Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Τοπωνύμια’ Category

Ο κ. Μπαμπινιώτης, η διάσκεψη του 1977 και η μακεδονική γλώσσα

Posted by sarant στο 8 Ιουνίου, 2018

Τις τελευταίες μέρες, καθώς συνεχίζονται οι συνομιλίες με την πΓΔΜ για το ζήτημα του ονόματός της («το ονοματολογικό» όπως κακώς έχει επικρατήσει να το λένε οι δημοσιογράφοι) και καθώς άλλοτε φαίνεται να πλησιάζουμε σε λύση και άλλοτε η λύση να απομακρύνεται, διάφορα ζητήματα έρχονται ή ξανάρχονται στην επιφάνεια.

Καθώς προτείνονται διαφορες συνθετες ονομασίες, που περιεχουν και τον όρο Μακεδονία, και φαίνεται εφικτή η επίτευξη συμφωνίας, ανακύπτει και το ερώτημα του πώς θα ονομαστεί η γλώσσα της γειτονικής χώρας ή μάλλον η γλώσσα της πλειονότητας των κατοίκων της.

Κι έτσι, ένα θέμα που ήρθε ή επανήλθε στην επιφάνεια είναι και το αν η Ελλάδα έχει ήδη αποδεχτεί ή αναγνωρίσει τον όρο «μακεδονική γλώσσα». Αυτή η θέση είχε διατυπωθεί πριν απο μερικούς μήνες, στα τέλη Ιανουαρίου, απο τον ΥΠΕΞ Νικο Κοτζιά σε τηλεοπτική εκπομπή, με συγκεκριμένη αναφορά σε μια διάσκεψη του ΟΗΕ που έγινε στην Αθήνα το 1977. Τότε είχε γραφτεί κι ένα σχετικό άρθρο στην Εφημερίδα των Συντακτών. Καθώς τον Ιανουάριο δεν ήταν το όνομα της γλώσσας στο προσκήνιο των συζητήσεων, αφού δεν υπήρχε προσέγγιση ούτε για το όνομα της χώρας, το θεμα δεν προσέχτηκε πολύ.

Περασαν οι μηνες, και τώρα το όνομα της γλώσσας ήρθε στο προσκήνιο. Την περασμένη Παρασκευή λοιπόν, ο καθηγητής Γ. Μπαμπινιώτης, σε άρθρο του στο Protagon, υποστήριξε ότι η Ελλάδα ουδέποτε εχει αναγνωρίσει τον όρο «μακεδονική γλώσσα» και έκανε εκτενείς αναφορές στη διασκεψη του 1977. Την Κυριακή ο Ν. Κοτζιάς έδωσε νέα συνέντευξη στην ΕΡΤ, στην οποία απάντησε στον Γ. Μπαμπινιώτη, ο οποίος ανταπάντησε με δηλωση, μάλλον προφορική, που δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο tanea.gr.

Με το θέμα ασχολήθηκε, κακώς κατά τη γνώμη μου (θα εξηγήσω στη συνέχεια) ο ιστότοπος ellinikahoaxes, ο οποίος αρχικά υιοθέτησε απολυτα τη θέση του Γ. Μπαμπινιώτη, στη συνέχεια όμως, ύστερα απο καίρια παρέμβαση του φίλου Παναγιώτη Αλεβαντή προσέθεσε ενα υστερόγραφο που ουσιαστικά ακυρώνει, ή έστω μετριάζει καθοριστικά την αρχική του ετυμηγορία. (Προσθήκη: Τελικά, τα ellinikahoaxes απέσυραν το άρθρο τους, αναγνωρίζοντας ότι προσέγγισαν βεβιασμενα ένα πολύπλοκο θέμα και, πράγμα σπάνιο οσο και αξιέπαινο, ζήτησαν συγγνωμη).

Το θεμα το θίξαμε σε σχόλια άσχετου άρθρου, έκρινα όμως ότι είναι καλύτερο να γράψω κάτι αυτοτελές για να μπορούμε να το συζητήσουμε με άνεση έχοντας συγκεντρωμένα όλα τα δεδομένα.

Καταρχάς, παραθετω εδώ εκτενη αποσπασματα από το άρθρο του Γ. Μπαμπινιώτη:

Μια γρήγορη έστω αναδρομή στα σχετικά Πρακτικά τής Διάσκεψης δείχνει χωρίς καμιά αμφιβολία ότι στη Συνάντηση αυτή συζητήθηκε (ως συνέχεια άλλων προηγηθεισών Διασκέψεων) ως μόνο θέμα και για πολλές χώρες και γλώσσες (Κινεζική, Αραβική, Εβραϊκή, Ινδική, Ασιατικές γλώσσες κ.ά.) πώς θα μεταγραμματίζονται τα τοπωνύμιά τους με λατινικούς χαρακτήρες («romanization») βάσει ενός συστήματος μεταγραμματισμού (transliteration) των γραμμάτων τού αλφαβήτου τους που θα διευκολύνει να διαβάζονται ευρύτερα.

