Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Archive for the ‘1821’ Category

Κείμενα του Εικοσιένα (25 και τέλος) – Ζοζέφ Μπαλέστ

Posted by sarant στο 28 Δεκεμβρίου, 2021

Καθώς τελειώνει η χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σήμερα ολοκληρώνεται και μια ειδική στήλη του ιστολογίου, που δημοσιευόταν (συνήθως) κάθε δεύτερη Τρίτη, στην οποία παρουσίασα κείμενα της εποχής του 1821, με προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό πέμπτο και τελευταίο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Το σημερινό κείμενο δεν ανταποκρίνεται ακριβώς στις προδιαγραφές των άλλων της σειράς αυτής, αφού είναι απόσπασμα απο ένα βιβλίο που εκδόθηκε πολύ πρόσφατα για την επανάσταση του 1821, το Η ελληνική επανάσταση του Mark Mazower (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια).

Είναι ένα από τα δύο σημαντικά βιβλία που κυκλοφόρησαν στο τέλος της επετειακής χρονιάς. Το άλλο είναι το Ο ενδοξότερος αγώνας του Αριστείδη Χατζή, που το ξέρω αρκετά καλά διότι είχα ανταλλάξει αρκετά γράμματα και υλικό με τον συγγραφέα του τον καιρό της συγγραφής του (όταν έγραφα και το δικό μου Ζορμπαλίκι των ραγιάδων), αλλά για τεχνικούς λόγους δεν έφτασε έγκαιρα στα χέρια μου. Επιφυλάσσομαι και εκτός επετειακής χρονιάς.

Το βιβλίο του Μαζάουερ δεν το έχω ακόμα διαβάσει. Φυλλομέτρησα εδώ κι εκεί μόνο. Διάλεξα όμως ένα απόσπασμα, που θα παρουσιάσω σήμερα, από τις σελ. 228-231, από το κεφάλαιο 10, «Περιπλανώμενοι ιππότες», στο οποίο γίνεται λόγος για τους φιλέλληνες. Το διάλεξα ακριβώς επειδή στα προηγούμενα κείμενα της σειράς αυτής δεν είχα κανένα που να αφορά, ακριβώς, τη συμμετοχή των φιλελλήνων στην επανάσταση.

Στο απόσπασμα που θα διαβάσουμε παρουσιάζεται ο Γάλλος Ζοζέφ Μπαλέστ (Joseph Baleste), πρώην αξιωματικός του Ναπολέοντα, που είχε γεννηθεί στα Χανιά και είχε ελληνίδα μητέρα κι έτσι ήταν σε προνομιακή θέση σε σύγκριση με τους άλλους φιλέλληνες που, οι περισσότεροι, δεν ήξεραν τη γλώσσα όταν έφτασαν στην Ελλάδα.

Όπως θα δείτε, ο Μπαλέστ έφτασε στο σημείο να προτείνει στον Υψηλάντη να δολοφονήσουν μυστικά τον Κολοκοτρώνη, κάτι που δεν έγινε δεκτό. Ο Μαζάουερ σχολιάζει σε σχετική σημείωση: Η ιστορία είναι σχεδόν απίστευτη, αλλά ο συγγραφέας [ο Brengeri] είναι γενικά αξιόπιστος και ισχυρίζεται ότι τα άκουσε αυτά από το στόμα του ίδιου του Μπαλέστ. (Για τεχνικούς λόγους, παραλείπω τις σημειώσεις, που είναι κυρίως παραπομπές στη βιβλιογραφία).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 108 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (24) – Το μολών λαβέ του Λάμπρου Βέικου

Posted by sarant στο 14 Δεκεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, έχω καθιερώσει μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη όπου παρουσιάζω κείμενα της εποχής του 1821, με προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα ενώ κάποια άλλα στείλατε εσείς.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό τέταρτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ και δεν αποκλείεται να είναι και το τελευταίο. Βέβαια, μας απομένει μια ακόμα Τρίτη, στις 28, αλλά ίσως μέσα στις γιορτές δώσουμε αλλού την προσοχή μας.

Σήμερα θα δημοσιεύσω ένα σύντομο κείμενο, που επιπλέον υπάρχει και στο Διαδίκτυο (αν και δεν είναι ευρέως διαδεδομένο και το βρίσκω γλωσσικά χτενισμένο). Όμως αξίζει πιστεύω, μια και είναι ένα είδος «Μολών λαβέ». Είναι η απάντηση που έστειλε ο στρατηγός Λάμπρος Βέικος, τον Ιούλιο του 1825, από το πολιορκημένο Μεσολόγγι, στον φίλο του Ταχίρ Αμπάζη, σε σχέση με προτάσεις συνθηκολόγησης που είχε κάνει ο Κιουταχής στους πολιορκημένους.

Η επίσημη απάντηση ήταν αρνητική, και δεν (νομίζω ότι) σώζεται, όμως ο Βέικος έστειλε επικουρικά την επιστολή που θα διαβάσουμε στον φίλο του. Ο Ταχίρ Αμπάζης, από το Τεπελένι, ήταν επί πολλά χρόνια καπιμπουλούμπασης (πολιτάρχης) του Αλήπασα στα Γιάννενα, και είχε πάρει μέρος στην ιδιότυπη και λιγόζωη ελληνοαλβανική συμμαχία τον πρώτο χρόνο της επανάστασης, αλλά μετά πέρασε υπό τις διαταγές του Κιουταχή.

Η επιστολή υπάρχει στα απομνημονεύματα του Αρτέμιου Μίχου, ενώ πιο πριν είχε δημοσιευτεί στα Ελληνικά Χρονικά, απ’ όπου παίρνω το κείμενο διατηρώντας την ορθογραφία του, μαζί με την εισαγωγή και τα επόμενα από την εφημερίδα (τεύχος 56-60, 29 Ιουλίου 1825):

….

Από το δείλι και έως το εσπέρας μάς επυροβόλησαν οι πολιορκηταί μας από ξηράς και θαλάσσης δραστηριώτατα· περί δε το μεσονύκτιον μας έστειλεν ο Κιουταχής επιστολήν ζητών να του παραδώσωμεν ως προς το παρόν δύω εκ των κανονοστασίων μας και μίαν θύραν, διά να βάλη ανά πεντακοσίους στρατιώτας του, έως ότου να τελειώσωσιν αι συνθήκαι και να υπογραφώσιν.

Την 20 του αυτού. Το πρωί έγινεν ομοφώνως η προς τον Κιουταχήν απόκρισις των χθεσινών επιστολών του, εν ή του ανεφέρθη, ότι το Μεσολόγγι αναιμωτί δεν παραδίδεται εις τας χείρας του· διό αν θέλη κανονοστάσια και θύρας, ας έλθη να τα λάβη με τα όπλα του. Ομού με ταύτην την απόκρισιν έγραψεν και ο στρατηγός Λάμπρος Βέικος την εφεξής επιστολήν ιδιαιτέρως προς τον Ταΐρ Αμπάζην με την συγκατάθεσιν και όλων των άλλων οπλαρχηγών.

Ενδοξότατε Ταΐραγα

Ημείς είμασθε φίλοι, και η περίστασις της θρησκείας το έφερε να πολεμήσωμεν, όμως πάντοτες η φιλία μας ας τρέχη. Φίλε μου, βλέπω οπού έχεις δύο φοραίς οπού ήλθες εις αντάμωσιν διά να μεσιτεύσης να παραδοθή το Μεσολόγγι, ακόμη βλέπω οπού ο Ρούμελης μάς ζητεί δύο Tάμπιαις διά να βάλη ανθρώπους του· ηξεύρετε πολλά καλά ότι τον Θεόν τον έχομεν μαζή, και η ελπίδα μας κρέμαται από εκεί, όθεν ως φίλον, σε αφίνω να στοχασθής ότι ένα Κάστρον με τζεμπιχανέδες, με ζαϊρέν, με νερό και καθεξής όλα τα χρειαζούμενα, εις αυτόν τον καιρόν και ημείς εδώ μέσα, να το παραδώσωμεν, θα έχωμεν πρώτον την συνείδησιν του Θεού, και δεύτερον την κατηγορίαν όλου του κόσμου, και ξεχωριστά εσένα του φίλου μας, που εις αυτό είμεθα βέβαιοι ότι όχι μόνον δεν θα εύρωμεν εις το εξής τόπον να ζήσωμεν, παρά ούτε διά το όνομά μας θα ερωτήση κανένας, τόσον μισητοί θα είμεσθεν, όσον από τον Θεόν, τόσον και από την ανθρωπότητα, μπιλέμ, και από τους ιδίους εδικούς μας και φίλους μας·
όθεν του Ρούμελη χώρησέ του τω παστρικά καθώς μας γνωρίζεις, ότι να ηξεύρη καλά, χωρίς να κάμη γιουρούσι να εμβή με το σπαθί του, Μεσολόγγι δεν πέρνει.

Ταύτα και μένω

1825 Ιουλίου 20 Μεσολόγγιον ο φίλος σου Λάμπρος Βέικος

Προς τούτοις λάβε και τέσσαρες μποτίλιαις ρούμι να ταις δώσης τους μπαϊρακτάριδες όταν θα κάμνουν το γιουρούσι.

