Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘χημεία’ Category

Αλχημιστές και μέταλλα, και πάλι για τις λέξεις της χημείας

Posted by sarant στο 16 Σεπτεμβρίου, 2019

Ταξίδευα χτες και προχτές, οπότε δεν προλάβαινα να γραψω φρέσκο άρθρο. Στις περιπτώσεις αυτές, καταφεύγω σε επαναλήψεις, κι αυτο θα κάνω και σήμερα.

Διάλεξα λοιπόν να παρουσιάσω ένα παλιό άρθρο, αρχικά δημοσιευμένο πριν από δέκα χρόνια (παρά δυο μήνες) στο ιστολόγιο, ένα άρθρο που αρχικά είχα δημοσιεύσει στο περιοδικό Το φαινόμενο του Λουξεμβούργου, που έβγαζε επί πολλά χρόνια η εδώ ελληνική κοινότητα -ένα άρθρο στο οποίο θυμάμαι αυτά που μάθαινα σε μιαν άλλη ζωή, τότε που ήμουν χημικός μηχανικός.

Οπότε, το αναδημοσιεύω -και βάζω και στο τελος ένα σχόλιο που είχε κάνει στην αρχική δημοσίευση ο αξέχαστος πατέρας μου.

Εκτός από μάθημα στο γυμνάσιο και το λύκειο, βαρετό για μερικούς και ενδιαφέρον, ίσως και συναρπαστικό, για άλλους, η χημεία, μια επιστήμη συνυφασμένη με την καθημερινή ζωή μας, έχει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία. Στο σημερινό μας σημείωμα, βέβαια, δεν θα σας ταλαιπωρήσω με χημικούς τύπους και αντιδράσεις, που άλλωστε δεν θυμάμαι και πολλούς, για να πω τη μαύρη αλήθεια, ύστερα από τόσα χρόνια μακριά από τα θρανία, αλλά θα εξετάσω λεξιλογικά το θέμα, θα μιλήσουμε δηλαδή για τις λέξεις της χημείας.

Και επειδή αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις, επιβάλλεται να ξεκινήσουμε το ταξίδι μας από την ίδια τη λέξη «χημεία». Το κακό όμως είναι ότι η ετυμολογία της λέξης δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο θα θέλαμε. Σύμφωνα με μια εκδοχή, η αρχή βρίσκεται στο τοπωνύμιο Χημία δηλαδή την Αίγυπτο (η λέξη απαντά στον Πλούταρχο), που αποτελεί εξελληνισμό της κοπτικής λέξης kem (μαύρος, επειδή η γη της Αιγύπτου είναι μαύρη και εύφορη). Ωστόσο, επικρατέστερη φαίνεται η άποψη ότι η αρχή βρίσκεται στη λ. χυμός ή χύμα (υγρό). Πράγματι, οι πρώτες ενασχολήσεις των «χυμευτών» αφορούσαν τη φαρμακευτική και τους χυμούς ή τα αφεψήματα φυτών, και στα πρωτοβυζαντινά κείμενα βρίσκουμε πράγματι τη γραφή χυμεία. Στη συνέχεια, έγιναν διάσημοι οι Αλεξανδρινοί αλχημιστές, που αναζητούσαν τον τρόπο να συνθέτουν χρυσό και άργυρο, με αποτέλεσμα να συμφυρθεί η χυμεία με την Χημία και να επικρατήσει τελικά η γραφή χημεία, με σημασία την προσπάθεια κατασκευής χρυσού. Όπως λέει και το βυζαντινό λεξικό Σούδα, Χημεία είναι «η του αργύρου και χρυσού κατασκευή, ής τα βιβλία διερευνησάμενος ο Διοκλητιανός έκαυσεν», θυμίζοντάς μας ότι ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός, γύρω στο 300 μ.Χ. κυνήγησε τους αλχημιστές της Αιγύπτου.

Διότι είναι γεγονός ότι οι αλχημιστές της Αιγύπτου, με κορυφαίο τον Ζώσιμο τον Πανοπολίτη είχαν από τον 3ο κιόλας αιώνα αναπτύξει τη χημεία, ή, όπως λέει ο ίδιος ο Ζώσιμος, «την ιεράν και θείαν τέχνην της του χρυσού και αργύρου ποιήσεως». Όταν κυριεύουν την Αίγυπτο οι Άραβες, δανείζονται τις γνώσεις των Αλεξανδρινών μαζί και τη λέξη. Τώρα, η σκυτάλη της επιστημονικής πρωτοπορίας περνάει στους Άραβες, που ονομάζουν kimiya τη φιλοσοφική λίθο αλλά και την τέχνη της αναζήτησής της. Η λέξη, μαζί με το αραβικό άρθρο, al-kimiya, περνάει στα μεσαιωνικά λατινικά, alchimia, και από εκεί στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες (alchemy, alchimie, κτλ.) απ’ όπου επέστρεψε και στα ελληνικά ως αντιδάνειο. Βέβαια, όταν με τον καιρό αναπτύχθηκε η επιστήμη της χημείας, η αλχημεία έμεινε να σημαίνει τις αναζητήσεις των αλχημιστών, ενώ στη νεότερη χρήση έχει πάρει (συνήθως στον πληθυντικό) τη σημασία του συνδυασμού ετερόκλητων στοιχείων με ανορθόδοξο τρόπο, με σκοπό την παραπλάνηση, όπως λ.χ. όταν η αντιπολίτευση κατηγορεί την κυβέρνηση ότι προσπαθεί «με στατιστικές αλχημείες» να εμφανίσει μειωμένη την ανεργία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ονόματα, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 147 Σχόλια »

Γλευκόζη, αυτή η άγνωστη (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2019

Εδώ και κάμποσο καιρό έχουμε αρχίσει να δημοσιεύουμε συνεργασίες του φίλου γλωσσολόγου Νίκου Νικολάου. Το σημερινό άρθρο είναι το δωδέκατο αυτής της συνεργασίας. Στο τέλος θα βρείτε ευρετήριο των προηγούμενων άρθρων.

Τη λέξη γλευκόζη μάταια θα την αναζητήσετε στα λεξικά. Ούτε καν γκουγκλίζεται -αν δοκιμάσετε «γλευκόζη» στο γκουγκλ, θα σας ρωτήσει αν εννοείτε «γλυκόζη». Το γιατί είπαμε γλυκόζη και όχι γλευκόζη θα μας το πει σήμερα ο Νικολάου μαζί με άλλα ζητήματα της προφοράς του ύψιλον.

Του δινω λοιπόν τον λόγο -εγώ απλώς πρόσθεσα την εικόνα, που την πήρα από τη Βικιπαίδεια.

Αρχική δημοσίευση εδώ.

Η κανονική απόδοση του ύψιλον, στα αρχαιοελληνικά δάνεια στις δυτικές γλώσσες, είναι ως <y> σε όσες γλώσσες έχουν το γράμμα αυτό στο κανονικό τους ρεπερτόριο. Ισχύει δηλαδή για τα γαλλικά, τα αγγλικά και τα γερμανικά, αλλά όχι τα ιταλικά και τα ισπανικά. Και είναι βέβαια κληρονομιά από τα λατινικά, που και αυτά απέδιδαν το ύψιλον με <y>, γιατί αλλιώς προφερόταν το ύψιλον τω καιρώ εκείνω, και αλλοιώς το <i>. (Και καταπώς έχουμε ξανασχολιάσει εδώ, η διαφορετική προφορά του ύψιλον κράτησε στα ελληνικά μέχρι τουλάχιστον το 1030, και κατά τόπους μέχρι και το δωδέκατο αιώνα.)

