Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Υποκοριστικά’ Category

Μεζεδάκια χωρίς πόθεν έσχες

Posted by sarant στο 12 Οκτωβρίου, 2019

Ο τίτλος του σημερινού πολυσυλλεκτικού μας άρθρου είναι επηρεασμένος από την είδηση που ακούστηκε αυτές τις μέρες, ότι με τροπολογία του Άδωνη Γεωργιάδη απαλλάσσονται από την υποχρέωση πόθεν έσχες οι ιδιοκτήτες μέσων ενημέρωσης.

Δεδομένου ότι το ιστολόγιο μπορεί να εξομοιωθεί με μέσο ενημέρωσης, επομένως, τα μεζεδάκια μας είναι επίσης απαλλαγμένα από την υποχρέωση πόθεν έσχες, αν και εγώ προτιμώ να αναφέρω τις πηγές μου.

Το αστείο είναι οτι πόθεν έσχες υποχρεούνται να συμπληρώνουν αμέτρητοι δημόσιοι υπάλληλοι, πανεπιστημιακοί που μετέχουν σε επιτροπές παραλαβής αναλωσίμων ή σε επιτροπές ενστάσεων, καθώς και άλλοι πολίτες πχ δημοσιογράφοι, όχι όμως, πλέον, οι καναλάρχες.

* Μια και ανέφερα τον Άδωνη, τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές αντιλήφθηκα στο Τουίτερ ένα περιστατικό που με εξόργισε και που εμπλέκει τον Άδωνη. Ενδιαφέρει και το ιστολόγιο, αφού πρόκειται ουσιαστικά για διασπορά φέικ ειδήσεων, έστω κι αν δεν έχει γλωσσική διάσταση.

Λοιπόν, ο (υπουργός πλέον) Άδωνης αναδημοσιεύει άρθρο του Πρώτου Θέματος με τον εντυπωσιοθηρικό τίτλο «Ελληνίδα κινδυνευσε από ομαδικό βιασμό στο Άργος», ομαδικό βιασμό από μετανάστες βέβαια.

Δεκάδες, αργότερα εκατοντάδες, χρήστες σπεύδουν να αναδημοσιεύσουν την είδηση, η οποία κυριαρχεί στην μικροεπικαιρότητα του Τουίτερ. Όμως η είδηση δεν είναι σημερινή, δεν είναι χτεσινή, είναι προπέρσινη!

Αρκετές ώρες αργότερα, όταν αντιλήφθηκε ότι πρόκειται για παλιά είδηση, ο Άδωνης απλώς έσβησε το τουίτ του -που είχε στο μεταξύ αναδημοσιευτεί εκατοντάδες φορές.

Είναι αλήθεια ότι το Διαδίκτυο ισοπεδώνει τον χρόνο και συχνά τυχαίνει να δούμε μια είδηση και να μην προσέξουμε πως δεν είναι πρόσφατη. Όταν όμως κάποιος είναι δημόσιο πρόσωπο με θεσμική μάλιστα θέση και ακολουθείται από εκατοντάδες χιλιάδες άτομα, έχει τη στοιχειώδη ηθική και πολιτική υποχρέωση να ελέγχει στοιχειωδώς τις ειδήσεις που αναμεταδίδει.

(Είναι και πολιτικά παράδοξη η ενέργεια του Άδωνη, διότι αν η είδηση ήταν όντως σημερινή, θα τη χρεωνόταν κατά κύριο λόγο η σημερινη κυβέρνηση, η δική του. Φαίνεται πως επειδή μοίραζε αφειδώς αντιμεταναστευτικό δηλητήριο την προηγούμενη τετραετία, απο κεκτημένη ταχύτητα συνεχίζει να το μοιράζει και τώρα. Eκτός αν, ειδικά στο προσφυγικό, ο Άδωνης εξακολουθεί να κάνει αντιπολίτευση).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ημερολογιακά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Υποκοριστικά, Φέικ νιουζ | Με ετικέτα: , , , , | 262 Σχόλια »

Το γεράκι και το καπάκι

Posted by sarant στο 3 Αυγούστου, 2018

Θα ρωτήσετε, τι νόημα έχει ο τίτλος, τι συνδέει αυτά τα δυο ουσιαστικά. Να πρόκειται τάχα για ένα γεράκι, που πήρε στα νύχια του ένα καπάκι για να το μεταφέρει; Γεράκι θα ήταν αυτό ή δρόνος; Αλλά καλύτερα να το πάρει αμέσως το ποτάμι. Οι λέξεις στον τίτλο έχουν ένα προφανές κοινό στοιχείο: την κατάληξη -άκι.

