Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Χαρτοπαίγνιο’ Category

Καλή χρονιά σε όλες και όλους, με υγεία και αγάπη!

Posted by sarant στο 1 Ιανουαρίου, 2018

Εδώ και λίγες ώρες έχουμε μπει στο 2018, έχουμε αλλάξει χρόνο. Αν ξενυχτήσατε χτες, ίσως με φίλους και μουσική ή πάνω από την πράσινη τσόχα, μάλλον το σημερινό άρθρο θα το διαβάσετε προς το μεσημέρι, ίσως και αργότερα, αλλά δεν θα περιμένετε βέβαια να σας πω «καλησπέρα»! Το άρθρο βέβαια θα έχει δημοσιευτεί απ’ το πρωί, την ίδια όπως κάθε μέρα ώρα, αλλά μη νομίσετε ότι ξαγρύπνησα για να το ανεβάσω -φροντίζει η τεχνολογία να φαινόμαστε συνεπείς.

Το 2018 είναι χρονιά ζυγή αλλά όχι δίσεκτη -δίσεκτο ήταν το 2016 και θα είναι το 2020. Παλιότερα θα λέγαμε πως είναι χρονιά με Μουντιάλ και όχι με Ολυμπιάδα. Ο αριθμός 2018 είναι «σχεδόν πρώτος», δηλαδή (πέρα από τον εαυτό του και τη μονάδα) διαιρείται μόνο από το 2 και από το 1009, που ειναι πρώτος αριθμός. (Τον όρο «σχεδόν πρώτος» μόλις τον έβγαλα -αν υπάρχει ειδικός όρος γι’ αυτην την κατηγορία αριθμών, να μου πείτε.

Φέτος είναι η ένατη πρωτοχρονιά του ιστολογίου. Ωστόσο, παρόλο που κατά βάθος είμαι λάτρης των παραδόσεων, αποφάσισα φέτος να μην τηρήσω, ή τουλάχιστον να μην τηρήσω πιστά, μια παράδοση που έχει καθιερωθεί στο ιστολόγιο τις πρωτοχρονιές, δηλαδή να παρουσιάζω πέντε πρωτοχρονιάτικες γελοιογραφίες από περασμένες χρονιές, συνήθως από την αντίστοιχη χρονιά προηγούμενων δεκαετιών.

Φέτος θα παρουσιάσω, έτσι για το καλό της χρονιάς, μία μόνο πρωτοχρονιάτικη γελοιογραφία, από τις τυπικές του είδους, στο μοτίβο που θέλει τον παλιό χρονο να παραδιδει τη σκυτάλη στον καινούργιο. Εδώ, σε γελοιογραφία που δημοσιεύτηκε στο Βήμα την πρωτοχρονιά του 1978, ο Κώστας Μητρόπουλος σχεδιάζει τον παλιό χρόνο σαν σαραβαλιασμένο φορτηγό που ξεφορτώνει μεγάλα βράχια-προβλήματα, ΝΑΤΟ, ΕΟΚ, Κυπριακό, Οικονομία και Αιγαίο, στην καρότσα του -ακόμα άφθαρτου- καινούργιου χρόνου, με τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή στο τιμόνι.

Ο λόγος που αποφάσισα να σπάσω την παράδοση φέτος είναι ότι ο φίλος Αριστείδης Καλάργαλης ανακάλυψε -και δημοσίευσε προχτές στην Εποχή- ένα πρωτοχρονιάτικο χρονογράφημα του παππού μου, επίσης Νίκου Σαραντάκου, δημοσιευμένο το 1929 στον Δημοκράτη της Μυτιλήνης. Ο παππούς μου αφηγείται, σε ευτράπελη καθαρεύουσα, μια χαρτοπαικτική περιπέτεια που του συνέβη όταν ήταν φαντάρος, την παραμονή της πρωτοχρονιάς του 1925. Ταιριάζει θαρρώ να το βάλω σήμερα εδώ, παρά να περιμένω να ξανάρθει η πρωτοχρονιά με βέβαιο κινδυνο να το ξεχάσω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Άχθος Αρούρης, Αθησαύριστα, Σουρής, Χριστούγεννα, Χρονογραφήματα, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , | 127 Σχόλια »

Και πάλι, για όλα φταίει εκείνος ο Άπουλος!

Posted by sarant στο 18 Σεπτεμβρίου, 2017

Από ταξίδι έρχομαι, μην περιμένετε φρέσκο άρθρο. Επανάληψη θα βάλω, και μάλιστα επανάληψη που έχει ήδη επαναληφθεί. Έχω ωστόσο δικαιολογία: το αρχικό άρθρο είχε δημοσιευτεί το 2009, ενώ η πρώτη αναδημοσίευση, που πρόσθετε ενδιαφέρον νέο υλικό, έγινε το 2011. Από τότε έχουν περάσει έξι χρόνια (και δυο μέρες!) και επίσης ένα σημαντικό γιουτουμπάκι δεν λειτουργεί πια, οπότε η αναδημοσίευση είναι θαρρώ απαραίτητη. Στο κάτω κάτω, είναι άρθρο «πατριδογνωσίας», οπότε σηκώνει την επανάληψη.

