Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘1821’ Category

Κρυφός καημός (διήγημα του Ανδρέα Καρκαβίτσα)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2019

Σήμερα που έχουμε την επέτειο της 25ης Μαρτίου σκέφτηκα να βάλω ένα διήγημα εμπνευσμένο από το 1821, αφού χτες είχαμε το αφιέρωμα στον Πάνο Κουτρουμπούση.

Διάλεξα ένα διήγημα του Καρκαβίτσα, από τη συλλογή Παλιές αγάπες, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο Λογοτεχνικό ιστολόγιο. Παρουσιάζει ένα μοτίβο που το βρίσκουμε και στη δημοτική ποίηση, για την κοπέλα που ντύνεται ρούχα αντρικά και παίρνει μέρος, σαν άντρας ανάμεσα σε άλλους άντρες, σε δραστηριότητες που θεωρούνται αντρικές -στρατός, πόλεμος, τέτοια -ίσαμε την Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη. Ο κινηματογράφος το θέμα αυτό το έχει εκμεταλλευτεί πάμπολλες φορές, συνήθως σε κωμωδίες, αλλά ο Καρκαβίτσας εδώ το χειρίζεται αυστηρά και σεμνά.

Η μάνα μου ήταν καλή και αγαθή, όπως όλες οι γυναίκες του καιρού της. Γλυκιά ημέρα ωστόσο δεν είδε με τον πατέρα μου γιατί ― λες κι έφταιγε η δόλια! ― έκανε όλο κορίτσια. Ξέρεις τι θα ειπεί φτω­χός και κορίτσια! Έξω απ’ αυτό ακόμη όριζαν Τούρ­κοι στα Μοριά κι ήταν καλύτερο να μην απόχταε κανείς παιδί παρά ν’ αποχτήσει θηλυκό. Κάθε νοικο­κύρης που έβλεπε να πηγαίνει το σπίτι του μπροστά θλιβότανε περισσότερο από κείνον που δεν είχε τίποτα. Για τούτο κι ο πατέρας μου δεν έπαυε κάθε τόσο να της χτυπάει, κάπως στα χωρατά, μα πάντα πικραμένα:
― Μωρέ γυναίκα· δεν κάνεις και συ ένα σερνικό!
Μια βραδιά μπήκε στο σπίτι ολόχαρος.
― Τέλειωσε, Καλομοίρα· είπε μόλις πάτησε στην πόρτα. Ό,τι παιδί κάνεις ― ήταν ετοιμόγεννη η μάνα μου ― θέλω να είναι σερνικό.
Σε λίγο γεννήθηκα εγώ. Όταν πήγαν να του πά­ρουν τα συχαρίκια, στέναξε βαθιά. ― Ο γέρο Βαρσάμης, σκέφτηκε, οχτώ ντουφέκια· ο Βασίλης πέντε· ο κουμπάρος μου ο Ανέστης τέσσερα ― και τι; ― ένα κι ένα! Εγώ τίποτα για το Γένος! Εμείς θέλουμε ανθρώπους για σπαθί κι η γυναίκα μου γεννάει για τη ρόκα!… Και με το γρόθο του έδωκε μια κι έσπασε το τραπέζι.
― Μα δεν πειράζει· είπε σε λίγο. Εγώ θα το κάμω σερνικό. Θα γένει καλύτερο από σερνικό.
Το είπε κι έγινε. Μόλις μεγάλωσα λίγο, μου φόρεσε αντρίκια και μ’ έλεγε Χρύσαντο από Χρυσή που ήταν τ’ όνομά μου. Στη μάνα μου, σε όλους έτσι έλεγε να με φωνάζουν. Από μικρή με έμαθε στ’ άρματα. Μέρα νύχτα με δασκάλευε να παίζω το σπαθί, να λυγίζω το κορμί, να ρίχνω στο σημάδι. Την καθεμερνή μ’ έπαιρνε στο χωράφι· τη γιορτή στο κυνήγι να κυνηγούμε τους λύκους και τ’ αγριογούρουνα στη Δροσελή.
― Θέλω… να περνάς το βόλι απ’ το δαχτυλίδι· μου έλεγε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in 1821, Διηγήματα, Επετειακά | Με ετικέτα: , , | 150 Σχόλια »

Φρεγάδες στο Αιγαίο

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2018

Συζητήθηκε τις τελευταίες μέρες η είδηση για τις δύο γαλλικές φρεγάτες, που αρχικά ανακοινώθηκε ότι θα νοικιάζαμε από τη Γαλλία για το καλοκαίρι, με χρηματοδοτική μίσθωση μάλιστα, μια συμφωνία που όμως ακυρώθηκε τελικά.

Η ιστορία φαίνεται ότι έχει παρασκήνιο που δεν έχει ακόμα ξεκαθαρίσει, αν πιστέψουμε τουλάχιστον τα ρεπορτάζ που κάνουν λογο για γερμανική ενόχληση από την ελληνογαλλική συμφωνία και τη σύνδεσή της με τις γαλλικες προτάσεις για ελάφρυνση του ελληνικού χρέους. Μάλιστα, σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, και το 2011 ο τότε πρόεδρος Ολάντ είχε θελήσει να μας νοικιάσει τις ίδιες φρεγάτες, αλλά και τότε η συμφωνία ματαιώθηκε έπειτα από γερμανική παρέμβαση.

Το ιστολόγιο δεν σκαμπάζει πολλά πράγματα από όπλα και οπλικά συστήματα, οπότε δεν θα σχολιάσω αν οι δυο γαλλικές φρεγάτες ήταν απαραίτητες για το Πολεμικό Ναυτικό μας και τι εναλλακτικές υπάρχουν. Πάντως, η ιστορία αυτή έδειξε για μια ακόμα φορά πόσο μικρά είναι τα περιθώρια κινήσεων που έχει η οποιαδήποτε ελληνική κυβέρνηση.

Φρεγάτες βεβαίως διαθέτει το πολεμικό ναυτικό, τέσσερις τον αριθμό, τύπου ΜΕΚΟ (αγνοώ τι ειναι αυτό). Μία απο αυτές, νομίζω την Ύδρα, βλέπετε στη φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο. Στη στρατιωτική ορολογία, η σύντμηση για τις φρεγάτες είναι Φ/Γ.

Εμείς εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σημερα για τη φρεγάτα.

Σύμφωνα με το Χρηστικο Λεξικό, η φρεγάτα είναι «πολεμικό πλοίο μεσαίου μεγέθους», ενώ το ΛΚΝ προσθέτει ότι είναι πλοίο «συνοδείας», άλλων πλοίων εννοείται. Ωστόσο, αυτή είναι η σημερινή σημασία της φρεγάτας. Τα λεξικά καταγράφουν επίσης, την παλαιότερη σημασία «τρικάταρτο ιστιοφόρο πολεμικό πλοίο». Βλέπετε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικο και η ίδια λέξη μπορεί μέσα στους αιώνες να περιγράφει πολύ διαφορετικά πράγματα.

Φρεγάτα ήταν και ένα απο τα πλοία που αγοράστηκαν με το δεύτερο πολεμικό δάνειο της Επανάστασης, το 1826, η Ελλάς. Μάς κόστισε ο κούκος αηδόνι και ελάχιστα πολέμησε -τελικά την έκαψε ο Μιαούλης το 1831 στον ναύσταθμο του Πόρου, στην ανταρσία κατά του Καποδίστρια κι ενας Θεός ξέρει ως πότε την πληρώναμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ραμόνια, Ρεμπέτικα | Με ετικέτα: , , | 112 Σχόλια »

Τον καιρό του Χασεκή

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2018

Μια και σήμερα έχουμε 25 Μαρτίου, δημοσιεύω μια μαρτυρία από την τουρκοκρατούμενη Αθήνα, απ’ τον καιρό που διοικητής ήταν ο διαβόητος Χατζη – Αλής Χασεκής. Πρόκειται για την εξιστόρηση του Παναγή Σκουζέ (1777-1847), της μεγάλης αθηναϊκής οικογένειας, που την έχω πάρει από το βιβλίο «Aπομνημονεύματα. H τυραννία του Xατζή-Aλή Xασεκή στην τουρκοκρατούμενη Aθήνα (1772-1796)», Kέδρος, 1975.