Αφ’ ου εστάλησαν τα ανωτέρω γράμματα, και ανεγνώσθησαν από τον υπερήφανον Σατράπην της Ρούμελης, ήρχισε τότε ο εναντίον μας πυροβολισμός διά ξηράς και θαλάσσης, με τόσον πείσμα, όσον ουδεμίαν άλλην ημέραν είχεν δείξει ο εχθρός· αλλεπάλληλαι έπιπτον αι βόμβαι εις την πόλιν, εν ω αι γρανάται και σφαίραι των κανονίων εσφύριζον διευθυνόμεναι ως επί το πλείστον εις τας πέριξ του τείχους στρατιωτικάς καλύβας. Όλα δε ταύτα υπέμενεν με γενναιοκαρδίαν η φρουρά του τείχους μας, και με αμετάθετον απόφασιν εστέκετο να αποθάνη μάλλον, παρά να απολαύση ο εχθρός το μέγα τούτο της Ελλάδος προπύργιον.

….

Λεξιλόγιο

τζεμπιχανές: τα πολεμοφόδια

ζαϊρές: τα τρόφιμα

μπιλέμ: ακόμα και

γρανάται: χειροβομβίδες

Υστερόγραφο: Ο Σουλιώτης οπλαρχηγός Λάμπρος Βέικος επέζησε από την Έξοδο αλλα του έμελλε να βρει τον θάνατο στη μάχη του Ανάλατου. Το ελληνικό κράτος χάρισε στους απογόνους του κτήματα στην περιοχή του άλσους Βεΐκου στο Γαλάτσι.

 

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Επιστολές | Με ετικέτα: , , , , , | 98 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (23) – Οι Σφακιανοί γράφουν στον βεζίρη των Χανίων [Συνεργασία του ΜΙΚ_ΙΟΥ]

Posted by sarant στο 30 Νοεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό τρίτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ. Πρόκειται για μια συνεργασία που μου έστειλε ο φίλος μας ο ΜΙΚ_ΙΟΣ, από τον αγώνα στην Κρήτη -κι έτσι συνδυάζεται με το αμέσως προηγούμενο. Εδώ βλέπουμε ένα γράμμα των Σφακιανών προς τον Πασά, που έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον. Οι σημειώσεις είναι επίσης του ΜΙΚ_ΙΟΥ.

Βλέπουμε ότι οι υπογράφοντες προσπαθούν να καθησυχάσουν τον Οθωμανό αξιωματούχο ώστε να αποφευχθούν συνέπειες για τους αμάχους.

Eγώ απλώς χώρισα το κείμενο σε παραγράφους για να διαβάζεται πιο εύκολα και επίσης άλλαξα τη σειρά παρουσίασης δηλαδή προτάσσω την επιστολή, ακολουθεί η πηγή και τα εισαγωγικά σχόλια του εκδότη και τέλος τα λεξιλογικά σχόλια από τον ΜΙΚ_ΙΟ.

Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ:

Υψηλότατε και υπέρτατε μέγα βεζύρη των Χανίων

Ημείς οι πιστοί ραγιάδες και σκλάβοι της κραταιάς βασιλείας οι κατοικούντες το Καστέλλι των Σφακίων δουλικώς προσκυνούμεν το υψηλόν προσκυνητόν πουγιουρτού Σας ελάβομεν και ως πιστοί ραγιάδες το προσκυνήσαμεν και ευθύς κατά την προσταγήν του υψηλοτάτου βεζύρη μας εμαζώξαμεν όλους τους ραγιάδες σας Σφακιανούς από όλο το καστέλλι και τους το διαβάσαμε και των είπαμε και εμείς οι προεστοί να ανοίξουνε τα μάθια τωνε μικροί μεγάλοι οπού να φανούμε εις ετούτο το καιρό και να δείξωμε ταετλήδες και πιστοί ραγιάδες της κραταιάς βασιλείας ως καθώς ήμεστανε και επερνούσαμε ήσυχα·

αποκριθήκασι όλοι ότι και το πουγιουρτού του αφέτη μας προσκυνούμεν και εις την προσταγήν του ήμεστανε πρόθυμοι και χιανέτηδες και ασίδες δεν ήμεθα μήτε δεν γινόμαστε καθώς ίσως μας στοχάζονται μερικοί, το ψωμί της βασιλείας οπού τρώγομε δεν το καταπατούμε·

όθεν και ημείς οι γέροντες και καπεταναίοι παρακαλούμεν και προσκυνούμεν τον ύψιστον οπού εις ταις σημεριναίς ημέραις της ακαταστασίας να κάμετε το μεριχαμέτι σας και εις εμάς τους πτωχούς ραγιάδες και να προστάξετε να μην μας πειράζουν από το σαντζάκι του Ρεθέμνου επειδή και από μέρες εκατέβηκε ένα παϊράκι εις τα σύνορα τα δικά μας έχοντας για κεφάλι κάποιον ισμαΐλαγα Κουτουράκη, ο οποίος δεν έλειπε πάντα και εις τον καλό καιρό να μας πειράζη τώρα μάλιστα ως καθώς θωρούμε γυρεύγει με τινά τρόπον να μας καταστήση καπαετλήδες·

αυτός επάτησε μερικά χωριά από τα χάσικα οπού εκάθουντα φαμελιές εδικιές μας και επήραν δύο γυναίκες εδικές μας και τσι σέρνανε μαζύ τωνε και τσι ρεστάρανε· επήγανε εις ένα μιτάτο και εζήτησαν να δέσουσι τους Σφακιανούς και να γδύσουσι ίσως το μιτάτο και όμως εσταθήκαν εις τα άρματα και εβαρήκανε και η μια πάτα και η άλλη και εσκοτώθησαν από τσι βοσκούς ένας και από τσι τούρκους δεν εμάθαμε ακόμα αν εβαρεστήκανε γιατί εφύγανε οι βοσκοί και επιάσι τα βουνά φοβούμενοι από εμάς τσι προεστούς, γιατί εκατέχανε το ταμπίχι οπού είχαμε καμωμένο και αν ημπορέσωμε και τους πιάσωμε θενά έρθωμε από το δίκιον τωνε·

έτζι παρακαλούμε το ύψος του αφέντη μας να τσι καταλαγιάζη αυτούς τους ανθρώπους γιατί έχομε και εμείς πολλούς κουζουλούς και δεν μπορούμε να τσι απαλεύωμε, γιατί το γυναικώ το κάμωμα επήραξε πολλά το καστέλλι μας και φοβούμεθα και εμείς να μη γενή καμιά κακή δουλιά και αφανιστούμε, γιατί το ίρτζι είναι του βασιλέως και εμείς ήμεστενε ραγιάδες πιστοί και δεν θέλομε να γενούμε ωσάν εκείνους τους σκύλους τσι χιανέτηδες τους νησιώτες, τους οποίους ελπίζομεν να παιδεύση η κραταιά βασιλεία  γλήγορα για να ησυχάση και ο κόσμος και εμείς και προσκυνητώς μένομεν εν ταις προσταγαίς του υψηλοτάτου κράτους σου και τοαζλήδες εις το χουζούρι σου.

====-====

Πηγή: ‘‘Συλλογή εγγράφων Ζαχαρία Πρακτικίδη (ή Τσιριγιώτη) : Έγγραφα ετών 1810-1834’’, υπό Μοτάκης, Στυλιανός, Ιστορικόν Αρχείον Κρήτης (1953), σ. 37-38.

Επιστολή Σφακιανών προς βεζύρην Χανίων δι’ ης υπόσχονται υποταγήν και πειθαρχίαν, ενώ ταυτοχρόνως παραπονούνται δια τουρκικάς υπερβασίας.

Διπλούν φύλ. χάρτου χονδρού διαστ. 22 . 31. Επί της πρώτης σελίδος το κείμενον της επιστολής των Σφακιανών, η οποία συνεχίζεται και επί της δευτέρας, όπου κάτω δεξιά και καθέτως τα εξής δι’ άλλης χειρός:

«Παϊπά ρούσιο χαιρετόσε και καθός με προστάζουν οι γέροντες σπεύδο με τον λόογοντος σε γράφω όντη να κάμις τον κόπον να πας νάβρης τον διδάσκαλον να κάμι ένα αγουστουχάλι παρόμιο και να το στείλουν του χανιότι βαλίσι, ακόμαλοένα οσάν αυτό του καστρουβαλίσι έτζι καθός μας γράφουν και τα πουγιουθιά τος ότι θέλου λάβουν τιν απόκρισίν μας και ότης λογίς τόβρισκεν μονοτίπι δια να γένουν διό τέθια παρόμια και να τα περικλίσετε εις το γράμα του Στουρούνογλου(1) και να του γράψομε παρακαλεστικώς δια να τα δόσι τον βεζιράδο.

ταύτα Χ’αναγνώστις παναγιώτου* σε γράφο».

Επί της τρίτης σελίδος το κείμενον της εκ Σπετσών επιστολής. Επί δε της τελευταίας: «το υψιλόν και προσκηνητόν μπουγιουρτί», κάτω δε αριστερά επί του τετάρτου του εις τέσσαρα διπλωμένου χειρογράφου τα εξής δια τρίτης χειρός: «αναγκαία αμφότερα τα περιεχόμενα. Τη 26 Μαρτίου 1821. Επιστολή Σφακιανών προς βεζύρην Χανίων δι’ ης ομολογούν υποταγήν των εις αυτόν κλπ (αρκετά περίεργος). Δια του τρόπου τούτου ηπάτουν συχνότατα τους Μουσουλμάνους εχθρούς των έως ότου ενεδυναμόνοντο και κατεφέροντο τρομερώς, θηριωδώς σπαράττοντες αυτούς εις τας μεταξύ των μάχας.**

Διατήρησις χειρογράφου όχι καλή.