Ένας φίλος μου διάβασε το θεατρικό έργο Marius toυ Πανιόλ που εκτυλίσσεται στη Μασσαλία προπολεμικά (έχει γίνει και ταινία). Εκει υπάρχει μια διάσημη σκηνή, όπου παίζουν χαρτιά στο καφενείο, μπελότ, που μοιάζει με το μπουρλότο. Ένας παίκτης κάνει νοήματα στον συμπαίκτη του θέλοντας να του πει να παίξει κούπα, κι όταν αυτός δεν καταλαβαίνει, επαναλαμβάνει ίσαμε δέκα φορές τη φράση tu me fends le coeur, μου ραγίζεις την καρδιά.

(Η επίμαχη στιγμή είναι από το 2.20 και μετά, με κορύφωση στο 2.53)

Η κούπα της τράπουλας στα γαλλικά είναι επίσης coeur, οπότε επιτέλους ο αργόστροφος παίχτης μπαίνει στο νόημα, παίζει θριαμβευτικά κούπα, οπότε ο τρίτος, ο Πανίς, πετάει τα χαρτιά θυμωμένος και λέει: -Tiens, les voilà tes cartes, tricheur, hypocrite! Je ne joue pas avec un Grec! Να τα χαρτιά σου, κλέφτη, υποκριτή! Δεν ξαναπαίζω με….; Με Έλληνα είπε, αλλά εννοούσε με χαρτοκλέφτη, με απατεώνα. Γιατί η λέξη grec έφτασε να σημαίνει απατεώνας; Σύμφωνα με μερικούς, για όλα φταίει ο Θεόδωρος Άπουλος! Ποιος είναι αυτός; Ιδού το παλιό μου άρθρο:

Αν πέσει στα χέρια σας κανένα κάπως παλιό (προπολεμικό, ας πούμε) αγγλικό ή γαλλικό λεξικό, και αναζητήσετε το λήμμα Greek ή grec (Έλληνας) θα δείτε, μετά τις κυριολεκτικές σημασίες, την όχι και τόσο κολακευτική σημασία «χαρτοκλέφτης, απατεώνας».

Λέγεται ότι μια επιτροπή ελλήνων λογίων διαμαρτυρήθηκε στους υπεύθυνους των μεγάλων λεξικών, του Λιτρέ και του Λαρούς και του Ρομπέρ, κι έτσι η προσβλητική σημασία απαλείφθηκε από τα λεξικά. Σε μιαν άλλη, μάλλον αναξιόπιστη πηγή, είχα διαβάσει ότι έγινε και επίσημο διπλωματικό διάβημα προς τη Γαλλική Ακαδημία (αυτά την εποχή που η γαλλική γλώσσα κυριαρχούσε, δηλαδή προπολεμικά).

Έχω αρκετές επιφυλάξεις για το αν αληθεύει η ιστορία, εννοώ αν όντως έγιναν τέτοια διαβήματα, παρόλο που καθόλου δεν είναι αταίριαστα με τη νοοτροπία που πολλοί από εμάς εκδηλώνουμε κάθε φορά που ακούμε κάτι προσβλητικό από έναν ξένο, νοοτροπία που δεν μας εμποδίζει κατά τα άλλα να χρησιμοποιούμε μεταφορικά και υποτιμητικά, λογουχάρη (και για να μην αναφέρω γείτονες) τον όρο φιλιππινέζα -αλλά οι φιλιππινέζοι δεν είναι τρισχιλιετείς. Ακόμα περισσότερο απίθανο θεωρώ να αφαίρεσαν οι Γάλλοι λεξικογράφοι τους προσβλητικούς ορισμούς εξαιτίας των διαβημάτων αυτών. Αν σήμερα η σημασία grec = απατεώνας λείπει από τα περισσότερα γενικά λεξικά, είναι απλούστατα επειδή η σημασία αυτή έχει απαρχαιωθεί, δεν χρησιμοποιείται πλέον, όχι επειδή τελεσφόρησαν τα διαβήματα (αν έγιναν).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Πατριδογνωσία, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , | 74 Σχόλια »

Τι σχέση έχει ο φάντης με τη στρατώνα;

Posted by sarant στο 2 Φεβρουαρίου, 2017

poker-sm-214-jsΔεν είναι έτσι η παροιμιώδης φράση, θα μου πείτε: για ρετσινόλαδο λέει, όχι για στρατώνα. Ρωτάμε «τι σχέση έχει ο φάντης με το ρετσινόλαδο;» για να δηλώσουμε ότι δυο πράγματα είναι εντελώς άσχετα μεταξύ τους. Η ερώτηση είναι ρητορική: ξέρουμε πως ο φάντης δεν έχει καμιά σχέση με το ρετσινόλαδο και το ξέρει και ο συνομιλητής μας. Κατά μία (μάλλον ευφάνταστη, νατσουλική) εκδοχή, η φράση γεννήθηκε όταν ένας φαρμακοποιός επέμενε να πατσίσει τα χρέη του από τα χαρτιά δίνοντας τζάμπα φάρμακα στους κερδισμένους.

