώσεις αυτές είναι να μην αποδίδεις σε δόλο ό,τι εύκολα εξηγείται από την ανικανότητα.

Είμαι βέβαιος ότι υπάρχουν κι άλλα λάθη, αν κοιταξουμε πιο προσεχτικά το ελληνικό κείμενο. Παρεμπιπτόντως, το πρώτο λάθος, την απόδοση του «faltering» ως «παραβιάζοντας» το κάνει και το google translate, που μεταφράζει την επίμαχη φράση: Οι αναρχικοί συμπληρώνουν τις άδειες των υπηρεσιών, παραβιάζοντας την ελληνική διακυβέρνηση.

(Το thetoc.gr έχει κατεβάσει το επίμαχο άρθρο -είναι πιο εύκολο αυτό παρά να διορθώσουν τα λάθη).

* Για να προλάβω ερώτηση ή παρατήρηση, προτιμώ να γράφω «η» Νιου Γιορκ Τάιμς και όχι «οι», όπως και «η» Μοντ ή «η» Γκάρντιαν (και όχι «ο»), αλλά και «το» Εκόνομιστ και όχι «ο». Ο λόγος είναι ότι για να γράψω στα ελληνικά δεν θα καθίσω να δω τι σημαίνει ο τίτλος του κάθε εντύπου, που μπορεί να είναι και σε γλώσσα που δεν ξέρω. Οπότε, για όλες τις εφημερίδες χρησιμοποιώ το θηλυκό (η Τάιμς, η Μοντ, η Γκάρντιαν, η Σαν) και για όλα τα περιοδικά το ουδέτερο (το Εκόνομιστ, το Σάιενς, το Πουάν).

* Η γενικομανία της εβδομάδας, από αθλητικόν, και δη οπαδικόν ιστότοπο. Ο προπονητής της ομάδας μπάσκετ της ΑΕΚ φέρεται να έχει δηλώσει ότι «δεν αντέχει κριτικής το παιχνίδι», εννοώντας την ήττα της ομάδας του από τον Παναθηναϊκό.

Όπως φαίνεται, ένοχος για τη γενικομανία είναι ο δημοσιογράφος και όχι ο προπονητής ο οποίος μάλλον είπε «δεν αντέχει κριτική» -αλλά ο συντάκτης του άρθρου θέλησε να το… ευπρεπίσει. Συνηθισμένη εδώ είναι και η εμπρόθετη σύνταξη, που εγώ συνήθως την προτιμώ: δεν αντέχει σε κριτική.

* Η ακλισιά της εβδομάδας από άρθρο για το κλείσιμο του διάσημου τσίρκου Μπάρνουμ: «Ένα από τα αρχαιότερα και διασημότερα τσίρκο του κόσμου, το Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus, κατέβασε για πάντα ρολά».

Όπως σχολίασε ο φίλος που το εντόπισε: Το κλείνετε, αλλά δεν το κλίνετε.

Διότι βέβαια το τσίρκο του τσίρκου, τα τσίρκα των τσίρκων, όπως και το πιάνο του πιάνου, το παλτό τα παλτά των παλτών, του πόστου, του παραπέτου κτλ.

* Η φονική επίθεση στο Μάντσεστερ αποτέλεσε την αφορμή και για κάμποσα μαργαριτάρια τηλεοπτικών σταθμών, καθώς η τσαπατσουλιά φαίνεται περισσότερο όταν υπάρχει έκτακτη είδηση. Ήδη σχολιάσαμε εδώ το «Μάντσεστερ του Λονδίνου», όπως έγραψε το σουπεράκι στην εκπομπή του Βερύκιου, και γελάσαμε αρκετά -αν και κάποιοι θα έγραφαν στα σοβαρά και χωρίς να το θεωρούν γελοίο «στο Τέτοβο των Σκοπίων».

Για το ίδιο γεγονός, ο Σκάει μας πληροφορεί ότι «Ανάμεσα στους νεκρούς πολλοί αγνοούμενοι».

Ωστόσο, αγνοούμενος είναι κάποιος που δεν ξέρουμε πού βρίσκεται, που δεν είναι γνωστή η τύχη του ή η θέση του ύστερα από ένα δυστύχημα ή σε έναν πόλεμο κτλ. Υποθέτω ότι εδώ υπάρχουν πτώματα («σοροί» κατά την καινούργια ορολογία) που δεν έχουν ταυτοποιηθεί/αναγνωριστεί, που δεν είναι γνωστή η ταυτότητά τους.

* Μια Αγγλίδα, λέει, αγόρασε από ένα παζάρι ένα φο μπιζού και τελικά αποδείχτηκε πως ήταν διαμάντι πολλών καρατίων. Στο σχετικό άρθρο υπάρχει ένας αναχρονισμός: Έναν θησαυρό στο χέρι της, δίχως να το γνωρίζει, είχε για τρεις δεκαετίας μία γυναίκα από τη Μεγάλη Βρετανία, καθώς το «φο μπιζού» το οποίο είχε αγοράσει από παζάρι πριν από 30 χρόνια, αντί 12 ευρώ, αποδείχθηκε πως ήταν τελικά διαμάντι 26,27 καρατίων.