Η ελληνική αντιπροσωπία, απαρτιζόμενη από γλωσσολόγους, ιστορικούς, μέλη τής γεωγραφικής υπηρεσίας στρατού κ.ά., παρέστη ειδικά για το σύστημα μεταγραμματισμού τού ελληνικού αλφαβήτου, επιφυλασσόμενη να προτείνει δικό της σύστημα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αλφάβητο, Γεωγραφία, Επικαιρότητα, Μακεδονικό, Ονόματα, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , , | 247 Σχόλια »

Δασκαλιό χωρίς δασκάλους

Posted by sarant στο 2 Φεβρουαρίου, 2018

Όταν ήμουν μικρός, πέρασα μερικά καλοκαίρια με τον παππού και τη γιαγιά στο Τολό, το παραθαλάσσιο χωριό κοντά στο Ναύπλιο. Παλιότερα πήγαιναν στο Ξυλόκαστρο, αλλά ο παππούς, που είχε τη μέση του, διάλεξε το Τολό επειδή είχε πιο ζεστή θάλασσα, καθώς βρίσκεται σ’ έναν μάλλον κλειστό κόλπο.

Απέναντί μας είχαμε ένα πολύ μικρό νησάκι, όπου πήγαινες και κολυμπώντας -εκεί κόβαμε φραγκόσυκα. Πιο δίπλα, ήταν ένα σαφώς μεγαλύτερο νησί, η Ρόμβη, ακατοίκητο κι αυτό -κάποιοι έβοσκαν κατσίκια. Πισω από τη Ρόμβη, και αθέατο από το Τολό, ήταν ένα μικρότερο νησάκι, το Δασκαλιό, όπου πήγαιναν για ψάρεμα οι ντόπιοι. Καναδυό φορές μάς είχε πάρει κι εμάς ο κυρ Χρήστος με τη βάρκα.

Το Δασκαλιό του Τολού δεν είναι ούτε το μόνο ούτε καν το γνωστότερο μ’ αυτό το όνομα. Οι παπαδιαμαντιστές θα ξέρουν το Δασκαλιό (Δασκαλειό το έγραφε συνήθως ο Παπαδιαμάντης), το «μικρόν φαιοπρασινίζον νησίδιον», έτσι το χαρακτηρίζει στον «Βαρδιάνο στα σπόρκα», που μαζί με άλλα κλείνουν το λιμάνι της Σκιάθου. Δασκαλιό υπάρχει και στην Κερατέα, νησάκι που έδωσε το όνομά του στο λιμάνι και στον παραθαλάσσιο οικισμό, υπάρχει έξω από τον Πόρο, στις Αλκυονίδες νήσους στον Κορινθιακό και σε πολλά άλλα μέρη. Στη Βικιπαίδεια αναφέρονται δεκατέσσερα νησιά ή ακτογραφικά χαρακτηριστικά με αυτό το όνομα, ενώ θα λείπουν κάμποσα ακόμα -το βέβαιο είναι πως λείπει ακόμα ένα Δασκαλιό, αυτό για το οποίο θα σας μιλήσω τώρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαιολογία, Γεωγραφία, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Τοπωνύμια, νησιά | Με ετικέτα: , , , , , , | 177 Σχόλια »

Αβλέμονας, ο πλουραλιστικός

Posted by sarant στο 25 Αύγουστος, 2017

Στο προχτεσινό μας άρθρο για τον άμπακο, τον αγλέουρα, τον περίδρομο και τις άλλες εκφράσεις της πολυφαγίας, αναφέραμε και την έκφραση «έφαγε τον αβλέμονα», σαν συνώνυμο της έκφρασης «έφαγε τον αγλέουρα». Τι είναι ο αβλέμονας, θα ρωτήσετε. Λίγη υπομονή και θα το πούμε κι αυτό.

Χτες πήρα ένα ηλεμήνυμα (μέιλ ελληνιστί) από τον Νίκο Πετρόπουλο, ταχτικό αναγνώστη του ιστολογίου, που όμως δεν έχει ποτέ σχολιάσει (πρέπει να είστε αρκετοί σε αυτή την κατηγορία και πολύ θα ήθελα να ακούω και τις δικές σας απόψεις), ένα ηλεμήνυμα ακριβώς για τη λέξη «αβλέμονας».

Ή μάλλον όχι ακριβώς για τη λέξη, αλλά για το τοπωνύμιο. Διότι, αν δεν το ξέρατε, ο Αβλέμονας, με κεφαλαίο πλέον, είναι ψαροχώρι και παραλία στα Κύθηρα, στην ανατολική μεριά του νησιού, ακριβώς κάτω από το «χεράκι» που φαίνεται να σχηματίζεται αν δούμε το νησί στον χάρτη. Δεν είναι αυτός ο μοναδικός Αβλέμονας, υπαρχει και στη Μύκονο Σίφνο, αλλά θαρρώ πως είναι ο πιο γνωστός.

Στον Αβλέμονα των Κυθήρων είχα περάσει ευτυχισμένες φοιτητικές διακοπές το 1981 (αν θυμάμαι καλά). Είχαμε ταλαιπωρηθεί αρκετά για να φτάσουμε από το λιμάνι (Αγία Πελαγία μάλλον κι όχι Καψάλι), μια μεγάλη παρέα, με λεωφορείο, ποδαρόδρομο και καρότσα αγροτικού, και φυσικά κοιμόμασταν έξω με τους υπνόσακους, αλλά πέρασα πολύ ωραία και έχω πολύ αγαπημένες, αν και συγκεχυμένες πλέον, αναμνήσεις από το μέρος. Υποθετω τώρα θα έχει πια αναπτυχθεί, θα έχει γίνει αγνώριστο, με την καλή ή με την κακή έννοια δεν ξέρω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια, νησιά | Με ετικέτα: , , , | 137 Σχόλια »

Στην Κολμάρ

Posted by sarant στο 26 Ιουλίου, 2017

Όταν είχα πάει στο Κολμάρ

Συζητούσα προχτές με μια συνάδελφο, και μου έλεγε πως το σαββατοκύριακο είχε πάει εκδρομή «στην Κολμάρ». Της απάντησα πως είχα πάει κι εγώ πέρυσι, και πως μου άρεσε πολύ το κέντρο της πόλης με τα χαρακτηριστικά αλσατικά σπίτια και με τα κανάλια. Ωστόσο, εγώ δεν πήγα στην Κολμάρ, αλλά στο Κολμάρ.