Με το ρετσινόλαδο δεν έχει σχέση ο φάντης, με τη στρατώνα όμως έχει, και αυτή τη σχέση θα τη δούμε στο σημερινό άρθρο που είναι παραγγελιά, ας πούμε, του φίλου μας του Κόρτο. Δεν εννοούμε εδώ σχέση πραγματολογική, που τέτοια δεν χρειάζεται να την αποδείξουμε, αλλά ετυμολογική σχέση: εδώ, ως γνωστόν λεξιλογούμε.

Ο φάντης, ή φάντες, είναι τραπουλόχαρτο, το λεγόμενο και βαλές. Προσωπικά, όσο παίζω χαρτιά, δεν θυμάμαι να έχω ακούσει να τον λένε έτσι, αλλά λίγο έχω παίξει σε επαρχιακά καφενεία. Πάντως στις παρέες μου τον λέγαμε βαλέ, που είναι γαλλικό δάνειο (valet, o υπηρέτης). Ίσως να σφάλλω, αλλά νομίζω ότι η λέξη «φάντης» είναι κάπως παρωχημένη σήμερα στην κυριολεξία της. Κι όμως, χάρη στον εξαίσιο συντηρητισμό της γλώσσας, παραμένει φρασεολογικώς ακμαία, με δύο πολύ βασικές παροιμιακές εκφράσεις, αυτήν που είπαμε με το ρετσινόλαδο και την «εμφανίστηκε σαν φάντης μπαστούνι» που τη λέμε για κάποιον ανεπιθύμητο, και που μάλλον προέρχεται από τη χαρτομαντεία, όπου ο βαλές μπαστούνι είναι σύμβολο κακοτυχίας. Ο βαλές, αντιθέτως, δεν έχει δώσει καμιά παροιμιακή φράση, αν εξαιρέσουμε τη νεότερη των αθλητικογράφων ή των φιλάθλων «δεν κόβει ούτε με βαλέ», που λέγεται για παίχτη, συνήθως αμυντικό, που υστερεί στα αμυντικά καθήκοντα -και το λέμε, βέβαια, επειδή στην ξερή ο βαλές μαζεύει (κόβει) όλα τα φύλλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 206 Σχόλια »

Ο τζόγος της Τζοκόντας

Posted by sarant στο 13 Ιουνίου, 2014

Πριν προχωρήσω στο σημερινό άρθρο, να θυμίσω ότι απόψε το βράδυ στις 7 συμμετέχω στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο βασιλιάς του τρακ» της Μαρίας Πετρίτση (Theorema Art Gallery, Rue Berchmans 39, B-1060).

Ξεκίνησε σήμερα το Μουντιάλ με την τελετή έναρξης και με το πρώτο ματς, Βραζιλία-Κροατία. Γράφω πριν αρχίσει το παιχνίδι, και δεν σκοπεύω ούτε να πολιτικολογήσω (προχτεσινό άρθρο) ούτε να αθλητικολογήσω (χτεσινό άρθρο), αλλά να λεξιλογήσω.

Άκουγα στο γαλλικό ραδιόφωνο μιαν ανταπόκριση από τη Βραζιλία, όπου ίσως ο ρεπόρτερ να ήθελε (ή να του είπαν) να δώσει την εντύπωση ότι παρά τις διαφωνίες και τις διαδηλώσεις τώρα όλοι στο Ρίο και στη Βραζιλία, με κομμένη την ανάσα, περιμένουν να αρχίσει το Μουντιάλ. Όπως και να είναι, είχε στο μικρόφωνο μια ντόπια κυρία που αναφώνησε «Ζόγου, ζόγου, ζόγου!».

Το μετάγραψα όπως το ακούμε: η λέξη που επαναλαμβάνεται τρεις φορές γράφεται jogo. Όσοι παρακολουθούν αθλητικά (και κυρίως ποδόσφαιρο) θα την ξέρουν κι ας μην ξέρουν πορτογαλικά, αφού μια από τις δυο μεγάλες πορτογαλικές αθλητικές εφημερίδες είναι η Ο jogo. Θα θυμάστε ίσως προς το τέλος του πρώτου μας αγώνα το 2004, τον εκφωνητή Γ. Χελάκη να βρίσκεται σε ντελίριο θριάμβου και να λέει ότι οι Πορτογάλοι δεν έχουν καταλάβει τι τους έχει συμβεί, «θα το διαβάσουν στην Ο Ζόγο αύριο το πρωί».

Jogo λοιπόν στα πορτογαλικά είναι το παιχνίδι, αλλά η λέξη έχει κι άλλες σημασίες, π.χ. παρτίδα, ματς, αγώνας, αλλά και διασκέδαση νομίζω. Να μείνουμε στη σημασία ‘παιχνίδι’ όμως, που είναι και η βασική.