Ο φίλος που το στέλνει, παρατηρεί: Πριν από 30 χρόνια δεν υπήρχε ευρώ και στη Μεγάλη Βρετανία δεν υπήρξε ποτέ. Ας έγραφε «οκτώ λίρες (σημερινά 12 ευρώ)». Ή είναι πολύ αυστηρός;

* Μεγάλη φάμπρικα μάς άνοιξε η είδηση με τη μελέτη των παλαιοντολόγων του πανεπιστημίου της Τυβίγγης (εντάξει, του Τύμπινγκεν) ότι ο διαχωρισμός του κλάδου των προανθρώπων από τους χιμπατζήδες ίσως να μην έγινε στην Αφρική, αλλά στη νοτιοανατολική Μεσόγειο, δηλαδή στα μέρη μας. Μοιραία, μέσα από διάφορα λογικά άλματα, αυτό διατυπώθηκε, στους μεν σοβαρότερους ιστότοπους ως «Ο πρώτος προάνθρωπος έζησε στην Ελλάδα», και στα λιγότερο σοβαρά μέσα ξεφτιλισμένα μέσα ως «ήταν Έλληνας», έστω με την επιφύλαξη «πιθανόν να ήταν Έλληνας».

Το λαθάκι που έκανε Home Sapiens, λες και είναι κανένα σύστημα οικιακής ψυχαγωγίας, τον Homo Sapiens είναι απλώς το κερασάκι στην τούρτα, το εξωφρενικό είναι αυτό το «ήταν Έλληνας», για κάτι που συνέβη πριν από 7 εκατομμύρια χρόνια. Ούτε το «έζησε στην Ελλάδα» είναι ακριβές: έζησε στη γεωγραφική περιοχή που σήμερα λέγεται Ελλάδα.

Πάντως θα μας μείνει η λέξη «Γκρεκοπίθηκος» που δεν αποκλείω να μπει και στην ψηφοφορία για τη λέξη της χρονιάς. Εκτός αν οι μανιακοί του Χελένικ θελήσουν να την πουν «ελληνοπίθηκο» -υποψιάζομαι πως δεν θα σπεύσουν.

* Την Τρίτη που μας πέρασε, στον τηλεοπτικό Σκάι, ειπώθηκε περίπου το εξής, σχετικά με την ταινία του Λάνθιμου: Oι ταινίες του Λάνθιμου είναι στο ύψος των Κιούμπρικ, Χάνεκε, …., των μεγάλων σκηνοθετών που ΣΤΙΓΜΑΤΙΣΑΝ την ιστορία του Κινηματογράφου.

Όμως, το «στιγματίζω» έχει μόνο αρνητική σημασία. Μπορείς να πεις «άφησαν το στίγμα τους», αλλά το «στιγμάτισαν» μόνο κακό μπορεί να είναι.

* Πολύ γέλιο έπεσε στο Τουίτερ και στο Φέισμπουκ με τη φωτογραφία αριστερά -που πρέπει να είναι αυθεντική.

Ο Αϊσταϊν δεν ξέρω αν είναι κάποιος Στάιν που άγιασε ή ο Αϊνστάιν που έχασε το νι του, αλλά απορώ πώς σκέφτηκε ο υπεύθυνος που έφτιαξε την ταμπέλα όταν επέλεξε να μεταγράψει το Πλ. (= Πλατεία) σε Pl. (=  Plumber?). Για το Ainstain υπάρχει τουλάχιστον το ελαφρυντικό της πιστής μεταγραφής, αν και κατά τη γνώμη μου το Einstein θα ήταν προτιμότερο.

* Φίλος στέλνει είδηση από λευκαδίτικον ιστότοπο για την εύρεση ενός πτώματος στη θάλασσα έξω από τη Λευκάδα και σημειώνει ότι, από την επίσημη ανακοίνωση του Λιμενικού επιβεβαιώνεται ότι η λέξη «σορός» έχει αλλάξει πια σημασία:

Ενημερώθηκε πρωινές ώρες σήμερα, η Λιμενική Αρχή Λευκάδας, από ιδιώτη για τον εντοπισμό σορού γυναικός να επιπλέει στη θαλάσσια περιοχή Γύρα Λευκάδας και συγκεκριμένα έμπροσθεν δεύτερου Μύλου.

Άμεσα στην περιοχή μετέβη περιπολικό όχημα Λ.Σ.-ΕΛ.ΑΚΤ. το πλήρωμα του οποίου ανέσυρε την ανωτέρω σορό, ηλικίας περίπου 55 ετών και φορούσε μαύρο κοντό παντελόνι (α.λ.σ.).

Στη συνέχεια η ανωτέρω σορός μεταφέρθηκε με ασθενοφόρο όχημα του ΕΚΑΒ στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκάδας όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός της.

Η ανακοίνωση δίνει αρκετές λαβές για σχολιασμό, έτσι όπως αποπνέει υπηρεσιακή καθαρεύουσα, αλλά βέβαια με τις απαραίτητες ασυνταξίες (και φορούσε μαύρο παντελόνι).

Ενδιαφέρον έχει ότι «διαπιστώθηκε ο θάνατος» της σορού, ενώ το εντός παρενθέσεως «(α.λ.σ.)» ομολογώ πως δεν ξέρω τι είναι -κάθε βοήθεια δεκτή.

* Κλείνω με κάτι παλιό, με ένα βαφτιστικό όνομα που δεν θυμάμαι να το έχω ξανακούσει.

Η είδηση είναι από το 1955, για έναν κεραυνό που έπεσε στο χωριό Πύργος της Τήνου, και χτύπησε το σπίτι του κ. Φορμόζη Ξυπολυτίδη και «κατέκαυσε το ράδιον και έθραυσε και τα τζάμια της οικίας» (προσέξτε την αμήχανη καθαρεύουσα).

Φορμόζης, από το formoso = εύμορφος, όνομα που, όπως βλέπω γκουγκλίζοντας, κυρίως ως επώνυμο επιβιώνει, αλλά μάλλον ακούγεται ακόμα και ως μικρό όνομα -στην Τήνο πάντοτε. Το έχουμε ξαναπεί ότι το κάθε νησί είναι ένα ξεχωριστό και πολύτιμο γλωσσικό οικοσύστημα.