Με την κατάληξη αυτή, το παραγωγικό αυτό επίθημα ας το πούμε πιο επιστημονικά, σχηματίζουμε υποκοριστικά στη γλώσσα μας -πρέπει μάλιστα να είναι το πιο… παραγωγικό από τα παραγωγικά επιθήματα που κάνουν αυτή τη δουλειά. Ωστόσο, υπάρχουν και λέξεις που τελειώνουν μεν σε -άκι αλλά δεν είναι υποκοριστικά. Κι αν προσέξετε, οι λέξεις του τίτλου ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

Διάλεξα αυτές τις δυο λέξεις στον τίτλο επειδή η κάθε μία αντιπροσωπεύει μια διαφορετική κατηγορία λέξεων που τελειώνουν σε -άκι.

  1. Στη γλώσσα μας έχουμε πολλές λέξεις που προέρχονται από αρχαία ή μεσαιωνικά υποκοριστικά αλλά σήμερα δεν δηλώνουν υποκορισμό, έστω κι αν έχουν την κατάληξη -άκι. Παράδειγμα των λέξεων της κατηγορίας αυτής, βρήκα το γεράκι: προέρχεται από το αρχαίο ιέραξ, το ελληνιστικό *ιεράκιον και το μεσαιωνικό γεράκιν. Σήμερα το γεράκι δεν είναι υποκοριστικό.
  2. Υπάρχουν όμως και λέξεις που είναι ξένα δάνεια και που έχουν την κατάληξη -άκι επειδή στην ξένη γλώσσα, συνήθως τα τουρκικά, είχαν (συνήθως) κατάληξη -ak. Παράδειγμα, το καπάκι που είναι δάνειο από το τουρκικό kapak. Φυσικά, ούτε το καπάκι και οι ανάλογες λέξεις έχουν υποκοριστική σημασία.

Τις λέξεις της δεύτερης κατηγορίας τις είχαμε συζητήσει στα σχόλια ενός σχετικά πρόσφατου άρθρου μας, ενώ και τις δυο αυτές κατηγορίες «ψευδοϋποκοριστικών» τις είχαμε αναφέρει και σε ένα παλιότερο άρθρο που ήταν επικεντρωμένο στη δυσκολία σχηματισμού της γενικής πτώσης των υποκοριστικών σε -άκι, ένα θέμα στο οποίο θα επανέλθουμε.

Αλλά ας εξετάσουμε πιο αναλυτικά τις δυο αυτές κατηγορίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Υποκοριστικά, γενική πτώση | Με ετικέτα: , , , | 236 Σχόλια »

Δάκια, λάκια, ράκια, τάκια

Posted by sarant στο 9 Ιουλίου, 2018

Το αφεντικό τρελάθηκε, θα πείτε. Σκεφτείτε όμως ότι έχουμε ένα ιστολόγιο να συντηρήσουμε, κι έτσι πρέπει να βάλουμε έναν τίτλο πρωτότυπο, γιατί ο κανονικός τίτλος που θα ταίριαζε στο άρθρο, δηλαδή «Η ανάπτυξη συνδετικού συμφώνου στα ουδέτερα υποκοριστικά» ή κάτι τέτοιο, σε πραγματεία ταιριάζει κι εμείς εδώ πραγματεία δεν γράφουμε.

Στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ, που συζητάμε πολλά και διάφορα γλωσσικά, ρώτησε ένας φίλος για ποιο λόγο λέμε:

Μηλαράκι-Ποδαράκι-Ρουχαλάκι
αντί
Μηλάκι-Ποδάκι-Ρουχάκι

Οπότε μοιραία η συζήτηση στράφηκε σε όλα εκείνα τα υποκοριστικά σε -άκι, όπου στο υποκοριστικό αναπτύσσεται και ένα επιπλέον σύμφωνο που δεν υπάρχει στο θέμα της λέξης. Στο σημερινό άρθρο θα επιχειρήσω να  συστηματοποιήσω όσα ειπώθηκαν και να συμπληρώσω όσα δεν ειπώθηκαν.

