Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Φρασεολογικά’ Category

Το πονηρό φρούτο

Posted by sarant στο 17 Αυγούστου, 2016

Είναι η εποχή τους και συνειδητοποιώ ότι δεν έχω δημοσιεύσει, τόσα χρόνια, άρθρο για τον πανάρχαιο αυτόν καρπό -εννοώ τα σύκα. Βέβαια, έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο άρθρα για την προέλευση της λέξης ‘συκοφάντης’ ή για την ετυμολογία του συκωτιού ή για την έκφραση ‘λέω τα σύκα σύκα’, αλλά σε αυτό καθαυτό το σύκο δεν έχω βάλει άρθρο.

Οπότε επανορθώνω σήμερα, παίρνοντας το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις» -προσθέτω μερικά λινκ και ορισμένες λεπτομέρειες.

sykaΤα σύκα είναι από τους πρώτους καρπούς που μάζεψε και λίγο αργότερα καλλιέργησε ο άνθρωπος και ανήκει, μαζί με την ελιά και το σταφύλι, στην τριάδα των μεσογειακών καρπών. Η παρουσία του στο διαιτολόγιο και γενικά στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων ήταν εντονότατη, πολύ περισσότερο που οι αρχαίοι δεν γνώριζαν μια σειρά από τροφές που σήμερα θεωρούνται αναπόσπαστα στοιχεία της ελληνικής κουζίνας. Το σύκο ήταν πολύτιμο και για έναν ακόμη λόγο: διατηρείται καλά και πολύ όταν ξεραθεί. Συχνά το δείπνο των αρχαίων Αθηναίων ήταν ένα πιάτο ξερά σύκα, που επειδή περιέχουν πολλά ζάχαρα έχουν μεγάλη θερμιδική αξία.

Συκιές υπάρχουν κιόλας στον Όμηρο: στην τελευταία ραψωδία της Οδύσσειας, όταν ο Λαέρτης ζητάει σημάδι από τον Οδυσσέα ότι είναι γιος του, αυτός του θυμίζει πως του είχε χαρίσει, σαν ήταν παιδί, δεκατρείς αχλαδιές, δέκα μηλιές και σαράντα συκιές. Νωρίτερα, στη χώρα των Φαιάκων, ανάμεσα στα άλλα οπωροφόρα υπάρχουν και «συκέαι γλυκεραί». Τα αττικά σύκα εθεωρούντο περιζήτητα και τη φήμη τους αντανακλά η (αναληθής, όπως φαίνεται) ιστορία που οι περισσότεροι από εμάς μάθαμε στο σχολείο, για τον νόμο που απαγόρευε την εξαγωγή τους και τους συκοφάντες που, υποτίθεται, κατέδιδαν όσους τα έβγαζαν από την Αττική παράνομα.

Τέτοιος νόμος ή ψήφισμα δεν έχει βρεθεί πουθενά, και δεν θα είχε και πολύ νόημα, αφού σύκα είχε σε αφθονία όλη η Ελλάδα. Πώς όμως προέκυψε η λέξη συκοφάντης; Έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες, αλλά η πιο πειστική φαίνεται να είναι ότι συκοφάντες ονομάζονταν αυτοί που αποκάλυπταν όσους είχαν σύκα κρυμμένα στα ρούχα τους, δηλαδή μια ασήμαντη μικροκλοπή, και κατ’ επέκταση όσοι κατέδιδαν ασήμαντες πράξεις και στη συνέχεια έκαναν ψευδείς καταγγελίες. Η εκδοχή αυτή δεν είναι απίθανη· πράγματι, στα συμπόσια πολλοί παράσιτοι θα έφευγαν έχοντας κρύψει ξερά σύκα και άλλα τραγήματα στο ιμάτιό τους. (Για μια επισκόπηση των θεωριών σχετικά με την προέλευση της λέξης, δείτε το παλιότερο άρθρο μας -όμως και τα σχόλια είναι σημαντικά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 222 Comments »

Πώς τραβιούνται τα σαντεκλέρια λοιπόν;

Posted by sarant στο 27 Ιουλίου, 2016

Τον καιρό της νιότης μου, τα καλοκαιρινά σινεμά παίζανε επαναλήψεις, πρόβαλλαν δηλαδή παλιότερες ταινίες, οπότε ήταν μια ευκαιρία να συμπληρώσει κανείς τα κενά του ή να θυμηθεί παλιότερα έξοχα έργα. Σήμερα, αν δεν κάνω λάθος, τα περισσότερα θερινά παίζουν ταινίες πρώτης προβολής -αλλά σε αυτή την παλιά συνήθεια θα καταφύγει το ιστολόγιο, αφού το έχει βάλει αμέτι μουχαμέτι να δημοσιεύει καλοκαιριάτικα ένα άρθρο κάθε μέρα σε αδιάλειπτο σερί.

Το σημερινό άρθρο είχε αρχικά δημοσιευτεί πριν από πέντε χρόνια -παρά μία μέρα. Στη συνέχεια, τη λέξη «σαντεκλέρι» τη συμπεριέλαβα και στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται. Εδώ αναδημοσιεύω το παλιό άρθρο με αρκετές επικαιροποιήσεις παίρνοντας επίσης υπόψη τα σχόλια που είχαν γίνει κατά την πρώτη δημοσίευση. 

Lucien-Guitry-1860-1925-In-Chantecler-By-Edmond-Rostand-1868-1918Το άρθρο αυτό γεννήθηκε από ένα δικό μου σχόλιο σε  ένα λήμμα του εξαιρετικού ιστότοπου slang.gr. Εδώ, αναπτύσσω περισσότερο την άποψή μου.

Λοιπόν, στο slang.gr τέθηκε η απορία για την προέλευση της φράσης «θα τραβηχτούμε σαν τα σιντεκλέρια«, που είναι -κατά το εκεί άρθρο- μια παμπάλαιη μάγκικη έκφραση. Και βέβαια, ενώ η σημασία της έκφρασης είναι προφανής, σημαίνει «θα μαλώσουμε άσκημα», η λέξη «σιντεκλέρια» είναι εντελώς άγνωστη και μυστηριώδικη, πολύ περισσότερο που τη βρίσκουμε και με άλλες παραλλαγές: σαντεκλέρια, σεντεκλέρια, σιντεγκλέρια.

Ο φίλος Χότζας που έγραψε το αρχικό άρθρο στο slang.gr και οι υπόλοιποι στα σχόλια προσπάθησαν, με τα ελάχιστα δεδομένα που είχαν στη διάθεσή τους,  να βγάλουν νόημα, προτείνοντας με επιφυλάξεις την προέλευση από το ότι το «σαντικλέρι» είναι γυναικείο κοκαλάκι για τα μαλλιά, αλλά και φυλαχτό, διακοσμητικό -αλλά τελικά στα σχόλια νομίζω ότι συμφώνησαν με την εκδοχή που πρότεινα.