Όπως θα καταλάβατε, το σημερινό άρθρο δεν θα είναι ταξιδιωτικό αλλά θα εξετάσει ένα όχι ιδιαίτερα φλέγον πρόβλημα, το γένος των ξένων τοπωνυμίων. Η φίλη μου που είπε «στην Κολμάρ» τεκμηρίωσε την επιλογή της με το επιχείρημα ότι υπονοείται η λέξη «πόλη»: «στην (πόλη) Κολμάρ».

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι αβάσιμο, και προσωπικά το εφαρμόζω για τους τίτλους εντύπων. Κι έτσι, γράφω:

  • η (εφημερίδα) Μοντ, η Μοντ, παρόλο που κάποιοι γράφουν «ο Μοντ» επειδή σημαίνει «κόσμος» ή επειδή στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους (Le Monde).
  • η Τζουμχουριέτ, η Ελ Παΐς (παρόλο που το ελ είναι άρθρο και δη αρσενικό), η Ρεπούμπλικα, η Λιμπερασιόν, η Σαν, η Μπιλντ, η Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε
  • σε πιο αμφισβητούμενες περιπτώσεις, γράφω επίσης: η Τάιμς, η Γκάρντιαν, η Νιου Γιορκ Τάιμς (και όχι «ο» Γκάρντιαν ή «οι» Τάιμς)
  • το Εκόνομιστ (διότι «περιοδικό»), το Νιου Γιόρκερ (αν και πολλοί γράφουν «ο»)

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τοπωνύμια, όπου τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Γλωσσικά ταξίδια, Ονόματα, Τίτλοι, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 212 Σχόλια »

Τρώνε σπετζοφάι οι Spice Girls;

Posted by sarant στο 7 Ιουλίου, 2017

Ομολογώ πως δεν μπορώ να απαντήσω στην ερώτηση του τίτλου αν και φαντάζομαι πως η απάντηση θα είναι αρνητική: αφενός, για να μάθουν το σπετζοφάι πρέπει να βρεθούν από τα μέρη μας, αν και όχι αναγκαστικά στο Πήλιο, και αφετέρου πάω στοίχημα ότι το χωριάτικο λουκάνικο δεν ικανοποιεί τις υγιεινιστικές προδιαγραφές που με θρησκευτική ευλάβεια πρέπει να τηρούν οι αστέρες του θεάματος. Υπάρχει κι άλλο ένα προβληματάκι, ότι το πενταμελές συγκρότημα έχει διαλυθεί και οι περσινές προσπάθειες να ανασυσταθούν με τρία από τα αρχικά μέλη δεν ευοδώθηκαν.

Αρνητική όμως είναι η απάντηση αν εννοήσουμε κυριολεκτικά την ερώτηση. Ωστόσο, εμείς εδώ λεξιλογούμε, κι έτσι το σημερινό άρθρο δεν θα είναι αφιερωμενο στο διαιτολόγιο του γνωστού συγκροτήματος, αλλά στο κατά πόσον υπάρχει ετυμολογική σχέση ανάμεσα στο σπετζοφάι και στη λέξη spice.

Αυτήν ακριβώς την ερώτηση την έθεσε σε σχόλιο ένας φίλος του ιστολογίου πριν από μερικές μέρες, σκέφτηκα λοιπόν ότι προσφέρεται για ένα σύντομο αρθράκι, τέτοιο που ταιριάζει σε μια καλοκαιρινή Παρασκευή.

Το σπετζοφάι λοιπόν, σύμφωνα με την επικρατέστερη εξήγηση, πήρε την ονομασία του από τις πιπεριές, που αποτελούν βασικό του συστατικό -οι δε καυτερές πιπεριές λέγονται και σπέντζες στο Πήλιο και σε άλλα πολλά σημεία της χώρας, αλλά και στα αρβανίτικα.

Στα Ρόδινα ακρογιάλια του, ο Παπαδιαμάντης, αντικρινός στο Πήλιο, παρουσιάζει έναν διάλογο με τον Κώστα, επιστάτη ενός κτήματος, που του αρέσει να ανακατεύει στην κουβέντα του τούρκικες λέξεις. Του λέει ο Κώστας, και μεταφράζει αμέσως ο αφηγητής:

― Σπέντζες ἰστέρσιν; μοῦ ἐφώναξε μακρόθεν ὁ Κώστας. Βὰρ τσόκ. (Πιπεριὲς θέλεις; Ἔχω πολλές.)

Επειδή η λέξη σπέντζα = πιπεριά δεν είναι πανελλήνια και επειδή σήμερα δεν είναι πια τόσο γνωστή, πολύς κόσμος το σπετζοφάι το παρετυμολογεί με τις Σπέτσες και το λέει σπετσοφάι -αλλά για τις Σπέτσες θα μιλήσουμε πιο κάτω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παπαδιαμάντης, Τοπωνύμια, νησιά | Με ετικέτα: , , , , , | 173 Σχόλια »

Με το νι και με το σίγμα (Παντελής Μπουκάλας)

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2017

Στις καθημερινές μας εφημερίδες δεν γράφονται πολύ συχνά επιφυλλίδες για γλωσσικά θέματα οπότε αξίζει να αναδημοσιεύονται οι εξαιρέσεις. Σήμερα θα αναδημοσιεύσω τη χτεσινή επιφυλλίδα του φίλου Παντελή Μπουκάλα στην Καθημερινή, που θίγει δυο-τρία θέματα σχετικά με τη γλώσσα και με τα ενδιαφέροντα του ιστολογίου. Για να μη μου πείτε όμως ότι τεμπελιάζω, προσθέτω κι εγώ κάμποσα δικά μου, προλογικά και επιλογικά, σχετικά και άσχετα με το άρθρο του Παντελή.

