Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘Χρώματα’ Category

Τα μονόχρωμα αριστουργήματα του Αλφόνς Αλέ

Posted by sarant στο 25 Οκτώβριος, 2018

 

Την Πρωταπριλιά του 1897, ο Γάλλος ευθυμογράφος Αλφόνς Αλέ (Alphonse Allais, 1854-1905) δημοσίευσε ένα «Πρωταπριλιάτικο λεύκωμα» (Album Primo – Avrilesque) με εφτά μονόχρωμες γκραβούρες, μία ολοκόκκινη, μία με σκέτο μαύρο, μία γκρίζα, μία κίτρινη κτλ., τις οποίες «εξηγούσε» με ευφυέστατες λεζάντες. Ένας φίλος τις προάλλες με ρώτησε για μία από τις λεζάντες αυτές και μου έδωσε την ιδέα για το σημερινό άρθρο, στο οποίο θα παρουσιάσουμε τους… πίνακες του Αλέ και θα εξηγήσουμε τα λογοπαίγνια.

Να πω ότι ο Αλέ έχει δώσει αμέτρητες ξεκαρδιστικές ατάκες, λογοπαίγνια και ευφυολογήματα. Ένα λεξικό του γαλλικού πνευματώδους λόγου, που έχω υπόψη μου, αφιερώνει κεφάλαιο ολόκληρο στις δημιουργίες του. Κάποιοι ίσως παραξενευτούν που τον γράφω Αλέ και όχι π.χ. Αλλαί, αλλά η αντιστρεψιμότητα έτσι κι αλλιώς είναι μια φενάκη. Όμως να μη σταθούμε σ’ αυτό.

Και ξεκινάμε από το μαύρο, ίσως τον γνωστότερο πίνακα της σειράς, που η λεζάντα του έχει γίνει παροιμιώδης.

Combat de Nègres dans une cave, pendant la nuit, είναι ο γαλλικός τίτλος, δηλαδή «Πάλη νέγρων μέσα σε υπόγειο τη νύχτα». Λέω ότι είναι παροιμιώδης ο τίτλος επειδή τον έχω δει να παρουσιάζεται και ως ανέκδοτο, συχνά με τούνελ αντί για υπόγειο. Μάλιστα, στην ελληνική του εκδοχή προστίθεται στο τέλος «… στη Σκωτία», κάνοντας ένα λογοπαίγνιο παραπάνω με το σκοτάδι. Ο πατέρας μου θυμάμαι, όταν ήθελε να πει ότι είναι σκοτάδι πίσσα (ή ότι κάτι είναι εντελώς ακατανόητο) έλεγε «Πάλη νέγρων…» και καταλαβαίναμε -ήταν την εποχή που δεν είχε γίνει προσβλητικός ο όρος, τότε που ο Λοΐζος κυκλοφορούσε τα Νέγρικα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ζωγραφική, Λογοπαίγνια, Χρώματα, Χιουμοριστικά | Με ετικέτα: , | 251 Σχόλια »

Μπιανκοσελέστε ή αλμπισελέστε;

Posted by sarant στο 30 Ιουνίου, 2014

230px-Afa_logo.svgΤην ώρα που γράφω το άρθρο δεν έχει ακόμα παίξει η Εθνική Ελλάδος με την Πλούσια Ακτή (το γράφω έτσι για να μοιάζει με την Ακτή Ελεφαντοστ0ύ και να πάει γούρι), και βέβαια δεν έχω όρεξη να ξενυχτήσω ώστε να είναι το άρθρο μου απόλυτα επίκαιρο. Μουντιάλ έχουμε και συνεχίζω σήμερα με άλλο ένα γλωσσικοποδοσφαιρικό άρθρο, αυτή τη φορά γεννημένο από την απορία ενός άλλου επισκέπτη σε ένα ιστολόγιο που παρακολουθώ. Βέβαια, αν η Ελλάδα περάσει σήμερα από την Κόστα Ρίκα, κι αν περάσει και το επόμενο παιχνίδι της (με Ολλανδία ή Μεξικό, δεν έχουν ακόμα παίξει), δεν αποκλείεται να αντιμετωπίσει (στα ημιτελικά) την αλμπισελέστε -αν βέβαια η Αργεντινή περάσει το Βέλγιο.