Λέμε λοιπόν «μηλαράκι» και όχι «*μηλάκι», λέμε «ρουχαλάκι» και όχι «*ρουχάκι». Επίσης λέμε «*παραδάκι» και όχι «*παράκι», «λαγουδάκι» και όχι «*λαγάκι», καθώς και «γραμματάκι» και όχι «*γραμμάκι», αλλά και «αυγουλάκι» και όχι «*αυγάκι».

Να το μετριάσω λίγο αυτό που έγραψα. Επειδή το παραγωγικό επίθημα -άκι είναι πολύ συχνό και πανίσχυρο, τυχαίνει κάποιες φορές να χρησιμοποιούνται και οι «απλοί» υποκοριστικοί τύποι -για παράδειγμα, αν γκουγκλίσετε θα δείτε «ρουχάκια» ιδίως σε διαφημίσεις για ρούχα νεογέννητου. Οπότε, να έχουμε κατά νου ότι «κατά κανόνα» αποφεύγεται ο «απλός» υποκοριστικός τύπος (όπου απλός, όταν δεν παρεμβάλλεται εξωθεματικό σύμφωνο) και όχι «πάντοτε» -δεν υπάρχει άλλωστε κάποιος γλωσσικός νόμος που να μας εμποδίζει να πούμε «μηλάκι», ενώ σε κάποιες περιπτώσεις εμφανίζονται διτυπίες, π.χ. «ξυλάκι» και «ξυλαράκι».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , | 214 Σχόλια »

Το δεσποτάκι δεν είναι του δεσπότη

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2016

Το σημερινό αρθράκι (καλοκαίρι είναι, ας μην έχουμε απαιτήσεις για σεντόνια) προέκυψε από ένα σχόλιο του φίλου μας του Σπύρου σε ένα πρόσφατο άρθρο. Επειδή τα σχόλια δεν προσέχονται όσο πρέπει, αλλά και το θέμα δεν μου φάνηκε και τόσο γνωστό, είπα να αναβαθμίσω το σχόλιο σε άρθρο.

Έγραφα λοιπόν, πριν από μερικές μέρες, μιλώντας για τη δύσχρηστη γενική πληθυντικού της λέξης «πόρτα», ότι «τον παλιό καιρό, τότε πολύ παλιά, που ο κόσμος έχτιζε σπίτια, είχα ακούσει αρκετές φορές τη φράση «το ξύλο στις πόρτες είναι δεσποτάκι»», εννοώντας ότι δεν άκουσα ποτέ τη δύσχρηστη γενική «το ξύλο των πορτών είναι δεσποτάκι».

Ρώτησε λοιπόν μια φίλη μήπως το «ξύλο δεσποτάκι» είναι στην πραγματικότητα Δεσποτάκη, δηλαδή μήπως προέρχεται από κάποιο επώνυμο. όπως λέμε βερίκοκα Μπεμπέκου ή Διαμαντοπούλου.

Τη βρήκα εύλογη αυτή την εικασία. Θα μπορούσε, είπα, να είναι κι έτσι. Ομολογώ πως όταν είχα πρωτοσυναντήσει τη λέξη (τα παλιά χρόνια που ο κόσμος έχτιζε σπίτια) δεν με είχε προβληματίσει η ετυμολογία της, αλλά την είχα γενικά κι αόριστα συνδέσει με τον δεσπότη. Τότε δεν είχα τόσο αναπτυγμένη την πετριά της αναζήτησης των λέξεων, βλέπετε.