* Κι άλλο μεταφραστικό, για το μακελειό στο Μάντσεστερ. Σε άρθρο του Σκάει, που τώρα διορθώθηκε αλλά διατηρείται αναδημοσιευμένο σε πολλούς ιστότοπους, διαβάσαμε ότι «Δύο άστεγοι άνδρες αναγκάστηκαν να βγάλουν ακόμα και νύχια από τα πρόσωπα των μικρών παιδιών, με τα γυμνά τους χέρια για να σώσουν τα θύματα του Manchester Arena»

Νύχια; Μαύρα κοράκια (με νύχια γαμψά) έκαναν την επίθεση;

Όχι βέβαια, αλλά η αγγλική γλώσσα, επειδή…. είναι φτωχή, έχει την ίδια λέξη, nail, και για τα νύχια και για τα καρφιά.

Κι αυτό ήταν το τελευταίο νύχι στο κοφίνι, αν με εννοείτε.

* Και επί του πιεστηρίου, ένα μαργαριτάρι σχετικό με τη δολοφονική απόπειρα κατά του Λουκά Παπαδήμου, όπου ο δαίμων του φωτογραφείου έβαλε την ουρά του κι έτσι το ρεπορτάζ του Βήματος βρέθηκε να κοσμείται από τη φωτογραφία του Πέτρου Δούκα αντί για τον Λουκά Παπαδήμο. Μέσα στη βιασύνη, τέτοια λάθη γίνονται. Δεν ζει πια και ο Παναγιώτης Παπα-δούκας να το σχολιάσει.

Posted in Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ονόματα, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , | 189 Σχόλια »

Κατακαλοκαιρινά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2016

Αν η περίοδος από τις 15 Ιουλίου έως τις 15 Αυγούστου είναι η καρδιά του καλοκαιριού, τούτο εδώ το σαββατοκύριακο που πέφτει σχεδόν ακριβώς στο μέσο της θα είναι η καρδιά του κατακαλόκαιρου -γι’ αυτό και διάλεξα τούτον τον τίτλο.

Κι αν έχει πια αμφισβητηθεί από τα πράγματα η αλήθεια της… έκειας ρήσης (πώς θα την πούμε τη ρήση του Ουμπέρτο Έκο; ) ότι τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις, δεν παύει να ισχύει ότι το κατακαλόκαιρο υπάρχουν μεν μεζεδάκια αλλά είναι λιγότερα -ίσως επειδή τόσο εγώ που τα μαζεύω όσο κι εσείς που τα στέλνετε έχουμε άλλες ασχολίες, όσοι τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα κι έχουν φύγει για διακοπές. Μια άλλη εκδοχή μπορεί να είναι ότι κυνηγάμε όλοι Πόκεμον και όχι μεζεδάκια 🙂

* Η κωμική πλευρά της θλιβερής είδησης του φονικού στη Στουτγάρδη ήρθε χάρη στην ευγενική φροντίδα ενός δημοσιογράφου που φρόντισε να μας πληροφορήσει ότι υπήρξαν «μία νεκρή και δυο τραυματίες από επίθεση με μανσέτα κοντά στη Στουτγάρδη».

Mακάρι να είχε επιτεθεί με μανσέτα -θα ήταν πολύ δύσκολο να έχουμε θύματα. Αν και ποτέ δεν ξέρει κανείς, οι καημένες οι μανσέτες, δαντελένιες όπως συνήθως είναι, δεν φαίνονται και τόσο επίφοβες -τι να σου κάνει ένα μανικέτι;

Όμως ματσέτα χρησιμοποίησε ο δράστης στο Ρόιτλινγκεν, machete, το μακρύ κοφτερό λατινοαμερικάνικο μαχαίρι που το χρησιμοποιούν, αν δεν κάνω λάθος, για να κόβουν τροπικά φυτά, αλλά και για φονικό όπλο.

* Στο Βήμα της περασμένης Κυριακής, ο μεταφραστής και επιμελητής Ανδρέας Παππάς δημοσίευσε ένα άρθρο για τα ογδόντα χρόνια από την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου. Μιλώντας για τη γέννηση της έκφρασης «πέμπτη φάλαγγα» (τα έχουμε πει κι εδώ σε παλιότερο άρθρο), ο Παππάς γράφει για τους τέσσερις στρατηγούς που κινούνταν κατά της Μαδρίτης, και σημειώνει «εξ ου και το γνωστό αντιφασιστικό τραγούδι Quatre géneraux felons … nous les pendérons» (το άρθρο δεν υπάρχει ονλάιν γι’ αυτό και δεν βάζω λίκνο).

Απορώ για ποιο λόγο ο Παππάς αναφέρει τη γαλλική βερσιόν του πασίγνωστου αντιφασιστικού τραγουδιού, και όχι την αρχική ισπανική του μορφή, που είναι άλλωστε πολύ γνωστή τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς. Βέβαια, καθώς ο ισπανικός αγώνας είχε από την αρχή έντονο διεθνή χαρακτήρα, το τραγούδι για τους τέσσερις προδότες στρατηγούς μεταφράστηκε πολύ γρήγορα σε πολλές γλώσσες -αλλά δεν παύει να αναφέρεται πάντοτε με τον ισπανικό τίτλο Los cuatro generales.