Και εδώ ανακύπτει το… φλέγον ερώτημα: Αλμπισελέστε ή μπιανκοσελέστε; Παλιότερα, το θυμάμαι καλά, οι Έλληνες εκφωνητές την εθνική Αργεντινής την αποκαλούσαν «μπιανκοσελέστε» (ή «μπιανκοτσελέστε») ενώ στο φετινό Μουντιάλ, όπως μου λένε, έχει επικρατήσει το «αλμπισελέστε». Βέβαια, σε αθλητικούς και άλλους ιστότοπους βρίσκει κανείς πολλές αναφορές σε «μπιανκοσελέστε» (εννοώντας την εθνική Αργεντινής), όπως για παράδειγμα εδώ, ενώ το γκουγκλ δίνει και ανευρέσεις από παλιότερα Μουντιάλ, ακόμα και από γνωστούς αθλητικογράφους.

Αν το πάμε με το γκουγκλ, το «αλμπι(τ)σελέστε» έχει περισσότερες αναφορές, περίπου διπλάσιες από το «μπιανκο(τ)σελέστε», αλλά η διαφορά δεν είναι συντριπτική. Λοιπόν; Ποιο είναι το σωστό -ή μήπως είναι και τα δύο;

Το σωστό είναι το αλμπισελέστε, albiceleste, έτσι είναι το παρατσούκλι της εθνικής Αργεντινής. Το δεύτερο συνθετικό, το σελέστε, που είναι κοινό και στις δύο εκδοχές, είναι το χρώμα του ουρανού, το γαλάζιο. Σκέτο Σελέστε, άλλωστε, είναι το παρατσούκλι μιας άλλης παγκόσμιας πρωταθλήτριας, της Ουρουγουάης, που αποχαιρέτησε τη διοργάνωση προχτές. Celeste θα πει και ουράνιος, αν δεν κάνω λάθος, και ανάγεται στο λατινικό caelum, ουρανός, από το οποίο προέρχονται οι λέξεις των ρωμανικών γλωσσών (π.χ. ciel στα γαλλικά, cielo ισπανικά-ιταλικά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά, Χρώματα | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Λευκή εβδομάδα και πράσινα άλογα

Posted by sarant στο 16 Ιανουαρίου, 2014

Πάρα πολλά σχόλια έχει προκαλέσει η είδηση ότι τα σχολεία πρόκειται να κλείσουν για δύο ή τρεις ημέρες στις αρχές Μαρτίου, κοντά στην Καθαρά Δευτέρα, ώστε να εφαρμοστεί η πρόταση των ξενοδόχων για «λευκή εβδομάδα» χειμερινού τουρισμού στη χώρα. Οριστική απόφαση λέγεται ότι θα ληφθεί έως αύριο από το Υπουργείο Παιδείας.

Σε μια τόσο δύσκολη οικονομική συγκυρία, όταν τα περισσότερα νοικοκυριά δοκιμάζονται ανάμεσα στη Σκύλλα της ανεργίας και στη Χάρυβδη της υπερφορολόγησης, η πρόταση φάνηκε τόσο πολύ εκτός τόπου και χρόνου που πολλοί αρνήθηκαν να πιστέψουν ότι συζητιέται ένα τόσο παράλογο μέτρο και θεώρησαν ότι πρόκειται για αστείο, για μια ακόμα «τρολιά», από εκείνες τις ψεύτικες δήθεν ειδήσεις που διακινούνται από χιουμοριστικούς ιστοτόπους, σαν την ποιητική συλλογή του Άδωνη Γεωργιάδη. Όπως όμως ο Άδωνης είναι υπουργός, έτσι και η «λευκή εβδομάδα» όχι απλώς συζητιέται αλλά φαίνεται ότι έχει αποφασιστεί.