Πριν προχωρήσουμε, να πούμε ότι η έκφραση «θα τραβηχτούμε σαν τα σαντεκλέρια» (ή σαν τα σεντεκλέρια ή σιντεκλέρια) ακούγεται στην κλασική ελληνική κωμωδία «Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο κοντός», που προβλήθηκε το 1961 σε σενάριο Νίκου Τσιφόρου και σκηνοθεσία Πολύβιου Βασιλειάδη. Την ταινία θα την έχετε πιθανώς δει, αλλά αν δεν θυμάστε τη συγκεκριμένη ατάκα μπορείτε να τη δείτε εδώ, είναι στο 8′.17 της ταινίας. Ο Ρίζος είναι ο κοντός του τίτλου, σώγαμπρος με πεθερά τη Βασιλειάδου η οποία του ψήνει το ψάρι στα χείλη. Αυτός υπομένει, αλλά λέει κατ’ ιδίαν στη γυναίκα του: «Κάποια στιγμή θα τραβηχτούμε σαν τα σιντεκλέρια».  Δεν ακούγεται ολοκάθαρα, άλλοι έγραψαν ότι ακούν «σιντεγκλέρια». Μπορεί βέβαια και ο ίδιος ο Ρίζος να μην είπε σωστά τη φράση, αν σκεφτούμε (βλ. πιο κάτω) ότι σε άλλο κείμενο του Τσιφόρου (του σεναριογράφου της ταινίας) υπάρχει η μορφή «σαντεκλέρια», που είναι και η αρχική κατά τη γνώμη μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 171 Comments »

Ο χουμάς και τα θρέμπελα του Π. Πολάκη

Posted by sarant στο 7 Ιουλίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένα σε δυο ιδιωματικές λέξεις, από εκείνες που το ιστολόγιο αρέσκεται να σχολιάζει, και να ελέγχει, μέσα από τα σχόλιά σας, αν και κατά πόσο εξακολουθούν να ακούγονται. Εννοώ λέξεις που τα γενικά λεξικά δεν τις έχουν, είτε επειδή είναι μισοξεχασμένες είτε επειδή είναι ιδιωματικές, άλλοτε εντοπιζόμενες σε μία μόνο περιοχή του ελληνόφωνου χώρου και άλλοτε σε περισσότερες. Τέτοιες άλλωστε λέξεις έχω συμπεριλάβει στο βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, αρκετές από τις οποίες τις έχω παρουσιάσει εδώ.

Τις δυο σημερινές λέξεις δεν τις έχω βάλει στο βιβλίο, για τον απλό λόγο ότι το 2011 αγνοούσα την ύπαρξή τους. Ήρθαν και οι δυο φευγαλέα στην επικαιρότητα πρόσφατα, όταν τις χρησιμοποίησε ο υφυπουργός Υγείας Παύλος Πολάκης. Ο Πολάκης είναι Κρητικός (νομίζω Σφακιανός) και η μία από τις λέξεις είναι σίγουρα κρητική -για την άλλη δεν είμαι και τόσο βέβαιος αλλά θα περιμένω τα σχόλιά σας.

Επειδή εδώ λεξιλογούμε, δεν θα εστιάσω τη συζήτηση στον υφυπουργό, μόνο για να πω ότι ένα μόνο πράγμα με έχει ενοχλήσει πολύ στη δημόσια παρουσία του, ενώ άλλα, για τα οποία έχει δεχτεί κριτική, είτε με αφήνουν αδιάφορο είτε τα επιδοκιμάζω. Και αυτό το ένα είναι ότι, όπως γράφτηκε, άναψε τσιγάρο σε σύσκεψη του υπουργείου, σε κλειστό δημόσιο χώρο. Αλλά ούτε σε αυτό θέλω να σταθώ, διότι ξέρω (και ως πρώην καπνιστής) ότι το κάπνισμα εξάπτει τα πάθη και ότι όσοι καπνίζουν αδυνατούν, στην πλειοψηφία τους, να σκεφτούν λογικά για το θέμα αυτό -θα προτιμούσα λοιπόν σήμερα να εστιαστούμε στον χουμά και στα θρέμπελα.

Ο χουμάς είναι η λέξη που ακούστηκε πιο πρόσφατα, και που τη συζητήσαμε και στα σχόλια του άρθρου εκείνης της ημέρας.

Πράγματι, σε συζήτηση στη Βουλή και σε έντονη αντιπαράθεση με την αντιπολίτευση, ο υφυπουργός είπε ότι οι προηγούμενες κυβερνήσεις «τα κάνανε χουμά» στον τομέα της υγείας, και αμέσως μετά εξήγησε πως «είναι αυτό που μένει όταν βγαίνει το τυρί, το άχρηστο».

(Στο βίντεο της συζήτησης η ατάκα με τον χουμά είναι περιπου στο 14′. Σπό το 9ο λεπτό και μετά ακούγονται και άλλες ενδιαφέρουσες λέξεις, όπως ο μπέτης = το στήθος, αν και μου φάνηκε πιο ενδιαφέρουσα η ανάλυση των πρώτων 9 λεπτών κι ας μην έχει αιχμές ή δύσκολες λέξεις).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βουλή, Ντοπιολαλιές, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 270 Comments »

Περί ταχέων επεμβάσεων και παχέων αγελάδων

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2016

Ένα από τα βασικά καθήκοντα του Frontex, όπως ορίζονται στη σχετική νομοθεσία της ΕΕ, είναι «ο σχεδιασμός και συντονισμός κοινών επιχειρήσεων και ταχέων επεμβάσεων στα σύνορα». Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι οι πρόσφυγες εξακολουθούν να βρίσκονται στην επικαιρότητα, το σημερινό μου άρθρο δεν έχει αυτό το θέμα -είναι καθαρά γλωσσικό. Απλώς από την περιγραφή των καθηκόντων του Frontex δανείστηκα την παραπάνω φράση, που μου δίνει το έναυσμα για το άρθρο.

Το απόσπασμα που έβαλα μέσα στα εισαγωγικά έχει ένα λάθος, ενώ ο τίτλος του σημερινού μου άρθρου έχει δύο λάθη. Και να μην ξέρετε ποιο είναι, εύκολα θα υποθέσετε ότι, αν υπάρχει λάθος, θα υπάρχει στον τύπο «ταχέων επεμβάσεων» -και, προκειμένου για τον τίτλο του άρθρου, στο «παχέων αγελάδων».

Γιατί είναι λάθος; Ας δούμε. Η ονομαστική είναι στον ενικό «ταχεία επέμβαση» και στον πληθυντικό «ταχείες επεμβάσεις». Στη γενική «ταχειών επεμβάσεων», όχι «ταχέων». Το «ταχέων» είναι η γενική του αρσενικού -ο ταχύς, του ταχέος (που πολλοί το γράφουν *ταχέως!), οι ταχείς, των ταχέων.