Η πορτογαλική λέξη έχει την προέλευσή της στα λατινικά, όπου iocus ήταν το αστείο, το παιχνίδι των λέξεων, σε διάκριση με το παιχνίδι με πράξεις, που ήταν ludus. Ωστόσο, στα υστερολατινικά και στις ρωμανικές γλώσσες, το iocus επεκτάθηκε σημασιακά και εκτόπισε το ludus, το οποίο δεν έδωσε λαϊκούς απογόνους στις ρωμανικές γλώσσες και επιβιώνει μόνο σε λόγιες λέξεις (ludique στα γαλλικά, ludicrous κτλ.) Αντίθετα, το iocus αποδείχτηκε παραγωγικότατο σε όλες τις νεότερες γλώσσες, και έδωσε λέξεις που εκφράζουν τόσο το αστείο όσο και το παιχνίδι, κάθε λογής παιχνίδι (τυχερά παιχνίδια, αθλητικά παιχνίδια, επιτραπέζια κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Σκάκι, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 79 Σχόλια »

Κλεψίτυπα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 8 Φεβρουαρίου, 2014

Θα αναρωτηθείτε γιατί διάλεξα αυτόν τον τίτλο. Κλεψίτυπο ονομάζεται, σύμφωνα με το λεξικό, το έντυπο ή το βιβλίο που έχει εκδοθεί ή ανατυπωθεί χωρίς την έγκριση του συγγραφέα ή του εκδότη. Τα μεζεδάκια κλεψίτυπα δεν είναι, αφού η παράθεση σύντομων αποσπασμάτων από διάφορα ΜΜΕ δεν απαγορεύεται, αλλά θέλησα με τον τίτλο αυτό να επισημάνω μια καταγγελία για κατάφωρη περιφρόνηση των δικαιωμάτων δημιουργού. Οπότε, ξεκινάμε με αυτή την περίπτωση.

clopy 1508615_10151968995739353_358986553_nΠολλά άρθρα στον ιστότοπο του Βήματος και των Νέων, των εφημερίδων του ΔΟΛ, είναι κλειδωμένα. Για να τα διαβάσετε, πρέπει ή να αγοράσετε την εφημερίδα ή να γραφτείτε συνδρομητές στην ηλεκτρονική έκδοση. Κανείς δεν έχει αντίρρηση σ’ αυτό, οι πάροχοι περιεχομένου και οι δημιουργοί πρέπει  να αμείβονται.

Ωστόσο, τι κάνει το ίδιο το Βήμα; Όπως μου λένε, στην έκδοση της περασμένης Κυριακής (2.2.2014), τόσο την ηλεκτρονική όσο και την έντυπη, δημοσιεύτηκε μια κριτική του Β. Χατζηβασιλείου για το τελευταίο βιβλίο του Γιώργου Χουλιάρα, συνοδευόμενη από φωτογραφία του συγγραφέα. Αρκετές μέρες νωρίτερα, στις 21.1.2014, η εφημερίδα Αυγή είχε δημοσιεύσει ρεπορτάζ για μια ποιητική εκδήλωση στο Γαλλικό Ινστιτούτο, στην οποία γνωστοί ποιητές διάβασαν ποιήματά τους, ανάμεσά τους και ο Γ. Χουλιάρας. Το άρθρο συνοδευόταν από φωτογραφίες των ποιητών, την ώρα που απαγγέλλουν, έργα της φωτογράφου Μαρίας Αλβανού.

Τι έκανε δηλαδή το Βήμα όταν χρειάστηκε μια φωτογραφία του Γ. Χουλιάρα για να συνοδεύσει το άρθρο του; ‘Οπως φαίνεται, κάποιος συντάκτης έψαξε στο Διαδίκτυο, βρήκε μια φωτογραφία του ποιητή, την πετσόκοψε έτσι που να μη φαίνεται η ένδειξη του κοπιράιτ και το όνομα του δημιουργού, και τη δημοσίεψε, χωρίς φυσικά να πληρώσει ούτε δεκάρα τον δημιουργό για το έργο του και τον κόπο του -με την ίδια αμεριμνησία που ο κ. Λιάπης σκάρωσε αυτοσχέδιες πινακίδες για το τζιπ του. Αυτά, από ένα ιστορικό δημοσιογραφικό συγκρότημα που πρωταγωνιστεί σχεδόν έναν αιώνα στη ζωή της χώρας…

* Προχωράμε όμως. Ένας τίτλος που μοιάζει σαν ήρθε από τα παλιά, σε κουτσομπολίστικον ιστότοπο μας πληροφορεί ότι Έληξε η κόντρα Βανδής και Βίσση! Καθοριστικό ειρηνοποιό ρόλο έπαιξε, διαβάζω, ο Αντώνης Πέμος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μικρές αγγελίες, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Η μπλόφα και η ιστορία της