Το άρθρο του Μπουκάλα έχει τίτλο «Με το νι και με το σίγμα», επειδή ανάμεσα στα άλλα θέματά του θίγει το πώς γράφτηκε το όνομα της Αλοννήσου στα δελτία ειδήσεων τις περασμένες μέρες, που το νησί των Σποράδων βρέθηκε στην επικαιρότητα εξαιτίας του χιονιά. Με ένα ή δύο νι; Με ένα ή δύο σίγμα;

Ωστόσο, ο Παντελής εδώ κάνει και λογοπαίγνιο, αφού «κλείνει το μάτι» στη γνωστή έκφραση «με το νι και με το σίγμα». Όταν λέμε κάτι «με το νι και με το σίγμα», το λέμε με όλες τις λεπτομέρειες, χωρίς να παραλείψουμε τίποτα. Για παράδειγμα, στη Βέρα του Κεχαΐδη ένας ήρωας λέει: «Θα πάω και θα τα πω στον άντρα της! Όλα! Όλα! Με το νι και με το σίγμα!»

Όπως έχουμε γράψει κι άλλη φορά, η έκφραση πρέπει να γεννήθηκε από τη διαπίστωση της απόστασης ανάμεσα στους τύπους της καθαρεύουσας που διδάσκονταν στα σχολεία, όπως πόλις, πίστις, σχολείον, παιδίον, και στους δημοτικούς τύπους που χρησιμοποιούνταν στον προφορικό λόγο: πόλη, πίστη, σχολείο/σκολειό, παιδί. Οι καθαρεύοντες τύποι θεωρήθηκαν πληρέστεροι αφού είχαν τα τελικά νι και σίγμα που είχαν εκπέσει στους τύπους της καθομιλουμένης (χώρια που το τελικό σίγμα παραλείπεται πριν από τις αντωνυμίες σε κάποιες διαλέκτους, π.χ. ο Νίκο μας, ο πατέρα μου κτλ.) Ταυτόχρονα βέβαια, η παροιμία δείχνει ότι τα τελικά ν και ς θεωρούνταν επίσης λεπτομέρειες, που δεν χάθηκε κι ο κόσμος αν παραλειφθούν και μόνο σε εξαιρετικές περιστάσεις προστίθενται.

Η Αλόννησος γράφεται αρκετές φορές και με ένα νι ενώ επίσης τη βλέπουμε κάποτε και με δύο σίγμα (*Αλόνησσος) κάτι που πρέπει να είναι επίδραση από τη γραφή Alonissos στο λατινικό αλφάβητο (όπου βέβαια το διπλό s χρειάζεται για να μην προφερθεί ζ). Ωστόσο, το ενδιαφέρον είναι ότι η ονομασία Αλόννησος δόθηκε στο νησί το 1838 και ότι κατά πάσα πιθανότητα το νησί δεν ταυτίζεται με την αρχαία Αλόννησο. Πριν από το 1838 το νησί ονομαζόταν Λιαδρόμια ή Λιοδρόμια ή Χιλιοδρόμια. Η Αλόννησος των αρχαίων μπορεί να είναι το (σχεδόν ακατοίκητο) νησί Κυρά Παναγιά που βρίσκεται βορειότερα απ’ τη σημερινήν Αλόννησο, η οποία στην αρχαιότητα λεγόταν Ίκος. Αν ξέρετε κάτι παραπάνω για το θέμα, το βάζετε στα σχόλια -εγώ δίνω τη σκυτάλη στον Παντελή Μπουκάλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 116 Σχόλια »

Η μουσελίνα του Μουσολίνι

Posted by sarant στο 19 Οκτώβριος, 2016

Η μουσελίνα είναι ύφασμα, λεπτό και διαφανές, συχνά μεταξωτό: Μουσελίνα τέζα / σ΄ορθοβύζι ντούρο, είναι οι δυο πρώτοι στίχοι από τη διάσημη «Ζούγκλα» του Βάρναλη. Δεν νομίζω η μουσελίνα να πολυχρησιμοποιείται για αντρικά ρούχα, οπότε ο Ιταλός αρχιφασίστας μάλλον δεν φορούσε μουσελίνες. Ο τίτλος, όπως συχνά στα άρθρα του ιστολογίου, αναφέρεται σε ετυμολογική και όχι σε πραγματολογική συνάφεια.

Και παραδόξως το σημερινό μας άρθρο είναι εμπνευσμένο από την επικαιρότητα, μια και άρχισε χτες η μάχη για την ανακατάληψη της Μοσούλης, που βρίσκεται στα χέρια του Ισλαμικού Κράτους. Η Μοσούλη είναι μεγάλη πόλη, είχε πάνω από 2 εκατομμύρια κατοίκους όταν την κατέλαβαν οι τζιχαντιστές -όταν κυριολεκτικά τους την πρόσφερε στο πιάτο η ολιγωρία και το αλληλοφάγωμα του ιρακινού στρατού, που την άφησε όχι απλώς ανυπεράσπιστη αλλά και γεμάτη πολεμοφόδια, σε σημείο που να σκέφτεται κανείς μήπως δεν ήταν μόνο ανικανότητα.