(1)Τουρκοκρής εκ Σελίνου, απαγχονισθείς αργότερον υπό των Τούρκων.</i>

====-====

Λεξιλόγιο (για τα γράμματα στις αγκύλες, βλ. πηγές στο τέλος)

* πουγιου(ρ)τί και πουγιουρτού = μπουγιουρντί. Έγγραφη διαταγή αξιωματούχου· από τουρκ. buyuruldu. [Z]

* ταετλής = ιταετλής (και ιταατλής): αυτός που κάνει ιταέτι (ή ιταάτι), δηλ. που δηλώνει υποταγή και πειθαρχεί· από τουρκ. itaatli < itaat.

{η ερμηνεία –με υπόδειξη του Νικοκύρη- από άρθρο του ιστολογίου.}

* χϊανέτης (και χιγιανέτης): δόλιος, δύστροπος, ανυπάκουος· 2. ατημέλητος· 3. τεμπέλης· από τουρκ. hiyanet [O]

 * ασής : αντάρτης, επαναστάτης· από τουρκ. asi [O]

 * μεριχαμέτι = μερχαμέτι (και μεραχμέτι, μερεχμέτι). Ευσπλαχνία, οίκτος, φιλανθρωπία· από τουρκ. merhamet. [Z]

* σαντζάκι: Δευτεροβάθμια διοικητική διαίρεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υποδιαίρεση του εγιαλετιού· από τουρκ. sancak [Ζ]

 * κα(μ)παετλής: φταίχτης, ένοχος, υπεύθυνος· από τουρκ. kabahatli [O].

* χάσικος : 1. καθαρός, λευκός· 2. χαρακτηρισμός για ανθρώπους, ιδίως γυναίκες, με λευκό και αφράτο δέρμα· 3. εκλεκτός· από τουρκ. has [O].

{- εδώ, χάσικα χωριά, εννοούνται τα μη επαναστατούντα πεδινά χωριά της περιοχής (Εμμ. Βαρβίδης). Αλλά ίσως να ήταν και τα μη βακουφικά, «μη ησφαλισμένα εν τω εφκαφίω» (Βασ. Ψιλάκης).}

* ρεστάρω = αρεστάρω: συλλαμβάνω, κρατώ, φυλακίζω· από ιταλ. arrestare [Π]

* ταμπίχι = τεμπίχι: Διαταγή, έντονη σύσταση, προειδοποίηση ή απαγόρευση· αλλά και παραγγελία, ειδοποίηση· και νουθεσία· από τουρκ. tembih, tenbih. [Z]

* ίρτζι : Η τιμή, η αξιοπρέπεια, η υπόληψη. Δάνειο από το τουρκ. irz. [Z]

* τοαζλήδες: Άλλη εκφορά για τους ‘ντοαζλήδες’ = ευχέτες, Από το τουρκ. dua και διαλεκτ. doa, δέηση, παράκληση, προσευχή. [Ο]

* αγουστουχάλι = αρτζουχάλι (και αρζουχάλι, αρζιχάλι, χαρτζουχάλι και άλλες παραλλαγές είναι γραπτή αναφορά, έκκληση προς ανώτερο· από τουρκ. arzuhal. [Z]

* βαλίσι = βαλής. Διοικητικός τίτλος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, διοικητής βιλαετιού ή εγιαλετιού… Συνήθως ήταν πασάδες τριών ιππουρίδων, άρα έφεραν τον τίτλο του βεζίρη. Από το τουρκ. vali που ανάγεται στο αραβικό wally. [Z]

* μονοτίπι. Μάλλον πρόκειται για λάθος γραφή (ή μεταγραφή) της λ.  ‘μονασίπι’. Η σύνταξη με το ρήμα βρίσκω ήταν συνηθισμένη :  «…όπου το ευρήτε μονασίπι…», «…και αν βρεθή μονασίπι…»}.

μονασίπι (και μουνασίπι, μινασίπι): Κατάλληλο, εύλογο, ο κατάλληλος τρόπος· από τουρκ. münasip. [Z]

* Χ’Αναγνώστης Παναγιώτου: Σφακιανός οπλαρχηγός/πλοίαρχος. Εκλεγμένος στην Καγκελαρία των Σφακίων, υπεύθυνος των ναυτικών επιχειρήσεων. Ένας από τους πληρεξουσίους της Κρήτης στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους.

** Δια του τρόπου τούτου… μεταξύ των μάχας: Δεν είναι ξεκάθαρο αν η διατύπωση αυτή είναι εκτίμηση του Ζ. Πρακτικίδη ή του επιμελητή της έκδοσης. Μάλλον είναι του ίδιου του Ζ. Πρ., δεδομένου ότι στην ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ, που έγραψε ο ίδιος και εξιστορεί τα συμβάντα κατά το 1821,υπάρχει το παρακάτω απόσπασμα (αναφέρεται στην 14-6-1821):

 Πάντως, και άλλοι ιστορικοί αναφέρουν τέτοιες παραπλανητικές ενέργειες που χρησιμοποιούσαν, όχι μόνο οι Κρητικοί αλλά και οι Τούρκοι αντίστοιχα. Ιδιαίτερα οι Σφακιανοί, που είχαν πάντα στο μυαλό τους την τραγική γι’ αυτούς κατάληξη της επανάστασης του Δασκαλογιάννη στα 1770-71, μετέρχονταν κάθε μέσο και τρόπο ώστε να είναι, κατά το δυνατόν, εξασφαλισμένοι.

 

 

Πηγές για το λεξιλόγιο:

[Z]: Νικ. Σαραντάκος, ‘Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων’, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020.

[O]: Βασ. Ορφανός, ‘Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα’, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο, 2014.

[Π]: Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τ. 11., Βουλή των Ελλήνων (διαδικτυακή έκδοση).

 

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κρήτη, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , | 166 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (22) – Αύτη η αποστασία δεν αρέσει του Θεού

Posted by sarant στο 16 Νοεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό δεύτερο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ (στις 2 Νοεμβρίου δεν είχαμε άρθρο της σειράς λόγω των γενεθλίων ενός φίλου του ιστολογίου).

Θα διαβάσουμε σήμερα μιαν επισκοπική εγκύκλιο, την εγκύκλιο που έστειλε στις αρχές Ιουλίου του 1822 ο Καλλίνικος, επίσκοπος Κυδωνίας, προς τους Χριστιανούς της μητρόπολής του, που είχαν εξεγερθεί, με την οποία τους καλεί να καταθέσουν τα όπλα και να προσκυνήσουν τον βεζίρη.

Βέβαια, ο Καλλίνικος δεν τα γράφει αυτά με ελεύθερη βούληση -όπως βρίσκω στις πηγές, από τον Ιούνιο του 1821 βρισκόταν φυλακισμένος. Μάλιστα, πέθανε στη φυλακή, από τις κακουχίες και τις στερήσεις, λίγες μόνο μέρες μετά την επιστολή αυτή.

Ο Καλλίνικος Σαρπάκης, με καταγωγή από τη Σαντορίνη, έχει αγιοκαταταχθεί. Πολλοί άλλοι ανώτεροι κληρικοί της Εκκλησίας της Κρήτης μαρτύρησαν στα πρώτα χρόνια του ξεσηκωμού.

Πήρα το κείμενο από τα Αρχεία της Παλιγγενεσίας (τόμος 15αβ, σελ. 116). Η επιστολή του Καλλίνικου έχει ενδιαφέρον και στο περιεχόμενο, αλλά και στη γλωσσική μορφή, καθώς είναι γραμμένη σε μικτή γλώσσα, κατά βάση δημοτική με καθαρευουσιάνικα ποικίλματα, και με αρκετά διαλεκτικά στοιχεία. Διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου. Στο τέλος εξηγώ μερικές λέξεις και στη συνέχεια θέτω μια άσχετη ερώτηση, επί της διαδικασίας, ας πούμε.

+ Όλους σας ευλογημένοι χριστιανοί, τόσον τους Αποκωρονιότας, όσον και τούς Χά­νια νααγεσλίδες, παπάδες και λαϊκούς, μικρούς και μεγάλους, ευχόμεθα πατρικώς από ψυχής και καρδίας και ευλογούμεν εν Αγίω Πνεύματι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Εκκλησία, Κρήτη | Με ετικέτα: , , , | 160 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (21) – Πώς είναι οι τουρκολάτρες (ένα γράμμα του Καραϊσκάκη)

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό πρώτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Σήμερα θα δούμε ένα γράμμα του Καραϊσκάκη, γραμμένο σε μια περίπλοκη και όχι πολύ γνωστή περίοδο της ζωής του και της Επανάστασης του Εικοσιένα, τον Μάιο του 1824. Ο Καραϊσκάκης έχει περάσει από δίκη στο Μεσολόγγι, έχει στερηθεί τα αξιώματά του, ανεβαίνει με το προσωπικό του ασκέρι προς τα Άγραφα, που τα θεωρεί δικαιωματικό του αρματολίκι ενώ με εντολή της Διοίκησης τον κυνηγούν Στορνάρης και Ράγκος, οι οποίοι συνεννοούνται με τον τουρκαλβανό Σούλτζα Κόρτζια. Από εκείνη τη μπερδεμένη περίοδο υπάρχει άφθονο (και αθυρόστομο) γραπτό υλικό στο 11ο κεφάλαιο του Κασομούλη, που όμως είναι αρκετά γνωστό και δημοσιευμένο στο διαδίκτυο, αν και τώρα που το σκέφτομαι θα άξιζε μια αναδημοσίευση.