Οι φράγκοι αποδέχονται πως η προφορά του ύψιλον στην αττική διάλεκτο, στην κοινή, και στον πρώιμο μεσαίωνα, ήταν ο φθόγγος που το διεθνές φωνητικό αλφάβητο αποδίδει ως, τι άλλο, /y/· διαβάζεται έτσι για παράδειγμα το <y> στα σουηδικά και τα νορβηγικά, αλλά μάλλον θα σας είναι πιο γνώριμος ο φθόγγος ως το γαλλικό <u> ή το γερμανικό <­ü>.

(Η σύμβαση <Χ> αποδίδει το γράμμα στη γλωσσολογία, σε αντίθεση με το /X/, που αποδίδει το φώνημα, και το [X] που αποδίδει το φθόγγο. Βέβαια οι περισσότεροι γλωσσολόγοι αποφεύγουν να ασχοληθούν με τη γραφή της γλώσσας, οπότε η σύμβαση <Χ> σε ελάχιστους γλωσσολόγους είναι γνωστή.)

Στα γερμανικά και το <y> προφέρεται έτσι: το Hypothese προφέρεται σαν να γραφόταν Hüpotese. Τυχαίνει και στα παλαιοαγγλικά να είχε αυτήν την αξία το <y>: το church «εκκλησία» προέρχεται από το παλαιοαγγλικό cyrice, το κυριακόν δώμα. Αλλά στα παλαιογαλλικά ήδη έτυχε το <y> να προφέρεται σαν το <i> και όχι το <u>. Και έτσι τα γαλλικά και τα αγγλικά (που δέχτηκαν γαλλική ορθογραφία όταν εισέβαλαν οι Νορμανδοί) το προφέρουν /i/. Οι γάλλοι προφέρουν το Hypothèse σαν να γραφόταν Ipotese.

Αν και βέβαια τα αγγλικά έχουν τη μουρλαμάρα να προφέρουν το μακρό /i/ σαν /ai/ (όρα Μεγάλη Φωνηεντική Μεταβολή), και την ακόμα πιο μεγάλη μουρλαμάρα να διακρίνουν τα φωνήεντα σε ελληνολατινικά μακρά ή βραχέα, για λόγους που δεν είχαν τίποτα μα τίποτα να κάνουν με τις αρχαίες γλώσσες (όρα Παραδοσιακή αγγλική προφορά της λατινικής, με όλες τις απανωτές εξαιρέσεις. Στα αγγλικά π.χ. το y του hypothesis καταλήγει μακρό /ai/, μόνο και μόνο γιατί είναι αρχικό το ύψιλον—το <h> δεν μετράει. Το ίδιο γίνεται με το i στο idea. Αλλά όχι με το inertia, γιατί οι προθέσεις… είναι λέει εξαίρεση πάνω στην εξαίρεση.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αρχαία ελληνικά, Αλφάβητο, Ορολογία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »

Τα ελληνόψυχα χημικά στοιχεία (μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου)

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2019

Εδώ και λίγο καιρό έχουμε αρχίσει να δημοσιεύουμε συνεργασίες του φίλου γλωσσολόγου Νίκου Νικολάου. Το σημερινό άρθρο είναι το όγδοο αυτής της συνεργασίας. Στο τέλος θα βρείτε ευρετήριο των προηγούμενων.

Το σημερινό άρθρο έχει θέμα που μου θυμίζει την… προηγούμενη ζωή μου όταν ήμουν χημικός μηχανικός, αφού εξετάζει τα ονόματα κάποιων χημικών στοιχείων και για ποιον λόγο διαφέρουν στα αγγλικά, μια διαφορά που προκαλεί και γουστόζικα μεταφραστικά μαργαριτάρια όταν κάποιος κάνει λόγο για… σόδιο ή ποτάσσιο. Όσο για τη διάκριση της ονοματολογίας ανάμεσα σε μέταλλα και σε αμέταλλα δεν είμαι βέβαιος αν την έχουν προσέξει πολλοί. Στη συνέχεια, εξετάζονται και ονόματα άλλων χημικών στοιχείων. Δίνω όμως τον λόγο στον Νικολάου.

Αρχική δημοσίευση στα αγγλικά στο ιστολόγιο του Νικολάου.

Τέθηκε κάποτε στην αγγλόφωνη Κβόρα η ερώτηση, «γιατί οι αγγλόφωνοι δε λένε τα χημικά στοιχεία Νάτριο, Κάλιο, Σιλίκιο, αλλά Σόδιο, Ποτάσσιο, Σίλικο;»

Η ερώτηση αυτή μου κέντρισε το ενδιαφέρον αρκετά, ώστε να το ψάξω στη Βικιπαίδεια.

Η προτίμηση που έχουν τα αγγλικά για τα ονόματα Σόδιο, Ποτάσσιο, και τα γερμανικά για τα ονόματα Νάτριο, Κάλιο, εξηγείται πολύ απλά. Ο Άγγλος χημικός Humphry Davy, που απομόνωσε πρώτος το νάτριο και δεύτερος το κάλιο, τα βάφτισε Σόδιο και Ποτάσσιο το 1807. Σόδιο, γιατί απομονώθηκε από τη σόδα, και ποτάσσιο, γιατί απομονώθηκε από την ποτάσσα, τη φυτική στάχτη, όρο αγγλικό από τα ολλανδικά. Ο Γερμανός χημικός Ludwig Wilhelm Gilbert, αντιπρότεινε τα ονόματα Νατρόνιο και Κάλιο. Νατρόνιο, γιατί βρίσκεται και στο νάτρο, και κάλιο, από το αλκάλιο, που αρχικά σήμαινε κι αυτό φυτική στάχτη, και ως όρος προήρθε από τα αραβικά. (Το δε Κάλιο αντιστοιχεί στο όνομα που του δόθηκε από τον πρώτο που το απομόνωσε, τον πάλι Γερμανό Martin Heinrich Klaproth το 1797.)

Η διαμάχη που ακολούθησε την επόμενη δεκαετία δίχασε Γερμανοσουηδούς και Αγγλογάλλους. Οι Αγγλογάλλοι τήρησαν τα ονόματα του Άγγλου, και οι Γερμανοσουηδοί τήρησαν τα ονόματα του Γερμανού. Τα σύμβολα των διαφόρων χημικών στοιχείων είναι πατέντα του Jöns Jakob Berzelius, και ο Μπερζέλιους, σουηδός ων, ασπάστηκε τα γερμανικά ονόματα με τα σύμβολα Na και K.