Όταν έκανε την ερώτησή της η φίλη, έψαξα στο ΛΚΝ και στο Ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, και δεν βρήκα τη λέξη. Όμως λίγο αργότερα ο φίλος μας ο Σπύρος έδωσε την απάντηση. (Το κανονικό λεξικό του Μπαμπινιώτη έχει τη λέξη, και την ετυμολογεί σωστά, αλλά δεν το είχα πρόχειρο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Παρετυμολογία, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , , | 150 Σχόλια »

Μεζεδάκια (μη) εμπιστοσύνης

Posted by sarant στο 11 Οκτωβρίου, 2014

Καθώς γράφονται τα σημερινά μεζεδάκια, συνεχίζεται στη Βουλή η συζήτηση για την χορήγηση ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση, μια κίνηση που, όπως έγραψα τις προάλλες, είναι ομολογία της έλλειψης εμπιστοσύνης της κυβέρνησης προς τους βουλευτές της συμπολίτευσης, αφού στη συσπείρωσή τους αποσκοπεί πρώτα και κύρια. Βέβαια, το μόνο αβέβαιο είναι αν κάποιοι ανεξάρτητοι θα ψηφίσουν Ναι και πόσοι θα προτιμήσουν το Παρών από το Όχι. Ωστόσο, η συζήτηση δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον -αλλά σήμερα δεν σχολιάζουμε επί της ουσίας, μεζεδάκια κορφολογούμε -και μας πρόσφερε και μερικά τέτοια η τριήμερη συζήτηση. Όχι κατ’ ανάγκη μαργαριτάρια, αλλά αξιοπρόσεκτα από γλωσσική άποψη.

* Για παράδειγμα, δεν θα θεωρήσω μαργαριτάρι τον λαϊκό τύπο «ο ψήφος», εφόσον έχει λεξικογραφηθεί (ΛΚΝ), τύπο που τον άκουσα αρκετές φορές στην τριήμερη συζήτηση (π.χ. «αυτοί οι ψήφοι»), και τουλάχιστον δύο φορές με τον τύπο «ο ψήφος εμπιστοσύνης» / «στον ψήφο εμπιστοσύνης» (Νάντια Βαλαβάνη και Χρ. Αηδόνης, αντίστοιχα).

* Πρόσεξα ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ο οποίος επίσης παρέθεσε Ράμφο στην ομιλία του, αναφέρθηκε επίσης στον «κατά Αϊνστάιν ορισμό της παράνοιας, να επαναλαμβάνεις το ίδιο λάθος, περιμένοντας να έχεις διαφορετικό αποτέλεσμα». Όπως έχουμε γράψει παλιότερα, αυτό το ρητό το είπε ο Μουφαϊνστάιν, ή τουλάχιστον δεν το είπε ο Αϊνστάιν.

* Από την άλλη πλευρά, η Ντόρα Μπακογιάννη με χαροποίησε επειδή ανέφερε μια παροιμία που δεν την ακούμε συχνά. Θέλοντας να πει ότι δεν υπάρχουν λεφτόδεντρα κτλ. ανέφερε την παροιμία: Ο τζαμπατζής απέθανε κι ο γιος του δεν χαρίζει. Ωστόσο, δεν είναι ακριβώς έτσι η παροιμία. Όπως δείχνει και το δεύτερο σκέλος, το πρώτο σκέλος δεν έχει τζαμπατζή αλλά χαριστή: Ο χαριστής απέθανε κι ο γιος του δε χαρίζει. Ή, ο δανειστής απέθανε κι ο γιος του δε δανείζει -ή, … κι ο γιος του πάει στην Πόλη (έτσι στον Βενετσάνο, Παροιμίες Σαντορίνης) ή: … κι ο γιος του πάει στην Άνδρο (έτσι στον Αγαπητικό της βοσκοπούλας). Με τον τζαμπατζή δεν ταιριάζει το νόημα. Παραλλαγή, χωρίς δεύτερο σκέλος, είναι και το «ο βερεσές απέθανε».

* Ο τρόμος της διπλής άρνησης ξαναχτύπησε, με θύμα (ή φορέα; ) αυτή τη φορά την βουλευτίνα Άννα Καραμανλή, η οποία είπε (περίπου): «Σε καμιά χώρα, απ’ όσες βρέθηκαν σε ανάλογη θέση, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης επέλεξαν μια τέτοια τακτική». Ή: σε ουδεμία χώρα επέλεξαν τέτοια τακτική, ή: σε καμιά χώρα δεν επέλεξαν τέτοια τακτική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , | 156 Σχόλια »