Στις 15 Μαΐου 1824 ο Καραϊσκάκης έχει φτάσει στη μονη Βράχας στην Ευρυτανία και απο εκεί στέλνει γράμμα προς τους καπεταναίους που τον καταδιώκουν, αντίγραφο του οποίου υπάρχει στον 4ο τόμο του αρχείου Μαυροκορδάτου, σ. 397-8. Απόσπασμα από το γράμμα αυτό έβαλα στο βιβλίο μου «Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων» και τις προάλλες ο φίλος Αντώνης Παπαβασιλείου από τα Γρεβενά μου ζήτησε ολόκληρο το κείμενο, επειδή έχει αναφορά στα Γρεβενά, οπότε σκέφτηκα να γράψω το σημερινό άρθρο. Δεν αλλάζω ορθογραφία, πλην μονοτονικού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 68 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (20) – Διορθωτέα στα Καπάκια του Κ. Παπαγιώργη

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Tο σημερινό όμως άρθρο διαφέρει από τα άλλα της σειράς. Δεν θα παρουσιάσουμε κάποιο κείμενο της εποχής αλλά θα δούμε μερικές δικές μου παρατηρήσεις, σε επίπεδο καθαρά επιμέλειας κειμένου, στο γνωστό βιβλίο Τα καπάκια του Κωστή Παπαγιώργη, που είναι ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία εκλαϊκευμένης ιστορίας για το Εικοσιένα.

Επαναλαμβάνω ότι δεν κάνω κριτική στο περιεχόμενο του βιβλίου, δεν είμαι άλλωστε ιστορικός. Οι παρατηρήσεις αφορούν λάθη που έπρεπε να τα πιάσει ο επιμελητής του κειμένου, αν υπήρχε, δηλαδή από απλά τυπογραφικά λάθη έως πραγματολογικά.

Άχαρο το θέμα, θα πείτε, αλλά θυμάμαι πως όταν είχα αναφερθεί σε κάποιο τέτοιο λάθος, λέγοντας ότι έχω συγκεντρώσει κι άλλα, ένας από τους τακτικούς σχολιαστές με είχε παροτρύνει να καταγράψω τις παρατηρήσεις μου αυτές και να τις μετατρέψω σε άρθρο.

Ο Παπαγιώργης βέβαια δεν ζει πια, αλλά νομίζω πως ο εκδοτικός οίκος (οι εκδόσεις Καστανιώτη) θα μπορούσε να διορθώσει κάποια από τα λάθη που επισημαίνω στην επόμενη ανατύπωση του βιβλίου -έχει κάνει πολλές εκδόσεις, όπως είπαμε.

Να πω ακόμα ότι δεν έκανα εξαντλητική αναζήτηση. Είχα διαβάσει τα Καπάκια παλιά, σε ανύποπτο χρόνο, και τα ξαναδιάβασα πέρυσι ενώ ετοίμαζα το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχοντας πλέον εξοικειωθεί πολύ περισσότερο με τις πηγές. Διαβάζω κρατώντας μολυβάκι, ιδίως τα μη λογοτεχνικά βιβλία, οπότε τώρα δεν είχα παρά να διατρέξω το βιβλίο και να συγκεντρώσω τις σημειώσεις μου.

Διορθωτέα στα Καπάκια του Κωστή Παπαγιώργη

* Σελ. 11 των προκριθέντων οικογενειών. Το συνηθισμένο, αιώνιο λάθος.

* Σελ. 21, υποσημείωση. Το 1806-1907 να γίνει 1806-1807.

* Σελ. 54 συνέλευση της Ζαράκοβα. Προς τι η ακλισιά; Της Ζαράκοβας βεβαίως, ελληνικό τοπωνύμιο είναι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δαίμων του τυπογραφείου, Επιμέλεια κειμένου | Με ετικέτα: , , | 86 Σχόλια »

Μπουρζουάδες και μπουρτζόβλαχοι

Posted by sarant στο 4 Οκτωβρίου, 2021

Άκουγα προχτές στο αυτοκίνητο το Les bourgeois του Ζακ Μπρελ, με το φοβερό ρεφρέν Les bourgeois c’est comme les cochons / Plus ça devient vieux, plus ça devient bête (Οι μπουρζουάδες είναι σαν τα γουρούνια, όσο γερνάνε τόσο πιο βλάκες γίνονται).

Η λέξη του τίτλου έχει περάσει και στα ελληνικά: μπουρζουάς, οι μπουρζουάδες, αντί για το εγχώριο «οι αστοί», ενώ έχουμε και το δάνειο «η μπουρζουαζία» για την αστική τάξη, από τα γαλλικά bourgeois, bourgeoisie. Οι παλιότεροι θα θυμούνται την ταινία του Μπουνιουέλ «Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας» (Le charme discret de la bourgeoisie).

Η λέξη σήμερα δεν χρησιμοποιείται τόσο όσο στις δεκαετίες του 1970-80, νομίζω. Το λεξικό Μπαμπινιώτη σημειώνει ότι ο όρος χρησιμοποιείται «κυρίως στην ορολογία της Αριστεράς», πράγμα που μάλλον ισχύει. Επίσης, ο όρος έχει μια, υποδόρια ή όχι, μειωτική χροιά και αναφέρεται περισσότερο στην ανώτερη αστική τάξη, στους πλούσιους.

Ωστόσο, ο τύπος «μπουρζουάς» είχε μπει στη γλώσσα από νωρίτερα, με αρχική σημασία τον Γάλλο αστό, κυρίως σε ανταποκρίσεις από το Παρίσι, το οποίο στις αρχές του αιώνα είχε αίγλη και επιρροή, όπως και η Γαλλία, πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι σήμερα. Έτσι, για παράδειγμα, διαβάζουμε σε ανταπόκριση στο Εμπρός στις 3.12.1915 «Τι διάβολο, παρεπονείτο αγανακτημένος μπουρζουά» -τον καιρό εκείνο, το δάνειο το βλέπαμε και ασυμμόρφωτο, ο μπουρζουά, οι μπουρζουά, μετά όμως προσαρμόστηκε στο δικό μας τυπικό.

Η γαλλική λέξη bourgeois ανάγεται στο υστερολατινικό burgensis από το burgus. Στην ύστερη αρχαιότητα, burgus ήταν ένας πύργος, μια οχυρή θέση που έλεγχε μια βασική οδική αρτηρία, στις παρυφές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Με την επικρατούσα άποψη, το λατινικό burgus έχει ετυμολογία παλαιογερμανική. Από την ίδια ρίζα προέρχονται το γερμανικό Burg και το αγγλικό borough, που τα βρίσκουμε σε αμέτρητα τοπωνύμια στη γηραιά αμς ήπειρο (αλλά και πιο πέρα), από το Λουξεμβούργο και το Αμβούργο έως το Γκέτεμποργκ (με τη συμβατική του προφορά) και το Σκάρμπορο (Scarborough) για να μην πούμε για το Εξωμβούργο της Τήνου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 232 Σχόλια »

Φρεγάτα μου!

Posted by sarant στο 30 Σεπτεμβρίου, 2021

Η λέξη των τελευταίων ημερών είναι αναμφίβολα η φρεγάτα, αφού ανακοινώθηκε από τον πρωθυπουργό και τον πρόεδρο Μακρόν ότι η Ελλάδα πρόκειται να αγοράσει τρεις (και με οψιόν τέσσερις) γαλλικές φρεγάτες τύπου Μπελαρά, μαζί με μερικές κορβέτες, έναντι ποσού που θα φτάσει τα 5 δις.

Ο φίλος στην ανάγκη φαίνεται, όπως λένε. Και πράγματι, αμέσως μόλις η Γαλλία έπαθε ένα σοβαρό στραπάτσο μετά την αθέτηση της παραγγελίας των υποβρυχίων από την Αυστραλία, έσπευσε η πάντοτε πιστή φίλη Ελλάδα να καλύψει ένα μέρος από τη γαλλική χασούρα και να παραγγείλει τις φρεγάτες. Μάλιστα, ενω στην αρχή λεγόταν ότι μόνο η πρώτη φρεγάτα θα κατασκευαζόταν στη Γαλλία και οι επόμενες θα ναυπηγούνταν στην Ελλάδα ώστε να γίνει και μεταφορά τεχνογνωσίας, τελικά ο όρος αυτός μάλλον εγκαταλείφθηκε. Δεν πειράζει, το ουσιαστικό είναι που τονώθηκε η ελληνογαλλική φιλία.

Εμείς όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σήμερα για τη φρεγάτα. Πιο σωστά, θα ξαναλεξιλογήσουμε, διότι πριν από τριάμισι χρόνια είχαμε γράψει πάλι άρθρο για τη λέξη αυτή, αφού και τότε βρισκόταν στην επικαιρότητα αυτός ο τύπος πλοίου -τότε ήταν να νοικιάσουμε δυο φρεγάτες για το καλοκαίρι, σχέδιο που τελικά ματαιώθηκε. Ζητάω συγγνώμη από τους τακτικούς αναγνώστες για την επανάληψη, αλλά το σημερινό άρθρο θα έχει πολλές διαφορές από το άρθρο του 2018.