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2013

Και ενώ το κυπριακό θρίλερ συνεχίζεται, με προοπτικές να εξακολουθήσει για αρκετές μέρες, το ιστολόγιο δεν ξεχνάει ότι έχει κατεξοχήν γλωσσικό χαρακτήρα (ή αλλιώς: εμείς εδώ λεξιλογούμε, δεν πολιτικολογούμε) κι έτσι σήμερα θα δούμε την ιστορία μιας λέξης που ακούστηκε κάμποσο τις τελευταίες μέρες, τη λέξη μπλόφα. Σε έναν κυπριακό ιστότοπο διάβασα χτες ένα άρθρο με τίτλο «Η Κύπρος απάντησε στη μπλόφα της Γερμανίας«. Πρόκειται για μετάφραση από άρθρο της Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, η δε διατύπωση στο πρωτότυπο είναι Cypriot parliament calls Germany’s bluff. Έτσι λέγεται στα αγγλικά, to call one’s bluff. Καλή απόδοση το βρίσκω. Κάποτε που το είχαμε συζητήσει στη Λεξιλογία, θέλοντας μη χαρτοπαικτική απόδοση, είχαμε καταλήξει σε αποδόσεις όπως «δεν μάσησε / δεν το’χαψε».  Βέβαια, όσοι έχουν δώσει μάχες πάνω από την πράσινη τσόχα, δεν λένε «απαντώ», λένε «τα βλέπω», αλλά απόδοση «είδε τη μπλόφα» δεν στέκει.

Μπλόφα είναι η ενέργεια με την οποία κάποιος προσπαθεί να παραπλανήσει τον αντίπαλό του, να δημιουργήσει ψεύτικη εντύπωση για τις προθέσεις του ή τις δυνατότητές του. Η λέξη ανήκει στη χαρτοπαικτική ορολογία, αλλά έχει περάσει εδώ και πολύ καιρό στην καθημερινή ζωή. Στο πόκερ, από όπου προέρχεται η λέξη, ο παίκτης που μπλοφάρει (που κάνει μπλόφα, δηλαδή) προσπαθεί, με την ποσότητα αλλά και με το ρυθμό του πονταρίσματός του, καθώς και με τη γενικότερη συμπεριφορά του, να δημιουργήσει την εντύπωση ότι έχει πολύ καλό χαρτί και να φοβήσει τους αντιπάλους του ώστε να πουν πάσο.

Η λέξη προέρχεται από το αγγλικό bluff, που όμως έχει σκοτεινή ετυμολογία. Η αγγλική λέξη είναι και ρήμα και ουσιαστικό, και δεν είναι σαφές ποιο από τα δύο δημιουργήθηκε πρώτο, αν και το ρήμα καταγράφεται νωρίτερα. Το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη βρίσκει ολλανδική αρχή στην αγγλική λέξη, αλλά το OED περιορίζεται να πει ότι η αρχική σημασία του ουσιαστικού bluff είναι οι παρωπίδες των αλόγων και μετά προέκυψε η σημασία ‘παραπλανώ’, αλλά δεν λέει κάτι για την αρχή της λέξης, που την τοποθετεί στον 17ο αιώνα. Η χαρτοπαικτική σημασία εμφανίζεται στα αμερικάνικα, στα μέσα του 19ου αιώνα. Όσο για το πέρασμα της  λέξης στα ελληνικά, τόσο ο Μπαμπινιώτης όσο και το ΛΚΝ θεωρούν ότι εμείς πήραμε τη λέξη από τα γαλλικά, κάτι που φαίνεται πολύ λογικό αφού το 1900 τα γαλλικά ήταν η διεθνής γλώσσα.

Η λέξη έχει ενσωματωθεί θαυμάσια στη γλώσσα μας, όπως τα περισσότερα θηλυκά σε -α, και μάλιστα έχει δώσει και παράγωγα, το ρήμα «μπλοφάρω», το ουσιαστικό «μπλοφάρισμα» και το άλλο ουσιαστικό «μπλοφατζής» (αυτός που κάνει συχνά μπλόφες), μια αρμονική συνεργασία αγγλοσαξονικού θέματος με τουρκογενές επίθημα. Υπάρχει και ο νεότερος «μπλοφαδόρος», που δεν λεξικογραφείται σε ΛΝΕΓ και ΛΚΝ. Εδώ τα λεξικά δείχνουν συντηρητισμό, διότι μπορεί ο μπλοφατζής να έχει απαθανατιστεί στη φερώνυμη ταινία του Λάμπρου Κωνσταντάρα, αλλά ο μπλοφαδόρος σήμερα χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο, όπως δείχνει το γκουγκλ. Άλλωστε, ο Νίκος Παπάζογλου δίδαξε ότι «είναι κάτι μπλοφαδόροι που παινεύουν τη δουλειά, μπράβοι και κοντυλοφόροι καθενού μαχαραγιά». Θυμάμαι επίσης πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια ότι ένας φίλος εκδότης είχε βγάλει μια σειρά βιβλίων (ήταν οδηγοί γραμμένοι με χιουμοριστικό ύφος) που είχαν τον τίτλο «Το εγκόλπιο του καλού μπλοφαδόρου» (π.χ. για το σεξ, το μάρκετινγκ, το ποδόσφαιρο, τις δημόσιες σχέσεις κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ληξιαρχείο, Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Ιστορίες λέξεων, Χρονογραφήματα, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , , | 108 Σχόλια »