Τα μυστικά του στικακιού και η γενική των υποκοριστικών

Posted by sarant στο 10 Ιανουαρίου, 2013

Οι εφημερίδες γράφουν ότι το περίφημο στικάκι (ή φλασάκι) με τα ονόματα της λίστας Λαγκάρντ εχει παραδοθεί στα χέρια των εμπειρογνωμόνων της Αστυνομίας, οι οποίοι θα προσπαθήσουν να βρουν τα μυστικά του, δηλαδή ποιος και πότε τροποποίησε τα δεδομένα του. Φαντάζομαι ότι όποιος ξέρει πέντε πράγματα από κομπιούτερ θα διαβάζει με θυμηδία τα σχετικά ρεπορτάζ, αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε δεν θα ασχοληθούμε με όλα τα μυστικά του στικακιού αλλά μόνο με ένα -ένα μυστικό γραμματικής φύσεως, δηλαδή: πώς κάνει στη γενική το στικάκι;

Όπως μου είπαν στη Λεξιλογία, ο κ. Παπακωνσταντίνου στη συνέντευξη που έδωσε, χρησιμοποίησε τον καθαρευουσιάνικο τύπο «του στικακίου», ενώ εγώ, όπως βλέπετε και στον τίτλο, προτιμώ τον κανονικό τύπο «του στικακιού», αφού δεν έχουμε λέξη της καθαρεύουσας, ούτε λόγια λέξη. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι τα υποκοριστικά σε -άκι παρουσιάζουν πρόβλημα στη γενική τους πτώση και πολλοί δυσκολευόμαστε να χρησιμοποιήσουμε τις φυσιολογικές γενικές: του γατακιού, του παιδακιού, του στικακιού. Από την άλλη, όλοι μας έχουμε πει και λέμε, χωρίς να σκοντάφτουμε, «το πορτοφόλι είναι στη δεξιά τσέπη του σακακιού μου». Οι καθαρευουσιάνικες γενικές είναι συχνές σε τοπωνύμια και οδωνύμια: πλατεία Κολωνακίου, λεωφόρος Καλαμακίου, αλλά ξέρουμε και κάνουμε τη διάκριση όταν χρησιμοποιούμε τις ίδιες λέξεις όχι σε τοπωνύμια, π.χ. «μια μύγα έκατσε στην άκρη του καλαμακιού» (παράδειγμα κλεμμένο από τη Λεξιλογία).

Καλύτερα όμως να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Στη γλώσσα μας έχουμε λέξεις σε -άκι που είναι υποκοριστικά, λέξεις σε -άκι που δεν είναι υποκοριστικά και λέξεις σε -άκι που δεν τα αισθανόμαστε για υποκοριστικά. Η πρώτη κατηγορία είναι η εύκολη: παιδάκι, καραβάκι, γατάκι. Η δεύτερη κατηγορία έχει λέξεις που είναι ξένα δάνεια, συνήθως τουρκικά και που τελειώνουν σε -άκι επειδή στα τούρκικα τελείωναν σε ak ή ανάλογα στην άλλη ξένη γλώσσα. Οι λέξεις αυτές, που θα άξιζαν ειδικό άρθρο, είναι κάμποσες: σοκάκι, καϊμάκι, τσακμάκι, κονάκι, χαντάκι, μπαμπάκι, σπανάκι.Κάποιες από αυτές τις θεωρήσαμε υποκοριστικά (χωρίς  να είναι) κι έτσι πλάσαμε, υποχωρητικά, «ακέραιες», «ασμίκρυντες» λέξεις: από το τσαρδάκι φτιάξαμε το τσαρδί (διότι πού να ξέρουμε το τουρκικό çardak, και τι ακριβώς σημαίνει) κι από το πασουμάκι (pasmak) φτιάξαμε το πασούμι. Η τρίτη κατηγορία λέξεων είναι εκείνες που κάποτε ήταν υποκοριστικά αλλά σήμερα δεν τις αισθανόμαστε έτσι. Παραδείγματα: το αυλάκι (αύλαξ), το ρυάκι (ρύαξ), το σακάκι (σάκος), το καμάκι (κάμαξ), το γεράκι (ιέραξ), το μουστάκι, το κοράκι και άλλες πολλές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Υποκοριστικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 176 Σχόλια »