Και αν κοιτάξει κανείς την κατανομή των ονομάτων του νατρίου και του καλίου στις ευρωπαϊκές γλώσσες, διαπιστώνει πως όντως διαχωρίζει τη δυτική και την κεντροανατολική Ευρώπη. Τα γαλλικά, τα ιταλικά, τα ισπανικά και τα πορτογαλικά πήραν τα αγγλικά ονόματα. Από την Ολλανδία μέχρι τη Ρωσία, οι υπόλοιπες γλώσσες πήραν τα γερμανικά, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις: τα ρουμάνικα και τα τούρκικα αποδείχθηκαν γαλλόφρονα. Τα ελληνικά σε πολλά ήταν και αυτά γαλλόφρονα, αλλά στο συγκεκριμένο ζήτημα γερμανοφρονήσαμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Ορολογία, Περιοδικό σύστημα, Συγκριτικά γλωσσικά | 150 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 16 – Αλεξάνδρεια, ο φάρος της γνώσης

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2018

Εδώ και κάμποσο καιρό δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η δέκατη έκτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Έχουμε πια περάσει στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που έχει εργοβιογραφικά σκιαγραφήματα διανοητών και τώρα οδεύουμε προς το τέλος του. (Θυμίζω πως δεν δημοσιεύω ολόκληρο το βιβλίο αλλά επιλεγμένα κεφάλαια).

Τα προηγούμενα έξι κεφάλαια του δευτέρου μέρους αυτού του βιβλίου ήταν αφιερωμένα στους έλληνες φιλοσόφους, από τους λαμπρούς Ίωνες και Ελεάτες, από τον Αναξαγόρα, τον Ηράκλειτο, τον Δημόκριτο και τον Σωκράτη, ώς τους διαδόχους του Πλάτωνα, του Αντισθένη και του Αριστοτέλη. Παρακολουθήσαμε πώς η φιλοσοφική σκέψη, στους τέσσερις αυτούς αιώνες βαθμιαία αποσπάστηκε όλο και πιο πολύ από τη ζωή, και πέρασε σε σφαίρες υπερβατικές, που ενδιέφεραν όλο και λιγότερους ανθρώπους.

Η ιωνική σαφήνεια και η αττική διαύγεια αντικαταστάθηκαν από έναν σκοτεινό και περίπλοκο μυστικισμό. Πολλές φιλοσοφικές σχολές, όπως οι Νεοπυθαγόρειοι και οι Στωικοί, παίρνουν με τον καιρό τη μορφή και το περιεχόμενο θρησκευτικών συλλόγων, με καθιερωμένες τελετουργίες, ακόμα και με ειδική χαρακτηριστική αμφίεση και εμφάνιση των μελών τους. Προετοιμάζεται η εποχή της πίστεως, που για χίλια και πάνω χρόνια θα αντικαταστήσει την εποχή του λόγου. Οι μόνοι που αντιστέκονται στην πορεία αυτήν είναι οι Επικούρειοι.

Πριν όμως φτάσουμε στην απόλυτη έκπτωση των φιλοσοφιών, όπως την περιγράφει καυστικά ο Λουκιανός στα θαυμάσια έργα του Βίων πράσις και Συμπόσιον ή Λαπίθαι, θα μεσολαβήσει ένα φωτεινό διάλειμμα δύο περίπου αιώνων, κατά το οποίο μεγαλουργεί, όχι πια η φιλοσοφία αλλά η επιστήμη, ενώ η λογοτεχνία (πεζογραφία και ποίηση) θα γνωρίσει κι αυτή μια πρόσκαιρη άνθηση. Αυτό όμως δεν θα γίνει στην παρακμασμένη Αθήνα αλλά σε μια καινούργια πόλη, στην Αλεξάνδρεια.

Από όλες (73 κατά μία παράδοση) τις Αλεξάνδρειες που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος, η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου είναι χωρίς αμφιβολία η λαμπρότερη, η ενδοξότερη και η μακροβιότερη, αφού εξακολουθεί ώς τις μέρες μας να σφύζει από ζωή. Ο στρατηγός του Αλέξανδρου, ο Πτολεμαίος ο Λάγου, την έκανε πρωτεύουσα της ελληνιστικής Αιγύπτου, και έμεινε επί χίλια χρόνια το μεγαλύτερο οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο της Μεσογείου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Ξεβλαχεμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 21 Απριλίου, 2018

Και χουντομεζεδακια θα μπορούσα να τα τιτλοφορήσω επειδή σήμερα έχουμε 21 Απριλιου, την 51η επέτειο της δικτατορίας του 1967, τελικά ομως άλλαξα γνωμη και προτίμησα να θυμίσω ένα μικροπεριστατικό της εβδομάδας που πέρασε, που προκάλεσε για μια-δυο μέρες μεγάλη τρικυμία στο ποτηράκι των κοινωνικών μέσων.

Σε μια συνέντευξη σε ένα κανάλι βήτα κατηγορίας, ο Πέτρος Κωστόπουλος δήλωσε ότι με τα περιοδικά του «ξεβλάχεψε» πολλούς Έλληνες που έψαχναν τότε την Ευρώπη -και προκάλεσε κύματα αγανάκτησης, ανάμεσα στ΄ άλλα και απο ανθρώπους που πριν από 10 χρόνια θα σκότωναν για να μπουν στα περιοδικά του. Ωστοσο, από σεμνότητα ο καλός εκδότης δεν είπε ότι με τα περιοδικά του φέσωσε περισσότερους απ’ όσους ξεβλάχεψε.

Εγώ το ΚΛΙΚ το έχω φυλλομετρησει μία φορά σε μια αίθουσα οδοντογιατρού -στη δεκαετία του 80 υπήρχαν περιοδικάρες, από το Τέταρτο, τον Πολίτη και τον Σχολιαστή ίσαμε τη Λέξη και το Αντί, που δεν αισθάνθηκα την ανάγκη να αγοράσω τα καθρεφτάκια του Κωστόπουλου.

Κατά τα άλλα, πρόσεξα ότι στα κοινωνικά μέσα πολλοί έκαναν λόγο για «ξεβλάχωμα» -επιρροή από το ξεβράχωμα προφανώς, αλλά κανονικά είναι ξεβλάχεμα. Για τους βλάχους χρωστάω άρθρο, αλλά το θέμα ειναι δύσκολο. Να σημειώσω πάντως ότι, όπως έχουμε γράψει στο ιστολόγιο, το πρόθημα ξε- δεν σημαίνει μονο την αντίθετη ενέργεια από του αρχικου ρηματος. Μπορεί να λειτουργεί και επιτατικά: για παράδειγμα, όταν ξεγυμνώνω ή όταν ξεκουφαίνω κάποιον τον γυμνώνω ή τον κουφαίνω εντελώς, δεν τον… ντύνω. Οπότε ίσως ο κ. Πέτρος να εννοούσε έτσι το «ξεβλαχεύω».

* Και προχωράμε. Συζητήθηκε αρκετά η συμβολική ενέργεια διαδηλωτών που προσπάθησαν να γκρεμίσουν το άγαλμα του Τρούμαν.

Την ενέργεια τη χαρακτηρισα συμβολική επειδή με αυτο το δέσιμο σκοινιων (εννοώ, σε αυτό το ύψος) και με αυτό το εργαλείο θα ήταν πολύ δύσκολο να γκρεμιστεί όντως το άγαλμα.

Αλλά ποιο εργαλείο χρησιμοποιεί ο διαδηλωτής; Σύμφωνα με την άριστη Καθημερινή, αλυσοπρίονο, βλ. και τον τίτλο της: «Με αλυσοπρίονο κατά αγάλματος Τρούμαν» (χωρίς οριστικό αρθρο, λες και υπάρχουν καμιά πενηνταριά αγάλματα του Τρούμαν στο λεκανοπέδιο να περιφέρονται).