Ταξίδι με τα 52 φύλλα της τράπουλας

Posted by sarant στο 17 Οκτώβριος, 2012

Πριν από έναν ακριβώς μήνα είχαμε κάνει μαζί ένα ταξίδι στα 64 τετράγωνα της σκακιέρας, ταιριάζει λοιπόν σήμερα να ταξιδέψουμε σ’ ένα γειτονικό βασίλειο, στον κόσμο του χαρτοπαιγνίου, με οδηγούς μας τα φύλλα της τράπουλας.

Στην κλασική αρχαιότητα τυχερά παιχνίδια υπήρχαν, κυρίως με αστραγάλους ή ζάρια, που τα έλεγαν κύβους και από εκεί μας έχει μείνει η λέξη διακυβεύω,  όπως και το «ανερρίφθω κύβος» που είπε (στα ελληνικά) ο Ιούλιος Καίσαρ όταν αποφάσισε να διαβεί τον Ρουβίκωνα, φράση που έχει επικρατήσει στη χρήση με τη μορφή «ο κύβος ερρίφθη». Και το τάβλι ήταν γνωστό στην αρχαιότητα, τα χαρτιά όμως όχι.

Το χαρτοπαίγνιο το επινόησαν οι Κινέζοι, που άλλωστε εφεύραν το χαρτί. Τα κινέζικα τραπουλόχαρτα, που μπορεί να ήταν ταυτόχρονα και χαρτονομίσματα στην αρχική τους μορφή και χρήση, διαδόθηκαν σε όλη την Ασία και από εκεί στην Αίγυπτο των Μαμελούκων, απ’ όπου πέρασαν γύρω στο 1370 στην Ιταλία και στην Ισπανία.  Η τράπουλα των Μαμελούκων ήταν εντυπωσιακά όμοια με μια σύγχρονη: είχε 52 φύλλα, χωρισμένα σε 4 ‘φυλές’: τα μπαστούνια του πόλο, τα νομίσματα, τα σπαθιά και τα κύπελλα. Κάθε φυλή είχε δέκα φύλλα αριθμημένα από 1 έως 10 και τρία ‘βασιλικά’ φύλλα, ανάλογα με τις δικές μας φιγούρες: τον βασιλιά, τον αντιβασιλιά και τον βεζίρη. Είναι εντυπωσιακό ότι από το 1370 και μετά βρίσκει κανείς σε όλη την Δυτική Ευρώπη σαφείς και αφθονότατες αναφορές στο χαρτοπαίγνιο, γεγονός που δείχνει την ταχύτατη αποδοχή που βρήκε η νέα ψυχαγωγία, τόσο για παιχνίδια συναναστροφών όσο και για χαρτομαντεία (ένα θέμα με το οποίο δεν έχω τις γνώσεις να ασχοληθώ). Μια από τις πρώτες αναφορές είναι ένα έγγραφο από την αυλή της Βραβάνδης, από το 1379, όπου αναφέρεται η αγορά μιας τράπουλας για λογαριασμό του βασιλικού ζεύγους, δηλαδή του βασιλιά Βενσεσλάς του Λουξεμβούργου και της βασίλισσας Ιωάννας της Βραβάνδης. Καταγράφονται επίσης και τα καθόλου ευκαταφρόνητα ποσά που παίζονταν στη βασιλική αυλή. Αμέσως έρχονται και οι πρώτες απαγορεύσεις, που βέβαια δεν τελεσφόρησαν.

Στην Ιταλία οι τέσσερις φυλές  της τράπουλας ονομάζονται μπαστούνια (bastoni), νομίσματα (denari), σπαθιά (spade) και κύπελλα (coppe) και υποτίθεται ότι συμβολίζουν, αντίστοιχα, τους αγρότες, τους εμπόρους, τους ευγενείς και τον κλήρο. Οι ισπανικές ονομασίες είναι ανάλογες. Στη Γερμανία και την Ελβετία προτιμήθηκαν, αντίστοιχα, τα φύλλα, τα κουδούνια, τα βελανίδια και οι καρδιές, τελικά όμως επικράτησε το γαλλικό σύστημα, που αποτελεί συγκερασμό των παραπάνω, και έχει τριφύλλια (trèfles, ♣) που αντιστοιχούν στα ιταλικά μπαστούνια, καρά (carreaux, ♦) που αντιστοιχούν στα ιταλικά νομίσματα, πίκες (piques, ♠) που αντιστοιχούν στα ιταλικά σπαθιά, και καρδιές (coeurs, ♥) που αντιστοιχούν στα ιταλικά κύπελλα. Στην αρχή οι φιγούρες είναι βασιλιάς, ιππότης και υπηρέτης, ενώ αργότερα προστίθεται η βασίλισσα, με αποτέλεσμα η τρίτη σημερινή φιγούρα, ο βαλές, να πάρει χαρακτηριστικά και του ιππότη και του υπηρέτη. Τα γαλλικά τραπουλόχαρτα είχαν το τεράστιο πλεονέκτημα ότι μπορούσαν να αναπαραχθούν εύκολα με μια μέθοδο παρόμοια με το στένσιλ, γι’ αυτό και γρήγορα επικράτησαν, αν και ακόμα και σήμερα χρησιμοποιούνται π.χ. ιταλικές τράπουλες για διάφορα λαϊκά παιχνίδια στην Ιταλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Φρασεολογικά, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 176 Σχόλια »