Σύμφωνα με το Χρηστικο Λεξικό, η φρεγάτα είναι «πολεμικό πλοίο μεσαίου μεγέθους», ενώ το ΛΚΝ προσθέτει ότι είναι πλοίο «συνοδείας», άλλων πλοίων εννοείται. Ωστόσο, αυτή είναι η σημερινή σημασία της φρεγάτας. Τα λεξικά καταγράφουν επίσης, την παλαιότερη σημασία «τρικάταρτο ιστιοφόρο πολεμικό πλοίο». Βλέπετε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικό και η ίδια λέξη μπορεί μέσα στους αιώνες να περιγράφει πολύ διαφορετικά πράγματα.

Tη φρεγάτα με την παλιότερη σημασία τη συναντάμε πολλές φορές στα κείμενα του 1821, φρεγάτα και φρεγάδα και φεργάδα και φεργάτα. Για τα μέτρα της εποχής, οι φρεγάτες ήταν δυνατό πολεμικό πλοίο.

Στο ξεκίνημα του αγώνα, ο ελληνικός στόλος δεν είχε καμιά φρεγάτα· οι πολλές αναφορές στα διάφορα κείμενα της εποχής αφορούν όλες είτε τουρκικά σκάφη είτε πλοία ουδέτερων δυνάμεων, γαλλικές και αγγλικές ιδίως, αλλά ακόμη και αμερικανικές φρεγάτες, π.χ. σε αναφορά από Μήλο «τα πολεμικά δεν ήσαν περισσότερα των δώδεκα, δύο δηλαδή φεργάδες, τέσσερις κορβέτες και έξ εμπρίκια» ή «μία φεργάδα γαλλική, οπού ήτον χθες εις Σμύρνην, επήγε χθες εις Σύραν».

Για να πείσουν τους Μεσολογγίτες να συνθηκολογήσουν, οι Οθωμανοί μεταχειρίστηκαν και το επιχείρημα της ποιοτικής υπεροχής τους: «…στοχάζεστε ότι θα δυνηθούν τα τόσα ολίγα και τα χειρότερα [πλοία] ν’ αντιπαραταχθούν με τα ιδικά μας ντελίνια, φρεγάτες και λοιπά καλώς οπλισμένα;»

Η αξία της φρεγάτας φαίνεται και από τα βραβεία που είχε θεσπίσει το κοινό των Υδραίων για τα πυρπολικά. Αν έκαιγαν φρεγάτα ή ντελίνι, ο κάθε συντροφοναύτης του μπουρλότου θα έπαιρνε από 300 γρόσια, ενώ 200 για κορβέτα ή άλλο τρικάταρτο και μόνο 100 για μπρίκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Κινηματογράφος | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 141 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (19) – Ένα απειλητικό γράμμα

Posted by sarant στο 21 Σεπτεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο ένατο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα δούμε σήμερα ένα απειλητικό (και υβριστικό) γράμμα, που το στέλνει ένας από τους δευτεραγωνιστές της Επανάστασης, ο στρατηγός Γιαννάκης Ράγκος, στον τουρκαλβανό Νούρκα Σέβρανη, φρούραρχο της Άρτας, τον Αύγουστο του 1824.

Ο Ράγκος (1790-1870), αρματολός και γιος αρματολού, ήταν από τους εξέχοντες οπλαρχηγούς της Ρούμελης. Επειδή διεκδικούσε από τον Καραϊσκάκη το αρματολίκι των Αγράφων, προσχώρησε στον κύκλο του Μαυροκορδάτου και μάλιστα συμμετείχε στην καταδίωξη του Καραϊσκάκη τον καιρό που ο τελευταίος είχε πέσει σε δυσμένεια και εθεωρείτο (βάσιμα ή αβάσιμα) «τουρκολάτρης».

Το γράμμα που θα δούμε σήμερα είναι απάντηση σε προηγούμενο γράμμα του Νούρκα Σέβρανη, που δεν ξέρω αν έχει διασωθεί (δεν έχω πρόχειρο, δυστυχώς, το Αρχείο του Γιαννάκη Ράγκου, που έχει εκδοθεί) αλλά που υποθέτω ότι θα ζητούσε από τον Ράγκο να προσκυνήσει, ίσως σε ύφος αλαζονικό. Πάντως ο Ράγκος εξοργίστηκε από το ύφος του Σέβρανη και του απαντάει ανάλογα. Οι δυο άντρες πρέπει να γνωρίζονταν από παλιότερα, πριν από την επανάσταση.

Το γράμμα του Ράγκου βρίσκεται στο Αρχείο Μαυροκορδάτου, στον 4ο τόμο. Ο Ράγκος, που είχε πυκνή αλληλογραφία με τον Μαυροκορδάτο, σε επιστολή του σταλμένη την ίδια μέρα τον ενημερώνει για την επιστολή του Σέβρανη: «Λάβε και το γράμμα του Κερατονούρκα, οπού μου έστειλε, θεώρησε και την κόπιαν του γράμματος οπού του αποκρίθηκα».

Ο Ράγκος λοιπόν γράφει τα εξής:

Από τον γενναιότατον και ελεύθερον στρατηγόν Γιαννάκην Ράγκον εις λόγου σου Νούρκα Σέβρανη.

Έλαβα το βρώμιον γράμμα σου και είδα τες ξηρές φαντασίες σου και βρωμερά σου λόγια, όμως εσύ φυσικά μουρδάρης με μουρδαρόπιστη αναθρεμμένος, τέτοια μουρδάρικα λόγια εβγάνεις από το στόμα σου, τα οποία πρέπει να τα ακολουθείς και να τα κρατείς διά λογαριασμόν σου και διά εκείνους οπού σε ακολουθούν, και όχι να τα γράφεις εις το ελεύθερον μέρος και εις εκείνους οπού δεν έχεις χάζι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , | 127 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (18) – Ο Γ. Βλαχογιάννης γράφει για το Σύνταγμα

Posted by sarant στο 7 Σεπτεμβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο όγδοο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Πριν από μερικές μέρες είχαμε την επέτειο της 3ης Σεπτεμβρίου, που είναι γνωστή από την επανάσταση του 1843 με την οποία πείσθηκε ο έως τότε απόλυτος μονάρχης Όθων να δώσει Σύνταγμα κι έτσι το πολίτευμα μετατράπηκε από απόλυτη μοναρχία σε συνταγματική μοναρχία. Αλλά η διεκδίκηση Συντάγματος είχε ξεκινήσει ήδη από τα χρόνια της Επανάστασης και επί Καποδίστρια, οπότε το σημερινό θέμα αν και αφορά γεγονότα που συνέβησαν μετά την καταληκτική μάχη της Πέτρας, ασφαλώς έχει συνάφεια με το Εικοσιένα.

Θα δούμε σήμερα ένα σύντομο κείμενο του Γιάννη Βλαχογιάννη, τον κορυφαίο ιστορικό ερευνητή του Εικοσιένα, στον οποίο οφείλουμε ανάμεσα σε πολλά άλλα την ανακάλυψη του χειρόγραφου του Μακρυγιάννη, στο οποίο εξετάζεται το πώς προσέλαβε ο λαός τη διεκδίκηση για το Σύνταγμα, δίνοντάς του μαγικές διαστάσεις και υπερφυσικές δυνάμεις, ακόμα και προσωποποιώντας το, ο Σύνταμας.

Το κείμενο αποτελεί τις καταληκτικές παρατηρήσεις του Βλαχογιάννη στο τέλος του τρίτου τόμου των Στρατιωτικών Ενθυμημάτων του Νικ. Κασομούλη, που είναι ο δεύτερος απομνημονευματογραφικός ογκόλιθος που οφείλουμε στον συγγραφέα από τον Έπαχτο. Το βρίσκω πολύ καλογραμμένο, πέρα από τα στοιχεία που δίνει για το θέμα -και ανεξάρτητα από τη θέση του συγγραφέα ως προς το αν ήταν άκαιρη ή πρόωρη η διεκδίκηση Συντάγματος.

Επί του γλωσσικού, βλέπουμε ότι ο λαϊκός τύπος είναι Σύνταμα. Τον ίδιο τύπο χρησιμοποιεί και ο Μακρυγιάννης, που κάνει λόγο για «Σύνταμα κι Εθνική Συνέλεψη».

Ο λόγος στον Βλαχογιάννη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Ιστορία, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , | 84 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα (17) – Με το ίρτζι τους και ζωήν τους (παράδοση του Νιόκαστρου)

Posted by sarant στο 24 Αυγούστου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο έβδομο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα δούμε σήμερα ένα περιστατικό από τον πρώτο χρόνο της επανάστασης, την πολιορκία και την παράδοση, με συνθήκη, του Νιόκαστρου, δηλαδή της σημερινής Πύλου. Με το ξέσπασμα της επανάστασης, οι Τούρκοι της περιοχής κλείστηκαν στα κάστρα, Νιόκαστρο, Κορώνη και Μεθώνη. Ο αποκλεισμός του Νιόκαστρου ήταν πλήρης, από θάλασσα χάρη στους Σπετσιώτες και από ξηρά, κι έτσι οι πολιορκημένοι αναγκάστηκαν, τον Αύγουστο, να συνθηκολογήσουν.