Να ακούσουμε ακριβώς μια από αυτές τις εκτελέσεις, με ανάμικτους στίχους ισπανικούς και γερμανικούς, από τον Ερνστ Μπους, τον Γερμανό κομμουνιστή καλλιτέχνη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τίτλοι, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 145 Σχόλια »

Δίσεκτα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2016

Δίσεκτα τα μεζεδάκια επειδή είναι τα πιο κοντινά στην εμβόλιμη μέρα, την 29η Φεβρουαρίου, τη μέρα που κάνει το 2016 να ξεχωρίζει από το 2015 και το 2017. Αλλά δίσεκτα και με την άλλη σημασία της λέξης, καθώς οι μέρες είναι ζοφερές, φορτωμένες με απειλές.

Εμείς όμως σήμερα θα τηρήσουμε το πρωτόκολλο και, όπως η μέρα επιτάσσει, θα αρχίσουμε να σερβίρουμε μεζεδάκια από την πιατέλα.

* Σε άρθρο για τους πρόσφυγες στο Καστελόριζο πρόσεξα δύο λάθη, ένα συνηθισμένο που εντοπίζεται εύκολα κι ένα δυσδιάκριτο.

Το εύκολο είναι ο τύπος «ζάμπλουτος», λαϊκός τύπος που δεν έχει βάση, αφού η αρχαία αυτή λέξη παράγεται από το  ζα (αιολικός τύπος της πρόθεσης «διά») και τη λέξη «πλούτος». Είναι ευεξήγητη η έλξη από το «πάμπλουτος», βέβαια.

Το δυσδιάκριτο είναι η αρχαία ονομασία της τουρκικής πόλης Kas, που είναι απέναντι στο Καστελόριζο. Δεν λεγόταν «Αντίφυλλος», όπως λέει το άρθρο, αλλά «Αντίφελλος».

* Πέρα από αυτό, στο άρθρο υπάρχει πλουραλισμός στην ορθογραφία του ίδιου του Καστελόριζου, αλλού με ένα λ και αλλού με δύο. Εδώ και δεκαετίες, η επίσημη ορθογραφία της λέξης είναι με ένα λ, Καστελόριζο, όπως και το Καστέλι Κισσάμου.

* Γράμμα αναγνώστη από την Κορώνη στην Καθημερινή:

Κύριε διευθυντά
Πολλά έντυπα αναφέρονται στον δελφικό χρησμό «ήξεις, αφίξεις» και τα περισσότερα γράφουν το «αφίξεις» με ήτα. Το «ήξεις» είναι μέλλοντας του «έρχομαι», το «αφίξεις» είναι του «αφικνούμαι» και γράφεται με γιώτα. Στο λάθος περιέπεσε και το σοβαρότερο και εγκυρότερο λεξικό μας.

Λέγοντας «σοβαρότερο και εγκυρότερο λεξικό» εννοεί το λεξικό Μπαμπινιώτη, όμως δεν έχει δίκιο -και δεν εννοώ ως προς την αξιολόγηση των λεξικών. Εννοώ  ότι το «αφίξεις» δεν «είναι του ‘αφικνούμαι'», διότι αν ήταν του αφικνούμαι θα έκανε «αφίξη» (με υπογεγραμμένη στο η).

Αλλά στη φράση αυτή έχουμε αφιερώσει άρθρο, έστω και πριν από έξι χρόνια. Οπότε, σας παραπέμπω εκεί.

camer2* Είναι λίγο παλιότερο, αλλά έχει γούστο -γνωστός σχολιαστής του Τουίτερ μεταμορφώνει τον Κάμερον σε Καμερούν!

* Έχω μια ιδιοτροπία, με ενοχλεί η δημοσιογραφική «γλώσσα των τίτλων» που οδηγεί σε φράσεις αμφίσημες του τύπου «μωρό δάγκωσε λυκόσκυλο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in πρόσφυγες, Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , | 178 Σχόλια »

Ο σύντροφος Μπάρλεϊ και οι άσπονδοι φίλοι του

Posted by sarant στο 5 Νοεμβρίου, 2015

Προχτές έδωσα μια ομιλία περί μετάφρασης σε ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα μεταφραστών και διερμηνέων. Έθιξα αρκετά θέματα, που πολλά από αυτά τα είχα ήδη αναφέρει και σε προηγούμενα άρθρα και τοποθετήσεις μου -όσοι μιλάμε συνεχώς για παρεμφερή θέματα είναι αναμενόμενο, αναπόφευκτο ίσως, να ανακυκλωνόμαστε. Η ομιλία ήταν μεγάλη, κράτησε πάνω από ώρα (αν προτιμάτε: πάνω από 8000 λέξεις). Διάλεξα λοιπόν ένα κομμάτι της μόνο να το βάλω εδώ, που αναφέρεται σε δύο θέματα ή ίσως τρία. Πολλά από αυτά που λέω θα είναι γνώριμα στους φίλους του ιστολογίου -μεταξύ άλλων τα είχα αναφέρει σε μια παλιότερη ομιλία μου, που την έχω παρουσιάσει εδώ, αλλά που ήταν γραμμένη στα αγγλικά, ευκαιρία τώρα να τα έχουμε και στα ελληνικά.