Και για ταχείες επεμβάσεις δεν μιλάμε πολύ συχνά (άσε που μπορούμε να τις πούμε ‘γρήγορες επεμβάσεις’ και να ξεμπερδεύουμε) αλλά με τις αγελάδες το λάθος είναι πολύ συχνότερο, μια και πρόκειται για παγιωμένη φράση, ή μάλλον για δίδυμες φράσεις, αφού άλλοτε λέμε για ισχνές (έως σκελετωμένες, τον τελευταίο καιρό) αγελάδες και άλλοτε για παχιές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 204 Comments »

Το ευ και το πολύ

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2016

Σύντομο θα είναι το σημερινό άρθρο. Την αφορμή την πήρα από ένα σχόλιο φίλου πριν από μερικές μέρες, που μας θύμισε το ρητό «ουκ εν τω πολλώ το ευ», ένα ρητό που ο μέσος μαθητής, τουλάχιστον στη γενιά μου, θα το είχε ακούσει δεκάδες, μπορεί εκατοντάδες φορές από δασκάλους και καθηγητές, μια και στη σχολική ζωή υπάρχουν άφθονες ευκαιρίες για τη συμβουλή την οποία εκφράζει το ρητό, πως η ποσότητα δεν εγγυάται και την ποιότητα, πως με το να γράψεις τρεις σελίδες παραπάνω με κοινοτοπίες  δεν θα βελτιώσεις την έκθεση ή την εργασία σου.

Ίσως βέβαια στα νεότερα χρόνια οι δάσκαλοι και οι καθηγητές να μην το πολυλένε αυτό το ρητό, οι νεότεροι από μένα ας επιβεβαιώσουν αν ακόμα λέγεται. Το βέβαιο είναι ότι αρκετοί εκπαιδευτικοί δεν εφαρμόζουν το «ουκ εν τω πολλώ το ευ», πράγμα που το λέω βλέποντας πόσο φόρτωναν τα παιδιά μου με δουλειά για το σπίτι (αν και γι’ αυτόν τον πληθωρισμό φταίνε και οι γονείς).

Αλλά δεν θα μιλήσουμε σήμερα για την εκπαίδευση, σήμερα φρασεολογούμε. Είχαμε μείνει στο ρητό, που δεν πρόκαμα ακόμα να το παραθέσω ολόκληρο: ουκ εν τω πολλώ το ευ, αλλ’ εν τω ευ το πολύ -αν και πολύ συχνά αναφέρουμε μόνο το πρώτο σκέλος, αφήνοντας το δεύτερο να υπονοείται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Το είπε/δεν το είπε, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 205 Comments »

Γιατί κάνουμε την πάπια;

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2016

Ξέρετε βέβαια τι σημαίνει η έκφραση «κάνω την πάπια». Σημαίνει, σύμφωνα με το λεξικό, προσποιούμαι ότι δεν γνωρίζω, δεν καταλαβαίνω κάτι, αποφεύγω να πάρω θέση. Συνώνυμη έκφραση είναι «κάνω το κορόιδο».

Το ερώτημα του τίτλου είναι παραπλανητικό -δεν θα διερευνήσουμε για ποιο λόγο προσποιούμαστε ότι δεν καταλαβαίνουμε τι μας λένε, άλλωστε υπάρχουν πολλοί λόγοι ανάλογα με την περίσταση. Στο άρθρο μας θα εξετάσουμε, απλούστατα, την προέλευση της φράσης «κάνει την πάπια». Θα απαντήσουμε στο… φλέγον ερώτημα «Γιατί το λέμε έτσι;»

Δεν θυμάμαι αν το έχουμε αναφέρει ξανά στο ιστολόγιο, αλλά για την έκφραση «κάνει την πάπια» υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη αλλά εντελώς αστήρικτη εξήγηση που οφείλεται, όπως και οι περισσότερες ευφάνταστες αλλ’ εντελώς αστήρικτες ανάλογες εξηγήσεις, στον Τάκη Νατσούλη. Ο μακαρίτης ο Τάκης Νατσούλης είχε εκδώσει το ογκώδες βιβλίο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις», στο οποίο έχει συγκεντρώσει άφθονο υλικό αλλά έχει το κακό ελάττωμα να προτείνει διάφορες αστήρικτες θεωρίες για να εξηγήσει πώς γεννήθηκαν διάφορες γνωστές φράσεις, θεωρίες που τις έβγαλε από τη γόνιμη φαντασία του. Κι όπως είναι πιο εντυπωσιακό να ισχυρίζεσαι ότι η οικογένειά σου έχει τις ρίζες της σε βυζαντινούς άρχοντες, παρόμοια κάνει περισσότερο εφέ να λες ότι η τάδε φράση έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα ή στη φραγκοκρατία, αντί να πεις ότι πρόκειται π.χ. για κοινή παρατήρηση ή (θου κύριε!) ότι δεν είναι σαφές το πώς γεννήθηκε η φράση.

Αυτή την αναζήτηση εντυπωσιακών αλλ’ αστήρικτων ιστοριών για να εξηγηθεί η προέλευση μιας έκφρασης, τη λέμε «νατσουλισμό» στο ιστολόγιο. Και για την έκφραση «κάνει την πάπια» υπάρχει μια νατσουλική εξήγηση.

Τη θυμήθηκα πριν από κάμποσες μέρες, όταν διάβασα ένα άρθρο του thetoc.gr, με τίτλο «Δεν κάνει την πάπια, είναι αθώα», το οποίο, με πλούσια εικονογράφηση και ανάλαφρο στιλ, προσπαθεί να εξηγήσει την προέλευση εννιά γνωστών εκφράσεων -και νατσουλίζει ασύστολα στις περισσότερες. Δεν θα ασχοληθώ όμως με τις άλλες εκφράσεις, διότι η κάθε μία θέλει χωριστό άρθρο. Αρκεί να επισημάνω ότι για την τρελοκαμπέρω έχουμε αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι δεν έχει καμιά σχέση με τον αεροπόρο Νότη Καμπέρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Νατσουλισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 319 Comments »

Το περιφρονημένο φρούτο που μου αρέσει

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2016

Τις προάλλες μαζέψαμε ένα καφασάκι μούσμουλα από τη μουσμουλιά μας. Εμφανισιακά δεν έλεγαν και πολλά, αλλ’ από γεύση ήταν άλλο πράμα -γλυκύτατα. Τα τσάκισα λοιπόν, και με την ευκαιρία θυμήθηκα πως, αφού είναι η εποχή τους, ταιριάζει να επαναλάβω το άρθρο που είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο τέτοιες μέρες πριν από πέντε χρόνια. Να το επαναλάβω, αλλά με αρκετές διαφορές -στην ουσία παίρνω τη μορφή του κειμένου που δημοσιεύτηκε στη συνέχεια στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«, και κάνω και σ’ αυτήν μερικές αλλαγές.