Θα δημοσιεύσω σήμερα δυο έγγραφα σχετικά με αυτή τη συνθηκολόγηση, και την παράδοση του φρουρίου: αφενός, την αναφορά των ηγετών της πολιορκίας προς την Διοίκηση, και αφετέρου τη βεβαίωση των πλοιάρχων που ανέλαβαν να μεταφέρουν τους πολιορκημένους στην Τύνιδα.

Τα κείμενα αυτά βρίσκω πως έχουν και πραγματολογικό αλλά και λεξιλογικό ενδιαφέρον. Θυμίζω άλλωστε ότι στην επανάσταση τα περισσότερα κάστρα κυριεύτηκαν με συνθήκη και όχι «με το σπαθί».

Βέβαια, οι συνθήκες δεν τηρούνται πάντοτε. Και στο Νιόκαστρο, ενώ στις 7 Αυγούστου υπογράφτηκαν τα έγγραφα που θα δούμε, την επόμενη μέρα οι πολιορκημένοι επιχείρησαν έξοδο, με αποτέλεσμα πολλά θύματα και από τις δυο πλευρές, και ανάμεσά τους τον Κωνσταντίνο Πιερράκο Μαυρομιχάλη, οπότε ακολούθησε γενική σφαγή.

Κι έτσι, εικάζω ότι η μεταφορά των 734 πολιορκημένων στο Τούνεζι δεν θα έγινε -και δεν θα τηρήθηκαν οι λεπτομερείς προβλέψεις, ακόμα και για τη διατροφή τους κατά το ταξίδι.

Χωρίζω σε παραγράφους για να είναι πιο ευανάγνωστο. Εκσυγχρονίζω, καλώς ή κακώς, την ορθογραφία (δεφτέρι αντί δευτέρι, μπόμπες αντί μπόμπαις) και το τέλος βάζω και μερικά λεξιλογικά.

ΠΑΡΑΔΟΣΙΣ ΝΕΟΚΑΣΤΡΟΥ

Φανερώνομεν οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι αρχιστράτηγοι, οι καπεταναίοι ξηράς και θα­λάσσης, ότι από τας 25 Μαρτίου του παρόντος χρόνου, κατά την υψηλήν προσταγήν, ήλθομεν με τα στρατεύματά μας της ξηράς, καθώς και διά θαλάσσης με τα καράβια μας, και επολιορκήσαμεν τό κάστρον, λεγόμενον Νεόκαστρον, και αφού διάφορες φορές επολεμήσαμεν με τους εις το κάστρον πολιορκουμένους Τούρκους με κανόνια, μπόμπες και με ντουφέκια, τους εκαταστήσαμεν μουασερέ* σφικτά και τους εβαστήξαμεν έως την σήμερον, Αυγούστου 5, αποκλεισμένους ξηράς και θαλάσσης, χωρίς να ημπορέσουν ούτε να εμβούν ούτε να έβγουν.

Ετού­τον τον τρόπον τους εφέραμεν εις τέτοιον περεσέ*, όπου έφαγαν τ’ άλογά τους και κάθε άλλο είδος ζώων όπου ευρέθη μέσα, και με αυτόν τον τρόπον μάς επληροφόρησαν όχι μόνον οι καθη­μερινοί εξερχόμενοι Τούρκοι από το κάστρον, και επαραδίδοντο εκ της πείνης σχεδόν αποθαμένοι εις χείρας μας, αλλά και από τους εδικούς μας, ευρισκομένους μέσα, όλα αυτά επληροφορήθημεν.

Εκ τούτης της ανάγκης λοιπόν και κατά το ανθρώπινον χρέος σήμερις εσυμφωνήσαμεν με κατά μέρος αμοιβαία γράμματα, και μας επαράδωσαν το κάστρον και ημείς από το άλλο μέρος φιλανθρώπως τούς εσυμφωνήσαμεν ελεύθερον απέρασμα ξηράς και θαλάσσης με όλα τους τα πράγματα, εκτός των αρμάτων, να τούς υπάγωμεν όθεν ο καθείς ηθέλησεν. Διό εις ένδειξιν τούς δίδομεν το παρόν μας υπογεγραμμένον.

1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.

Μεθώνης Γρηγόριος,
Πρωτοπαπατσώρης,
Αναστάσιος Κατσαρός,
Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
Νικόλαος Πονηρόπουλος,
Γιαννάκης Μέλιος,
Α. P. X. Γ. A. Ρ. Κ.
Καπετανάκης,
Νικόλας Μπόταση,
Αναστάσης Ανδρούτσου,
Αθανασούλης,
Γαλάνης Παναγιώτης,
Γ. Οικονομόπουλος,
Κωνσταντίνος Διαμαντής,
Τσάννες. Αναστάσης Περωτής,
Γιωργάκης Παναγιώταρος.

 

Και το έγγραφο των πλοιάρχων:

Την σήμερον φανερώνομεν ημείς οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι τρεις καπιταναίοι, οι δύο Πετσώτες, ονομαζόμενοι ο καπετάν Νικόλας Μπότασης και καπετάν Αναστάσης Κολανρούτσος, και καπετάν Γεώργιος Δενδρολίβανος, Ζακύνθιος, με πανδιέρα ελληνική, εις τα οποία τρία καράβια εμπαρκάρονται οι Νεοκαστρίται Τούρκοι, κατά το δεφτέρι οπού βαστούν και τα δύο μέρη, καπεταναίοι και οι Τούρκοι, άνδρες και γυναίκες, οπού γίνονται ψυχές επτακόσιες τριάντα τέσσαρες μεγάλοι και μικροί, Ν. 734. Αυτοί οι άνθρωποι εμπαρκάρονται εις τα άνωθεν καράβια με όλον τους το πραγμα, ό,τι και αν περιποτάζουν*, κατά το δεφτέρι, και να έχουμε χρέος να τούς πηγαίνουμε εις την Αραπιά, εις Τούνεζι, εις το πόρτον Ακαλμπέντι με το ίρτζι* τους και ζωήν τους και βιος τους, και χωρίς ναύλον· και διά το φαΐ τους, παξιμάδι από οκά μίαν την κάθε ψυχήν, κρέας, λάδι και όλα ό,τι κάνουν χρείαν να ήμεθα εις χρέος να τους μαντινίρουμεν*, έως οπού να τούς εβγάλομεν εις την στερεά ως άνωθεν· και διά σιγουριτά* έγινε το παρόν και υπεγράφη από τους καπιταναίους.

 

1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.

Μεθώνης Γρηγόριος,
Πρωτοπαπατσώρης,
Αναστάσιος Κατσαρός,
Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
Νικόλαος Πονηρόπουλος,
Καπετανάκης,
Γιαννάκης Μέλιος,
Καπεταν Γεωργάκης Τράκος,
ΑP. X. Γ. A. Ρ. Κ.
Νικόλας Μπόταση,
Αναστάσης Ανδρούτσος,
Κωνσταντίνος Διαμαντής,
Γαλάνης Παναγιώτης,
Γεώργιος Οικονομόπουλος,
Τσάννες. Αναστάσης Περωτής,
Γεωργάκης Παναγιώταρος.

Λεξιλογικά

* μουασερέ και μουχασερέ είναι η πολιορκία, από τουρκ. muhasara.

* εις τέτοιον περεσέ: από τα συμφραζόμενα προκύπτει ότι σημαίνει «σε τέτοια κατάσταση, σε τέτοια δεινή θέση», αλλά δεν έχω βρει σε ποια τουρκική λέξη αντιστοιχεί. Ελπίζω στη συλλογική σας σοφία.

* ό,τι και αν περιποτάζουν: υποθέτω πως σημαίνει «έχω μαζί μου, στην ιδιοκτησία μου», μια και θυμάμαι το «αποτάζω» που σημαίνει «αποκτώ».

* το ίρτζι τους: την τιμή τους. Για τη βαριά αυτή λέξη έχω γράψει στις Λέξεις που χάνονται, ενώ την έχουμε συναντήσει και στο άρθρο με τις λέξεις από τον Κασομούλη.

* να τους μαντινίρουμε: να τους συντηρήσουμε, από τα ιταλικά ή ενετικά.

* διά σιγουριτά: για ασφάλεια, επίσης από ιταλικά. Η λέξη συχνή σε κείμενα της εποχής.

Και κλείνω με δυο πραγματολογικά.

Αφενός, ο Ζακύνθιος καπετάνιος σημειώνει ότι έχει «πανδιέραν ελληνικήν», διότι τον καιρό εκείνο υπήρχε η Ιόνιος Πολιτεία, που ήταν βρετανικό προτεκτοράτο και είχε δική της σημαία.

Αφετέρου, τους Οθωμανούς επρόκειτο να τους μεταφέρουν στο «πόρτον Ακαλμπέντι». Ποιο λιμάνι είναι αυτό, δεν το ξέρω. Το αφήνω σαν συλλογική άσκηση.