Προηγουμένως είχα αναφερθεί σε δάνειες λέξεις που αλλάζουν αρκετά στη μορφή κατά το ταξίδι τους, και παίρνω αφορμή από αυτό για να περάσω στο επόμενο θέμα:

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν κάποιες αγγλικές λέξεις ελληνικής καταγωγής, που δεν έχουν αλλάξει πολύ σε εμφάνιση σε σύγκριση με την αρχική ελληνική λέξη, αλλά η σημασία τους έχει γίνει σχεδόν η αντίθετη της αρχικής. Για παράδειγμα, η αγγλική λέξη sycophant. Ξέρετε τι σημαίνει; Στα αγγλικά, sycophant είναι ο κόλακας. Ωστόσο, η ελληνική λέξη, τόσο στα αρχαία ελληνικά, όσο και στα νέα, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, σημαίνει τον ψευδολόγο και τον καταδότη (στα αρχαία). (Παρεμπιπτόντως, να πούμε ότι η παραδοσιακή ετυμολόγηση που ήθελε τον συκοφάντη να σημαίνει εκείνον που κατάγγελλε όσους έκαναν παράνομη εξαγωγή σύκων από την Αττική, δεν μπορεί να τεκμηριωθεί -περισσότερα σε ένα παλιό άρθρο). Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, sycophanta, με την ίδια σημασία όπως και στα ελληνικά. Η σημασιολογική διολίσθηση από τον ‘ψευδολόγο’ στον ‘κόλακα’ συνέβη στα αγγλικά, γύρω στον 16ο αιώνα, και δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε πώς έγινε. Οι ισχυροί της εποχής περιστοιχίζονταν από γλοιώδεις κόλακες, οι οποίοι επίσης είχαν το καθήκον να διασπείρουν συκοφαντικές φήμες για τους αντιπάλους των αφεντικών τους –κι έτσι η λέξη απέκτησε νέα σημασία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Νομανσλάνδη, Τίτλοι, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , | 113 Σχόλια »

Ο φύλακας στη σίκαλη κι ο πιάστης

Posted by sarant στο 30 Απριλίου, 2015

Το σημερινό άρθρο το γράφω επειδή δυο φίλοι μου ζήτησαν τη γνώμη μου για τον καινούργιο τίτλο του κλασικού «Ο φύλακας στη σίκαλη» του Σάλιντζερ, παρόλο που το βιβλίο δεν βρίσκεται στην επικαιρότητα -αν δεν κάνω λάθος η νέα έκδοση, με την ξαναδουλεμένη μετάφραση και τον αλλαγμένο τίτλο, κυκλοφόρησε, από τις εκδόσεις Γράμματα, πέρυσι τέτοιες μέρες. Δεν ξέρω αν και για ποιο λόγο ξαναέγινε επίκαιρο τώρα, ή αν απλώς και οι δυο φίλοι μου έχουν ανεπίκαιρα ενδιαφέροντα.

Και τότε ήθελα να γράψω, ιδίως μάλιστα όταν το συζητήσαμε στη Λεξιλογία (μια συζήτηση από την οποία θα αντλήσω υλικό), ήθελα όμως να βρω την καινούργια μετάφραση, να ξεθάψω την παλιά, να τις αντιπαραβάλω και να δω τι είδους είναι οι άλλες αλλαγές που έκανε στο μεταφρασμένο κείμενο η Τζένη Μαστοράκη -κι έτσι το ανάβαλα. Χαμένα όνειρα! Τέτοιες δουλειές μερακλήδικες και χρονοβόρες γινόντανε παλιά, τότε που ήταν ο ουρανός χαμηλά.

Οπότε τώρα, που με βάλανε στα αίματα οι δυο φίλοι, γράφω εντελώς απαράσκευος -κι έτσι θα περιοριστώ απλώς στο να σχολιάσω την αλλαγή του τίτλου.

Αλλά επειδή δεν είναι όλοι μυημένοι στο θέμα, καλύτερα να ξεκινήσω εξηγώντας περί τίνος πρόκειται.

Το γνωστότερο έργο του διάσημου και ιδιόρρυθμου Αμερικανού συγγραφέα Τζ.Ντ.Σάλιντζερ (J.D.Salinger, 1919-2010) είναι το μυθιστόρημα The Catcher in the Rye, που κυκλοφόρησε το 1951 και μεταφράστηκε ευρύτατα. Στην Ελλάδα, το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε το 1977 από τις εκδόσεις Επίκουρος με τίτλο «Ο φύλακας στη σίκαλη», σε μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη, μιας από τις κορυφαίες Ελληνίδες μεταφράστριες. Όπως σωστά ειπώθηκε στη συζήτηση στη Λεξιλογία, είναι από τα βιβλία που «μεγάλωσαν γενιές», πολύ περισσότερο που το θέμα του βιβλίου είναι η εφηβεια με όλες τις συγκρούσεις και τα προβλήματά της -κι αν το βιβλίο το διαβάσεις στην εφηβεία ή τη μετεφηβεία σου, σε αγγίζει κατάβαθα -και σου μένει και ο τίτλος.

Ο τίτλος δεν φαίνεται να έχει σχέση με την υπόθεση, αλλά τον εξηγεί ο συγγραφέας σε ένα σημείο προς το τέλος του βιβλίου.  Ο ήρωας και αφηγητής, ο Χόλντεν Κόλφιλντ, γυρίζει στο σπίτι έχοντας κάνει κάποια αταξία, και συζητάει με την αδερφή του, την πανέξυπνη 14χρονη Φοίβη, μερικά χρόνια μικρότερή του. Το παραθέτω πρώτα στο πρωτότυπο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Μεταφραστικά, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , | 184 Σχόλια »

Ο Βασιλιάς του τρακ και οι τίτλοι από την τελευταία φράση

Posted by sarant στο 19 Ιουνίου, 2014

basiliastrakΤην περασμένη Παρασκευή ήμουν στις Βρυξέλλες όπου συμμετείχα στην παρουσίαση του μυθιστορήματος Ο βασιλιάς του τρακ της Μαρίας Πετρίτση στην γκαλερί Theorema. Πολύ το χάρηκα, είδα παλιούς καλούς φίλους και γνώρισα καινούργιους, που μερικούς τους ήξερα ως περσόνες και ως αβατάρες από τη μπλογκόσφαιρα. Την εισήγησή μου μπορείτε να τη διαβάσετε στο ιστολόγιο της Μαρίας Πετρίτση, όπου θα βρείτε και φωτογραφίες από την εκδήλωση.