Eriobotrya_japonica_JPG1bΤο μούσμουλο το λέω «περιφρονημένο» επειδή, αν κάνουμε ψηφοφορία για το λιγότερο αγαπημένο φρούτο, έχει σοβαρή πιθανότητα να βρεθεί σε μια από τις πρώτες, δηλαδή τις τελευταίες, θέσεις. Το περιφρονημένο αυτό φρούτο, με τα πολλά και υπερμεγέθη κουκούτσια και τη σχετικά λιγοστή, φτενή σάρκα, έχει κάποιους φανατικούς φίλους αλλά ποτέ δεν κατέκτησε τις μάζες, όσο ωραίο κι αν είναι το θέαμα της φορτωμένης με καρπούς μουσμουλιάς, προς το τέλος της άνοιξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 280 Comments »

Πράσινα άλογα και όχι πράσσειν άλογα

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη. Το αρχικό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από εφτά χρόνια και τέσσερις μέρες, δηλαδή όταν το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα κλείσει το πρώτο του τρίμηνο, και έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα άρθρα του ιστολογίου, επειδή διαρκώς συμβαίνει, σε κάποια διαδικτυακή συζήτηση, να χρησιμοποιεί κάποιος την έκφραση «και πράσινα άλογα» και να πετιέται κάποιος εξυπνάκιας και να τον επιπλήττει, ότι τάχα είναι λάθος το «πράσινα άλογα» και το σωστό είναι «πράσσειν άλογα», οπότε ή ο αρχικός σχολιαστής ή κάποιος τρίτος βάζει το λινκ από το άρθρο μου για να απαντήσει. Διότι, όπως θα δείτε στη συνέχεια, έκφραση «πράσσειν άλογα» δεν παραδίδεται πουθενά.

Εδώ και καιρό ήθελα να ξαναδημοσιεύσω το παλιό μου άρθρο, αν μη τι άλλο για να δώσω την ευκαιρία να σχολιαστεί από τους νεότερους φίλους, αλλά δίσταζα επειδή το αρχικό άρθρο ήταν ήδη πολύ μεγάλο. Τελικά χτες πήρα την απόφαση, χάρη σε μια πληροφορία που μου έδωσε ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου, που ενισχύει την επιχειρηματολογία του άρθρου. Οπότε, ζητώ συγνώμη για το διπλοσέντονο και ξεκινάω.

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου "Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων"

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου «Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων» (Τώρα έχει επανεκδοθεί επαυξημένο ως «Λόγια του αέρα»)

Η έκφραση …και πράσινα άλογα, όπως ας πούμε στη φράση «Τι ανώτατες σπουδές και πράσινα άλογα λέει πως έχει κάνει; Αφού δεν έχει τελειώσει ούτε το δημοτικό!» είναι πολύ συνηθισμένη.

Αν και κανείς δεν αμφιβάλλει για τη σημασία της, πολλοί αναρωτιούνται για την προέλευσή της, που δεν είναι φανερή στα μάτια τους. Καθώς δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς εμφανίστηκαν τα «πράσινα άλογα» προσπαθούν να βρουν μιαν άλλη, πιο ορθολογική κατά τη γνώμη τους εξήγηση.

Σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη «εξήγηση» για την προέλευση της έκφρασης …και πράσινα άλογα, πρόκειται για παραφθορά της αρχαίας έκφρασης «πράσσειν άλογα». (Υπάρχουν και άλλες θεωρίες για την προέλευση της φράσης, όπως η αναφορά σε ένα επεισόδιο που έγινε επί Όθωνα, αυτή όμως είναι η πιο διαδεδομένη.) Όπως μας πληροφορεί, για παράδειγμα, ο δικτυακός τόπος www.prasinaloga.gr, που ανήκει στην ομάδα εικαστικού θεάτρου κούκλας «Πράσσειν άλογα»: η έκφραση «Πράσσειν άλογα» είναι αρχαία (πράσσειν = πράττω, άλογο = μη λογικό).

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση περί αστρολογίας, κάποιος σκεπτικιστής έγραψε άρθρο με τίτλο «Άστρα και πράσινα άλογα» και αμέσως κάποιος άλλος τον διόρθωσε σε «Άστρα και πράσσειν άλογα», επισημαίνοντας Έχεις δει πουθενά πράσινα άλογα; μήπως αυτό το πράσινα δεν είναι πράσινα αλλά πράσσειν ή πράττειν απαρέμφατο του ρήματος πράττω; Και το άλογα μήπως δεν εννοούνται τα άλογα αλλά το δίχως λογική πραττόμενο; Κάποιος άλλος, αλλού: Πράσινα άλογα και πράσσειν άλογα, που έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι.

Υπάρχουν λοιπόν αρκετοί που πιστεύουν ότι η αρχική μορφή της φράσης «και πράσινα άλογα» είναι η αρχαία «πράσσειν άλογα». Η λανθασμένη (όπως θα επιχειρήσω να αποδείξω) αυτή άποψη απέκτησε επιπρόσθετο κύρος όταν ένα συγκρότημα ελληνικής ροκ μουσικής πήρε την ονομασία Πράσσειν άλογα, με έμβλημά του ένα πράσινο αλογάκι του σκακιού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 319 Comments »

Χρήματα και νομίσματα

Posted by sarant στο 6 Μαΐου, 2016

Συζητήθηκε αρκετά χτες και προχτές μια φράση του Προέδρου της Δημοκρατίας, και επειδή η σχετική συζήτηση είχε και γλωσσική διάσταση σκέφτηκα πως δεν θα ήταν άσκοπο να τη σχολιάσουμε εδώ, ανακυκλώνοντας εν μέρει υλικό από παλιότερο άρθρο.

Τις προάλλες, λοιπόν, στο Άργος, κατά την τελετή ανακήρυξής του σε επίτιμο Δημότη του Δήμου Άργους-Μυκηνών, ο Προκόπης Παυλόπουλος στην ομιλία του, ξεκίνησε παινεύοντας αρκετά την ομολογουμένως πλούσια ιστορία των οικοδεσποτών του. Ανέφερε, ας πούμε, ότι το Άργος είναι η αρχαιότερη πόλη του κόσμου, που φαίνεται υπερβολή αν σκεφτούμε το Τσατάλ Χουγιούκ, αλλά ίσως εννοούσε η αρχαιότερη που εξακολουθεί να κατοικείται. Πάντως, σε σχετικόν κατάλογο με τις 16 αρχαιότερες πόλεις της Ευρώπης, όσην εγκυρότητα έχει, το Άργος είναι όντως η αρχαιότερη -και βέβαια στις 16 οι εννιά είναι ελληνικές και άλλες τρεις γεωργιανές. Αλλά πλατειάζω, διότι η φράση που συζητήθηκε πολύ ειπώθηκε προς το τέλος της ομιλίας του Προέδρου.