Και όπως είπαμε, για όλα φταίει ο Θεόδωρος Άπουλος!

Posted by sarant στο 16 Σεπτεμβρίου, 2011

Ένας καλός φίλος του ιστολογίου μού έστειλε ηλεμήνυμα όπου μου αναφέρει μερικά αξιοπρόσεκτα που μάζεψε από διαβάσματά του -και ένα από αυτά μού δίνει την αφορμή να σας ξαναπαρουσιάσω ένα παλιό μου άρθρο, που το είχα αρχικά δημοσιέψει πρόπερσι, τους πρώτους μήνες ζωής του ιστολογίου, οπότε ίσως οι νεότεροι φίλοι να μην το έχουν υπόψη τους. Επιπλέον, κάποιος θα έλεγε ότι το άρθρο βρίσκεται στην επικαιρότητα, από μια άποψη.

Ο φίλος μου διάβασε το θεατρικό έργο Marius toυ Πανιόλ που εκτυλίσσεται στη Μασσαλία προπολεμικά (έχει γίνει και ταινία). Εκει υπάρχει μια διάσημη σκηνή, όπου παίζουν χαρτιά στο καφενείο, κάτι σαν μπουρλότο ίσως,  και ένας κάνει νοήματα στον συμπαίκτη του θέλοντας να του πει να παίξει κούπα.

(η επίμαχη φράση στο 2.43)

Ο άλλος το καταλαβαίνει, παίζει πράγματι κούπα, οπότε ο τρίτος, ο Πανίς, πετάει τα χαρτιά θυμωμένος και λέει: -Tiens, les voilà tes cartes, tricheur, hypocrite! Je ne joue pas avec un Grec! Να τα χαρτιά σου, κλέφτη, υποκριτή! Δεν ξαναπαίζω με….; Με Έλληνα είπε, αλλά εννοούσε με χαρτοκλέφτη, με απατεώνα. Γιατί η λέξη grec έφτασε να σημαίνει απατεώνας; Σύμφωνα με μερικούς, για όλα φταίει ο Θεόδωρος Άπουλος! Ποιος είναι αυτός; Ιδού το παλιό μου άρθρο:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Πατριδογνωσία, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , | 78 Σχόλια »

Παίζει μπριτζ ο σμπίρος;

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2011

Οι ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από σμπ- είναι μετρημένες στα δάχτυλα: σμπαράλια, σμπάρο και σμπίρος (δεν θα μετρήσουμε το σμπρώχνω). Και οι τρεις αυτές οι λέξεις είναι δάνεια, από τα ιταλικά (ή τα ενετικά), αν και για μία από αυτές υπάρχει η άποψη ότι είναι απώτερης ελληνικής αρχής, οπότε πρόκειται για αντιδάνειο. Τη λέξη αυτή έτυχε να την κουβεντιάζω σε μια συζήτηση με φίλους χτες-προχτές, οπότε σκέφτηκα να σας αφηγηθώ την ιστορία της, μια και έχει ετυμολογικό ενδιαφέρον.

Πρόκειται για τον σμπίρο, λέξη περιφρονητική σήμερα, σχεδόν βρισιά. Όπως είπαμε, είναι δάνειο από τα ιταλικά. Στο Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση sbirro λεγόταν στις ιταλικές πόλεις-κράτη ο αστυνομικός υπάλληλος που μεριμνούσε για την τήρηση της τάξης περιπολώντας στους δρόμους με την κοκκινωπή του στολή. Γρήγορα η λέξη, και μέσα στην Ιταλία, αλλά και έξω από αυτήν όπου διαδόθηκε ως δάνειο, αποκτά αρνητικές σημασίες: δηλώνει τα πρωτοπαλίκαρα, τους μπράβους των ισχυρών που αναλαμβάνουν να διεκπεραιώνουν βρομοδουλειές. Κάπως έτσι περνάει και στα ελληνικά, όπου όμως η λέξη, ακόμα κι όταν σήμαινε τον αστυνομικό, είχε εξαρχής μειωτική χροιά, περισσότερο σήμαινε τον μυστικό αστυνομικό, τον χαφιέ· σήμερα, η λέξη απαντά σχεδόν αποκλειστικά με τη σημασία «μπράβος, τσιράκι» (το λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει ως πρώτη σημασία το «αστυνομικός», ενώ το ΛΚΝ δεν έχει τη λέξη, περιέργως).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , | 149 Σχόλια »