Με το που πήραν την πόλη στα χέρια τους οι φασίστες του Ισλαμικού Κράτους άρχισαν να κυνηγάνε τις πολλές και ακμαίες θρησκευτικές μειονότητες, όπως τους Γιαζίντι. Πολλοί κάτοικοι έφυγαν, αλλά έχουν μείνει αρκετοί, κι έτσι η επιχείρηση περιπλέκεται πολύ και απειλείται ανθρωπιστική τραγωδία.

Να μην ξεχνάμε βέβαια πως η αρχή του κακού βρίσκεται στο έγκλημα που διέπραξαν οι Μπους και Μπλερ το 2003 όταν μετατρέψανε το Ιράκ σε μια μαύρη τρύπα. Οι Αμερικανοί στηρίζουν ποικιλότροπα και τον σημερινό συνασπισμό που επιχειρεί την (μάλλον βέβαιη) ανακατάληψη της Μοσούλης, έναν συνασπισμό πάντως από ετερόκλιτες και αλληλοϋποβλεπόμενες δυνάμεις που η καθεμιά έχει τα δικά της συμφέροντα, πολλές φορές αντικρουόμενα: ο Ιρακινός στρατός, οι Κούρδοι, η Τουρκία, ομάδες σιιτών που υποστηρίζονται από το Ιράν, ακόμα και πολιτοφυλακές Ασσυρίων και Χαλδαίων παίρνουν μέρος στην επίθεση, συνολικά περίπου 100.000 άνδρες -ενώ από την άλλη πλευρά οι τζιχαντιστές, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, είναι λίγες χιλιάδες, ίσως και κάτω από πέντε. Ίσως επειδή η νίκη μοιάζει σίγουρη και γρήγορη, ο καβγάς έχει αρχίσει από τώρα, αφού η Τουρκία συμμετέχει (και με χερσαίες δυνάμεις) κόντρα στις επιθυμίες της ιρακινής κυβέρνησης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διεθνή, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , | 115 Σχόλια »

Η σχολή του Σικάγου και το χάσμα των γενεών

Posted by sarant στο 10 Οκτώβριος, 2016

Τις προάλλες στο Φέισμπουκ ένας φίλος, νομικός, που τον διαβάζω επειδή ξέρει τι γράφει, δημοσίευσε ένα σχόλιο για τον υποψήφιο αντιπρόεδρο του Τραμπ, που λέγεται Μάικ Πενς και είναι κυβερνήτης της Ιντιάνας. Παραθέτω το ζουμί από το σχόλιο του φίλου:

Ως κυβερνήτης λοιπόν, ο Πενς απαγόρευσε την εγκατάσταση προσφύγων από τη Συρία στην πολιτεία της Ιντιάνας (οι πρόσφυγες φτάνουν στις ΗΠΑ μέσω πρωτοβουλίας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης που συμμετέχει στο παγκόσμιο πρόγραμμα μετεγκατάστασής τους). Το 7ο Ομοσπονδιακό Εφετείο, σε μια ομόφωνη απόφαση γραμμένη από τον δικαστή Πόσνερ (έναν τιτάνα της νομικής επιστήμης και πολύ προοδευτικό σε κοινωνικά-πολιτικά ζητήματα, αν και όχι στα οικονομικά όπου είναι της σχολής του Σικάγου) κατακεραύνωσε τον Πενς για την απόφασή του. Ο κυβερνήτης της Ιντιάνας προσπάθησε να την δικαιολογήσει λέγοντας ότι «ανάμεσα στους πρόσφυγες μπορεί να υπάρχουν και τρομοκράτες και η Ιντιάνα πρέπει να προστατεύσει τους κατοίκους της». Το δικαστήριο χαρακτήρισε «εφιαλτική εικοτολογία» το επιχείρημα και είπε ότι η απόφαση συνιστά αθέμιτη διάκριση στη βάση της εθνικής καταγωγής: κοινώς τον είπε ρατσιστή τον συνυποψήφιο του Τραμπ (και σωστά).

Ωστόσο, σας παραπληροφορώ -έχω επέμβει στο κείμενο του φίλου, μεταξύ άλλων σε δύο σημεία που θα μας δώσουν το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Ο φίλος έγραψε «κυβερνήτης της Ιντιάνα» και «σχολή του Σικάγο», κι εγώ τα διόρθωσα στα κατά τη γνώμη μου προτιμότερα «κυβερνήτης της Ιντιάνας» και «σχολή του Σικάγου» επειδή πιστεύω ότι τα ξένα τοπωνύμια που προσαρμόζονται στο ελληνικό τυπικό (ή που έρχονται ήδη προσαρμοσμένα) πρέπει να κλίνονται.

Ακολούθησε ο εξής διάλογος

– Λάικ βέβαια για το περιεχόμενο -και για τον επιπλέον λόγο ότι είχαν παρουσιάσει τον Πενς σαν σοβαρό που μετριάζει τις εξαλλοσύνες του Τραμπ- αλλά αποδοκιμασία για τα άκλιτα «της Ιντιάνα» και «του Σικάγο». Μια χαρά ειναι τα «της Ιντιάνας» και «του Σικάγου», ιδίως το δεύτερο που δεν λέγεται έτσι σε καμιά ξένη γλώσσα. Είναι κωμικό να αφήνεις άκλιτη μια λέξη που μόνο στα ελληνικά λέγεται έτσι.