Το βιβλίο του Σκουζέ είναι πολύτιμη πηγή για τη ζωή της Αθήνας στα τέλη του 18ου αιώνα και ένα εκτενές αυτοβιογραφικό απόσπασμά του υπάρχει στο Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού. Εγώ διάλεξα ένα άλλο εκτενές απόσπασμα (από τις σελ. 70-78 του βιβλίου και με περικοπές ως τη σελ. 83) όπου περιγράφεται η τυραννική διακυβέρνηση του Χασεκή. Αρχικά είχα σκοπό να βάλω όλο το απόσπασμα (70-83) αλλά δεν προλάβαινα κι ετσι στο τέλος το συντόμεψα.

Το ενδιαφέρον στο βιβλίο του Σκουζέ είναι ότι τα δεινά των Αθηναίων επί Χασεκή παρουσιάζονται να μην οφείλονται γενικά στον τουρκικό ζυγό αλλά ειδικά στον Χασεκή, ο οποίος μαλιστα κυβερνάει έχοντας προσεταιριστεί μια μερίδα ντόπιων κοτζαμπάσηδων (οι οπαδοι του τυράννου) ενώ όταν επιστρέφει από την πρώτη εξορία του εκδικείται και θανατώνει αδιακρίτως Χριστιανούς και Οθωμανούς. Άλλωστε, η λύτρωση από τον Χασεκή έρχεται όταν πεθαινει η προστάτισσά του, η σουλτάνα, οπότε τα παράπονα των προκρίτων της Αθήνας εισακούονται και ο τζελάτης αποκεφαλίζει τον τύραννο και το κεφάλι του εκτίθεται προς παραδειγματισμό με ένα χαρτί που εξηγεί τα ανομήματά του. Φυσικά, τόσο επί τυραννίας Χασεκή όσο και πριν όσο και μετά, η Αθήνα έχει σχολεία -μάλιστα η συνέλευση των Αθηναίων γίνεται στο «σχολείο του Ντέκα», που χτίστηκε με έξοδα του Αθηναίου έμπορου Ιωάννη Ντέκα που ειχε πλουτίσει στη Βενετία. Βλέπετε, ο Σκουζές έγραψε τα απομνημονεύματά του όταν δεν είχε επινοηθεί ο μύθος του κρυφού σχολειου και γι’ αυτό δεν αναφέρει τίποτα.

Πολύτιμο είναι το βιβλίο του Σκουζέ κι από μιαν άλλη άποψη: διασώζει στοιχεία απο το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα, το οποίο χάθηκε λίγες δεκαετίες μετά που η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του νέου κράτους. Θέλω να γράψω κάποτε άρθρο για το ιδίωμα αυτό, οπότε ας έχουμε το σημερινό για πρώτη γεύση. Όπως θα δείτε, το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα χαρακτηριζόταν από τσιτακισμό, δηλ. μετέτρεπε το κι σε τσι, κι έτσι θα δείτε στον Σκουζέ λέξεις όπως ετσεί, γυναιτσεία, φυλατσή, ξυλιτσή. Ή μάλλον θα δειτε ετζεί, γυναιτζεία κτλ. διοτι τον καιρό εκείνο το τσ το έγραφαν τζ. (Κι έτσι εξηγείται το έτζι του Μακρυγιάννη και ο πούτζος του Καραϊσκάκη, έτσι και πούτσος είναι).

Είναι πάμπολλες οι άγνωστες/δύσκολες λέξεις, εξηγώ μερικές στο τέλος και οι αλλες ας εξηγηθούν με ερωτήσεις στα σχόλια. Μονοτονίζω, αλλά γενικώς διατηρώ την ορθογραφία.

Δεν ξεκινάω την εξιστόρηση από την αρχή. Στην αρχή ο Σκουζές λέει ότι ο Χασεκής ήταν εραστής της Εσμά Σουλτάνας και αυτή αγόρασε τον μαλικιανέ της Αθήνας και του τον έκανε δώρο, δηλαδή να έχει τη δεκάτη από όλα τα έσοδα και τους φόρους της Αθήνας. Ο Χασεκής εγκαταστάθηκε στην Αθήνα ως ζαμπίτης (διοικητής) και προσεταιρίστηκε 12 κοτζαμπάσηδες αλλά οι Αθηναίοι έκαναν αναφορά στην Πόλη ζητώντας να ανακληθεί και το κατάφεραν. Ύστερα το μετάνιωσαν και τον κάλεσαν ξανά. Τον καιρό εκείνο έφτιαξε τα τειχη της Αθήνας για να την προφυλάξει από επιδρομές άτακτων Αρβανιτών, και κατάφερε να πλουτίσει από αυτό και από τότε άρχισε να φέρεται και τυραννικά. Έγιναν νέες αναφορές στην Πόλη, οπότε ο Σουλτάνος έβγαλε φιρμάνι να εξοριστεί ο Χασεκής.

Εδώ πιάνω την αφήγηση του Σκουζέ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Αθηναιογραφία, Αναμνήσεις | Με ετικέτα: , , | 296 Σχόλια »

Πράγμα, οπού δεν έγινε ποτέ εις τον κόσμον

Posted by sarant στο 19 Μαρτίου, 2018

Πλησιάζει η επέτειος της επανάστασης του 1821, και κάθε χρόνο συνηθίζω να δημοσιεύω ένα ή περισσότερα άρθρα που να έχουν σχέση με το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους.

Παρουσιάζω σήμερα ένα γράμμα που έστειλαν στις 12 Απριλίου 1826, δυο μέρες μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου, εννιά οπλαρχηγοί προς τη «Σεβαστήν Διοίκησιν». Είναι ασφαλώς η πρώτη χρονολογικά περιγραφή της Εξόδου. Το γράμμα στάλθηκε από το χωριό Δερβέκιστα, σήμερα Ανάληψη, οπου είχαν σταθμεύσει οι οπλαρχηγοί.

Ο τίτλος είναι δικός μου, αλλά είναι παρμένος από μια φράση της επιστολής.

Αποσπάσματα του κειμένου υπάρχουν στο Διαδίκτυο, όχι όμως ολόκληρο το κείμενο, ενώ έχουν και αρκετά λαθάκια. Το κείμενο που παραθέτω, το έχω πάρει από τον τόμο «Αλληλογραφία Φρουράς Μεσολογγίου 1825-1826». Μονοτονίζω αλλά δεν αλλάζω την ορθογραφία. Σημειώνω με αστερίσκο κάποιες λέξεις που τις εξηγώ στο τέλος.

Σεβ. Διοίκησις!