Ο τίτλος του βιβλίου, ο Βασιλιάς του τρακ, αναφέρεται σε έναν από τους ήρωες, που ακούει στο παράξενο υποκοριστικό Νύσης (από το Διονύσης) και πρωταγωνιστεί και στα δύο προηγούμενα βιβλία της τριλογίας η οποία κλείνει με τον Βασιλιά του τρακ. Ο Νύσης είναι το μοναδικό πρόσωπο που παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο και στα τρία βιβλία της τριλογίας, που συνδέονται μεταξύ τους αρκετά χαλαρά, όπως στις περισσότερες τριλογίες.

Στον επίλογο του βιβλίου, η συγγραφέας φέρνει τους πρωταγωνιστές στη σκηνή και δίνει στον καθένα από ένα κεφάλαιο για να κάνει τον απολογισμό, κατά κάποιο τρόπο, των όσων έχουν συμβεί. Ο μονόλογος του Νύση καταλήγει στην εξής παράγραφο:

Είμαι ένας σφιχτοδεμένος κόμπος που δεν πρόκειται να λυθεί ποτέ. Είμαι ένας σόουμαν που φοβάται να εμφανιστεί μπροστά στο κοινό του γιατί είναι σίγουρος πως δε θα καταφέρει να πει σωστά τα λόγια του και θα ξεχάσει τη σπουδαιότερη ατάκα του την πιο ακατάλληλη στιγμή. Είμαι εκείνος που φοβάται πως κανείς δε θα τον πιστέψει. Είμαι ο πανικός που τον λένε Νύση. Είμαι ο βασιλιάς του τρακ.

Θα προσέξατε ίσως ότι η τελευταία φράση του βιβλίου (Είμαι ο βασιλιάς του τρακ) περιέχει και τον τίτλο του (Ο βασιλιάς του τρακ), ή αλλιώς ότι ο τίτλος του βιβλίου είναι παρμένος από την τελευταία φράση του.

Όταν το παρατήρησα αυτό, αρχικά σκέφτηκα ότι θα είναι αρκετά συνηθισμένη περίπτωση, αλλά μετά, όταν προσπάθησα να βρω άλλα παραδείγματα βιβλίων ή έργων που ο τίτλος τους να περιέχεται στην τελευταία φράση τους, είδα ότι δεν είναι τόσο πολλά όσα νόμιζα. Συζήτησα το θέμα με το μυστικοσυμβούλιο του ιστολογίου και βρήκαμε δύο μόνο παραδείγματα, ένα ελληνικό κι ένα ξένο.

Ύστερα, θέσαμε το ερώτημα στην Quora, ένα σάιτ ερωτήσεων και απαντήσεων, και πήραμε κάμποσες ακόμα απαντήσεις, φυσικά για έργα γραμμένα στην αγγλική.

Είναι ένα θέμα όπου το γκούγκλισμα δεν βοηθάει ή βοηθάει μόνο επικουρικά, και γι’ αυτό με συναρπάζει. Δεν μπορείς να γκουγκλίσεις το ερώτημα «Ποια βιβλία έχουν τίτλο που να περιέχεται στην τελευταία φράση τους (ή να συμπίπτει με αυτήν)». Πρέπει ή να θυμάσαι ή να μαντέψεις και να ελέγξεις ή να πάρεις ένα προς ένα τα βιβλία στα ράφια σου ή στα ηλεράφια σου. Και δεν βρήκα να υπάρχει πουθενά στο Διαδίκτυο κάποιος κατάλογος με τέτοια βιβλία/έργα, οπότε σκέφτηκα να θέσω το θέμα στη συλλογική σοφία των φίλων του ιστολογίου ώστε να φτιαχτεί τέτοιος κατάλογος.

Θα μπορούσαμε να το πούμε Last Phrase Project, αλλά βλέπω ότι ο τίτλος αυτός έχει χρησιμοποιηθεί ήδη, σε ένα πρότζεκτ όπου καλλιτέχνες εμπνεύστηκαν από την τελευταία φράση 15 βιβλίων (αλλά δυστυχώς δεν τις παραθέτει ώστε να δούμε αν κάποια συμπίπτει με τον τίτλο του βιβλίου). Τέλος πάντων, ας το πούμε Τελευταία Φράση στα ελληνικά, διότι θέλω κυρίως ελληνικά βιβλία να βρούμε, ξένα έχουμε αρκετά. (Πιο κάτω, λέω «η ταύτιση της τελευταίας φράσης» ή και σκέτο «η ταύτιση»).

Για να βάλω και κάποιους κανόνες, ζητάμε μυθιστορήματα ή διηγήματα ή και θεατρικά έργα που η τελευταία τους φράση να περιέχει τον τίτλο τους. Το βιβλίο της Πετρίτση ικανοποιεί τις προδιαγραφές, αφού η τελευταία φράση («Είμαι ο βασιλιάς του τρακ») περιέχει και τον τίτλο (Ο βασιλιάς του τρακ). Με τα διηγήματα, μπορεί ο τίτλος του διηγήματος να μην είναι και τίτλος του βιβλίου, θα το δεχτούμε όμως. Ποιήματα νομίζω ότι θα είναι αρκετά, αλλά αν βρείτε θα τα δεχτούμε κι αυτά.