– Λόγω θητείας εκεί, εμένα μου φαίνεται κωμικό να το κλίνω.

– Τότε Σικάγκο, λέω εγώ.

– Και Μασασούσετς, απαντάει εκείνος.

– Με πληγώνεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 280 Σχόλια »

Από πού πάνε για το Παλιοκατσικόρεμα;

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2016

Φυσικά, η ερώτηση του τίτλου απαντιέται με ερώτηση: Το Πάνω Παλιοκατσικόρεμα ή το Πέρα Παλιοκατσικόρεμα;

schlinder2Εντάξει, το Παλιοκατσικόρεμα δεν υπάρχει, μόλις τώρα το έπλασα θέλοντας να δώσω ένα παράδειγμα πολυσύλλαβου τοπωνυμίου. Υπάρχει όμως το μαγευτικό Schlindermanderscheid, στο οποίο είχα πάει βόλτα την Κυριακή και μου έδωσε την ευκαιρία γι’ αυτό το άρθρο. (Μαγευτικό; Τα παραλέω. Αλλά όταν περπατάς δυο ώρες σε κατσάβραχα για να φτάσεις κάπου, μαγευτικόν θα βρεις τον προορισμό ακόμα κι αν είναι το Άργος).

Και για του λόγου το αληθές, ιδού και η πινακίδα του δρόμου, όπου, όπως βλέπετε, το όνομα γράφεται σε δυο αράδες.

Να κάνουμε καταμέτρηση. Το Schlindermanderscheid έχει 21 γράμματα παρόλο που έχει πέντε συλλαβές (το scheid μονοσύλλαβο) κι έτσι ξεπερνάει κατά πολύ το έτσι κι αλλιώς ανύπαρκτο Παλιοκατσικόρεμα, το οποίο αν και έχει εφτά συλλαβές δεν φτάνει παρά τα 16 γράμματα. Βέβαια, κάποιος θα έκανε ένσταση τονίζοντας ότι αυτή είναι η γερμανική (και γαλλική) μορφή του τοπωνυμίου, ενώ στα λουξεμβουργιανά το μακρινάρι κονταίνει αρκετά (γίνεται Schlënnermanescht, 17 γράμματα), αλλά η ένσταση μάλλον θα απορριπτόταν αφού το επίσημο όνομα είναι το γερμανικό, το μακρύτερο.

Ομολογώ πως δεν ξέρω πώς ετυμολογείται η λέξη. Schlinder είνα

ι ένα ποταμάκι εκεί κοντά, αλλά το -manderscheid δεν ξέρω πώς αναλύεται -πάντως scheid είναι ας πούμε το όριο, το σύνορο, και στα γερμανόφωνα μέρη υπάρχουν πολλά τοπωνύμια με τελευταίο συνθετικό το -scheid.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευτράπελα, Λουξεμβούργο, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , | 253 Σχόλια »

Μακεδονική σαλάτα

Posted by sarant στο 4 Απρίλιος, 2016

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην ταχτική στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», που διατηρώ στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Εδώ το αναδημοσιεύω χωρίς προσθήκες, παρόλο που θα μπορούσα να γράψω πάρα πολλά. Όπως έχω ξαναγράψει, τα άρθρα στην εφημερίδα έχουν περιορισμό λέξεων, οπότε για ένα τέτοιο θέμα είναι αναπόφευκτο να αφήσεις πολλά πράγματα απέξω, ιδίως αν θες κιόλας να λεξιλογήσεις. Τελικά, το σκέφτηκα και αποφάσισα να μην προσθέσω τίποτα στο άρθρο -ίσως αναφέρω μερικά στη συζήτηση.

Ο πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι του Nikola Martinoski και τον διάλεξε το επιτελείο των Ενθεμάτων. Πρόσθεσα την δεύτερη εικόνα, τη φωτογραφία της κονσέρβας.

Η λέξη που κυριάρχησε στην επικαιρότητα τον προηγούμενο μήνα, προκαλώντας αναστάτωση η οποία θα μπορούσε να έχει ακόμα και ευρύτερες πολιτικές συνέπειες και δεν έχει ακόμα εντελώς καταλαγιάσει, είναι ένα κύριο όνομα, ένα τοπωνύμιο, το πιο φορτισμένο τοπωνύμιο τις τρεις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική πολιτική σκηνή — η Μακεδονία.

6-sarantakos

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Μακεδονικό, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 231 Σχόλια »

Η πρώτη μέρα της άνοιξης

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2016

Συμβατικά, σήμερα, 21 Μαρτίου, είναι η πρώτη μέρα της άνοιξης. Αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε την εαρινή ισημερία, η διάρκεια της ημέρας γίνεται ίση με τη διάρκεια της νύχτας, και από δω και μπρος οι μέρες μεγαλώνουν μέχρι να φτάσουν στο μέγιστό τους με το θερινό ηλιοστάσιο -αν και από την ερχόμενη Κυριακή θα μπούμε και στη θερινήν ώρα κι έτσι η διάρκεια της ημέρας που βιώνουμε όσοι δεν ξυπνάμε νωρίς θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο, απότομα και για κάποιους αφύσικα.

Αστρονομικά, στην ισημερία το επίπεδο του ισημερινού της Γης περνάει από το κέντρο του Ηλίου. Βέβαια, η ισημερία είναι εαρινή για το βόρειο ημισφαίριο -εκεί κάτω έχουν αντίστροφα τις εποχές. Να πούμε επίσης ότι στα αγγλικά, στα γερμανικά και στις ρωμανικές γλώσσες δεν μιλάνε για ισημερία, αλλά, θα λέγαμε, για «ισονυκτία», αφού ο αντίστοιχος όρος (equinox κτλ.) παραπέμπει στη νύχτα.