Με την ελπίδα να μας καταφθάσουν τα καράβια και να μας μπάσουν ζαερέν*, εφθάσαμεν εις την αθλιωτάτην κατάστασιν. Εφάγαμεν όλα τα άλογα, μολάρια, γομάρια, σκύλους και γάτες, τα οποία ετελείωσαν και αυτά. Τα καράβια δε τα ελληνικά μίαν φοράν εφάνηκαν εις τον λιμένα μας και επειδή ήταν ολίγα, όχι δεν έβλαψαν τον εχθρόν, αλλά και εδιώχθησαν. Και επεριμέναμεν οκτώ ημέρας τρώγοντες θαλάσσια χόρτα και πλέον δεν τα μεταείδαμεν. Έφθασε να πεθαίνουν και από εκατόν και εκατόν πενήντα την ημέραν, ώσπου οπού έμειναν και ανάθαφτοι, διότι οι άλλοι δεν είχον δύναμιν να τους θάφτουν. Διά να μην χαθή όμως με την ολότητα το στρατιωτικόν, απεφασίσαμεν να εβγούμεν με έξοδον με τα σπαθιά εις τας χείρας, να εβγάλωμεν και όλον το αδύνατον μέρος και όποιος γλυτώση· πράγμα, οπού δεν έγινε ποτέ εις τον κόσμον!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Επιστολές, Ντοκουμέντα | Με ετικέτα: , , , | 178 Σχόλια »

Το καριοφίλι του τσολιά

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2017

Συμπληρώνονται σήμερα 196 χρόνια από την έναρξη της επανάστασης του 1821 στην Καλαμάτα, στις 23 Μαρτίου του 1821, οπότε είπα να βάλω ένα άρθρο σχετικό με την επέτειο, που κοντεύει να περάσει απαρατήρητη, εννοώ στο ιστολόγιο. Ταυτόχρονα βέβαια προβοκάρω, διότι το θέμα αυτό -δηλαδή τον εθνικό μύθο σχετικά με την υποτιθέμενη κήρυξη της επανάστασης στις 25 Μαρτίου από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας- είναι επόμενο να προκαλέσει αντιπαράθεση, οπότε δεν είναι σωστό να το προσπερνάω έτσι αγέρωχα.

Ωστόσο, το σημερινό μου άρθρο είναι καθαρά λεξιλογικό και μάλιστα η μία από τις δύο λέξεις του τίτλου δεν έχει σχέση με τον ξεσηκωμό του 1821. Στην πραγματικότητα, το σημερινό άρθρο αποτελεί αφενός επανάληψη τμημάτων ενός παλιότερου άρθρου για τη λέξη «τσολιάς», με νέα επεξεργασία ώστε να δοθεί έμφαση στη χρονολόγηση της λέξης, και αφετέρου συνόψιση συζητήσεων για την ετυμολογία του καριοφιλιού. Εκτός από τα άλλα, οι δυο αυτές λέξεις έχουν και ένα ακόμα κοινό στοιχείο: τις ανέφερε πρόσφατα η «ετυμολογική» εκπομπή «Από πού κρατάει η σκούφια μας;» του Παύλου Μεθενίτη στον σταθμό Κόκκινο κάνοντας κατά τη γνώμη μου κάποια λάθη (συγγνωστά ωστόσο) στην ετυμολογία.

Και ξεκινάμε με τον τσολιά.

Δοξασμένοι στην Αλβανία και παρόλο που το όνομά τους λερώθηκε στην κατοχή με τους ταγματασφαλίτες-γερμανοτσολιάδες, οι τσολιάδες εξακολουθούν να έχουν μεγάλη λαϊκή εκτίμηση, που έχει αποτυπωθεί και στη γλώσσα. Κάποτε το πρότυπο του λεβέντη νέου με την ωραία κορμοστασιά ήταν «τσολιάς στ’ ανάκτορα», αλλά «τσολιάς» λέγεται και η όμορφη και μεγαλόσωμη γυναίκα, που προκαλεί αίσθηση όταν περνάει. Όπως λέει άλλωστε και το λαϊκό τραγούδι,

Μια κούκλα μες στη γειτονιά τσολιά τηνε φωνάζουν
(γεια σου τσολιά μου – γεια σου τσολιά μου)
και στο σεργιάνι σαν θα βγει τα κάλλη της θαυμάζουν

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 253 Σχόλια »

Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα (Δημήτρης Δημητρόπουλος)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2016

Μέρα που είναι, συνεχίζω επετειακά για το 1821. Θα παρουσιάσω ένα κείμενο από ένα πολύ ιδιόρρυθμο και εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, το συλλογικό έργο «Αναπάντεχες αφηγήσεις του παρελθόντος«, που περιέχει εργασίες που παρουσιάστηκαν σε μια «αντιημερίδα» την πρωταπριλιά του 2014 και που θα μπορούσαμε να πούμε ότι τρολάρουν την ιστορία ή ιστοριογραφούν τις τρολιές. Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι χαρακτηριστικός: Από τον Ροβεσπιέρο έως τον Ράιχενμπαχ είναι, καμιά φορά, ένα γαϊδούρι δρόμος.

Πολλά κεφάλαια του βιβλίου αυτού θα μπορούσαμε να τα παρουσιάσουμε στο ιστολόγιο -και ίσως το κάνουμε- αλλά προς το παρόν θα αναδημοσιεύσω το άρθρο του Δημήτρη Δημητρόπουλου «Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα», που εξετάζει ένα θέμα που έχουμε θίξει κι εδώ, τις αθυρόστομες συχνά έμμετρες φράσεις που αποδίδονται στον Γ. Καραϊσκάκη. Θα δείτε άλλωστε ότι στις υποσημειώσεις του άρθρου το ιστολόγιο αναφέρεται καναδυό φορές (και να σημειώσω πως εκκρεμεί επικαιροποιημένη αναδημοσίευση του άρθρου για το κομμένο και ραμμένο στιχούργημα που αποδίδεται στον Σουρή).

Όταν ο Καραϊσκάκης πολεμούσε την τρόικα

Δημήτρης Δημητρόπουλος

Στις 23 Μαρτίου 2013, η εφημερίδα Πρώτο Θέμα, σε ένα δισέλιδο επετειακό δημοσίευμά της με τίτλο: «Άμα ζήσω θα τους γαμή… άμα πεθάνω θα μου κλάσουν τον που…, Στρατηγός Γεώργιος Καραϊσκάκης (τιμωρημένος από το Ραδιοτηλεοπτικό)», πληροφο­ρούσε τους αναγνώστες της ότι το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεό­ρασης (Ε.Σ.Ρ.) απαγόρευσε τη μετάδοση ενός τραγουδιού που ερμηνεύει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου.1 Το δημοσίευμα πλαισιώ­νεται από δηλώσεις του Νίκου Καλογερόπουλου που έγραψε τους στίχους και τη μουσική του τραγουδιού, ενώ επίσης σκηνοθέτησε την ταινία «Οι ιππείς της Πύλου» (παραγωγής 2011), στην οποία και περιλαμβάνεται. Το εν λόγω τραγούδι έχει τον τίτλο: «Έτσι μου είπαν να σας τα πω», έγινε όμως πιο γνωστό ως ο «Καραϊσκάκης» ή «Όταν γυρίσω θα τους γαμήσω», φράση που αποτελεί έναν από τους στίχους του.