Ωστόσο, το αλυσοπρίονο είναι αυτό, ο γκριζομάλλης φοιτητής κρατάει τροχό. Αλλά όταν υπάρχει αριστεία δεν είναι ανάγκη να ξέρεις γι’ αυτα που γράφεις.

* Ένας γκρινιάρης φίλος, βρίσκει αφορμή να γκρινιάξει ακόμα και σε ειδήσεις ευχάριστες. Μου στέλνει λινκ για ένα άρθρο ιατρικό, όπου αναγγέλλεται ότι «διαγνωστικό εμφύτευμα ανιχνεύει πρόωρα τον καρκίνο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Επιγραφές, Κύπρος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 188 Σχόλια »

Το κουτί της Πανδώρας και άλλα «σοφά λάθη»

Posted by sarant στο 21 Αυγούστου, 2017

Την ιδέα για το σημερινό άρθρο την πήρα από μια πρόσφατη δημοσίευση του Χρίστου Γραμματίδη στο Φέισμπουκ, που αναφερόταν στο πρώτο από τα σοφά λάθη που θα δούμε.

Ο όρος «σοφά λάθη» που χρησιμοποιώ είναι εσκεμμένα ανακριβής, εξού και τα εισαγωγικά στον τίτλο. Ακριβέστερο θα ήταν να πούμε για «λαθη σοφών».

Γιατί τα λέω έτσι;

Για να απαντήσουμε, ας σκεφτούμε το κουτί της Πανδώρας. Ξέρετε, το γνωστό κουτί που η Πανδώρα άνοιξε, μη μπορώντας να αντισταθεί στην περιέργεια, με αποτέλεσμα να ξεχυθούν από μέσα όλα τα δεινά στον κόσμο μας, αρρώστιες, πείνα, πόλεμος -αλλά και η ελπίδα, το αντίδοτο στα δεινά.

Η έκφραση έχει μπει και στη γλώσσα μας. Όταν λέμε «άνοιξε το κουτί της Πανδώρας» εννοούμε ότι έθεσε σε κίνηση μια διαδικασία που αποδεικνύεται πηγή αλλεπάλληλων κακών.

Κι όμως, το «κουτί της Πανδώρας» είναι «λάθος». Στην ελληνική μυθολογία δεν ήταν κουτί αλλά πιθάρι. Ναι, πιθάρι.

Για την Πανδώρα και το πιθάρι της μας μιλάει ο Ησίοδος στο Έργα και ημέρες. Την Πανδώρα την έφτιαξαν οι θεοί, πανέμορφη και ποθητή, για να τιμωρήσουν τους ανθρώπους μετά την αποκοτιά του Προμηθέα που έκλεψε τη φωτιά. Με εντολή του Δία, ο Ερμής τη χάρισε για σύζυγο στον Επιμηθέα, τον αδελφό του Προμηθέα.

Στο σπιτικό του Επιμηθέα υπήρχε ένα πιθάρι και η Πανδώρα έβγαλε το «μέγα πώμα» του και το άνοιξε και…

ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ’ ἀφελοῦσα ἐσκέδασ’, ἀνθρώποισι δ’ ἐμήσατο κήδεα λυγρά.

Λίγο πολύ καταλαβαίνουμε τι θέλει να πει, αφού η γλώσσα είναι μία και ενιαία, έτσι; Αλλά και να μην καταλαβαίνουμε το νόημα, πάντως βλέπουμε σαφώς ότι ο Ησίοδος χρησιμοποιεί τη λέξη «πίθος».

Πώς το πιθάρι έγινε κουτί; Χρειάστηκε να μεσολαβήσει ένας σοφός -γι’ αυτό και λέω για «σοφό λάθος».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Ετυμολογικά, Λαθολογία, Μυθολογία, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 191 Σχόλια »

Ελληνοαραβικά γλωσσικά ταξίδια

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2016

Το άρθρο αυτό το έγραψα περί το 2003 και το δημοσίευσα στο περιοδικό «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου». Το είχα βάλει στον παλιό μου ιστότοπο, αλλά όχι στο ιστολόγιο. Βέβαια, τα περισσότερα σημεία του τα έχω συμπεριλάβει σε άλλα άρθρα, όχι όμως ολόκληρο το άρθρο. Ο λόγος που το δημοσιεύω σήμερα δεν είναι για να γλιτώσω την υποχρέωση να γράψω καινούργιο άρθρο, αλλά ότι είχα αναπληροφόρηση από έναν αναγνώστη του ιστοτόπου, την οποία και προσθέτω στο τέλος. (Αναπληροφόρηση είναι αυτό που ελληνικά λέγεται φίντμπακ. Όταν έχουμε χημικομηχανικά συστήματα, το λέμε ανατροφοδότηση ή ανάδραση, αλλά όταν χρησιμοποιείται για γνώμες και πληροφορίες προτιμώ την αναπληροφόρηση). Κάνω πάντως κάποια επικαιροποίηση του άρθρου.

Ελληνοαραβικά γλωσσικά ταξίδια

Στο προηγούμενο σημείωμα, μιλώντας για τις λέξεις που έχουν την αφετηρία τους σε κύρια ονόματα, έκανα μια φευγαλέα αναφορά στον μεσογειοκεντρικό κόσμο, της εποχής πριν από τον Κολόμβο. Με αυτή την αφορμή, ας δούμε σε τούτο το σημείωμα μερικές ιστορίες λέξεων που ταξίδεψαν ανάμεσα στα μέρη τα δικά μας, στον αραβικό κόσμο και στη Δύση.

Δεκαπέντε χρόνια μετά την καθιέρωση του ευρώ η δραχμή εξακολουθεί βρίσκεται στο προσκήνιο, σαν απειλή για πολλούς, σαν ελπίδα για κάποιους άλλους. Εδώ δεν οικονομολογούμε όμως, λεξιλογούμε. Και από λεξιλογική άποψη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η δραχμή, παρόλο που έδωσε τη θέση της στο ευρώ, εξακολουθεί ωστόσο να ζει και βασιλεύει στον αραβικό κόσμο -αν όχι ακριβώς η ίδια, τότε τα εγγονάκια της: εννοώ το ντιρχάμ (dirham), που είναι η βασική νομισματική μονάδα στο Μαρόκο και στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ ως υποδιαίρεση του δηναρίου (dinar) υπάρχει επίσης στη Λιβύη, το Ιράκ και την Ιορδανία, καθώς και ως υποδιαίρεση του ριάλ στο Κατάρ. Και βέβαια το ντιρχάμ είναι δάνειο από τη δραχμή, και όχι πρόσφατο αλλά πανάρχαιο: το έτος 75 Εγίρας (695 δικό μας) κόπηκαν τα πρώτα ντιρχάμ, που ήταν πάντοτε ασημένια νομίσματα, ενώ τα δηνάρια ήταν χρυσά. Σε μια ιστοσελίδα ισλαμικών σπουδών είδα μάλιστα κάποιον να καυχιέται ότι σήμερα ένα κοτόπουλο κοστίζει 1 περίπου ντιρχάμ, όσο ακριβώς κόστιζε πριν από 1400 χρόνια, στην εποχή του Προφήτη!

