Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ομιλία του Γεράσιμου Ρηγάτου στον Ιανό (26.2.2014)

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΝΙΚΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΥ: ΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΕΡΑ και άλλες 1000 παγιωμένες εκφράσεις

Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου

Από τον Γεράσιμο Α. Ρηγάτο

Βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ, 26 Φεβρ. 2014

 

Τον Νίκο Σαραντάκο τον συναντώ πρώτη φορά σήμερα. Τον γνωρίζω όμως περίπου από 30 χρόνια, από την εποχή που διάβαζα τα διηγήματά του, δύο βιβλία που είχαν εκδοθεί από τη «Σύγχρονη Εποχή» και που είχαν προκαλέσει θετικές εντυπώσεις για τη νεανική θεματολογία τους και την ώριμη χρήση της γλώσσας. Αν και ο κ. Σ. ήδη διακρίνεται σ’έναν άλλο δρόμο, εκείνον της γλώσσας, πιστεύω πως θα ασχοληθεί και πάλι κάποια στιγμή με την πεζογραφία. Άλλωστε εκπλήσσει με το πολυσύνθετο της προσωπικότητάς του: Είναι θετικός επιστήμονας, με παράλληλες σπουδές στην αγγλική φιλολογία, είναι μεταφραστής, επιμελητής έργων του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη και φαίνεται ότι ασχολείται με το bridge, παιγνίδι και άθλημα πνευματικό. Όμως σήμερα μιλάμε για το γλωσσολογικό τμήμα του έργου του. Λέγοντας δε έτσι εννοώ τα βιβλία του για την φρασεολογία, την ετυμολογία και τη λεξικογραφία, που όλες περιλαμβάνονται στα ενδιαφέροντα και τις συγγραφές του.

Αρχίζω αναφέροντας τους τίτλους των σχετικών του βιβλίων. Πρόκειται για τα ακόλουθα: «Αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων» (1997), «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» (2007), «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» (2009), «Λέξεις που χάνονται» (2011) και «Οπωροφόρες λέξεις» (2013). Οι «Λέξεις που χάνονται», εκτός από την αρχική τους κυκλοφορία στις «Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου» κυκλοφόρησαν και σε μαζική έκδοση προς διανομή με την εφημερίδα «Το Βήμα» κερδίζοντας έτσι σημαντικό αναγνωστικό κοινό.

Το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα έχει τον ευρηματικό όσο και προκλητικό τίτλο «Λόγια του αέρα» που, όπως επεξηγεί ο ίδιος στην εξέταση του σχετικού λήμματος, είναι «λόγια χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο, ανοησίες, φλυαρίες, κενολογίες. Και μονολεκτικά «αερολογίες». Και όπως συνεχίζει, «πολύ δύσκολα ένας συγγραφέας θα παραδεχόταν πως αυτά που γράφει είναι λόγια του αέρα και ακόμα πιο δύσκολα θα το διαλαλούσε ο ίδιος…». Είναι λοιπόν φανερό ότι η φράση χρησιμοποιείται με άλλη έννοια, εκείνη της παγιωμένης έκφρασης. «Οι παγιωμένες εκφράσεις είναι ένα ελκυστικό κομμάτι της ελληνικής και κάθε άλλης γλώσσας», επεξηγεί ο Ν.Σ. και συνεχίζει «δίνουν χρώμα και πλούτο στη γλώσσα, επιτρέπουν να εκφραστούν λεπτές αποχρώσεις, ενώ συχνά ακόμα και η ιστορία της γέννησής τους είναι γοητευτικά ενδιαφέρουσα». Στο νέο βιβλίο του ο συγγραφέας παραθέτει και ερμηνεύει περισσότερες από 1000 παγιωμένες εκφράσεις που, αν τις δούμε συνολικά, αποτελούν και μια ανασκόπηση δεδομένων που διαπερνούν διαχρονικά όλες τις πολιτιστικές μας συνιστώσες. Στοιχεία δηλαδή που επιβιώνουν από τη θρησκευτική παράδοση, από την ιστορική μας μνήμη, από βιοϊατρικές γνώσεις και δεδομένα, από παρατηρήσεις της ζωής και της συμπεριφοράς των ζώων, από τη λαϊκή ζωή και τις παραδόσεις, από τη σύγχρονη πολιτική. Υπάρχουν επίσης πολλές και ενδιαφέρουσες παγιωμένες εκφράσεις που ξεκινούν από την καθημερινή παρατήρηση, από την εμπειρία και γενικά από την πραγματική ζωή.