[Παραθέτω το τραγούδι εδώ -Ν.Σ.:]

Το δημοσίευμα του Πρώτου Θέματος πυροδότησε μια σειρά αναρτήσεις σε ιστολόγια και λοιπούς ιστότοπους, με κοινή συνισταμένη την αναπαραγωγή του περιεχομένου, του ύφους και του ήθους των όσων γράφει η εφημερίδα, την αποδοκιμασία, την περιπαικτική διάθεση απέναντι στο Ε.Σ.Ρ., αλλά και τη διατράνωση της πρόθεσης των σχολιαστών να εξακολουθήσουν να ακούν και να τραγουδούν το άσμα, ως μια πράξη πλέον αντίστασης. Έτσι, χλευαστικοί τίτλοι του τύπου: «Το Ε.Σ.Ρ. βάζει πρόστιμο στον Καραϊσκάκη» ή «Το Ε.Σ.Ρ. λογοκρίνει στίχους του Καραϊσκάκη», ή «Εκτός νόμου ο Καραϊσκάκης από τους Καραγκιόζηδες του Ε.Σ.Ρ.»,2 συμ­βαδίζουν με άλλες πιο αγωνιστικές διακηρύξεις όπως:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Ιστορία, Λαθροχειρίες, Μεταμπλόγκειν, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 192 Σχόλια »

Τα οικονομικά του Αγώνα (Βασ. Κρεμμυδάς)

Posted by sarant στο 24 Μαρτίου, 2016

Αύριο τιμάμε την Επανάσταση του 1821 και συνηθίζω κάθε χρόνο τέτοιες μέρες να ανεβάζω ένα-δυο κείμενα σχετικά με το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους. Διάλεξα σήμερα να παρουσιάσω ένα θέμα όχι άγνωστο βέβαια αλλά που μένει συνήθως σε δεύτερο πλάνο, τα οικονομικά της εξέγερσης. Συγκεκριμένα, θα παρουσιάσω το μεγαλύτερο μέρος από το τρίτο κεφάλαιο ενός βιβλίου που κυκλοφόρησε πολύ πρόσφατα -το «Η ελληνική επανάσταση του 1821. Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες» του Βασίλη Κρεμμυδά, που βλέπω να προβάλλεται αυτές τις μέρες στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Στο τέλος, θα γκρινιάξω λίγο όχι για το περιεχόμενο του βιβλίου αλλά για την κακή επιμέλεια του κειμένου.

Αναδημοσιεύω τις σελίδες 83-93 από το βιβλίο του Β. Κρεμμυδά, όμως χωρίς τις υποσημειώσεις. Να διευκρινίσω ότι σε προηγούμενες σελίδες ο συγγρ. έχει αναφέρει ότι οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι είχαν δημιουργήσει την ευκαιρία πολύ μεγάλων κερδών για τους Έλληνες έμπορους και πλοιοκτήτες -ενώ με τη λήξη τους και τη λήξη των αποκλεισμών, οι εμπορικοί στόλοι των ευρωπαϊκών χωρών κυριάρχησαν ξανά, εκτοπίζοντας τα ελληνικά καράβια και προκαλώντας μεγάλη ανεργία αλλά και συσσωρευμένα ανενεργά κεφάλαια.

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ήταν πόλεμος· όπως κάθε επανά­σταση. Και ο πόλεμος έχει κόστος· υψηλό κιόλας. Τί­θεται επομένως ένα ερώτημα: Πού βρέθηκαν τόσα χρήματα για να καλύψουν τις ανάγκες του Αγώνα των Ελλήνων; Ο Σπυρίδων Τρικούπης μάς το έχει πει από τη δεκαετία του 1850: Ο πόλεμος της Ανε­ξαρτησίας έγινε με ιδιωτικά κεφάλαια.

Τι θα πει όμως τότε, εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή, ιδιωτικά κεφάλαια· ασφαλώς θα πει, πρώτα πρώτα, κεφάλαια στα χέρια ιδιωτών. Ποιων όμως; Των υπόδουλων Ελλήνων; Ας απαντήσουμε με άνεση, ναι. Και επειδή ο συνειρμός μάς παραπέμπει στις σημερινές μας πραγματικότητες, ναι, σε χέρια πολ­λών υπόδουλων Ελλήνων «υπήρχαν λεφτά»· πολλά όμως κατά περιπτώσεις. Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό τα προεπαναστατικά αδιέξοδα που είχε δημιουρ­γήσει, κυρίως στην αστική τάξη, η οικονομική κρί­ση· είχαμε πει ότι οι κορυφές των αδιεξόδων ήταν η εκτεταμένη ανεργία και τα μεγάλα συσσωρευμένα, αλλά ανενεργά, κεφάλαια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Οικονομία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 344 Σχόλια »

Λόρδε πριν να ξεψυχήσεις… (Ο Καπετάνιος του Κώστα Γιαβή)

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2016

varnaΠλησιάζει η επέτειος της 25ης Μαρτίου και κάθε χρόνο συνηθίζω να δημοσιεύω κάποια σχετικά κείμενα. Σήμερα που είναι Κυριακή ταιριάζει κάτι το λογοτεχνικό, οπότε αναδημοσιεύω ένα παλιό κείμενο, που το είχα βάλει πριν από εφτά χρόνια, τότε που το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα κλείσει σαράντα μέρες ζωής. Εκείνο το παλιό άρθρο λίγοι θα το έχετε διαβάσει, οπότε αντέχει την αναδημοσίευση σήμερα.

Στην ποιητική σύνθεση του Βάρναλη «Σκλάβοι πολιορκημένοι» (1927), που ο τίτλος της παραπέμπει ευθέως στους σολωμικούς «Ελεύθερους πολιορκημένους», κεντρική θέση στο δεύτερο μέρος («Ο πόλεμος») έχει το ποίημα «Η χαρά του πολέμου», στο οποίο ένας κλέφτης της εποχής του 21 αναπολεί παλιές δόξες.

Ωστόσο, προηγήθηκε μια πρώτη δημοσίευση του β’ μέρους, το 1925 στο 3ο τεύχος του περιοδικού Φιλική Εταιρεία, που το εξέδιδε ο Φώτης Κόντογλου. Σε αυτή την προδημοσίευση, ο Βάρναλης υπογράφει με το εύγλωττο ψευδώνυμο Κώστας Γιαβής. Για τους μη βαρναλιστές, Γιαβής είναι ένας από τους ήρωες των Μοιραίων (κι η κόρη του Γιαβή στο Γκάζι…)

Λοιπόν, σε αυτή την πρώτη δημοσίευση, το ποίημα «Η χαρά του πολέμου» έχει άλλο τίτλο, «Ο καπετάνιος», άλλον υπότιτλο (αντί «Η σκιά ενός κλέφτη από τα περασμένα») και, το κυριότερο, έχει πολύ περισσότερες στροφές.  Οι στροφές που παραλείφθηκαν είναι κατά σύμπτωση αυτές που αναφέρονται στα τελευταία προεπαναστατικά χρόνια της κλεφτουριάς και στο Μεσολόγγι. Μάλλον ο Βάρναλης τις έβγαλε επειδή τις έκρινε σκληρές και αντιπατριωτικές. Μπορεί όμως να τις αφαίρεσε και για να κάνει περισσότερο άχρονο το ποίημα, εξαλείφοντας σαφείς αναφορές σε ιστορικά γεγονότα. Ίσως για τον ίδιο λόγο, στην οριστική έκδοση τροποποίησε και τον τίτλο του τέταρτου ποιήματος έτσι που να μην παραπέμπει ρητά στο Μεσολόγγι (ήταν «η έξοδο» και έγινε «η έφοδο»).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Βάρναλης, Επαναλήψεις, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 183 Σχόλια »

Κρυπτογραφικό κουίζ

Posted by sarant στο 16 Μαρτίου, 2016

Καιρό έχουμε να βάλουμε κουίζ, δεν βρίσκετε; Στο σημερινό κουίζ λοιπόν θα σας ζητήσω να αποκρυπτογραφήσετε μια (ελληνική) φράση κρυπτογραφημένη, που την έφτιαξα εγώ με βάση έναν κώδικα που βρήκα σε κάποιο βιβλίο και ο οποίος χρησιμοποιήθηκε σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.

Όταν βάζω κουίζ έχω τον φόβο ότι θα το βρείτε αμέσως -και συχνά ο φόβος αυτός επαληθεύεται. Τούτη τη φορά, επειδή το θέμα δεν δίνει λαβή για σχολιασμό, κι επειδή ελάχιστοι μπορεί να έχουν πετριά με τα κρυπτογραφικά, φοβάμαι μήπως δεν το βρει κανένας. Ωστόσο, έχω σκοπό να αποκαλύψω σχετικά γρήγορα, ας πούμε το μεσημεράκι, την απάντηση.