Η απόσταση είναι μικρή από το νόμισμα στο μέτρο βάρους· από το ασημένιο νόμισμα ντιρχάμ ή το περσικό ντιράμ, που οι λεβαντίνοι το πρόφερναν ντραμ, φτάνουμε στο μέτρο βάρους, ναι, σωστά το καταλάβατε, το δράμι, που ήταν επίσημο μέτρο βάρους στην Ελλάδα ως υποδιαίρεση της οκάς έως την 1η Ιουλίου 1959 που καταργήθηκε. Το δράμι αντιστοιχούσε σε 3,2 γραμμάρια και η οκά είχε 400 δράμια, εξ ου και η παροιμιακή φράση Τα έχει τετρακόσια, δηλαδή είναι πανέξυπνος και μαζί προσεχτικός, δεν «χάνει». (Μιλώντας για νομίσματα, να προσθέσουμε και το αρμενικό ντραμ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 141 Σχόλια »

Γιατί λάμπει ο λαμπίκος;

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2016

220px-Alambik1Προχτές στο ιστολόγιο, εκεί που λέγαμε για το αντιμόνιο, σε κάποια σχόλια η συζήτηση, που πολύ συχνά γοητευτικά ξεστρατίζει, έφτασε και στο σύνεργο των αλχημιστών που λέγεται στα αγγλικά alembic, και που το βλέπουμε στην εικόνα αριστερά (από τη Βικιπαίδεια).

Είπα λοιπόν πως από εκεί είναι και η δική μας λέξη «λαμπίκος», που είναι αντιδάνειο -και πρόσθεσα πως «θα γράψουμε κάποτε» για το θέμα αυτό.

Παρόλο που στα ιστολογικά χρέη δεν υπάρχει τόκος και ανατοκισμός, καλό είναι να μην τα αφήνεις να διογκώνονται -κι έτσι, αποφάσισα να γράψω σήμερα το άρθρο που κάπως αόριστα υποσχέθηκα.

Όταν σήμερα λέμε «λαμπίκος», ή «λαμπίκο», εννοούμε συνήθως κάτι που είναι τόσο καθαρό ώστε να αστράφτει, κάτι πεντακάθαρο που λάμπει. «Το έκανα λαμπίκο το πάτωμα», μπορεί να πει με καμάρι κάποιος ή κάποια (συνήθως κάποια και συνήθως σε διαφήμιση). Αυτό το «λαμπίκο» είναι επίρρημα. Μάλιστα, πρόσφατα άνοιξε στη γειτονιά μου ένα πλυντήριο αυτοκινήτων που έχει την επωνυμία «καντο labiko» -απ’ ό,τι κατάλαβα πρόκειται για σελφ σέρβις, εξού και η προστακτική, αν και δεν κατάλαβα για ποιο λόγο έγραψαν τον μισό τίτλο στα ξένα αφού και οι δυο λέξεις είναι ελληνικές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 175 Σχόλια »

Η σκόνη που σκότωνε καλόγερους

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2016

Επειδή σήμερα ταξιδεύω, αναδημοσιεύω με κάποιες αλλαγές ένα παλιότερο άρθρο, που αρχικά είχε δημοσιευτεί πριν από έξι χρόνια (και βάλε), ελπίζοντας ότι οι μεν δεν θα το ξερουν και οι δε δεν θα το θυμούνται πολύ καλά.

kohlΟ τίτλος είναι, βέβαια, πολλαπλά παραπλανητικός. Πιο σωστό θα ήταν «Το ημιμέταλλο που δήθεν πήρε το όνομά του επειδή κάποιοι καλόγεροι λέγεται ότι δηλητηριάστηκαν από δαύτο», αλλά παραείναι μακρύ για τίτλος και μαρτυράει και το θέμα. Διότι, φαντάζομαι, θα καταλάβετε για ποιο πράγμα σας μιλάω.

Η… φονική σκόνη για την οποία θα μιλήσουμε σήμερα, είναι ένωση ενός στοιχείου που ανήκει σε μια μεσοβέζικη κατηγορία χημικών στοιχείων, που είναι και δεν είναι μέταλλα  ή ίσως πότε είναι και πότε δεν είναι. Πολλοί τα λένε «ημιμέταλλα» και άλλοι επαμφοτερίζοντα. Μερικά από αυτά έχουν αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, αλλά τούτο εδώ έχει σίγουρα την πιο συναρπαστική, που ξεκινάει από την αρχαία Αίγυπτο.

Οι Αιγύπτιες της παλιάς εκείνης εποχής (που όταν έχτιζαν πυραμίδες, εμείς κοιτούσαμε με ανοιχτό το στόμα) δεν διέφεραν πολύ από τις σημερινές και αγαπούσαν πολύ να βάφουν τα μάτια τους. Στα αιγυπτιακά, αυτή η σκόνη με την οποία βάφονταν, που ήταν σκόνη θειούχου αντιμονίου, ονομαζόταν στιμ, και από εκεί πέρασε στα αρχαία ελληνικά ως στίμμι ή στίβι.

Η λέξη έχει αρκετές εμφανίσεις στη γραμματεία· για παράδειγμα, στη μετάφραση των εβδομήκοντα της Βίβλου, στον Ιεζεκιήλ (23:40) διαβάζουμε για μια γυναίκα η οποία μόλις έβλεπε από μακριά να έρχονται άντρες λουζόταν και έβαφε τα μάτια της· εκεί χρησιμοποιείται το ρήμα στιβίζομαι, ενώ αλλού το στιμίζομαι ή στιμμίζομαι, όπως όταν η Ιεζάβελ «ήκουσεν και εστιμίσατο τους οφθαλμούς αυτής» (Βασ.Δ’, 9.30). Μάλιστα, το στίμμι ή στίβι το είπαν και πλατυόφθαλμον, επειδή κάνει τα μάτια να φαίνονται πιο μεγάλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Περιοδικό σύστημα | Με ετικέτα: , , , , , , | 201 Σχόλια »

Οι υδατάνθρακες του Καμμένου, ο Μπαμπινιώτης και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2013

Τα σημερινά μεζεδάκια, τα πρώτα του Μαρτίου, είναι μεζεδάκια υγιεινά: δεν περιέχουν υδρογονάνθρακες. Όπως όλοι ξέρουμε η κατανάλωση πολλών υδρογονανθράκων οδηγεί στην παχυσαρκία και σε διάφορα άλλα προβλήματα υγείας, γι’ αυτό πρέπει να την αποφεύγετε. Θα καταλάβατε βέβαια ότι το ιστολόγιο δεν επιχειρεί να δώσει διαιτητικές συμβουλές (που και να τις έδινε, ελάχιστοι θα τις πίστευαν διότι θα έβλεπαν το… περιτύπωμα του Νικοκύρη), αλλά κάνει λογοπαίγνια πάνω στο κορυφαίο ίσως μαργαριτάρι της  εβδομάδας που μας πέρασε, όταν από το βήμα της Βουλής ο αρχηγός των Ανεξάρτητων Ελλήνων, ο Πάνος Καμμένος, απευθυνόμενος στον πρωθυπουργό, είπε: «…όταν ήρθε ο κ. Ολάντ εδώ, μιλήσατε για ευρωπαϊκή ΑΟΖ, για ευρωπαϊκό ορυκτό πλούτο και για ευρωπαϊκούς υδατάνθρακες. Δεν είναι ευρωπαϊκοί οι υδατάνθρακες, δεν είναι ευρωπαϊκή η ΑΟΖ. Ελληνική είναι η ΑΟΖ και ελληνικοί είναι οι υδατάνθρακες και το φυσικό αέριο!» Ε, αφού υπάρχουν κοιτάσματα… υδατανθράκων, λογικό δεν είναι να κάνουμε δίαιτα χωρίς πολλούς υδρογονάνθρακες;