Προς το τέλος, λοιπόν, ο Προκόπης Παυλόπουλος είπε:

Εμείς, οι σύγχρονοι Έλληνες, ως άξιοι συνεχιστές της παράδοσης των Προγόνων μας και του Πολιτισμού και της Δημοκρατίας που θεμελίωσαν, οφείλουμε να συμβάλλουμε, ως μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε αυτή η μεγάλη Ευρωπαϊκή Οικογένεια να συνειδητοποιήσει πως το μέλλον της εξαρτάται από την υπεράσπιση του βασικού της μεγέθους, όπως αυτό προσδιορίσθηκε από τις ιδρυτικές αρχές και αξίες της. Και το μέγεθος αυτό είναι ο Άνθρωπος, η αξία του και η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του ως συστατικά στοιχεία της πραγματικώς φιλελεύθερης ιδεολογίας. Η οικονομία και το νόμισμα αποκτούν νόημα μόνον όταν υπηρετούν τον Άνθρωπο. Η ρήση του Πρωταγόρα συνιστά τον κοινό ευρωπαϊκό δείκτη πορείας: «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος».

Η αντιπολίτευση θεώρησε ότι η φράση «η οικονομία και το νόμισμα αποκτούν νόημα μόνον όταν υπηρετούν τον Άνθρωπο» αποτελεί υπαινιγμό για ενδεχόμενη αλλαγή νομίσματος, ενώ ο Στ. Κασιμάτης στην Καθημερινή έγραψε ότι ο ΠτΔ έπρεπε να σκεφτεί ότι το ακροατήριό του δεν γνωρίζει ότι η αρχαία λέξη «χρήματα», όπως θα δούμε παρακάτω, δεν σήμαινε «χρήματα» με τη σημερινή σημασία, αλλά «πράγματα». Ίσως η γειτνίαση των δύο φράσεων, της μίας νεοελληνικής και της επόμενης με αρχαίο παράθεμα, να προκάλεσε το μπέρδεμα -διότι όταν πηγαίνουμε μπρος πίσω στην τρισχιλιετή γλώσσα μας που τη θέλουμε ενιαία, νομίζουμε ότι οι λέξεις μένουν ίδιες ενώ στην πραγματικότητα η σημασία τους αλλάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Επικαιρότητα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 302 Comments »

Τα φρασεολογικά της Μεγαλοβδομάδας

Posted by sarant στο 29 Απριλίου, 2016

Και το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ανάλογων άρθρων που έχουν δημοσιευτεί προηγούμενες χρονιές, με κάποια αναδιάταξη, προσθήκες και επικαιροποίηση του υλικού. Μια αρκετά συντομευμένη μορφή του άρθρου, θα δημοσιευτεί στο πασχαλινό φύλλο της Αυγής, το οποίο θα κυκλοφορήσει αύριο. Συνήθως, τα άρθρα αυτά τα δημοσιεύω στο ιστολόγιο μετά τη δημοσίευση στην εφημερίδα, αλλά σήμερα, εξαιτίας του ειδικού περιεχομένου θα κάνω μιαν εξαίρεση.

Μια και το φέρνει φέτος η σύμπτωση να γράψω στο πασχαλιάτικο φύλλο, σκέφτηκα, μέρα που είναι, να μην παρακολουθήσω την πολιτική επικαιρότητα, αλλά να μείνω στο κλίμα των ημερών. Το 2010 που είχε συμβεί κάτι ανάλογο, είχα εξετάσει τις λέξεις του Πάσχα, οπότε για να μην επαναλαμβάνομαι είπα σήμερα να φρασεολογήσω, δηλαδή να δούμε μερικές φράσεις που μπήκαν στη φρασεολογία μας από τις λειτουργίες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Όπως γράφει στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα» ο Δημ. Λουκάτος:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 302 Comments »

Νηστίσιμα και σαρακοστιανά

Posted by sarant στο 17 Μαρτίου, 2016

Από τη Δευτέρα έχουμε μπει στη Σαρακοστή. Το ιστολόγιο δεν νηστεύει και δεν θρησκεύεται, όμως τηρεί τις παραδόσεις και παρατηρεί ότι τούτη είναι η όγδοη (ρε πώς περνάν τα άτιμα!) Σαρακοστή που έχει δει στη ζωή του κι όμως ποτέ δεν έχει γράψει άρθρο για τα λεξιλογικά της, με εξαίρεση μια ειδική περίπτωση, το άρθρο για την ανύπαρκτη λέξη διπορος (ή ωδιπόρος ή ηδύπορος) και την προσπάθεια κάποιων να βγάλουν «λανθασμένη» τη γνωστή παροιμία «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει». Αλλά το άρθρο εκείνο (που εδώ βλέπετε την τελευταία του δημοσίευση) είχε θέμα αποκλειστικό τη συγκεκριμένη παροιμία (και την έωλη αμφισβήτησή της) και όχι τα λοιπά της Σαρακοστής.

Κι αυτό είναι σοβαρή παράλειψη, ακόμα περισσότερο δυσκολοσυγχώρητη για έναν Σαραντάκο, που συγγενεύει με τη Σαρακοστή κατά το ότι και οι δυο έλκουν την καταγωγή από τον αριθμό 40, σαράντα.

Διότι, βέβαια, η Σαρακοστή λέγεται έτσι επειδή έχει σαράντα μέρες. Στην πραγματικότητα, δεν έχει σαράντα μέρες, αφού διαρκεί πάνω από έξι εβδομάδες (κάπου 48 μέρες) αλλά επικράτησε ο αριθμός σαράντα, που είναι στρογγυλός και βαρύς, σε συνδυασμό με το προηγούμενο των σαράντα ημερών νηστείας του Ιησού στην έρημο. Η τεσσαρακοστή λοιπόν ημέρα από το Πάσχα, η πρώτη μέρα της νηστείας, έδωσε την ονομασία σε ολόκληρη την περίοδο.

Στους πατέρες της εκκλησίας τον τέταρτο αιώνα, η θρησκεία νηστεία πριν από το Πάσχα ονομάζεται αγία και ένδοξος και «μεγάλη τεσσαρακοστή». Ωστόσο, την εποχή εκείνη είχε ήδη εμφανιστεί ο απλολογικός τύπος «σαράκοντα», απ’ τον οποίο προέκυψε και ο σημερινός σαράντα. Με την ίδια απλολογία πήραμε και τη σαρακοστή, που απαντά ήδη σε κάποιον εκκλησιαστικό συγγραφέα του 5ου αιώνα, τον Χρύσιππο, και με την πάροδο των αιώνων ο τύπος αυτός, σαρακοστή, επικράτησε.

Η νηστεία πριν από το Πάσχα δεν ήταν η μοναδική που όριζε η εκκλησία, οπότε, για να ξεχωρίζουν, η προπασχαλινή νηστεία θρησκεία ονομάστηκε και Μεγάλη Σαρακοστή. Σαράντα μέρες νηστείας τηρούσαν οι πιστοί και πριν από τα Χριστούγεννα, από τις 15 Νοεμβρίου έως τις 24 Δεκεμβρίου, που κι αυτή ονομάστηκε σαρακοστή ή και σαραντάμερο («του σαραντάμερου η μέρα – καλημέρα, καλησπέρα» λέει μια κεφαλονίτικη παροιμία, διότι πράγματι τότε είναι οι πιο μικρές μέρες του χρόνου). Νηστεία τηρείται και πριν από τον Δεκαπενταύγουστο -εκεί διαρκεί δεκαπέντε μέρες, αλλά κι αυτή η νηστεία σαρακοστή ονομάστηκε, αφού σιγά-σιγά η λέξη έπαψε να αναφέρεται σε συγκεκριμένο αριθμό ημερών και έφτασε να σημαίνει κάθε μεγάλη περίοδο νηστείας.