Ειπώθηκε ότι παρόμοιοι θεσμοί ισχύουν σε όλη σχεδόν την Ευρώπη. Αυτό είναι αλήθεια για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, αλλά αμφιβάλλω αν ισχύει σε χώρες με κλίμα παρόμοιο με το ελληνικό, π.χ. την Ισπανία ή την Ιταλία. Στο Βέλγιο, ας πούμε, τα σχολεία κάνουν διακοπές μία εβδομάδα τον Φεβρουάριο-Μάρτιο και μία ακόμα τον Οκτώβριο-Νοέμβριο, όμως το σχολικό έτος αρχίζει νωρίτερα (1η Σεπτεμβρίου αντί για 11 στην Ελλάδα) και τελειώνει αργότερα (1η Ιουλίου αντί για 15 Ιουνίου). Στη Γερμανία υπάρχουν εμβόλιμες εβδομάδες διακοπών μέσα στη χρονιά αλλά οι καλοκαιρινές διακοπές διαρκούν μόνο 6 εβδομάδες -έτσι, ανάλογα με το ομόσπονδο κράτος, βρίσκει κανείς σχολεία να λειτουργούν ακόμα και στα μέσα Ιουλίου ή να αρχίζουν μαθήματα για την καινούργια χρονιά τον Αύγουστο. Αντίθετα, στην Ισπανία οι θερινές διακοπές είναι εξίσου μεγάλες με τις ελληνικές και δεν υπάρχουν οι εμβόλιμες εβδομάδες.

Αυτή η ποικιλία οφείλεται στο διαφορετικό κλίμα κάθε χώρας. Όπως ξέρει κάθε δάσκαλος, στην Ελλάδα και στις ζεστές χώρες είναι πολύ δύσκολο να γίνει αποδοτικό μάθημα και να συγκεντρωθούν τα παιδιά τον Μάιο και τον Ιούνιο -και αδιανόητο τον Ιούλιο. Στο Βέλγιο όμως ή τη Γερμανία τον Μάη και τον Ιούνη συχνά βρέχει και οι θερμοκρασίες είναι απλώς ευχάριστες. Στην Ελλάδα, ο Νοέμβρης και ο Μάρτης είναι μήνες εξαιρετικά αποδοτικοί για διδασκαλία, και μια παρατεταμένη διακοπή των μαθημάτων σε αυτές τις πρόσφορες περιόδους θα απορρύθμιζε εντελώς την εκπαιδευτική διαδικασία και η απώλεια δεν θα μπορούσε να αναπληρωθεί με ανάλογη παράταση της λήξης του σχολικού έτους, διότι θα αλλάζαμε μέρες αποδοτικές για διδασκαλία (μαρτιάτικες) με μέρες κατάλληλες για ψυχαγωγία (ιουνιάτικες).  Θέλω να πω, αν ως τώρα η Ελλάδα (και η Ισπανία και πιθανώς άλλες χώρες του Νότου) δεν είχαν θεσπίσει εμβόλιμες εβδομάδες διακοπών, αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη φαντασίας αλλά σε συνεκτίμηση των κλιματικών παραμέτρων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση, Λεξικογραφικά, Χρώματα | Με ετικέτα: , | 235 Σχόλια »

Κόκκινα αβγά, κόκκινες σημαίες

Posted by sarant στο 6 Μαΐου, 2013

1-sarantakos-aΤο άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε χτες, Κυριακή του Πάσχα αλλά και πρώτη Κυριακή του μήνα, στην τακτική μηνιαία στήλη μου στην Αυγή. Με το κομμάτι αυτό κλείνουν οι πασχαλινές αναρτήσεις του ιστολογίου, οι οποίες φέτος, για κάποιο λόγο, είχαν όλες τους μικρή ή μεγάλη σχέση με τα αβγά -αν και το σημερινό άρθρο, επίτηδες μεταβατικό, απλώς αφορμή παίρνει από τ’ αβγά και επικεντρώνεται στο κόκκινο χρώμα. Το παραθέτω εδώ όπως δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα, χωρίς προσθήκες, παρόλο που κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα. Ειδικότερα, μια και η εφημερίδα δεν δίνει δυνατότητα για λίκνους, έχω παραλείψει εντελώς τις αναφορές σε ζωγραφικούς πίνακες και ταινίες όπου το κόκκινο χρώμα πρωταγωνιστεί, ενώ μόνο σε δύο τραγούδια αναφέρομαι, στα οποία και πρόσθεσα τώρα λίκνους. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι αφίσα από την Κομμούνα του Παρισιού.