Ως τότε, θα σας αφήσω να δοκιμάσετε τις δυνάμεις σας με το κρυπτογράφημά μου -και, επικουρικά, θα σας καλέσω να μαντέψετε (πολύ εύκολο) σε ποιαν ιστορική περίοδο χρησιμοποιήθηκε ο κώδικας.

Λοιπόν, το κρυπτογράφημα είναι το εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Κουίζ | Με ετικέτα: , , | 288 Σχόλια »

Εκατό χρόνια τώρα… (το 1921)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2015

Σήμερα συμπληρώνονται 194 χρόνια από την επανάσταση του 1821 (δηλαδή από τη συμβατική ημερομηνία έναρξής της, αλλά ας μην επεκταθούμε σε αυτό). Σε έξι χρόνια θα κλείσουμε 200 χρόνια, στρογγυλή και βαριά επέτειο που δεν ξέρω πώς ακριβώς θα τη γιορτάσουμε.

Οι συνομήλικοι και οι μεγαλύτεροί μου, άντε και οι λίγο μικρότεροι θα θυμούνται ίσως τον γιορτασμό των 150 χρόνων της Επανάστασης, που έγινε από ένα καθεστώς που κι αυτό καμάρωνε πως είναι επαναστατικό ενώ ήταν απλώς μια αυταρχική ξενοκίνητη χούντα που είχε πάρει την εξουσία με πραξικόπημα. Αν και ομολογώ πως δεν θυμάμαι και πολλά από τον γιορτασμό εκείνον, θυμάμαι πως είχαμε μόλις πανηγυρίσει δεόντως μιαν άλλη εθνική επιτυχία, αφού την προηγούμενη μέρα, στις 24 Μαρτίου 1971, ο Παναθηναϊκός έφερνε 0-0 στη Λεωφόρο κόντρα στην (πρωταθλήτρια Αγγλίας) Έβερτον και έπαιρνε την πρόκριση χάρη στο 1-1 του εκτός έδρας ματς.

Η προηγούμενη στρογγυλή επέτειος ήταν τα 100 χρόνια, στις 25 Μαρτίου 1921. Το σημαδιακό της επετείου εκείνης ήταν πως η Ελλάδα βρισκόταν και πάλι σε πόλεμο με την Τουρκία, ακόμα νικηφόρον -αν και τα σημάδια στον τοίχο ήταν δυσοίωνα και τα ‘βλεπαν πολλοί. Στην Αθήνα κυβερνούσαν οι βασιλόφρονες μετά την ήττα του Βενιζέλου στις (μάλλον όχι μοιραίες, παρά τα λεγόμενα) εκλογές της 1.11.1920, είχαν επαναφέρει τον βασιλιά, ενώ η μείζων αντιπολίτευση δεν είχε ακόμα συνέρθει από την ήττα της. Υπήρχε και το μικρό ΣΕΚΕ, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, ο πρόδρομος του ΚΚΕ, που ακόμα δεν είχε μπει στην Κομμουνιστική Διεθνή -ακριβώς εκείνη την περίοδο το κόμμα συζητούσε τους περίφημους 21 όρους που έβαζε η Διεθνής σε όσα κόμματα ήθελαν να προσχωρήσουν.

Κατά σύμπτωση, στο φύλλο της 25ης Μαρτίου 1921 του Ριζοσπάστη δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του αρχισυντάκτη του, του Θεόδωρου Λασκαρίδη, για το θέμα της εισδοχής στη Διεθνή. Ο Λασκαρίδης, που τη ζωή του και το έργο του εξετάζω στο βιβλίο μου Το φονικό μοιραίο βόλι, φαίνεται να είχε επιφυλάξεις για την εισδοχή. Αλλά αυτό το λέω παρεμπιπτόντως. Στο ίδιο φύλλο του Ριζοσπάστη, το κύριο άρθρο είχε τίτλο «100 χρόνια τώρα» και ήταν αφιερωμένο στα 100 χρόνια από την επανάσταση του 1821. Το υπέγραφε ο Α.Δ.Σ., που είναι τα αρχικά του Αριστοτέλη Σίδερη, του Κερκυραίου σοσιαλιστή δικηγόρου που είχε βγει βουλευτής  το 1915 με τη Φεντερασιόν και μαζί με τον Αλβέρτο Κουριέλ ήταν οι μοναδικοί βουλευτές του ΣΕΚΕ την περίοδο 1918-20, όταν η Βουλή του 1915 (των Λαζάρων, όπως ονομάστηκε) αναστήθηκε από τον Βενιζέλο.

Παραθέτω ολόκληρο το άρθρο του Σίδερη για να δούμε πώς προσλάμβανε το 1821, και μάλιστα σε καιρό πολέμου, η αριστερά της εποχής, πριν ακόμα διατυπωθούν σε βιβλίο οι πρώτες επεξεργασίες του Κορδάτου. Παράλληλα, θα πάρουμε και μια γεύση της γλώσσας της, αφού το ΣΕΚΕ και ο Ριζοσπάστης χρησιμοποιούσαν ακόμα την καθαρεύουσα. Εκσυγχρονίζω την ορθογραφία, αρκεί η γλώσσα για να πάρουμε το άρωμα της εποχής, δεν μας χρειάζονται και τα «είνε».

ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΡΑ

Ενώ έξω δονούν τον αέρα αι σάλπιγγες και αι μουσικαί, τα πυροβόλα και η στερεότυπος πατριωτική φλυαρία των στερεοτύπων ρητόρων της εποχής, ας αναλογιστούν οι Έλληνες τι παρουσιάζει τώρα εκατό χρόνια η Ελλάς.

Ότι η Επανάστασις του 1821 ήτο μία επανάστασις, εις ήν εσήκωσε το Έθνος η συμφεροντολογία των μικροαστών και των εμπόρων της εποχής, οίτινες έχοντες εις τας χείρας των την οικονομικήν ζωήν της χώρας -των Τούρκων φεουδαρχών μη ασχολουμένων εις την εμπορικήν κίνησιν- είχον συμφέρον να αποκτήσουν και την πολιτικήν εξουσίαν, είναι αναμφισβήτητον και χιλιοειπωμένον ήδη. Ως επίσης αναντίρρητον είναι ότι προς επιτυχίαν της επαναστάσεως ταύτης, η αστική τάξις εξεμεταλλεύθη την διαφορά της θρησκείας του υποδούλου προς τον κατακτητήν, την παράδοσιν περί αναστάσεως του Βυζαντίου, το μίσος του αγρότου, κολλίγου και υποτελούς κατά του Αγά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επετειακά, Κομμουνιστικό κίνημα, Παλιότερα άρθρα | Με ετικέτα: , , , , | 148 Σχόλια »

Πρώτη φορά αριστερά στην παρέλαση;

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2015

Μεθαύριο έχουμε 25 Μαρτίου, εθνική εορτή, και κάθε χρόνο τέτοια μέρα έχουμε στην Αθήνα την καθιερωμένη στρατιωτική παρέλαση. Τα τελευταία χρόνια οι παρελάσεις της 25ης Μαρτίου όπως και της άλλης εθνικής μας εορτής στις 28 Οκτωβρίου γίνονταν, θα μπορούσαμε να πούμε χαριτολογώντας, κεκλεισμένων των θυρών, αφού, από τον δικαιολογημένο φόβο αποδοκιμασιών, η προσέλευση του απλού κόσμου ήταν πολύ δύσκολη ή αδύνατη.