 

Α. Θρησκευτική προέλευση

Είναι μεγάλος ο αριθμός των σχετικών εκφράσεων, όπως φαίνεται και από τη συχνότητα εμφάνισής τους σ’ αυτή τη συλλογή. Εκφράσεις από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, από την εκκλησιαστική παράδοση, από την υμνολογία κλπ., περιλαμβάνονται ανάμεσά τους. Αναφέρουμε ενδεικτικά από την παλαιά Διαθήκη την έκφραση Ο καιρός των ισχνών ή των παχιών αγελάδων, ενώ από την Καινή Διαθήκη, που είναι και πολύ περισσότερες θα αναφέρουμε τις εξής: Το άλφα και το ωμέγα, Αγρόν ηγόρασε, από τον Άννα στον Καϊάφα,  Άρον-άρον, Μη μου άπτου, Τα τριάκοντα αργύρια, Ανάστα ο Κύριος, Γενεές δεκατέσσερις κ.α. Από την εκκλησιαστική υμνολογία θυμίζουμε ότι κάποιος Μας έψαλλε τον εξάψαλμο ή τον αναβαλλόμενο και ότι για κάθε Άγιο αλλά και για καθένα από εμάς καταγράφεται ο Βίος και η Πολιτεία του, ενώ εύσχημα αναβάλλουμε ως του Αγίου Ποτέ -ή ακόμα χειρότερα.

 

Β. Ιστορική μνήμη

Κατ’ ευθείαν στην αρχαία Αθήνα κατά την επιστροφή από τα Ελευσίνια ή σε διονυσιακές τελετές παραπέμπει η έκφραση  Του έσυρετου έψαλλε) τα εξ αμάξης. Οι αρχαίοι δεν έδιναν Γην και ύδωρ που όμως εμείς τα ξεπουλάμε φτηνά και με ευκολία, και βεβαίως Δεν κομίζω γλαύκα εις Αθήνας λέγοντας σας κάτι τέτοια που μας κάνουν τον βίο αβίωτο. Αρχαία είναι και η προέλευση των φράσεων Αμ’ έπος, αμ’ έργον, Κατόπιν εορτής, Υπερέβη τα εσκαμμένα, Ήξεις αφήξεις, Ιχθύων αφωνότερος, Κροκοδείλια δάκρυα κλπ.

 

Γ. Βιοϊατρικές γνώσεις και δεδομένα

Οι παγιωμένες εκφράσεις εδώ, αναφέρονται σε όργανα του σώματος, σε ιστούς, σε συμπτώματα, σε παθήσεις πραγματικές ή εξωπραγματικές, σε αίτια παθήσεων, ενώ σε άλλες τα όργανα και οι ιστοί του σώματος αναφέρονται με συμβολική ή μεταφορική σημασία. Ανάμεσα στα αίτια των νοσημάτων η έκφραση αναφέρει τον ελλέβορο (Έφαγε τον αγλέουρα) αλλά και την δηλητηριώδη αράχνη (Τον έφαγε η μαρμάγκα). Στα συμπτώματα σημειώνουμε Μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι, Έφτυσα αίμα κλπ. Επισημαίνεται επίσης η απώλεια του ελέγχου των σφιγκτήρων όπως με την έκφραση Τα έκανε πάνω του,από τη χαρά ή από φόβο. Το κεφάλι του κασίδη ή κασιδιάρη, αυτού δηλαδή που πάσχει από τον μύκητα άχωρ, αποτελέι πεδίο εκμάθησης των κουρέων.  Έμαθες στου κασίδι το κεφάλι, όπου δεν έχει σημασία αν γίνει στραβό το κούρεμα. Μεταφορική ή συμβολική χρήση επισημαίνεται στις εκφράσεις Βράζει το αίμα μου, Μου κόπηκαν τα ήπατα, Ξύνω πληγές, Μου έκοψες το αίμα, Είναι με το ένα πόδι στον λάκκο κ.α. Η φράση Είναι μέσα στο αίμα του τα τελευταία χρόνια, μετά την ανάλυση του γονιδιώματος, τείνει να αντικατασταθεί από την ταυτόσημη εννοιολογικά φράση Είναι στο γονίδιό του.