 

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , , | 90 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα – 16: Το σπίτι της Τουρκοπούλας

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο έκτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα δούμε σήμερα μια σελίδα από τα «μικρά» του Αγώνα, όπως φτάνει σε μας μέσα από δυο αναφορές προς την «Υπερτάτη Διοίκησιν», που σώζονται στα Αρχεία της Παλιγγενεσίας (τόμος 11). Θέμα τους, η διεκδίκηση ενός σπιτιού. Μετά την άλωση της Τριπολιτσάς, το σπίτι ενός Τούρκου θεωρήθηκε, όπως και όλη η ακίνητη περιουσία Οθωμανών, «εθνικό κτήμα» και δόθηκε σε κάποια οικογένεια που είχε μείνει άστεγη. Όμως, η κόρη του παλιού ιδιοκτήτη, έχοντας στο μεταξύ βαφτιστεί χριστιανή, το διεκδικεί ενόψει μάλιστα του γάμου της -ή μάλλον, το διεκδικεί ο μέλλων γαμπρός, που είναι και άνθρωπος του Νικηταρά.

Κατά σύμπτωση, και οι δυο αναφορές έχουν την ίδια ημερομηνία, 5 Ιουλίου 1823. Πρώτη έχει καταχωρηθεί η αναφορά της ενοίκου του σπιτιού και δεύτερη η αναφορά του μέλλοντος συζύγου της «Τουρκοπούλας».

Κοίταξα λίγο στα αρχεία, αλλά δεν βρήκα τι απόγινε -ποιο από τα δύο μέρη δικαιώθηκε. Κρατάω την ορθογραφία. Στο τέλος σημειώνω κάποια λεξιλογικά. Βέβαια, τα κείμενα πρέπει να έχουν γραφτεί από κάποιον δημόσιο γραφιά ή γραμματικό.

 

* Αναφορά Γεώργενας Τουρνικιώτισσας διά το εθνικόν οσπίτιον οπού ζητούν να της το πάρουν.

Υπερτάτη Διοίκησις της Ελλάδος

Προστρέχω εγώ ή δυστυχισμένη εις την αγίαν Διοίκησιν να κάμη ίλεως εις εμένα την πτωχήν, όπου έχω τόσα αχαμνόμερη και μετά να μου εχάλασαν παντελώς ένα σπίτιον οπού είχα οι Τούρκοι, εμβαίνοντας εις το ρεσάλτο της Τριπολιτζάς. Επίασα ένα οσπιτάκι εθνικόν και το μερεμέτισα με τόσους κόπους και κάθομουν τώρα δύο χρόνους. Και μετά να βρίσκεται μία τουρκοπούλα του οσπιτίου. Τις απερασμένες βάνει κάτι ανθρώπους του καπετάν Νικήτα διά να με βγάλουν και μετά να έχω δυο μου παιδιά οπού τρέχουν με τον καπετάν Γενναίον εις τον πόλεμον. Επήγα εις τον γενναιότατον Κολοκοτρώνη και έκαμεν ντεσκερέ του καπετάν Νικήτα και τους αποδίωξε. Σήμερον βλέπω και έρχονται δύο στρατιώτες από του κυρ-Ανδρέα, επάρχου της Τριπολιτζάς, και μου λένε να με διώ­ξουν, λέγοντας πως βαπτίστη η τουρκοπούλα, ναν την παντρέψουν, ναν της δώσουν το σπίτι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα | Με ετικέτα: , | 120 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα – 15: Ένα γράμμα του Οδυσσέα Ανδρούτσου

Posted by sarant στο 27 Ιουλίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο πέμπτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα παρουσιάσω σήμερα μια επιστολη του Οδυσσέα Ανδρούτσου προς τον Βεζίρη Μεχμέτ Πασά, σταλμένη τον Νοέμβριο του 1822 από τη μονή της Ιερουσαλήμ κοντά στο Δαδί (Αμφίκλεια). Το ιστορικό πλαίσιο ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Πράγματι, ο Ανδρούτσος ήταν φρούραρχος της Αθήνας, αλλά όταν ο Κιοσέ Μεχμέτ κατέβηκε στην Ανατολική Στερεά συγκέντρωσε δυνάμεις για να τον αντιμετωπίσει. Στη μάχη του Δαδιού, την 1η Νοεμβρίου 1822, οι Έλληνες ηττήθηκαν. Σε συνέχεια αυτής της ήττας, ο Ανδρούτσος ειδοποίησε την κυβέρνηση και τον Δημ. Υψηλάντη ειδικότερα ότι θα προχωρούσε σε διαπραγματεύσεις (ψευτοκάπακα) με τους Τούρκους για να κερδίσει χρόνο. Η επιστολή που θα διαβάσουμε σήμερα μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει σε αυτή την προσπάθεια χρονοτριβής και παραπλάνησης, αλλά έχει και ενδιαφέρον, όχι μόνο γλωσσικό αλλά και στο περιεχόμενό της, αφού θέλει να δικαιολογήσει τον ξεσηκωμό των Ελλήνων σαν αποτέλεσμα των αυθαιρεσιών τοπικών οθωμανών αξιωματούχων οι οποίοι έκαναν κατάχρηση εξουσίας.

Το κείμενο δεν είναι άγνωστο, αλλά δεν υπάρχει ολόκληρο στο Διαδίκτυο, με εξαίρεση μια διατριβή (που την αναφέραμε και σε προηγούμενο άρθρο της σειράς αυτής, συνεργασία της φίλης μας Μαγδαληνής, με αφορμή άλλην επιστολή του Ανδρούτσου). Ωστόσο, στο κείμενο της διατριβής υπάρχουν κάμποσα λαθάκια. Επίσης, υπάρχουν πολλά σημεία όπου χρειάζεται γλωσσικό υπομνηματισμό -και εδώ θα χρειαστώ τη βοήθειά σας.

Το πρωτότυπο κείμενο υπάρχει στα «Ελληνικά υπομνήματα», σελ. 85-86, συλλογή κειμένων του Αγώνα από τον Γενναίο Κολοκοτρώνη. Να σημειώσουμε ότι στην παραπάνω διατριβή, αλλά και σε άλλες πηγές, υπάρχει επίσης ένα δεύτερο σχεδίασμα ή παραλλαγή της ίδιας επιστολής, που κινείται στο ίδιο πνεύμα αλλά διαφέρει σε αρκετά σημεία.

Ο Παπαγιώργης στα Καπάκια θεωρεί ότι η επιστολή έχει εξόφθαλμα απολογητικό χαρακτήρα και θα μπορούσε να τη γράψει ένας μουσουλμάνος που τον έπνιγε το άδικο. Kαι πράγματι, δεν είναι αβάσιμη αυτή η εντύπωση, τη στιγμή που ο Ανδρούτσος συνεχώς αναφέρεται με μεγάλο σεβασμό στο κιτάπι του Μωάμεθ ενώ κατηγορεί τους άδικους αξιωματούχους ότι είχαν ο καθένας το δικό του κιτάπι.

Και ενώ ο Υψηλάντης λίγες μέρες αργότερα γράφει ότι «ο γέρο Πυργιόβολος [ο Ανδρούτσος] πάσχει με διαφόρους απάτας να αργοπορεί τους εχθρούς εκεί … ηξεύρεις το πνεύμα του και τες διαβολιές του και ίσως να τους καταπείσει», οι εχθροί του Ανδρούτσου, πρώτος ο Κωλέττης, χρησιμοποίησαν και την επιστολή αυτή ως τεκμήριο της προδοσίας του.

Προς τον Υψηλότατον και πολυχρόνιον δοβλετλή Βεζίρ εφέντη Μεχμέτ πασά

Όλοι οι κάτοικοι του σαντζακιού της Ευρίπου και εγώ μαζύ τους αποφασίζομεν και σου γράφομεν, επειδή και μας ερωτάς την αιτίαν όπου εσηκώσαμεν τα άρματα· τα μεγάλα ζουλούμια* οπού έκαμε χωρίς να έχει ριζάν* το κραταιόν δοβλέτι, καιιδού οπού σοι το φανερώνω· τα μεγάλα ζουλούμια των Βεζιράδων, Βοϊβοντάδων,Κατήδων και Μπουλουμπασήδων όπου έκλεισαν το χάτι κιτάπι σας του Μωάμεθ, και είχεν ο καθένας από ένα κιτάπι εις τον κόλπον του, και όποιο κορίτσι ή παιδί τους ήρεζεν, έστελναν και το έπερναν ζόρλαν* για μουσά, όποιος πραματευτής εκαζαντούσε γρόσια εις κανένα μέρος, του έκοφταν το κεφάλι και τα έπαιρναν, όποιος είχε κανέν χωράφι καλόν ή χωρίον τον εσκότωναν και του το έπαιρναν, όποιος μπιρμπάντης εμεθούσεν εις το παζάρι εσκότωνε τον καλύτερον χωρίς να του γίνει καμία μικρά παιδεία, όπου το κιτάπι του Μωάμεθ δεν το συγχωρεί, αλλά γράφει μέσα κανί κανινά*, ιρζί ιρζινά, μαλί μαλινά, και δι’ άλλα πράγματα τέτοια καλά όπου λέγει το κιτάπι του Μωάμεθ, αυτουνών όμως δεν τους ήρεσε και το πέταξαν πέρα και έφτιασε ο καθένας το εδικόν του κιτάπι και κάνει με αυτό και με το σπαθί του.