Παρά τον τίτλο, η στήλη απλώς αφορμή θα πάρει από το πασχαλινό έθιμο με τα αβγά που τα βάφουμε κόκκινα και τα τσουγκρίζουμε· έτσι κι αλλιώς, αν με ρωτήσετε για ποιο λόγο βάφουμε τ’ αβγά, και ειδικότερα γιατί τα βάφουμε κόκκινα, θα σας απαντήσω ότι δεν ξέρω. Έχουν διατυπωθεί δεκάδες θεωρίες· ας περιοριστούμε στο ότι το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα του Ιησού ή στην πιο πρακτική προτροπή που έδωσε ένας επίσκοπος στον νεαρό Εμμ. Ροΐδη που τον είχε ρωτήσει σχετικά: «Τρώγε και μη ερεύνα!». Ευκαιρία είναι όμως να πούμε μερικά πράγματα για το κόκκινο χρώμα.

Το κόκκινο είναι το χρώμα του αίματος και του κινδύνου, του πάθους και της φωτιάς, της θυσίας και του θυμού, της επανάστασης και του κομμουνισμού. Κόκκινο, σε διάφορες αποχρώσεις, φορούσαν οι αυτοκράτορες και οι άλλοι εστεμμένοι, κόκκινο είναι το χρώμα των απαγορευτικών πινακίδων της τροχαίας και των πυροσβεστικών οχημάτων, των χρεωμένων λογαριασμών και των σπιτιών του πληρωμένου έρωτα. Κόκκινη κάρτα δείχνει ο διαιτητής στους άτακτους παίχτες, κόκκινες γραμμές υποτίθεται ότι βάζει η κυβέρνηση στις διαπραγματεύσεις με τους δανειστές (αλλά πάσχει από αχρωματοψία), κόκκινες είναι και οι ματωμένες φράουλες της Μανωλάδας.

Η αρχαία λέξη, ερυθρός, ήδη μυκηναϊκή, ομόρριζη με τις άλλες των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών (red, λατινικό ruber απ’ όπου γαλλ. rouge κτλ.), επιβιώνει και σήμερα, στον Ερυθρό Σταυρό, τους ερυθρόδερμους και τους ερυθρόλευκους, στο ερύθημα (κοκκίνισμα) αλλά και στο λυθρίνι (ερυθρίνος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Εργατικό κίνημα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χρώματα | Με ετικέτα: , , , , | 104 Σχόλια »

Γκρίζες ζώνες, γκρίζες μέρες

Posted by sarant στο 29 Δεκέμβριος, 2011

Οι δυο οικονομικοί εισαγγελείς που παραιτήθηκαν χτες δήλωσαν: Δεν δεχόμαστε να είμαστε εισαγγελείς υπό απαγόρευση και καθ’ υπαγόρευση, πολλώ μάλλον δεν δεχόμαστε να αποτελέσουμε ένα άλλοθι και μια θεσμική κολυμβήθρα του Σιλωάμ για τα πολυποίκιλα οργανωμένα συμφέροντα και τους ποικιλώνυμους εκφραστές τους που αναπτύσσονται και δραστηριοποιούνται στην γκρίζα ζώνη του οικονομικού εγκλήματος.

Ίσως έτσι πρέπει να γράφει κανείς όταν απευθύνεται στον Τύπο για να κερδίσει τα εύκολα και φτηνά εύγε, αλλά δεν μπορώ να μη δηλώσω τη δυσφορία που μου δημιουργούν τα αλλεπάλληλα κλισέ της πρότασης· όπως και πολλά άλλα πράγματα, και το κλισέ δεν βλάφτει όταν γίνεται με μέτρο, αλλά θέλει ρέγουλα, αλλιώς ο αναγνώστης γκώνει, όπως όταν του σερβίρεις ένα υπερβολικά λιπαρό πιάτο ή μια κομματάρα σοροπιαστό γλυκό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κλισέ, Χρώματα | Με ετικέτα: , , , | 58 Σχόλια »