Φέτος, στην πρώτη εθνική επέτειο μετά την κυβερνητική αλλαγή, η στρατιωτική παρέλαση της 25ης Μαρτίου, όπως ανακοινώθηκε, θα έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Όχι (μόνο) επειδή θα αφαιρεθούν τα κάγκελα, θα ενθαρρυνθεί η προσέλευση κόσμου και θα αλλάξει η τοποθέτηση των επισήμων, αλλά επιπλέον διότι, μετά το τέλος της παρέλασης, οι στρατιωτικές μπάντες θα παραμείνουν στον χώρο της πλατείας Συντάγματος και θα παίξουν εμβατήρια αλλά και δημοτικά τραγούδια για να χορέψει ο κόσμος, δηλαδή θα γίνει κάτι σαν λαϊκό γλέντι. Η απόφαση αυτή ανακοινώθηκε ύστερα από σύσκεψη του υπουργού Εθνικής Άμυνας Πάνου Καμμένου με την περιφερειάρχισσα Αττικής Ρένα Δούρου.

Η απόφαση προκάλεσε αμηχανία σε μεγάλη μερίδα μελών του ΣΥΡΙΖΑ, και ενδεικτικό είναι το άρθρο του φίλου Στρατή Μπουρνάζου (πηγή), που θα παραθέσω πιο κάτω. Τα επιχειρήματα του Μπουρνάζου είναι ισχυρά, αν και υπάρχει ο αντίλογος ότι η στρατιωτική παρέλαση, πέρα από τη λειτουργία που ενδεχομένως έχει ως επίδειξη της ετοιμότητας του αμυντικού μηχανισμού, μπορεί να δράσει εμψυχωτικά στον λαό -σε εντελώς άλλες συνθήκες, βέβαια, το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ χρησιμοποιούσαν πολύ τις παρελάσεις (του λαϊκού, βεβαίως, στρατού) για εμψύχωση.

Προσωπικά, δεν αισθάνομαι ενθουσιασμό για την απόφαση αν και ελπίζω να διαψευστούν οι φόβοι που έχω μήπως το λαϊκό γλέντι εξελιχθεί σε φιάσκο. Κι επειδή, όπως φαίνεται, η πραγματοποίηση της παρέλασης υπό τη νέα, αναβαθμισμένη από μια άποψη, μορφή της αποτελεί παραχώρηση προς τον κυβερνητικό εταίρο, τους ΑΝΕΛ, να θυμηθούμε ότι τα μικρά δώρα, που συντηρούν τις σχέσεις καλής συνεργασίας, πρέπει να ανταποδίδονται -με χαρά μου θα έβλεπα στο άμεσο μέλλον να κατατίθεται το νομοσχέδιο για την επέκταση του συμφώνου συμβίωσης στα ομόφυλα ζευγάρια.

Από την άλλη, προτιμώ να βλέπω τη σφραγίδα της αριστερής κυβέρνησης στην επιστολή του υπουργού Παιδείας προς τα σχολεία όλης της χώρας, μια πραγματικά ασυνήθιστη υπουργική επιστολή (και όχι εγκύκλιο) που ξεκινάει με τα εξής ασυνήθιστα λόγια, τα οποία περιέργως οι περισσότεροι ιστότοποι δεν τα έκριναν άξια παράθεσης: Όταν εκείνοι που εκπροσωπούν τον θεσμό του σχολείου, δάσκαλοι, καθηγητές, ακόμη και ο Υπουργός Παιδείας, απευθύνονται σε σας με την ευκαιρία της επετείου της μεγάλης ελληνικής επανάστασης, αισθάνονται ίσως μεγαλύτερη ανασφάλεια από εκείνη που αισθάνεστε εσείς όταν σηκώνεστε για μάθημα στον πίνακα. Γιατί τέτοιοι εορτασμοί είναι συχνά δίκοπο μαχαίρι: από τη μια πλευρά, αποδίδουν την οφειλόμενη μνήμη και τιμή στο γεγονός, από την άλλη, όμως, κινδυνεύουν να υποβαθμιστούν σε «πανηγυρικό», που συχνά αποξηραίνει το καθοριστικό ιστορικό συμβάν. Και είναι κρίμα, η μνημόνευση της δικής μας επανάστασης που κλόνισε συθέμελα καθεστώτα, ιεραρχίες, αυτοκρατορίες και συνειδήσεις, να καταλήγει ρουτίνα, και να φέρνει πλήξη σε νέους ανθρώπους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Αναδημοσιεύσεις, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 451 Σχόλια »

Το έχω σε μεγάλον παράπονο να γένομαι ρεζίλης

Posted by sarant στο 22 Μαρτίου, 2015

Την Κυριακή βάζουμε συνήθως φιλολογικά ή λογοτεχνικά κείμενα. Σήμερα όμως, επειδή πλησιάζει η 25η Μαρτίου, που κάθε φορά της αφιερώνω ένα ή περισσότερα άρθρα, αφού είναι το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους, σκέφτηκα να βάλω κάποιο κείμενο της εποχής, γραμμένο από αγωνιστή του 1821, που να μην υπάρχει ήδη στο Διαδίκτυο.

Δεν ήταν τόσο εύκολο, ευτυχώς -εννοώ ότι τα γνωστά και τρανταχτά κείμενα (Μακρυγιάννης, Κολοκοτρώνης, γράμματα του Ανδρούτσου) είναι τα περισσότερα ήδη διαθέσιμα.

Τελικά αποφάσισα να βάλω αποσπάσματα από επιστολές ενός δευτεραγωνιστή, του Βαγγέλη Νικότση, που τις βρήκα στο βιβλίο που εξέδωσε η Ακαδημία με το αρχείο Κωλέττη. Ο Νικότσης, άνθρωπος του Κωλέττη, βρίσκεται το 1824 στο φρούριο της Μονεμβασιάς, και από εκεί στέλνει διαδοχικά γράμματα στον Κωλέττη, δίνοντάς του πληροφορίες και κυρίως ζητώντας του χρήματα -χωρίς μεγάλη ανταπόκριση, αν κρίνω από τα γράμματά του. Τα γράμματα πρέπει να τα έχει γράψει γραμματικός, αφού ο ίδιος ο Νικότσης υπογράφει «ευαγγελείς Νικοτζεις». Εδώ τα μεταγράφω σε μονοτονικό και με σημερινή ορθογραφία (εκσυγχρονίζοντας την υποτακτική και τον συγκριτικό των επιθέτων).

Ο Νικότσης ή Νικότζης δεν ξέρω αν διακρίθηκε αλλού -πάντως το όνομά του εμφανίζεται στις ανακρίσεις για τη δολοφονία του Καποδίστρια. Κάθε συμπλήρωση δεκτή.

Επειδή δεν προλαβαίνω να ερευνήσω το θέμα, παραλείπω τις αναφορές των επιστολών στις ίντριγκες και στα πολεμικά γεγονότα, μια και δεν μπορώ να τα σχολιάσω, και περιορίζομαι στο πιο προσωπικό θέμα, τις συνεχείς οχλήσεις για χρηματοδότηση. Μερικές λέξεις τις εξηγώ στο τέλος.