Εις αυτά όλα ηξεύρομεν πολλά όπου ο σεφκετλής Βασιλεύς δεν έχει ριζάν μήτε είδησιν εις αυτά τα πράγματα όπου γίνονται και του εγράψαμεν αρτζουάλια* πολλές φορές και εις τα χέρια του Βασιλέως κανένα δεν επήγε, επειδή και αυτοί οι ζουλουμκιάρηδες είχαν όλα τα καπιά* της πόλεως πιασμένα και κάθε αρτζουάλι, όπου από ημάς επήγαινε εις το κραταιόν δεβλέτι, το εκρατούσαν αυτοί και έφιαναν άλλα ιδικά τους κατά πώς ήθελαν, και μη εισακούοντας εις τον Βασιλέα· όλα αυτά τα κακά μας εστενοχώρησαν και εσηκώσαμεν τα άρματα, και ίνα σηκώσομεν όλα αυτά τα ζουλούμια ή ν’ αποθάνομεν όλοι· τώρα η υψηλότης σου, αν είναι ορισμός σου, γράψε ένα αρτζουάλι εις τον βασιλέα, όπου να σηκώσει από όλους τους Χριστιανούς όλα αυτά τα ζουλούμια με χάτι χουμαγιούν* και ν’ ανοίξει το κιτάπι του Μωάμεθ, και τότε ημείς θέλει ησυχάσει ο καθείς εις το σπίτι του και θα κοιτάξει τη δουλειά του, και θα είμεθα χίλιες φορές καλύτερα από τα πρώτα, δια δε το καπετανλίκι το ιδικόν μου ο πατέρας μου από τον πατέρα του το ηύρε, με κλεψιά και με ζορμπαλίκι, χωρίς καμιά απόδειξιν, και εγώ ελπίζω εις τον μεγαλοδύναμον Θεόν απ’ εδώ και εμπρός να το έχω χίλιες φορές καλύτερα από τον πατέρα μου, όπου να το έχω με απόδειξιν. Ταύτα και λαμβάνω την τιμήν να σε ξαναπροσκυνήσω.

Την 15 Νοεμβρίου 1822. Ρουσαλήμ, Οδυσσεύς Ανδρούτσου.

  • ζουλούμια: οι αδικίες
  • ριζά: γνώση, είδηση [από ποια λέξη όμως;]
  • ζόρλαν: με το ζόρι
  • για μούσα: ?
  • κανί κανινά: αίμα αντί αίματος [και στη συνέχεια, τιμή αντί τιμής, περιουσία αντί περιουσίας, παρακαλώ ας επιβεβαιώσει όποιος ξέρει]
  • καπιά: οι πύλες
  • αρτζουάλι ή αρτζουχάλι: η γραπτή αναφορά, έκκληση προς ανώτερο.
  • χάτι χουμαγιούν: αυτοκρατορικό διάταγμα

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Επιστολές, Κείμενα | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Κείμενα του Εικοσιένα – 14: Το Μάγουλο της Παναγίας, του Παντελή Μπουκάλα (απόσπασμα)

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το δέκατο τέταρτο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Το σημερινό κείμενο διαφέρει από τα προηγούμενα της σειράς αυτής: δεν είναι κείμενο του Εικοσιένα αλλά για το Εικοσιένα, γραμμένο όμως στην εποχή μας. Τις προάλλες, που είχαμε το βιβλιοφιλικό μας άρθρο, αναφέρθηκα στο βιβλίο του Παντελή Μπουκάλα «Το μάγουλο της Παναγίας», μια «αυτοβιογραφική εικασία» σε θεατρική μορφή για τον Καραϊσκάκη.

Συμμετέχουν τέσσερα πρόσωπα, ο Καραϊσκάκης ή μάλλον το πνεύμα του από τον κάτω κόσμο, ο βιογράφος του Δ. Αινιάν, ένας Τυφλός Λυράρης και η Μαριώ (ή Ζαφείρης), η βαφτισμένη τουρκοπούλα που τον υπηρετούσε ντυμένη αντρικά. Συμμετέχει έμμεσα η Μαυρομάτα, μια εικόνα της Παναγίας που έχει για φυλαχτό ο Καραϊσκάκης.

Στο βιβλίο εξιστορείται, είτε από τον Καραϊσκάκη είτε από τους άλλους, όλη η ζωή του ήρωα, από τα παιδικά του χρόνια, όχι βέβαια με χρονολογική σειρά. Ο Μπουκάλας έχει διαβάσει όλα όσα γράφτηκαν για τον Καραϊσκάκη και χρησιμοποιεί το υλικό αυτό για να χτίσει τον λόγο των ηρώων του, συμπληρώνοντας και προσθέτοντας πινελιές.

Θα παρουσιάσω εδώ ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το έργο, προς το τέλος. Στο απόσπασμα που παραθέτω γίνεται λόγος αρχικά για το ντροπιαστικό επεισόδιο κατά την παράδοση των Τουρκαλβανών που ήταν οχυρωμένοι στο μοναστήρι του Αγ. Σπυρίδωνα, όταν ένας καβγάς είχε αποτέλεσμα να σφαγούν οι περισσότεροι από τους συνθηκολογημένους, παρά τη συνθήκη, και στη συνέχεια για την αψιμαχία που οδήγησε στον θάνατο του Καραϊσκάκη, το ψυχορράγημά του και τη διαθήκη του.

Να σημειώσω ότι σε επίμετρο στο βιβλίο ο Μπουκάλας εξετάζει την πρόσληψη του θανάτου του Καραϊσκάκη από τη δημοτική ποίηση και την απομνημονευματογραφία, καθώς και τις υποψίες μήπως χέρι ελληνικό πυροβόλησε τον καπετάνιο, αλλά και γενικότερα την υστεροφημία του Καραϊσκάκη.

Δυο-τρεις λέξεις σημειωμένες με αστερίσκο (από τον συγγραφέα) εξηγούνται στο τέλος.

Γ.Καραϊσκάκης. – Δίνεις ό,τι πιο βαρύ, που δεν χωράει σέ κανένα κεμέρι, δίνεις το λόγο σου, μπέσα για μπέσα, βάζεις στον όρκο πρώτος την υπογραφή σου, κι όλοι οι καπεταναίοι αποκάτω, να φύγουν οι κλεισμένοι του μονα­στηριού με τ’ άρματα και με το έχει τους. Με το ίρτζι* τους να πω, την τιμή τους. Ορκίστηκαν κι οι Τούρκοι, αυτό ήταν το συνήθειο τους: «Κακό βόλι να μάς πάρει το κεφάλι, αν ξαναρίξουμε ντουφέκι πάνω σε Έλληνες». Βγαίνουν. Μπροστά εγώ, ασπίδα τους. Κι ανάμεσα στους Τούρκους, αμανάτι τους, Τζαβέλας, Βάσος κι ό Γιαννάκης Λογοθέτης. Δίπλα απ’ την τούρκικη κολόνα, ζερβά και δεξιά, οι δικές μας. Πέ­φτει μια ντουφεκιά, κι όπως μετά την αστραπή ακούς μπουμπουνητό που σου τρυπάει τ’ αυτιά, αμέτρητες οι ντουφεκιές, μα κι οι φωνές, πιο δυνατές κι από βρον­τές, «κερατάδες Έλληνες, δεν έχετε μπέσα, άπιστοι, προδότες, θρασίμια». Κλαίγαμε, τ’ ακούς. Κλαίγαμε από τη λύσσα μας πού ντροπιαστήκαμε. Πατήσαμε τον όρκο μας σε θεούς κι ανθρώπους.

Δ.Αινιάν – Ήταν υπόσπονδη φρουρά οι Τούρκοι. Έπρεπε να περάσουν δίχως να πειραχτεί ούτε μια τρίχα τους. Όλοι το μολόγησαν.

Γ.Κ. – «Υπόσπονδη φρουρά»… δεν ξέρω τί πάει να πει «υπόσπονδη φρουρά». Πού να τα μάθω αυτά; Στ’ Αληπασα; Εγώ πήγα σχολείο στη φυλακή του και στους πολέμους του. Αλλά ξέρω τί πάει να πει μπέσα. και κούτελο. Άμα λερωθεί, πάει, λερώθηκε.

Δεν το ξεπλένεις όσο και να κλάψεις. Τα δάκρυα τρέ­χουν, φεύγουν προς τα κάτω. Δεν πάνε στα ψηλά, να σου ξεμαγαρίσουν το κούτελο. Και λέω, αν είναι, να το φκιάξουμ’ έτσι το Ρωμαίικο, μη σώσει και το φκιάξουμε. Τέτοια με δαιμόνιζαν, βλαστήμαγα κι έκλαιγα, γκρέμισα τη σκηνή μου, την κομμάτιασα σαν να κομμάτιαζα προδότες, τέλος, στέλνω τον τεσκερέ* μου, να μάθουν όλοι, φεύγω, τούς λέω, με στρατιώτες άπιστους κι επίορκους χωριό δεν κάνω και πατρίδα. Πέσαν απάνω μου όλοι, τον πιάσαμε τον φταίχτη, καπετάνιο, θα τιμωρηθεί βαριά. Ζήτησε την πιστόλα ενός Τούρκου, έτσι μου ιστορήσανε, αγρίεψαν, πιάστηκαν στα χέρια, τον πιστολίζει ο Τούρκος, άλλο δεν ήθελαν φαίνεται οι δικοί μας, τους μακέλεψαν. Απ’ τους τρακόσους, μόνο πενήντα δεν έκοψαν οι κερατάδες μας. Αλλά το κέρατο όλο δικό μου. Κείνη τη μέρα είπα πως πέθανα. Δεν πέρασε βδομάδα κι ο λόγος μου αλήθεψε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Θεατρικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 73 Σχόλια »