Επειδή εγώ δεν νηστεύω και δεν ξέρω καλά τα καθέκαστα, αντιγράφω τις συμβουλές του παπα-Συναδινού, που έγραψε τον 17ο αιώνα το «Χρονικό των Σερρών» και μας λέει τι πρέπει να κάνουμε σε μια γλώσσα που δεν διαφέρει και τόσο από τη σημερινή νεοελληνική:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Λαογραφία, Ποίηση, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 192 Comments »

Ακόμα κι ο Άρης νυστάζει

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2016

Ποιος Άρης, θα ρωτήσετε. Υπομονή, παρακαλώ, και θα ικανοποιηθεί η περιέργειά σας. Επειδή το σημερινό άρθρο το έχω κλέψει, στο κυρίως σώμα του, από έναν φίλο, θα πρέπει να φλυαρήσω στην εισαγωγή και στον επίλογο για να μην κατηγορηθώ ότι λουφάρω άρθρα, που θα λέγαμε και στον στρατό.

Η φράση του τίτλου είναι υπαινιγμός που παραπέμπει σε μιαν αγγλική παροιμιώδη φράση που δεν ξέρω να υπάρχει στα ελληνικά ή σε άλλη γλώσσα: even Homer nods. Η φράση αυτή στην κυριολεξία της χαρακτηρίζει τις ανακολουθίες που υπάρχουν στην Ιλιάδα (ας πούμε, κάποιος δευτεραγωνιστής σκοτώνεται κι όμως ξαναπαρουσιάζεται αργότερα ζωντανός), ανακολουθίες που αποδόθηκαν στο ότι ακόμα και ο μέγας Όμηρος πότε-πότε νύσταζε και ξεχνούσε τι ακριβώς είχε πει πριν από τρεις ραψωδίες (φυσικά τα ομηρικά έπη δεν γράφτηκαν έτσι, μάλιστα δεν γράφτηκαν γενικώς).

Τη φράση την οφείλουμε στον Οράτιο, ο οποίος είχε γράψει στην Ποιητική του indignor quandoque bonus dormitat Homerus, αγανακτώ όταν ο καλός Όμηρος νυστάζει. Στα αγγλικά την μετέφερε πρώτος ο Ντράιντεν και την έκανε διάσημη ο Πόουπ. Φυσικά, δεν χρησιμοποιείται πλέον μόνο και ειδικά για τον Όμηρο, αλλά γενικά, κάθε φορά που επισημαίνουμε ένα λάθος, μια αστοχία σε κάποιον μεγάλο δημιουργό. Είναι ένας μάλλον τιμητικός τρόπος για να επισημάνεις το λάθος, αφού ταυτόχρονα αναγνωρίζεις πως αυτός που ξαστόχησε είναι τόσο άξιος που το να λαθέψει είναι μια εξαιρετική και αξιομνημόνευτη περίσταση, και πως αν δεν τον είχε καταβάλει η νύστα ασφαλώς δεν θα είχε κάνει το σφάλμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Συνεργασίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 192 Comments »

Το ψωμί ψωμάκι

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2016

Χτες το απομεσήμερο, ο φίλος μας ο Στάζιμπος μάς ειδοποίησε με σχόλιο ότι σε μια εκπομπή της ΕΡΤ, που παιζόταν εκείνη τη στιγμή, γινόταν λόγος για τη ζέα και τη χρήση της στο ψωμί, ένα θέμα που έχει απασχολήσει παλιότερα το ιστολόγιό μας. Και στην μεν εκπομπή, που μπορείτε να τη δείτε εδώ, αποκρούστηκαν ορισμένοι μύθοι για τη ζέα, όπως π.χ. για τη δήθεν απαγόρευση καλλιέργειάς της στη δεκαετία του 1920, αλλά ενισχύθηκαν κάποιοι άλλοι, όπως ότι με ψωμί ζέας τρεφόταν ο στρατός του Μεγαλέξανδρου. Ωστόσο, πάνω στη συζήτηση ο Στάζιμπος επισήμανε ότι δεν έχω γράψει άρθρο για το ψωμί.

Άρθρο έχω γράψει, αλλά στον παλιό μου ιστότοπο, το 2005, δηλαδή πολύ πριν ανοίξω το ιστολόγιο (το 2009). Για κάποιο λόγο, εκείνο το άρθρο δεν το έχω ως τώρα μεταφέρει στο ιστολόγιο, ή μάλλον μετέφερα μόνο το μισό. Οπότε σήμερα παρουσιάζω εκείνο το παλιό άρθρο, εμπλουτισμένο με μερικά ακόμα στοιχεία. Βέβαια, πρέπει να πούμε ότι ένα άρθρο σαν κι αυτό, με θέμα το ψωμί, αναπόφευκτα έχει  πολύ ψωμί, όπως μου αρέσει να λέω, δηλαδή με κανέναν τρόπο δεν φιλοδοξώ να καλύψω το εκτενέστατο αυτό θέμα -και ίσως αυτός να ήταν ο λόγος που ως σήμερα δεν είχα επιχειρήσει την αναδημοσίευση.

Όπως λέει και εκείνο το ρητό, δεν τρώμε για να ζούμε αλλά ζούμε για να τρώμε (ή το αντίστροφο). Το ρήμα «τρώω» είναι μαζί μας από την αρχαιότητα (ως «τρώγω»), αν και οι αρχαίοι μας πρόγονοι όταν έτρωγαν συνήθως δεν έτρωγαν. Θέλω να πω, το κατ’ εξοχήν ρήμα που χρησιμοποιούσαν ήταν το εσθίω, που από τον επικό του τύπο έδω έχουν επιβιώσει λέξεις όπως εδώδιμος (που κάποιοι νομίζουν πως προέρχεται από το εδώ και σημαίνει κάτι σαν «εγχώριος»).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 321 Comments »

Καρατόμηση;

Posted by sarant στο 19 Φεβρουαρίου, 2016

Δύο ήταν τα θέματα που απασχόλησαν χτες την επικαιρότητα και προκάλεσαν τρικυμία στο ποτηράκι της ελληνικής μπλογκόσφαιρας. Το ένα ήταν ο θάνατος του λαϊκού τραγουδιστή Παντελή Παντελίδη, αλλά με αυτό δεν έχω σκοπό να ασχοληθώ καθόλου.