Το πρώτο γράμμα γράφεται στις 12 Μαρτίου 1824:

1824 Μαρτίου 12

(…)

Λοιπόν, είναι γνωστόν σου, σιόρ Κωλέττη, ότι κρέμομαι εις τον λαιμόν σας και εγώ κάλλια έχω θάνατον πέρι να ντροπιασθώ. Μόνον να με τηράξετε, ότι η δύναμίς μου είναι ολίγη και δεν ημπορώ καμίαν δουλειά να καταφέρω τιμημένη, οπού να σας αρέσει και της Εξοχότητός σας. Ακόμης σας περικαλώ να με ιδεάσετε και διά τους λουφέδες. Είναι και εντροπής, όμως είμαι και εγώ πτωχός και δεν έχω τακάτι· την κατάστασίν μου την ηξεύρετε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Επιστολές | Με ετικέτα: , , , | 71 Σχόλια »

Βρίζοντας και πολεμώντας πάλι

Posted by sarant στο 24 Μαρτίου, 2014

Συνηθίζω κάθε χρόνο, κοντά στην 25η Μαρτίου, να ανεβάζω ένα ή περισσότερα κείμενα σχετικά με την επανάσταση του 1821. Φέτος, κάπως το αμέλησα και ήδη φτάσαμε στην παραμονή. Ας διορθώσω λοιπόν την παράλειψη, αναδημοσιεύοντας ένα παλιό άρθρο, που δημοσιεύτηκε εδώ πριν από 4 χρόνια, στο οποίο έχω προσθέσει μερικά πράγματα με την ευκαιρία της επανάληψης. (Οι προσθήκες με γαλάζιο χρώμα).

Τις προάλλες θυμήθηκα ένα παλιό άρθρο που είχα διαβάσει στα Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας. Δεν το είχα κρατήσει, όμως το βρήκα στο Διαδίκτυο. Είναι της Μαρίας Ευθυμίου, επ. καθηγήτριας του τομέα Ιστορίας Πανεπ. Αθηνών. Στο τέλος συμπληρώνω κι εγώ μερικά ηρωικά αθυρόστομα και μερικά με γλωσσικό ενδιαφέρον.

Η λαλιά, η καθημερινή ομιλία του ’21, δεν είναι εύκολο να μας είναι γνωστή στη φυσικότητα της. Οι αδροί και αμόρφωτοι χωρικοί που κράτησαν στους ώμους τους τον Αγώνα δεν είχαν τρόπο να αποτυπώσουν σε χαρτί την υφή και τη ροή του λόγου τους. Τα κείμενα και οι προκηρύξεις της Επανάστασης, τα Συντάγματα και οι αποφάσεις της συντάχθηκαν από άτομα υψηλής μόρφωσης, Φαναριώτες και προύχοντες, σε μια γλώσσα αποκαθαρμένη, πλούσια και επιμελημένη. Η αλληλογραφία των οπλαρχηγών, που θα μπορούσε, από την πλευρά αυτή, να μας μεταφέρει την υφή του απλού λόγου των αμόρφωτων η ελάχιστα μορφωμένων αυτών ανθρώπων, δεν Βοηθά, συχνά, ούτε κι αυτή, καθώς τη σύνταξη των μηνυμάτων και των επιστολών τους αναλάμβαναν οι «γραμματιζούμενοι» γραμματικοί τους. Αν το πρόβλημα αυτό για την ελληνική γλώσσα είναι μεγάλο, γίνεται αξεπέραστο και πελώριο όταν πρόκειται για τη γλώσσα των πολυάριθμων εκείνων αγωνιστών που ήταν αλλόγλωσσοι ή δίγλωσσοι, και μάλιστα σε γλώσσες προφορικές και όχι γραπτές, όπως συνέβαινε με τους Βλάχους και τους Αρβανίτες. Σπάνια από τα κείμενα-πηγές του Αγώνα μπορούμε να αντλήσουμε έστω μνεία γι’ αυτές: έτσι π.χ., ο Ν. Κασομούλης στα απομνημονεύματά του, τα τόσο πολύτιμα και λεπτομερή, αναφερόμενος σ’ ένα περιστατικό που αφορά τον -ως Υδραίο- αρβανιτόφωνο Κουντουριώτη, καταγράφει την παροιμία που αυτός ανεφώνησε εις άπταιστον αλβανικήν «βάτε με κάλε, έρδε με γκομάρ» (που θα πει «πήγε με άλογο, γύρισε με γαϊδούρι»). Κατά τον ίδιο τρόπο, ο Κ. Μεταξάς στα απομνημονεύματά του, αναφερόμενος σε μια ομιλία του Μάρκου Μπότσαρη προς τους συμπολεμιστές του Σουλιώτες, αρκείται να σημειώσει: «τους ελάλησεν εις την γλώσσαν των, αλβανιστί, οι δε λόγοι του ήσαν πλήρεις ενθουσιασμού και πατριωτισμού…». Το ότι οι αγωνιστές του ’21 -είτε ελληνόφωνοι είτε αλλόφωνοι είτε δίγλωσσοι- βωμολοχούσαν και έβριζαν είναι περισσότερο από βέβαιο. Οι βωμολοχίες αυτές μόνο σε λίγες περιπτώσεις καταγράφτηκαν κι έφτασαν ως εμάς· η ευπρέπεια που υποβάλλει ο γραπτός λόγος, καθώς και η επιδίωξη λόγιου λόγου που επέλεξαν οι περισσότεροι από τους αγωνιστές όταν αργότερα, μετά τον Αγώνα, έγραφαν τα απομνημονεύματα τους, δεν επέτρεψαν να γνωρίζουμε πολλά για το θέμα αυτό. Γνωρίζουμε ότι πριν από τις μάχες οι αντίπαλοι συνομιλούσαν κατ’ αρχάς ήρεμα, για να καταλήξουν -συνήθως αλβανιστί- σε ύβρεις αισχρές ο ένας για τη θρησκεία του άλλου, ύβρεις που από μόνες τους έδιναν το σύνθημα της μάχης και περιέγραφαν το μίσος και το πάθος. «Τούρκε, γαμώ την πίστη σου και το συκώτι σου», κραύγαζαν οι Έλληνες της Νάουσας, όταν κατά την εξέγερση τους έσφαζαν τους παλιούς τους φίλους Τούρκους συντοπίτες τους, όπως με φρίκη καταγράφει ο Κασομούλης στα απομνημονεύματα του. Οι «φιλοφρονήσεις», όμως, δεν λείπουν και μεταξύ συναγωνιστών και ομοφύλων: «σκατόβλαχο» αποκαλεί ο προύχοντας της Πελοποννήσου Κανέλλος Δεληγιάννης τον Κολοκοτρώνη, «αλιτήριο» και «εξωλέστατο» τον ιερωμένο Παπαφλέσσα ο επίσης ιερωμένος Π. Π. Γερμανός, «κερατοκαλόγερο» ο Μακρυγιάννης έναν καλόγερο, φίλο των Κολοκοτρωναίων.

Ο Μακρυγιάννης είναι στ’ αλήθεια πολύτιμη πηγή απτού, αμέσου και πηγαίου λόγου της εποχής, Ο πληθωρικός αυτός άνθρωπος γράφει ειλικρινά και παρορμητικά τα απομνημονεύματά του με τα λίγα γράμματα που μόλις έμαθε. Δεν γνωρίζει από ψευτοσυστολές και επιτηδεύσεις, γι’ αυτό κανείς μπορεί να βρει σ’ αυτόν λαγαρές φράσεις, όπως αυτές που χρησιμοποιεί για να περιγράψει την ανυποχώρητη αντίσταση που συνάντησαν οι Έλληνες εκ μέρους των αμυνόμενων Τούρκων, όταν επιχείρησαν να ανακαταλάβουν το κάστρο του Ακροκορίνθου, ένα κάστρο που λίγο πριν, από πανικό και φόβο, παρέδωσε στους επιτιθέμενους Τούρκους ο Έλληνας υπερασπιστής του Αχιλλέας, παρ’ ότι είχε επαρκή κάλυψη από άντρες, τρόφιμα και πολεμοφόδια, «…Οι Τούρκοι μας έβαλαν εις το κανόνι οπού δεν είδαμε πούθε να κάμωμε. Δεν ήταν ο Αχιλλέας, ο φρούραρχος της Διοίκησης, οπού τ’ αφήνει εφοδιασμένο και φεύγει· είναι Τούρκος, πολεμάγει δια την πίστη του. Ο Τούρκος έτρωγε ποντίκια και μας γάμησε το κέρατο με τα κανονιά και τις μπόμπες. Ο Αχιλλέας, αρνιά και κριάρια μέσα, τ’ αφήνει όλα και πάει ναύβρη τούς συντρόφους του οπού τον διορίσαν…».