Το μόνο ελληνικό έργο που έχω βρει να ικανοποιεί τις προδιαγραφές είναι το διήγημα «Αρνούμαι» του Αντώνη Σαμαράκη, το οποίο τελειώνει, ακριβώς, με τη λέξη ΑΡΝΟΥΜΑΙ (έτσι, με κεφαλαία):

Καθώς μάλιστα και η συλλογή διηγημάτων στην οποία περιλαμβάνεται το «Αρνούμαι» έχει τον ίδιο τίτλο, και το συγκεκριμένο διήγημα είναι το τελευταίο της συλλογής, η ταύτιση της τελευταίας φράσης με τον τίτλο ισχύει και για ολόκληρο το βιβλίο.

Από τα ξένα βιβλία που ικανοποιούν το κριτήριο της Τελευταίας Φράσης, αναφέρουμε τα εξής:

* Τα 100 χρόνια μοναξιά του Γκάμπριελ Γκαρσία Μάρκες. Η τελευταία φράση του θαυμάσιου μυθιστορήματος τελειώνει ως εξής: porque las estirpes condenadas a cien años de soledad no tienen una segunda oportunidad sobre la tierra. Ο τίτλος στα ισπανικά είναι, βέβαια, Cien años de soledad.
Στα ελληνικά διατηρείται η ταύτιση: γιατί οι γενιές οι καταδικασμένες σε εκατό χρόνια μοναξιά δεν είχαν δεύτερη ευκαιρία πάνω στη γη.

(Αυτή είναι η μετάφραση της Κλαίτης Σωτηριάδου-Μπαράχας για τις εκδόσεις Λιβάνη. Οι παλιότεροι θα θυμούνται ότι είχε κυκλοφορήσει και άλλη μια μετάφραση, με τον τίτλο Εκατό χρόνια μοναξιάΣ, που και αυτή διατηρούσε την ταύτιση της τελευταίας φράσης: γιατί ράτσες καταδικασμένες σε εκατό χρόνια μοναξιάς….).

* Το θεατρικό έργο του Όσκαρ Ουάιλντ The Importance of Being Earnest, που βέβαια κάνει ένα θαυμάσιο λογοπαίγνιο στον τίτλο ανάμεσα στο όνομα Έρνεστ και στη λέξη earnest, τελειώνει με τη φράση: On the contrary, Aunt Augusta, I’ve now realised for the first time in my life the vital Importance of Being Earnest, άρα ικανοποιει τις προδιαγραφές μας.

Στα ελληνικά έχει μεταφραστεί πολλές φορές και με διάφορους τίτλους (ακόμα και Ο σοβαρός κύριος Ερνέστος), αλλά δυστυχώς δεν έχω καμιά έκδοση στα ράφια μου, οπότε δεν μπορώ να πω αν διατηρείται η ταύτιση της τελευταίας φράσης.

* Το μυθιστόρημα «Τα κύματα» (The waves) της Βιρτζίνιας Γουλφ τελειώνει με τη φράση: The waves broke on the shore. Η ταύτιση βέβαια δεν είναι εντυπωσιακή επειδή ο τίτλος είναι σύντομος, αλλά ικανοποιεί τις προδιαγραφές μας. Δεν έχω την ελληνική μετάφραση αλλά υποθέτω πως η ταύτιση θα διατηρείται.

* Το μυθιστόρημα Ο τελευταίος των Μοϊκανών (The Last of the Mohicans) του Τζέιμς Φένιμορ Κούπερ τελειώνει με τη φράση: «In the morning I saw the sons of Unamis happy and strong; and yet, before the night has come, have I lived to see the last warrior of the wise race of the Mohicans.»  Εδώ ο τίτλος δεν διατηρείται ολόκληρος, αλλά αφού περιέχεται στην τελευταία φράση, το δέχομαι. Αγνοώ τι συμβαίνει στην ελληνική μετάφραση.

* Το μυθιστόρημα φαντασίας I am legend του Ρίτσαρντ Μάθεσον (ή όπως αλλιώς προφέρεται) τελειώνει με τη φράση I am legend. Δεν φανταζόμουν ότι έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά τελικά το βρίσκω (Ζωντανός θρύλος, εκδόσεις Οξύ, 2003) και μάλιστα μεταφρασμένο από γνωστόν*  μου. Ο τίτλος του βιβλίου, αναπόφευκτα, είναι ο τίτλος της ταινίας που προηγήθηκε (2001). Αναρωτιέμαι αν διατηρείται η ταύτιση τελευταίας φράσης και τίτλου, αν βλέπει ο συνονόματος ας μας πει.

* Και κλείνω με μια οριακή περίπτωση. Ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα του Σέξπιρ (Romeo and Juliet) τελειώνει ως εξής: For never was a story of more woe / Than this of Juliet and her Romeo. Δεν υπάρχει απόλυτη ταύτιση, αλλά επειδή πρόκειται για τον Σέξπιρ μπορεί και να του κάνουμε το χατίρι να το δεχτούμε.

Αυτά κατάφερα να βρω εγώ. Περιμένω από εσάς να εμπλουτίσετε τη λίστα, κυρίως των ελληνικών έργων, να μη μένει μόνος του ο Βασιλιάς του τρακ!