Θα περιοριστώ στο δεύτερο, τη μετάθεση του υποστράτηγου Μανώλη Σφακιανάκη της ΕΛΑΣ από τη θέση του διοικητή της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος προς μια διοικητική υπηρεσία, μετάθεση που θεωρήθηκε δυσμενής, προκάλεσε την προσφυγή του ενδιαφερόμενου αξιωματικού και εντονότατες αντιδράσεις από μεγάλη μερίδα του πολιτικού κόσμου και τελικά ανακλήθηκε ή μάλλον μισοανακλήθηκε.

Ο συγκεκριμένος αξιωματικός βρίσκεται στο τιμόνι της ΔΗΕ επί 20 και πάνω χρόνια και θεωρείται απόλυτα επιτυχημένος από τα συστημικά μέσα ενημέρωσης, που προβάλλουν τις πολύ καλές επιδόσεις της υπηρεσίας στην αποτροπή αυτοκτονιών, τις οποίες νέοι, συχνά ανήλικοι, προαναγγέλλουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ανακοινώθηκε μάλιστα, στο τέλος του 2015, ότι τα τελευταία 11 χρόνια η ΔΗΕ έχει αποτρέψει 1424 αυτοκτονίες (τις 1300 από αυτές τα τελευταία πέντε χρόνια). Ένας άλλος τομέας στον οποίο έχει παρουσιάσει καλές επιδόσεις η ΔΗΕ είναι η πάταξη της παιδοφιλίας.

Λέγεται ότι για αυτές τις επιτυχίες του, ο Μ. Σφακιανάκης έχει βραβευτεί τρεις φορές από το FBI. Βέβαια, ο δημοσιογράφος Κώστας Εφήμερος, που τον άκουσα στο ραδιόφωνο χτες, ισχυρίζεται ότι δεν μπόρεσε να βρει κανένα ίχνος των βραβεύσεων αυτών στην ιστοσελίδα του FBI, ίσως όμως να είναι απόρρητες -ή να μην έψαξε σωστά (ολόκληρη την εκπομπή μπορείτε να την ακούσετε εδώ)

Σε κάθε περίπτωση, αξίζει έπαινος για αυτή τη δραστηριότητα, ιδίως αν είναι υπαρκτή. Ωστόσο δεν ήταν μόνο αυτή η δραστηριότητα της ΔΗΕ επί Σφακιανάκη. Όσοι ασχολούμαστε λίγο με το Διαδίκτυο θυμόμαστε μια σειρά από ελευθεροκτόνες ενέργειες στις οποίες είχε πρωταγωνιστήσει η ΔΗΕ και ο Μ. Σφακιανάκης προσωπικά, όπως την αποκάλυψη της ταυτότητας του Παστίτσιου (ή, πολύ παλιότερα, το κυνηγητό του διαχειριστή της ιστοσελίδας blogme.gr επειδή είχε λινκ προς κάποια μπλογκ που έθιγαν τον Λιακόπουλο), ή ακόμα την αποκάλυψη του νεαρού που «έβρισε» τους νεκρούς αξιωματικούς της Κινάρου.

Ακόμα πιο ζοφερή είναι η καταγγελλόμενη προσωπική εμπλοκή του Μ. Σφακιανάκη στην υπόθεση του αείμνηστου μουσικού Παναγιώτη Βήχου, ο οποίος κατάγγειλε κύκλωμα σωματεμπορίας στη Σαντορίνη με συμμετοχή του τοπικού αστυνομικού διοικητή και βρέθηκε κατηγορούμενος για παιδική πορνογραφία (αθωώθηκε ύστερα από έναν πολύχρονο μαραθώνιο αφού δικαιώθηκε και από τα ευρωπαϊκά δικαστήρια). Υπάρχουν και άλλες καταγγελίες, π.χ. για δημοσιογράφο που κλήθηκε στη ΓΑΔΑ επειδή τάχα στο ιστολόγιό της υπήρχε σχόλιο με προαναγγελία αυτοκτονίας -και συνελήφθη.

Θέλω να πω, η εικόνα της αριστείας που επίμονα προβάλλεται για τον όντως υπερδραστήριο αξιωματικό κάθε άλλο παρά ακηλίδωτη είναι. Και το ζήτημα δεν είναι να βάλουμε στο ένα τάσι της ζυγαριάς τα υπέρ και στο άλλο τα κατά, και αν τα υπέρ υπερτερούν να ξεχάσουμε τα αρνητικά, διότι εδώ έχουμε να κάνουμε με αδικήματα.

Υπάρχει ωστόσο ο αντίλογος ότι σε αυτές τις περιπτώσεις καταπάτησης των ελευθεριών ο Μ. Σφακιανάκης δεν ενεργούσε μόνος του, αυτόβουλα, αλλά κατόπιν εισαγγελικής παραγγελίας. Ο ίδιος πάντως διεκδικεί ακέραιο τον έπαινο για τις απαράδεκτες αυτές ενέργειες: Πού ήταν η εκκλησία, αναρωτήθηκε, όταν εγώ κυνήγησα τον Παστίτσιο;

Έπειτα, προσωπικά δεν είμαι και τόσο βέβαιος για τις φοβερές γνώσεις πληροφορικής του αξιωματικού -νομίζω ότι ξέρει απλώς τόσα όσα για να εντυπωσιάζει και να τρομάζει τους πιο αδαείς από αυτόν και να τους κάνει να εκχωρούν την ελευθερία στο όνομα μιας αναπόδεικτης ασφάλειας. Για την αδαημοσύνη του Μ. Σφακιανάκη κυκλοφορούν διάφορα ανέκδοτα στο Διαδίκτυο, όπως όταν προσπάθησε να ψαρέψει τους συντονιστές του Ιντυμήντια, αλλά δεν μπορώ να πάρω όρκο για το αν αληθεύουν. Βέβαια, έχει γράψει και βιβλία για το Διαδίκτυο -έχω μεγάλη περιέργεια να τα φυλλομετρήσω και κρίμα που δεν μπόρεσα να τα δω πριν γράψω το άρθρο.

Κι έπειτα, όσο κι αν μια υπηρεσία όπως η ΔΗΕ έχει ιδιαιτερότητες, δυσκολεύομαι να κατανοήσω πώς δικαιολογείται υπηρεσιακά η παραμονή του ίδιου διοικητή για τόσο μεγάλο διάστημα -21 χρόνια! Η πολύχρονη παραμονή ενός αξιωματούχου στο ίδιο πόστο ευθύνης είναι κάτι που αποφεύγεται, διότι δημιουργεί κουλτούρα φέουδου, αλλά και δεν επιτρέπει στον ίδιο τον αξιωματούχο να ακονίσει τις δεξιότητές του σε άλλους τομείς -πολύ περισσότερο όταν το πόστο του συνδέεται με τεχνολογίες αιχμής.

Τέλος, βλέποντας ποιοι και πώς συμπαραστάθηκαν στον αξιωματικό όταν ανακοινώθηκε η μετάθεσή του, δεν μπορώ να μη συνταχθώ, έστω και αυθόρμητα, με την αντίθετη άποψη. Πάντως, δεν είναι αυτό το βασικό μου κριτήριο.