Πρέφα: Κανόνες και ορολογία

Posted by sarant στο 12 Οκτώβριος, 2009

imagesΣε ένα προηγούμενο σημείωμα, που το είχα όμως δημοσιέψει κατακαλόκαιρο κι έτσι ίσως να μην το είδαν όλοι, είχα ασχοληθεί με «παροιμιακούς κανόνες» της πρέφας και είχα αναφέρει ότι έχω κι άλλο ένα σημείωμα για την ορολογία του παιχνιδιού, μόνο που θέλει αρκετή δουλειά.

Στο μεταξύ, πήρα ηλεμήνυμα από κάποιον που σκέφτεται να βγάλει βιβλίο για την πρέφα, και με ρώτησε για τους κανόνες που εγώ ξέρω, διότι μπορεί να διαφέρουν από αυτούς που ξέρει εκείνος στο Αγρίνιο. Με την ευκαιρία αυτή ξανακοίταξα το παλιό μου σημείωμα, που είναι ανάμιχτο: περιγραφή των κανόνων μαζί με ορολογία, με έμφαση στη φρασεολογία που μ’ ενδιαφέρει και περισσότερο, τελικά.

Οπότε, βάζω εδώ το σημείωμά μου αν και ξέρω ότι στην περιγραφή των κανόνων έχει αναπόφευκτα πολλά κενά. Όποιοι θέλουν να συμβάλουν, ευπρόσδεκτοι. Στο τέλος θα στείλω το λίνκι στον ενδιαφερόμενο συγγραφέα.

Η πρέφα παίζεται με 32 φύλλα, από το 7 έως τον άσο, 8 φύλλα δηλαδή για κάθε φυλή της τράπουλας. Ο άσος είναι ανώτερος, το 7 χαμηλότερο, στην πρέφα δεν υπάρχουν επαναστατικές ανατροπές της ιεραρχίας όπως στο 66 και σε άλλα μπαζοπαίχνιδα όπου οι βαλέδες γίνονται πρώτοι. Ο παίχτης που μοιράζει δίνει από δύο φύλλα στον καθένα, τελευταία στον εαυτό του, και μετά από πέντε γύρους μοιρασιάς όλοι έχουν πάρει από δέκα φύλλα και περισσεύουν και δυο φύλλα που αποτελούν την «αγορά». Αυτά θα τα πάρει ο πλειοδότης της αγοράς που θα ακολουθήσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαογραφία, Ορολογία, Φρασεολογικά, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , | 84 Σχόλια »

Παροιμίες της πρέφας

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2009

imagesΤο παρακάτω κείμενο είναι τμήμα επιστολής που έστειλα το 1994 ή 1995 στον αείμνηστο Δημ. Λουκάτο, παίρνοντας αφορμή από το άρθρο του «Τα λαογραφικά της τράπουλας» το οποίο περιλαμβάνεται στο γοητευτικό του βιβλίο «Χριστουγεννιάτικα». Στο άρθρο αυτό ο Λουκάτος γράφει ότι «Γλωσσικά και λαογραφικά ενδιαφέρει πολύ η ποικιλία των ονομάτων αυτών [των παιχνιδιών της τράπουλας], καθώς και των ειδικών εκφράσεων στην πορεία του παιγνιδιού, που θα έπρεπε να είχαν συγκεντρωθεί συστηματικά».

Το γράμμα μου είχε τρία μέρη: το πρώτο μέρος περιλάμβανε παροιμίες και εκφράσεις που χρησιμοποιούν εικόνες από την τράπουλα και τη χαρτοπαιξία (π.χ. τα βρήκε μπαστούνια, δεν παίρνει πρέφα, έμεινε στον άσσο, δεν πιάνει χαρτωσιά, πέρασε στο ντούκου κτλ.) σε συμπλήρωση σχετικού καταλόγου που παρέθετε ο Δ. Λουκάτος στο άρθρο του. Το κομμάτι εκείνο το δημοσίευσε ο Δ.Λ. στο τεύχος του περιοδικού Λαογραφία που κυκλοφόρησε την εποχή εκείνη, που ίσως να ήταν και το τελευταίο τεύχος του ιστορικού περιοδικού. Ίσως το ανεβάσω, αν το βρω.

Το τρίτο μέρος της επιστολής περιείχε ορολογία της πρέφας αλλά θέλει αρκετή συμπλήρωση. Οπότε παρουσιάζω εδώ το δεύτερο μέρος, με παροιμίες (ή παροιμιακούς κανόνες) της πρέφας. Αν κάποιος ξέρει κι άλλες τέτοιες παροιμίες, παρακαλείται θερμά να τις προσθέσει από κάτω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαογραφία, Φρασεολογικά, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , | 37 Σχόλια »