Όμως, ξεκίνησα με τη λέξη «συμβατικά». Πράγματι, όσοι είναι της γενιάς μου μάθαμε στο σχολείο πως η εαρινή ισημερία πέφτει στις 21 Μαρτίου και αυτό ίσχυε τον εικοστόν αιώνα. Ωστόσο, στον αιώνα μας τις περισσότερες φορές ως τώρα η ισημερία έπεσε στις 20 Μαρτίου, αν και πέρυσι, έστω και στο τσακ, έπεσε στις 21 (διότι ήταν στις 00.45 της 21.3.2015). Φέτος, η ισημερία ήταν χτες στις 06.30, άρα η πρώτη μέρα της άνοιξης ήταν χτες. Μάλιστα, καλό είναι να ξεχάσουμε την ημερομηνία της 21ης Μαρτίου σε σχέση με την ισημερία, διότι από δω και μπρος, αν πρόσεξα καλά, η εαρινή ισημερία στην Ελλάδα δεν θα πέσει ποτέ πια στις 21 του μήνα. Σιγά-σιγά, αν και όχι γραμμικά, θα έρχεται όλο και νωρίτερα, και το 2052, εδώ θα είμαστε, θα είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε εαρινή ισημερία στις 19 Μαρτίου. Γενικότερα, στο δεύτερο μισό του αιώνα μας θα έχουμε πάνω από δεκαπέντε φορές την ισημερία στις 19 Μαρτίου, όπως βλέπετε εδώ. Σας το λέω από τώρα, να μην κανονίσετε κανένα χάπενινγκ για τις 20 ή τις 21 και πέσετε έξω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Ετυμολογικά, Ημερολογιακά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 244 Σχόλια »

Το Άγιο Φάντασμα και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 17 Οκτώβριος, 2015

Συχνά συμβαίνει το σαββατιάτικο άρθρο με μαργαριτάρια και άλλα γλωσσικώς ενδιαφέροντα ή ευτράπελα, αλιευμένα από τα ΜΜΕ και το Διαδίκτυο, να παίρνει τον τίτλο του από ένα μεζεδάκι της πιατέλας, από ένα μαργαριτάρι ιδιαίτερα λαμπερό (ή μεγάλο). Αυτό ισχύει και με το σημερινό μας άρθρο, μόνο που υπάρχει μια ιδιομορφία.

Η ιδιομορφία είναι ότι το μαργαριτάρι διορθώθηκε στην πηγή του, αλλά, όπως πάντοτε συμβαίνει, διατηρείται ζωντανό και λαμπερό σε δεκάδες άλλα σάιτ που έσπευσαν να αναδημοσιεύσουν την είδηση, αφού μάλιστα η αρχική πηγή ήταν ένας έγκυρος (οΘντκ) ιστότοπος, το in.gr.

holyghostΛοιπόν, γράφτηκε στο in.gr ότι βρέθηκε ένα θρυλικό πλοίο του Ερρίκου του Ε’, που λεγόταν «Άγιο Φάντασμα». Δεν ήξεραν ότι Holy Ghost είναι το Άγιο Πνεύμα, λεξικό έχουν κάνει όρκο να μην ανοίγουν, κι έτσι έφτιαξαν το Άγιο Φάντασμα!

Στη Λεξιλογία, που το συζητήσαμε, έγιναν αρκετά πνευματώδη σχόλια (παράδειγμα), ενώ το ανακοίνωσα επίσης και στο Φέισμπουκ, και δεν αποκλείεται από εκεί να το είδαν και οι άνθρωποι του in.gr, διότι τελικά το διόρθωσαν, όπως βλέπετε. Μπορεί βέβαια να το πήραν και μόνοι τους είδηση, και καλά έκαναν και το διόρθωσαν βέβαια -αλλά το μαργαριτάρι παραμένει σε δεκάδες άλλους ιστότοπους (παράδειγμα αλλά και εξ οικείων τα βέλη).

Η πλάκα είναι ότι το google translate μεταφράζει σωστά το Holy Ghost σε Saint Esprit στα γαλλικά, αλλά στα ελληνικά δίνει «ιερό φάντασμα». Όσο για το άρθρο του in.gr έχει κι άλλα λαθάκια, όπως το Χάμπσαϊρ ή την ακλισιά στο «επέτρεψαν τον εντοπισμό του θρυλικού πλοίου θαμμένο κάτω από ένα στρώμα λάσπης»,  λες και ήταν ο εντοπισμός θαμμένος, και τα λαθάκια αυτά, επειδή δεν τα βλέπει η πεθερά, δεν τα διόρθωσαν στο in.gr.

* Κάτι άλλο που έχει ορθογραφικό ενδιαφέρον. Γράφτηκαν πολλά αυτές τις μέρες για τον ναό του Επικουρ*ου Απόλλωνα, που θα έκλεινε λόγω έλλειψης φυλάκων, αν και τελικά (νομίζω) βρέθηκαν οι πόροι. Θυμίζω ότι ο ναός αυτός, ο μοναδικός σε όλο τον κόσμο που έχει τη δυνατότητα να περπατάει και να μετακινείται από την Ηλεία στη Μεσσηνία με υπουργική απόφαση (όταν ο υπουργός Πολιτισμού λέγεται Αντώνης και είναι Μεσσήνιος), συνήθως γράφεται στις εφημερίδες «ναός του Επικουρείου Απόλλωνα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 186 Σχόλια »

Μεζεδάκια με σεβασμό

Posted by sarant στο 3 Οκτώβριος, 2015

Γιατί με σεβασμό, θα ρωτήσετε. Ο τίτλος είναι επηρεασμένος από ένα από τα μεζεδάκια της πιατέλας μας, που θα το δούμε όταν έρθει η σειρά του.