Εκείνος, όμως, από τούς αρχηγούς του ’21 που χαρακτηριζόταν περισσότερο απ’ όλους για την ανεξέλεγκτη γλώσσα του ήταν ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Ορεσίβιος και αδρός, άνθρωπος που έζησε μέχρι τέλους της ζωής του τη φτηνή ειρωνεία όσων ήθελαν να θυμούνται πως ήταν «ο μούλος» «γιος της καλογριάς», βρήκε διέξοδο, για να ξεπεράσει την οργή του και να επιβληθεί σ’ ένα δύσκολο γι’ αυτόν κοινωνικό περιβάλλον, στον παραληρηματικό Βωμολοχικό λόγο. Η Βωμολοχία του ήταν τόσο συνεχής και έντονη που οι συναγωνιστές του χρειάστηκε να αποδεχθούν το ελάττωμα του αυτό ως «χούι», προκειμένου να μπορέσουν να συνυπάρχουν και να συμπολεμούν μαζί του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Γενικά γλωσσικά, Ιστορία, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 147 Σχόλια »

Ο Λεσσουίρος και ο Εϊδέκος, ο Ορφανίδης και ο Χουρμούζης

Posted by sarant στο 20 Οκτώβριος, 2013

Κι άλλη μια φορά έχουμε αναφερθεί στον Θεόδωρο Ορφανίδη, και επειδή όσα είχα γράψει δεν αλλάζουν, αντιγράφω την αρχή εκείνου του περσινού άρθρου.

170px-Theodoros_OrphanidisΟ Θεόδωρος Ορφανίδης (1817-1886) υπήρξε ένας από τους πρώτους βοτανολόγους του νεοελληνικού κράτους. Σπούδασε βοτανική στο Παρίσι, περιέγραψε την ελληνική χλωρίδα, ανακάλυψε κάμποσα είδη φυτών, εξέδωσε για μερικά χρόνια το περιοδικό “Γεωπονικά”, δίδαξε στο Πανεπιστήμιο, όπου διετέλεσε και πρύτανης. Μάλιστα, ένα είδος φυτών έχει ονομαστεί προς τιμήν του: Orphanidesia (εδώ βλέπετε ένα λουλούδι, το Orphanidesia gaultherioides).Γεννήθηκε στη Σμύρνη, αλλά την εγκατέλειψε πολύ μικρός (μάλλον με τους διωγμούς του 1821) και η οικογένειά του ήρθε στη Σύρα και στην Τήνο, και μετά στο Ανάπλι και στην Αθήνα, όπου τελείωσε τις γυμνασιακές σπουδές.

Όμως ο Ορφανίδης ήταν και ποιητής, ένας από τους κορυφαίους της Α’ αθηναϊκής σχολής. Τον έχουμε αναφέρει παρεμπιπτόντως καναδυό φορές στο ιστολόγιο, επειδή είχε σε έναν ιστορικό φιλολογικό καβγά με τον Ραγκαβή, όταν ο Ραγκαβής, κριτής σε ποιητικό διαγωνισμό το 1860, βράβευσε τον Αρματωλό του Γρηγόρη Σταυρίδη και όχι τον Άγιο Μηνά του Ορφανίδη, και ο Ορφανίδης κατηγόρησε τον Ραγκαβή ότι επίτηδες βράβευσε ένα ποιητικό έκτρωμα για να εξευτελίσει τον θεσμό. Το θέμα έχει πολύ ενδιαφέρον, γιατί ο Σταυρίδης αυτός είναι ο μετέπειτα Γκριγκόρ Παρλίτσεφ, που σήμερα θεωρείται περίπου εθνικός ποιητής της γειτονικής πΓΔΜ, αλλά αξίζει χωριστό άρθρο που δεν έχω σκοπό να το γράψω τώρα. Πάντως, κρίνοντας εκ των υστέρων, δηλαδή σήμερα, ο Αρματωλός μόνο σαν παρωδία διαβάζεται.

Ο Ορφανίδης όμως δεν έγραψε μόνο επικολυρικά, έγραψε και σατιρικά ποιήματα και κυρίως ως σατιρικός έχει μείνει. Στα σατιρικά του μάλιστα ποιήματα χρωστάει, έμμεσα, τη μετέπειτα σταδιοδρομία του. Στα νιάτα του, ενώ ήταν γραφέας στο Υπουργείο Εσωτερικών, δημοσίευε σατιρικά ποιήματα όπου έκανε κριτική στην κυβέρνηση, και τελικά το 1844 ο Κωλέττης τον έστειλε με υποτροφία να σπουδάσει βοτανική στο Παρίσι για να μην τον έχει μέσα στα πόδια του. Μερικά από αυτά τα ποιήματα θα δούμε τώρα, που τα εξέδωσε σε συλλογή με τίτλο Μένιππος το 1836, Η σατιρική αυτή συλλογή του κόστισε την απόλυση από την υπηρεσία του και ολιγοήμερη φυλάκιση, αλλά η κατακραυγή της κοινής γνώμης ήταν τέτοια που τελικά τον επανέφεραν στη θέση του.

Στον Μένιππο, ο 19χρονος Ορφανίδης εντάσσεται καθαρά στην παράδοση του Σούτσου, στον οποίο άλλωστε αφιερώνει το «πονημάτιον τούτο» (εδώ μπορείτε να δείτε τη συλλογή), αλλά αυτό που μου προκάλεσε το ενδιαφέρον είναι ότι αναφέρεται επίσης ευμενώς στον Χουρμούζη, έναν ακόμα σφοδρό επικριτή της Βαβαροκρατίας. Ο Μιλτιάδης Χουρμούζης (1804-1882), αγωνιστής της Επανάστασης στα νιάτα του, έγραψε μερικά πετυχημένα θεατρικά έργα όπου σατιρίζει μεταξύ άλλων τους Βαβαρούς, αργότερα ασχολήθηκε και με την πολιτική, και τελικά κυνηγημένος έφυγε πίσω στην Πόλη το 1856. Έμεινε έναν αιώνα και κάτι στη σκιά, ώσπου τον ανακάλυψαν στη δεκαετία του 1960 και τα έργα του άρχισαν να παίζονται από το 1974 και μετά. Είναι μάλλον βέβαιο ότι ο Χουρμούζης και ο Ορφανίδης γνωρίζονταν. Κάτι που δεν ξέρω αν το έχει επισημάνει κανείς πρωτύτερα, είναι ότι στον «κατάλογο συνδρομητών» του βιβλίου του Χουρμούζη «Ο τυχοδιώκτης», μια κωμωδία για την οποία θα πούμε κάμποσα παρακάτω (έτσι τυπώνονταν τότε τα βιβλία, με προεγγραφη συνδρομητών, περίπου με πληθοχρηματοδότηση δηλαδή, όπως έχει αρχίσει και τώρα να γίνεται!), έναν κατάλογο που είναι καταταγμένος σε αλφαβητική σειρά με το μικρό όνομα, στο γράμμα Θ βρίσκω τον Θ. Ορφανίδη, που ασφαλώς είναι ο (18χρονος τότε) ποιητής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Θεατρικά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Σατιρικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 43 Σχόλια »