Όμως, εμείς εδώ λεξιλογούμε. Κι έτσι, θα σταθώ στις διάφορες λέξεις που χρησιμοποιήθηκαν για την αποπομπή του Μ. Σφακιανάκη και στα συνώνυμά τους.

Πολλοί, ας πούμε, έκαναν λόγο για «καρατόμηση», που είναι βέβαια μια μεταφορική χρήση, αφού κυριολεκτικά σημαίνει «αποκεφαλισμός». Καρατομώ το ρήμα. Θα θυμόσαστε την «κάρα», που είναι αρχαία λέξη για το κεφάλι, και που σήμερα χρησιμοποιείται ειδικά για την κεφαλή λειψάνου κάποιου αγίου, που φυλάσσεται σε ναό για ιερό προσκύνημα.

Η καρατόμηση με τη σημασία της αποπομπής στελέχους έχει βεβαίως λεξικογραφηθεί εδώ και χρόνια. Το ΛΚΝ, που είναι κάπως παλιότερο (1998) ορίζει το ρ. καρατομώ ως «απομακρύνω βίαια ή παράνομα την ηγεσία ενός συλλογικού οργάνου», ενώ ο Μπαμπινιώτης δίνει ευρύτερο ορισμό «διώχνω κάποιον από τη θέση την οποία κατέχει, τον απολύω, τον διαγράφω». Οι δημοσιογράφοι έκαναν λόγο για «καρατόμηση του Σφακιανάκη», ενώ αν πάμε με τον ορισμό του ΛΚΝ, που απηχεί παλιότερη χρήση, θα λέγαμε για «καρατόμηση της ΔΗΕ».

Άλλοι μίλησαν για «ξήλωμα» και πράγματι με το ρήμα «ξηλώνω» δηλώνουμε επίσης την αποπομπή ενός διευθυντικού στελέχους από τη θέση του. Τον ξήλωσαν λέμε, που δεν είναι ίδιο με το «του τα ξήλωσαν», που λέγεται για στρατιωτικό που καθαιρείται -εννοείται, «τα γαλόνια».

Και για την υπόθεση Σφακιανάκη κάποιοι έκαναν λόγο για καθαίρεση, αλλά είναι ανακριβές αφού ο αξιωματικός διατηρεί τον βαθμό του.

Έχουμε επίσης την «εκπαραθύρωση» που βέβαια κυριολεκτικά σημαίνει το να δολοφονείς κάποιον ρίχνοντάς τον από το παράθυρο στο κενό, όπως ήταν η περίφημη εκπαραθύρωση της Πράγας το 1619 που στάθηκε το έναυσμα για τον Τριακονταετή πόλεμο, αλλά μεταφορικά δηλώνει απλώς την αποπομπή κάποιου από αξίωμα -γκουγκλίζοντας βρίσκω να χρησιμοποιείται η λέξη για προπονητές, υπουργούς ή διευθυντές οργανισμών.

Πάμε σε άλλα συνώνυμα. Αν θέλουμε να το πούμε ουδέτερα, θα κάνουμε λόγο για «απομάκρυνση». Μπορούμε επίσης να πούμε για «αποπομπή». Σε άλλες περιπτώσεις έχουμε και απόλυση ή παύση. Πριν από το 1911 που ο Βενιζέλος καθιέρωσε τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων και μας έκανε την πρώτη και τελευταία Σοβιετία, ήταν συνηθισμένο οι δημόσιοι υπάλληλοι να παύονται όταν άλλαζε η κυβέρνηση -από εκεί και το περιπαιχτικό «Παυσανίας», για κάποιον που είχε παυθεί.

Ένας αλλος γενικός όρος είναι η «εκδίωξη» ή το «διώξιμο», όχι όμως η δίωξη. Αν αυτός που αποπέμπεται είναι εστεμμένος, θα πούμε για «εκθρόνιση», αν είναι κληρικός για «αποσχηματισμό», αν είναι στρατιωτικός για «απόταξη». Για έναν πρωθυπουργό μπορεί και να πούμε για «ανατροπή». Οι αρχαίοι είχαν τον εξοστρακισμό, που τον χρησιμοποιούμε καμιά φορά, ενώ υπάρχει και ο εξοβελισμός -που βέβαια έχει και κυριολεκτική σημασία.

Και κάποιες φράσεις έχουμε που δηλώνουν αποπομπή. Ας πούμε, «του έδωσα τα παπούτσια στο χέρι» -σημαίνει «τον έδιωξα» και λέγεται όχι μόνο για αποπομπή υπαλλήλου αλλά και για μνηστήρα ή σύζυγο. Οι επισκέπτες, σε πολλά μέρη, έβγαζαν τα παπούτσια τους μπαίνοντας στο σπίτι. Το να τους δώσει ο οικοδεσπότης τα παπούτσια ήταν σαφέστατο σημάδι αποπομπής. Υπάρχει επίσης η έκφραση «του έδωσα το πανί του» με την ίδια σημασία, όπως επίσης «του έδωσα πασαπόρτι» συνήθως για ερωτικό σύντροφο. (Να μην μετρήσουμε εδώ και το «του έριξα χυλόπιτα», που είναι απόρριψη μάλλον παρά αποπομπή).

Όταν η αποπομπή γίνεται με σκαιό τρόπο, λέμε «τον έστειλαν από εκεί που ήρθε». Φράσεις αποπομπής έχουμε επίσης πολλές: άδειασέ μας τη γωνιά, ξεκουμπίσου, πάρε τον αέρα σου, και «αέρα στα μπατζάκια σου» -όπως, ας πούμε, στον Καπετάν Μιχάλη όπου υπάρχει η φράση:

— Σού’δωκε τα παπούτσια στο χέρι, κακομοίρη … δεν το κατάλαβες; Αέρα στα μπατζάκια σου, δάσκαλε!

Πάντως, τελικά φαίνεται ότι βρέθηκε μια συμβιβαστική λύση. Ο Μ. Σφακιανάκης δεν παραμένει στη θέση του, ούτε τοποθετείται στη διοικητική υπηρεσία όπου είχε αρχικά μετατεθεί, αλλά τοποθετείται βοηθός της νέας επιτελάρχισσας της Αστυνομίας, σε θέση που, αν κατάλαβα καλά, δεν υπήρχε ως τώρα και που μπορεί να είναι διακοσμητική, ενώ παράλληλα θα διατηρεί την εποπτεία της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, που όμως θα έχει άλλον διοικητή.

Εμένα αυτό μου φαίνεται ένας εύσχημος τρόπος για να απομακρυνθεί μεν από τη θέση του χωρίς όμως να τρωθεί το γόητρό του. Αν η «εποπτεία» την οποία διατηρεί είναι κάτι παραπάνω από χρύσωμα του χαπιού, θα φανεί στην πορεία.

Posted in Επικαιρότητα, Ελευθερία του λόγου, Συνώνυμα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 205 Comments »