Φυσικά, ο Π. Καμμένος τα μπέρδεψε, διότι εννοούσε υδρογονάνθρακες. Στα πρακτικά της Βουλής έχει γίνει η διόρθωση (όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις), κι έτσι στο παραπάνω απόσπασμα γίνεται λόγος για «υδρογονάνθρακες», αλλά στην περίεργη εποχή μας μπορεί τα σκρίπτα να βόλαντ καμιά φορά, αλλά τα βίντεα μάνεντ, κι έτσι το σαρδάμ του αρχηγού των Ανεξ. Ελλήνων απαθανατίστηκε στη ζωντανή μετάδοση της συνεδρίασης από το κανάλι της Βουλής και κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο προς τέρψη των απανταχού πικραμένων (αν και νομίζω ότι κακώς πειράχτηκε, τάχα για έμφαση, το βίντεο -αλλά αν είχαν μυαλό και τα «δεξιά εξτρέμ»…):

Για όσους έχουν ξεχάσει τη χημεία του Γυμνασίου και του Λυκείου (έτσι κι αλλιώς οι διδακτικές της ώρες κουτσουρεύτηκαν διότι προέχει να μαθαίνουμε αρχαία), οι υδατάνθρακες είναι οργανικές ενώσεις που αποτελούν μια από τις βασικές πηγές ενέργειας για τον οργανισμό μας. Οι πατάτες, τα μακαρόνια, το ρύζι είναι τροφές πλούσιες σε υδατάνθρακες. Οι υδρογονάνθρακες, από την άλλη, είναι οργανικές επίσης ενώσεις, που αποτελούνται μόνο από άνθρακα και υδρογόνο. Η οργανική χημεία ξεκινάει και σχεδόν τελειώνει με τους υδρογονάνθρακες. Το πετρέλαιο είναι μίγμα διάφορων υδρογονανθράκων (και άλλων οργανικών ενώσεων). Καθώς οι δυο ονομασίες είναι τόσο κοντινές, δεν είναι σπάνιο να τις μπερδέψει κανείς, και πράγματι αν γκουγκλίσετε θα βρείτε άφθονες περιπτώσεις μπερδέματος, όπως «Δίαιτες χαμηλών υδρογονανθράκων«, σε σημείο που ο φίλος Ζάζουλας να γράψει άρθρο στη Λεξιλογία απευθύνοντας την έκκληση: «Σταματήστε να τρώτε υδρογονάνθρακες και να ψάχνετε για κοιτάσματα υδατανθράκων!«. Κοντινές είναι οι ονομασίες και σε άλλες γλώσσες -ας πούμε στα αγγλικά έχουμε hydrocarbon (υδρογονάνθρακας, παναπεί πετρέλαιο, βενζίνη κτλ.) και carbohydrate (υδατάνθρακας, παναπεί μακαρόνια, πατάτες κτλ.)  Δεν θέλει και πολύ να τα μπερδέψεις.

Ο Καμμένος είναι γενικά πλούσια πηγή μαργαριταριών, και γέλασα πολύ με το σαρδάμ του, αλλά το θεωρώ απλή παραδρομή της γλώσσας -δεν νομίζω ότι δείχνει αγραμματοσύνη, αμορφωσιά, βλακεία και τα λοιπά που γράφτηκαν. Το ότι το είπε τρεις φορές δεν έχει σημασία, γιατί και οι τρεις είναι στην ίδια φράση. Δεν αποκλείω να είναι ακαλλιέργητος ο κ. Καμμένος, αλλά αυτό δεν συνάγεται από το ότι μπέρδεψε τους υδατάνθρακες με τους υδρογονάνθρακες. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να ισχυριστεί (όχι εγώ) ότι το σαρδάμ του Καμμένου είναι αποτέλεσμα όχι αγραμματοσύνης αλλά αντίθετα βαθιάς μελέτης, ότι αποδεικνύει πως ο αρχηγός των ΑνΕλ έχει μελετήσει σε βάθος ένα σύγγραμμα που κάποιοι (όχι εγώ) θεωρούν απαραίτητο για να μιλάει κανείς «σωστά ελληνικά».

hydatanΕννοώ το λεξικό Μπαμπινιώτη, το οποίο, τουλάχιστον στη 2η και στην 3η έκδοσή του, στο λήμμα υδατάνθρακας γράφει αυτά που βλέπετε στην εικόνα αριστερά.

Ο πρώτος ορισμός (με πεδίο τη Βιολογία) αντιστοιχεί στον ορισμό που θα περιμέναμε για τους υδατάνθρακες, όμως υπάρχει και δεύτερος ορισμός (με πεδίο τη Χημεία), που δεν πολυταιριάζει στα μακαρόνια και στις πατάτες, αλλά, ακριβώς, στους υδρογονάνθρακες! Μήπως τάχα η λέξη «υδατάνθρακας» έχει άλλη σημασία στο πεδίο της Χημείας και άλλη, τόσο διαφορετική, στο πεδίο της Βιολογίας; Όχι βέβαια.

Απλώς, το καλό λεξικό τα έχει μπερδέψει -περίπου σαν τον κ. Καμμένο. Και για του λόγου το αληθές, ας δούμε τι γράφει στο λήμμα «υδρογονάνθρακας», δυο σελίδες παρακάτω:

hydroc

Αν προσέξετε, ο ορισμός του λήμματος «υδρογονάνθρακας» είναι ίδιος με τον δεύτερο ορισμό του λήμματος «υδατάνθρακας»!

Οπότε, αν ένα κορυφαίο λεξικό τα μπερδεύει, δεν θα κρεμάσουμε τον Καμμένο που τα μπέρδεψε. (Ομολογώ ότι δεν έχω κοιτάξει την τέταρτη έκδοση να δω αν παραμένει το λάθος).

Κι επειδή το μεζεδάκι (μεζεδάρα το είπε ένας φίλος) έπιασε το μισό της πιατέλας και πάνω, προχωράω χωρίς χρονοτριβή στα επόμενα.

Διάβασα ένα άρθρο στο Βήμα για τις ανατιμήσεις στη Γερμανία λόγω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και πρόσεξα την εξής πολυτραυματισμένη παράγραφο: «Αυτό σημαίνει πως η αύξηση στα τιμολόγια του ρεύματος για τον Γερμανό φορολογούμενο αυξήθηκε, μέσα σε ένα χρόνο, κατά 50%, με το μέσο νοικοκυριό να πληρώνει 180 ευρώ το χρόνο ως άτυπη «έκτακτη εισφορά» για την ανάπτυξη των ΑΠΕ». Η αύξηση αυξήθηκε κατά 50% και τα εγκεφαλικά των αναγνωστών κατά 100%.