Αλλά ξεκινάμε. Αν φτιάξω ποτέ έναν κατάλογο με τα 10 πράγματα που με ενοχλούν περισσότερο στον κυβερνοχώρο, θα είναι… οι κατάλογοι με τα 10 καλύτερα/χειρότερα/μεγαλύτερα/ομορφότερα κτλ. πρόσωπα/ πράγματα/μέρη κτλ. Συνήθως τα άρθρα του τύπου αυτού δεν έχουν και μεγάλη εγκυρότητα ενώ, επειδή σχεδόν πάντα είναι μεταφρασμένα, έχουν και τραγικά λάθη.

Μου στέλνει ένας φίλος έναν τέτοιο κατάλογο από το Χάφιποστ, που δεν είναι μεταφρασμένος, αλλά και πάλι τα έχει τα λαθάκια του. Καταρχάς, μου φαίνεται να πάσχει η πρώτη πρώτη πρόταση: «Το γεγονός ότι η Ελλάδα κρύβει μεγάλες ομορφιές, δεν κρύβει ούτε μία μικρή δόση υπερβολής.» Αναρωτιέμαι, μπορεί ένα γεγονός να κρύβει μικρήν ή μεγάλη δόση υπερβολής; Ο ισχυρισμός, η άποψη, το επιχείρημα έστω μπορεί να είναι υπερβολικά -αλλά το γεγονός;

Πιο κάτω να σημειώσουμε την ακλισιά στην πρόταση «καταρράκτες της Νέδα» -της Νέδας, βέβαια-, τον παρατονισμό στα λουτρά Πόζαρ, που έχουν γραφτεί «Ποζάρ», καθώς και την κάπως ασαφή διατύπωση «Το Ταίναρο, που πήρε το όνομά του από τον γιο του Δία, ο οποίος έχτισε την ομώνυμη πόλη στον ισθμό της Ακρωταινάριας χερσονήσου, αποτελεί το νοτιότερο άκρο της ηπειρωτικής Ευρώπης και στο σημείο εκείνο θα συναντήσετε και τον φάρο του Κάβο Ματαπά», που δημιουργεί την υποψία πως ο αρθρογράφος δεν ξέρει ότι το ακρωτηριο Ταίναρο είναι ο Κάβο Ματαπάς. Όσο για το ω στο «Ακρωταινάριας», ε, μπήκε για αρχοντιά.

* Αλλά δεν είναι μόνο η Νέδα που πέφτει θύμα της ακλισιάς, αλλά και η λίμνη Κάρλα, αφού διαβάζω ότι έχουν διατεθεί ευρωπαϊκές πιστώσεις για το έργο «αποκατάστασης της λίμνης Κάρλα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Κοτσανολόγιο, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , | 135 Σχόλια »

Κανάρια από τα Κανάρια

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2015

Canari_jaune_lipochrome_intensifΣτο άρθρο του περασμένου Σαββάτου είχα κάνει λόγο για τα «καναρίνια του Ναπολέοντα«, που δεν ήταν καναρίνια, αλλά πάπιες, διότι ο μεταφρατζής μιας είδησης για το καθημερινό σιτηρέσιο του εξόριστου αυτοκράτορα διάβασε 4 canards, τέσσερις πάπιες, και το μετέφρασε «4 καναρίνια», κι έτσι εβαλε κοτζάμ αυτοκράτορα να τρώει ωδικά πτηνά, ενώ στα γαλλικά το καναρίνι είναι canari.

Κατά ένα μόνο γράμμα διαφέρει το canari από το canard, και αφού είναι και τα δυο πουλιά θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί κάποια ετυμολογική συγγένεια, αλλά παρά την εντυπωσιακή ομοιότητά του οι δυο λέξεις δεν έχουν ετυμολογική σχέση μεταξύ τους, όπως έγραψα στο προηγούμενο άρθρο. Και επειδή το προηγούμενο άρθρο είχε άλλο αντικείμενο, δεν συνέχισα, απλώς πρόσθεσα: «αλλά  δεν θα πω περισσότερα, και σας παρακαλώ να μην πείτε κι εσείς, διότι το θέμα έχει ψωμί και αξίζει χωριστό άρθρο».

Αμ’ έπος αμ’ έργον, που λένε, αυτό το χωριστό άρθρο σκέφτηκα να το γράψω σήμερα, να μην αφήνω και χρέη, διότι το αρθρογραφικό μου χρέος είναι εξίσου υπέρογκο με το δημόσιο χρέος της Ελλάδας, και οι ελπιδες για διεθνή διάσκεψη που θα το μειώσει είναι ακόμα μικρότερες.

Το καναρίνι λοιπόν, που εμείς το δανειστήκαμε από το βενετικό canarin, λέγεται canari στα γαλλικά, canary στα αγγλικά (σύντομη μορφή του canary-bird), και έχει παρεμφερές όνομα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, πράγμα που μας υποψιάζει ότι δεν υπήρχε από παλιά στα μέρη μας, αλλιώς θα είχε διαφορετικές ονομασίες από τη μια γλώσσα στην άλλη, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα πουλιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Ετυμολογικά, Ζωολογία, Ιστορίες λέξεων, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 172 Σχόλια »