Posted in Βιβλία, Λογοτεχνία, Παρουσίαση βιβλίου, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , | 139 Σχόλια »

Η καραβίδα του Καμύ και άλλα μουντιαλικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Ιουνίου, 2014

Η μερίδα σήμερα θα είναι λειψή και ελπίζω να μην παρουσιαστεί ο αστυνόμος και την τυλίξει για να πάει στο τμήμα να τη ζυγίσει. Και είναι λειψή όχι από καμιά διάθεση λούφας ή αισχροκέρδειας, αλλά επειδή τα μεζεδάκια γράφτηκαν μια μέρα νωρίτερα, και μάλλον βιαστικά, ενώ επίσης το σχετικό υλικό άρχισα να το μαζεύω μια μέρα αργότερα, αφού τα μεζεδάκια της προηγούμενης εβδομάδας είχαν δημοσιευτεί, κατ’ εξαίρεση, την Κυριακή. Θα μπορούσα να τα πω και «τσουρούτικα» μεζεδάκια, ή ίσως «ξίκικα», αλλά αφού αυτές τις μέρες άρχισε το Μουντιάλ λογικό είναι να τα πω μουντιαλικά, πολύ περισσότερο που ο μεγαλύτερος μεζές της πιατέλας, μια καραβίδα θηριωδών διαστάσεων, έχει σχέση με το ποδόσφαιρο. Όσο για την «ελλιπή μερίδα», πατσίζουμε κάποιαν άλλη φορά. (Επίσης, επειδή όλη τη μέρα θα είμαι έξω, μάλλον δεν θα μπορέσω να σχολιάσω/επιμεληθώ παρά μόνο αργά, μετά το ματς με την Κολομβία).

Κάμποσα από τα (λιγοστά, είπαμε) μεζεδάκια μας είναι όντως μουντιαλικά, όχι όμως όλα. Το πρώτο μεζεδάκι της πιατέλας, ας πούμε, προέρχεται από τον ανασχηματισμό -θα μου πείτε, όλος ο ανασχηματισμός ήταν ένα κακόγουστο αστείο, με όλες αυτές τις τηλεοπτικές περσόνες που τοποθετήθηκαν στους υπουργικούς θώκους, και θα συμφωνήσω, πάντως στον νέο υπουργό Προστασίας του Πολίτη, τον κ. Βασίλη Κικίλια ανήκει η τιμή για το πρώτο μαργαριτάρι του νέου κυβερνητικού σχήματος, αφού σε συνέντευξη που έδωσε στον Γ. Παπαδάκη κατασκεύασε μια νέα λέξη, στην προσπάθειά του ασφαλώς να πλουτίσει την ελληνική γλώσσα για να πιάσουμε τα 5 εκατομμύρια λέξεις που διαφημίζουν οι ελληνοκεντρικοί στα Λερναία.

* Λοιπόν, στο βιντεάκι εδώ ο κ. Κικίλιας, στο τέλος (στο 3.17 του στιγμιότυπου) εκφράζει την ευχή να ζουν οι αστυνομικοί και όλοι οι Έλληνες «σε μια χώρα ασφαλή, ευημερή, και να δουλεύουν όλοι με την καλύτερη ψυχολογία». Λέξη «ευημερή» δεν υπάρχει, ούτε «ευημερής» άλλωστε (οι αρχαίοι είχαν «ευήμερος»), όσο για την ευφράδεια του νέου υπουργού… αφήστε καλύτερα.

(Στο ίδιο βίντεο, γύρω στο 2.28,  ο νέος υπουργός ακούγεται να προφέρει μια ηχηρή μπαρούφα, που σχολιάστηκε πολύ, ότι «οι Έλληνες αστυνομικοί είναι γιοι μας και οι Ελληνίδες αστυνομικ* είναι κόρες μας» Καταρχάς θα ήθελα να διαχωρίσω τη θέση μου από την ακατάσχετη διάθεση τεκνοθεσίας του κ. υπουργού, ενώ να επισημάνω ότι έγραψα «αστυνομικ*» επειδή άλλοι ακούν «αστυνομικοί», άλλοι «αστυνομικές» και άλλοι «αστυνομικίνες»).

* Ένας φίλος μού έγραψε τις προάλλες για ένα μαργαριτάρι που άκουσε σε μια μετάδοση αγώνων Φόρμουλα-Ι. Ο εκφωνητής είπε: «… κι έχουν διαλύσει στα εξ ων συνετέθη τα δυο αυτοκίνητα.» Τι ανάγκη την είχε, την ελληνικούρα, με ρωτάει. Έλα ντε!

* Ένα ενδιαφέρον άρθρο στην Καθημερινή, για ένα θέμα που μας έχει απασχολήσει κι εδώ, τους μεταφρασμένους τίτλους κινηματογραφικών ταινιών. Το άρθρο το χαρακτηρίζω ενδιαφέρον επειδή έχει αρκετά στοιχεία, ιδίως τις απόψεις των ανθρώπων της δουλειάς, αλλά δεν συμμερίζομαι καθόλου την περιπαιχτική ή υποτιμητική διάθεση του συντάκτη, που αντικατοπτρίζεται και στον τετριμμένο τίτλο που διάλεξε.

Το πιο αστείο είναι ότι τουλάχιστον σε μια περίπτωση ο αρθρογράφος πιάνεται αδιάβαστος. Χαρακτηρίζει αξιοπερίεργη την απόδοση του τίτλου «The Edukators» σε «Οι μέρες της αφθονίας σας είναι μετρημένες», που θεωρεί ότι οφείλεται σε επαναστατική διάθεση. Ο σαρκασμός όμως γυρνάει μπούμεραγκ όταν δεν ξέρεις για ποιο πράγμα μιλάς. Η συγκεκριμένη ταινία είναι γερμανική-αυστριακή παραγωγή, και ο πρωτότυπος τίτλος της είναι Die fetten Jahre sind vorbei -δηλαδή ο ελληνικός τίτλος είναι αρκετά πιστή απόδοση του πρωτότυπου γερμανικού, ενώ ο αγγλικός (με τη λογική του συντάκτη, βέβαια) είναι «αξιοπερίεργος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , | 142 Σχόλια »