Δυο από τα μεζεδάκια της εβδομάδας έχουν γεωγραφική διάσταση, αφού αλλάζουν άρδην τη γεωγραφία που ξέραμε. Καταρχάς, άρθρο της Ελευθεροτυπίας φέρνει τα πάνω κάτω, αφού μας πληροφορεί ότι το Λούξορ βρίσκεται 510 χιλιόμετρα βόρεια του Καΐρου. Έχει και χάρτη, από τον οποίο προκύπτει ότι το Κάιρο μεταφέρθηκε στο Σουδάν -αλλιώς θα συμπεραίναμε ότι το Λούξορ βρίσκεται κάτω από τα νερά του Λιβυκού πελάγους. Κι έπειτα, η οριζόντια κοσμογονική αλλαγή. Σε άρθρο της Ναυτεμπορικής διαβάζουμε ότι σύμφωνα με έναν βορειοκορεατικό ιστότοπο, «οι ΗΠΑ δεν πρέπει να νομίζουν ότι είναι ασφαλείς μόνο και μόνο επειδή βρίσκονται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού Ωκεανού«. Βέβαια, και αυτό ισχύει (υπάρχει και μια Ευρασία ανάμεσα), αλλά μάλλον στον Ειρηνικό ωκεανό θα αναφέρθηκαν οι Βορειοκορεάτες.

Στη Μαδρίτη υπάρχουν κρεμαστοί κήποι νέου τύπου. Το όλο θέμα είναι ενδιαφέρον, αλλά θα τους πούμε, τάχα, «κάθετους κήπους» όπως στο άρθρο που διάβασα; Θα προτιμούσα «κατακόρυφος κήπος», εσείς;

Ένας φίλος μού έστειλε ένα άρθρο από τη Lifo και με ρωτάει αν στέκει το «πολιτικά σοφιστικέ χώρα», που αντιστοιχεί στο «politically sophisticated country» του πρωτοτύπου. Δεν το θεωρώ μαργαριτάρι, αλλά το θεωρώ τσαπατσουλιά. Ωστόσο, λίγο πιο κάτω, εκεί που λέει ότι «δεν είναι διαθήκη η ταινία», εδώ έχουμε πιστεύω σαφές λάθος. Το πρωτότυπο λέει «a movie is not a testament», αλλά testament δεν σημαίνει μόνο «διαθήκη» αλλά και «αψευδής μαρτυρία, περίτρανη απόδειξη».

Γουστόζικο ορθογραφικό στο protagon με τις χιλιοταλαιπωρημένες Ειδούς του Μαρτίου (έχουμε ξαναγράψει γι’ αυτή τη λέξη): αι ηδοί του Μαρτίου. Πανέξυπνο σχόλιο του Ν. Λίγγρη στη Λεξιλογία: αυτές έρχονται προφανώς όταν αρχίζει να γλυκαίνει ο καιρός.

Η Λαίδη Άντζελα είχε πει «Ουδείς άσφαλτος», πράγμα που είναι απόλυτα σωστό και γλωσσικά και στην ουσία του. Η Λιάνα Κανέλλη, που περηφανεύεται (δίκαια) για τα καλά ελληνικά της έδωσε τις προάλλες μιαν ακόμα απόδειξη του Θεωρήματος της Άντζελας, όταν, σε συνέντευξή της στην τηλεόραση (μπορείτε να τη δείτε εδώ, το επίμαχο σημείο είναι στο 51′), είπε ότι έχει συναναστραφεί (ή συζητήσει, δεν θυμάμαι) «με φερώνυμους και λιγότερο φερώνυμους ανθρώπους». Όμως φερώνυμος δεν θα πει «αυτός που έχει βαρύ όνομα, ο διάσημος», ο «επώνυμος» που λέμε καμιά φορά. Όχι, φερώνυμος είναι, κατά το λεξικό, αυτός που έχει πάρει το όνομά του από κάποιο πρόσωπο, πράγμα, γεγονός κτλ. (το οποίο αναφέρεται λίγο πριν ή μετά)· (πρβ. ομώνυμος): Tη μέρα της Aναλήψεως πανηγυρίζει ο φερώνυμος ναός, δηλαδή ο ναός της Αναλήψεως.

Φοβάμαι ότι ετοιμάζεται νέος γύρος Φωνηεντιάδας από τους γνωστούς σκοταδιστικούς κύκλους. Ένα παρανοϊκό ιστολόγιο (σιγά μη βάλω λινκ) έχει ήδη ξεκινήσει εκστρατεία εναντίον του βιβλίου Γραμματικής του Γυμνασίου, διότι ανακάλυψε ότι και αυτό «καταργεί» τα φωνήεντα η και ω, και τη σκυτάλη ήδη πήραν η έγκριτη Ελεύθερη Ώρα σε πρωτοσέλιδο (που δεν το κράτησα και δεν το βρίσκω) και ο παλιός μας γνώριμος κ. Θ. Ανδρεάκος με άρθρο του σε πειραϊκό ιστολόγιο. Ελπίζω να μη χρειαστεί να ξαναγράψω, αλλά φοβάμαι ότι θα γίνει κι αυτό.

Ένας ιστότοπος με όλα τα ‘Νεοελληνικά αναγνώσματα’ από το 1884(!) ως το 1977 μπορεί να ενδιαφέρει πολλούς. Δεν τον έχω ελέγξει διεξοδικά και δεν παίρνω όρκο για την πληρότητά του, αλλά με μια πρώτη ματιά έχει πολύ υλικό.

Τέλος, το περασμένο Σάββατο είχα πει ότι θα έδινα συνέντευξη (στη Γκίζα του Σκάι) στις 10.30, που τελικά όμως δόθηκε στις 11.30, με αποτέλεσμα να παραπλανήσω κάποιους φίλους. Μπορείτε να την ακούσετε εδώ, αρχίζει γύρω στο 56.45, αλλά δεν θα χάσετε και τίποτα αν δεν την ακούσετε, δεν έχει και πολύ ενδιαφέρον, είτε επειδή δεν ήμουν σε φόρμα είτε επειδή με δυσκόλεψαν οι ερωτήσεις (τις παλιότερες συνεντεύξεις μου τις συγκεντρώνω στη σελίδα About).

Posted in χημεία, Βουλή, Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 155 Σχόλια »

Ο καθηγητής που έγινε Δάσκαλος (Απόστολος Αποστόλου)

Posted by sarant στο 23 Σεπτεμβρίου, 2012

Την Κυριακή βάζουμε θέμα λογοτεχνικό, αλλά και η αυτοβιογραφία είναι μορφή λογοτεχνίας, θαρρώ. Μου αρέσει μάλιστα πολύ να διαβάζω απομνημονεύματα, τόσο ανθρώπων που θαυμάζω ή αγαπώ το έργο τους, όσο και ανώνυμων. Σήμερα θα παρουσιάσω μερικά αποσπάσματα από τα απομνημονεύματα ενός καθηγητή που έγινε Δάσκαλος, του Απόστολου Αποστόλου. Γεννημένος το 1901, σπούδασε χημικός, δίδαξε Χημεία στη Μυτιλήνη προπολεμικά, συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση ως γραμματέας του ΕΑΜ Μυτιλήνης, κυνηγήθηκε και φυλακίστηκε μετά την απελευθέρωση. Από το 1956 δήμαρχος Μυτιλήνης έως το 1983, φυσικά με διακοπή επί δικτατορίας, ήταν γνωστός σε όλο το νησί ως «Ο Δάσκαλος». Τα αποσπάσματα είναι παρμένα από τον δεύτερο τόμο του βιβλίου του «Μνήμες» που γράφτηκε στη δεκαετία του 1980.

Μαθητής του Δάσκαλου ήταν και ο πατέρας μου, που έγραψε γι’ αυτόν (μεταξύ άλλων και σε ένα σχετικά πρόσφατο απόσπασμα που έβαλα από το αυτοβιογραφικό πεζογράφημά του). Τον γνώρισα κι εγώ, γιατί οι οικογένειές μας κράτησαν φιλικές σχέσεις όλα αυτά τα χρόνια, καθώς είχαν και κοντινές ηλικίες οι αντίστοιχες γενιές. Θυμάμαι, μας είχε κάνει τρομαχτική εντύπωση, σε όλα τα πιτσιρίκια, ένα περιεργότατο χόμπι που είχε τότε ο Δάσκαλος, να επιμεταλλώνει τζιτζίκια και άλλα έντομα. Διαβάζοντας τα απομνημονεύματα, είδα πως το χόμπι το είχε από τότε, και μάλιστα όχι μόνο με έντομα. Όσο για το αστείο επεισόδιο με τον παπά στην προτελευταία ενότητα, και στα χρόνια τα δικά μου θεωριόταν γρουσουζιά να συναντήσεις παπά στο δρόμο. Εμείς σκουντούσαμε τον διπλανό μας και λέγαμε σιγανά «πάρ’ τον» (ενν. τον παπά) ή «πάνω σου» ή αλλιώς γειώναμε πιάνοντας το γνωστό σημείο. Νομίζω πως το έθιμο τώρα τείνει να εκλείψει, έτσι που έχουν ξεκοπεί οι νεότερες γενιές από τις παραδόσεις του λαού μας.

Διάλεξα μερικά μάλλον εκτενή αποσπάσματα που αφορούν, ακριβώς, τη δουλειά του δάσκαλου όπως την καταλάβαινε ο Δάσκαλος. Οι τίτλοι στις ενότητες είναι του ίδιου.

Το μεράκι μου για το σχολείο

Θυμάμαι, με πόσο ενθουσιασμό, εγώ ήρθα εδώ, στη Μυτιλήνη, σαν δάσκαλος. Είχα τοποθετηθεί στο Πρακτικό Λύκειο. Ήρθα με την προοπτική να μείνω για λίγο. Γιατί σπούδασα χημικός και προοριζόμουν για τη Βιομηχανία. Και έμεινα στην εκπαίδευση είκοσι ολόκληρα χρόνια. Ώσπου μ’ έδιωξαν. Κι ο λόγος ήταν, γιατί αγάπησα τη δουλειά, που, απρόσμενα, αναγκάστηκα να κάμω. Ήταν η εποχή, ύστερα από τη μικρασιατική καταστροφή. Είχα πάρει το δίπλωμα του χημικού το 23. Δουλειές δεν υπήρχαν, κατάλληλες για το έργο του χημικού. Και το 24 βρέθηκα να κάνω το δάσκαλο στη Μυτιλήνη. Και έμεινα. Γιατί ερωτεύτηκα το σχολείο. Το πώς να ασκώ το επάγγελμα του εκπαιδευτικού δε το διδάχτηκα ποτέ. Ούτε και διάβασα ποτέ συγγράμματα, σχετικά με την Παιδεία. Αλλά, φαίνεται, πως τη δουλειά του δασκάλου την έκανα σωστά. Και το μυστικό μου ήταν ένα. Αγαπούσα τη δουλειά μου. Αγάπησα το σχολείο. Κι αυτήν τη συμβουλή έχω να δώσω προς όσους σκοπεύουν ν’ ασκήσουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Να σκύψουν με αγάπη πάνω στη δουλειά τους. Ν’ αγαπήσουν το παιδί. Αν δεν νιώθουν έμφυτη την αγάπη προς το επάγγελμα, που διάλεξαν, καλύτερα είναι να το παρατήσουν έγκαιρα, θα αποτύχουν. Θα σέρνονται, πάντα, στη δουλειά τους. Θα τη νιώθουν σαν αγγαρεία. Και προκοπή δεν πρόκειται να δουν. Έτσι είναι. Αυτή είναι η αλήθεια. Η κάθε δουλειά θέλει μεράκι. Θέλει σεβντά. Αν δεν υπάρχει αυτός, καλύτερα να μη γίνεται. Αυτή τη συμβουλή δίνω στους νέους, που θέλουν να γίνουν δάσκαλοι. Να φεύγουν, όσο είναι καιρός. Αν δεν κατακλύζονται από τον έρωτα στο δασκαλίκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αναμνήσεις, Εκπαίδευση, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , | 22 Σχόλια »

Φαρμάκια, φάρμακα και σκόνες των αλχημιστών

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2010

Πρόκειται για ένα άρθρο μου για το περιοδικό «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου», του οποίου μόλις κυκλοφόρησε το 21ο τεύχος -είναι μάλιστα συνέχεια ενός προηγούμενου άρθρου, που επίσης έχει παρουσιαστεί εδώ , με θέμα τις «λέξεις της χημείας». Όπως θα προσέξουν οι ταχτικοί αναγνώστες, περίπου το μισό, ίσως και περισσότερο από αυτό εδώ το άρθρο, δηλαδή τα σχετικά με το αντιμόνιο και με το αλκοόλ, τα έχω ήδη παρουσιάσει εδώ πριν από καμιά σαρανταριά μέρες.

Στο προηγούμενο τεύχος του Φαινομένου είχαμε πιάσει να εξετάζουμε τις λέξεις της χημείας, που είναι πολλές και ενδιαφέρουσες, και μάλιστα δεν είχαμε μπορέσει ούτε κατά διάνοια να τις εξαντλήσουμε –μετά από τις γενικές λέξεις, μόλις και μετά βίας αναφέραμε την ιστορία των ονομάτων οκτώ μετάλλων. Θα συνεχίσουμε λοιπόν σ’ αυτό το τεύχος.

Όμως, πριν φύγουμε από τον κόσμο των μετάλλων θυμόμαστε ότι δεν έχουμε μιλήσει για την ιστορία αυτής της ίδιας της λέξης μέταλλο. Η λέξη είναι αρχαίος τεχνικός όρος, σήμαινε αρχικά «ορυχείο ή μεταλλείο, στοά μεταλλείου», αλλά στην ύστερη αρχαιότητα πήρε τη σημασία «μετάλλευμα, μέταλλο». Μέσω των λατινικών (metallum) διαδόθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Να πούμε εδώ ότι το μετάλλιο, όσο κι αν μοιάζει ολοφάνερο ότι παράγεται από το μέταλλο, στην πραγματικότητα είναι δάνειο από τα ιταλικά. Η αρχή βρίσκεται στο μεσαιωνικό λατινικό medalia, που ήταν το χάλκινο νόμισμα του μισού δηναρίου (από το medius που σημαίνει μέσος  και μισός), και από εκεί ονομάστηκε medaglia, παλαιό νόμισμα σε διάφορες περιοχές της Ιταλίας. Από ένα μεγεθυντικό, το medaglione, έχουμε το γαλλικό médaillon και το δικό μας μενταγιόν, ενώ το ιταλικό medaglia που πέρασε στα ελληνικά, θεωρήθηκε πληθυντικός και παρασυσχετίστηκε με το μέταλλο, κι έτσι φτιάχτηκε το μετάλλιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , | 131 Σχόλια »