 

Δ. Παρατηρήσεις της ζωής και της συμπεριφοράς των ζώων

Και αυτό το γνωστικό πεδίο μας δίνει επίσης πολλές παγιωμένες εκφράσεις. Οι παρατηρήσεις όπως είναι φυσικό έχουν γίνει σε οικόσιτα ζώα καθώς και σε παράσιτα που ήταν προσιτά στην παρατήρηση. Μιλάμε για κάποιον που έρχεται Σαν βρεγμένη γάτα  ή που Βάζει την ουρά στα σκέλια, για κάποιον που αισθάνεται την ενοχή του ή πιάστηκε επ’ αυτοφώρω να κάνει κάτι κακό, ενώ για τον αλαζόνα λέμε ότι Φουσκώνει σαν διάνος. Η ατιμώρητη ή καλά κρυμμένη πράξη καλύπτεται με την έκφραση Ούτε γάτα ούτε ζημιά, ενώ όταν ασκείται σε κάποιον πλήρης έλεγχος από θέση ισχύος λέμε ότι Παίζουμε κάποιον όπως η γάτα το ποντίκι. Οι κότες και τα κοκόρια αναφέρονται σε πολλές εκφράσεις. Όταν κάποιος φωνάζει δυνατά και διαπεραστικά, όταν ουρλιάζει παρομοιάζεται με το Γουρούνι που το σφάζουν. Όσο για εκείνον που κάνει τον αμέτοχο ή τον ανίδεο, λέγεται ότι Κάνει τον ψόφιο κοριό.  Ο τσιγκούνης Βγάζει από τη μύγα ξύγκι, ο αταίριαστος ξεχωρίζει Σαν τη μύγα μες στο γάλα, ο αργόσχολος Βαράει μύγες, ο οξύθυμος Δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί του και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, στις εμπόλεμες ζώνες, οι άνθρωποι Πεθαίνουν ή Σκοτώνονται σαν τις μύγες.

+

Ε. Λαϊκή ζωή και παραδόσεις

Αναφέρονται ενδεικτικές εκφράσεις από διάφορες πτυχές του λαϊκού βίου. Στη χαρτοπαιξία κάποιος Την έκανε από κούπες, άλλος Τα βρήκε μπαστούνια, ενώ στα ζάρια Άλλος ρίχνει εξάρες και άλλος ντόρτια. Στον αργαλειό κάποτε Φθάνει ο κόμπος στο χτένι,  Και το βραδάκι τα παιδιά ρωτιώνται μεταξύ τους Την κολοκυθιά θα παίξουμε, που το ρωτούσαν και οι μεγάλοι αλλά με άλλο σκεπτικό. Όμως το πιο καίριο ερώτημα της λαϊκής παράδοσης ήταν αν Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος, που ρωτούσε η γοργόνα στις θάλασσες.

 

Στ. Καθημερινή εμπειρία και πραγματική ζωή

Από εδώ πηγάζει ίσως ο μεγαλύτερος αριθμός παγιωμένων εκφράσεων που αξίζει να τις δείτε στην τεκμηριωμένη και με τον γραπτό λόγο ανάπτυξη που μας έχει δώσει ο κ. Σαραντάκος. Από αυτή την κατηγορία έχουμε εκφράσεις όπως Χτίζω στην άμμο, Τινάζω κάτι στον αέρα, Κάθομαι στ’ αγκάθια, Περπατώ ξυπόλητος στ’ αγκάθια  ή  Ξεβράκωτος στ’ αγγούρια, Σαν την αγελάδα που κλωτσάει την καρδάρα με το γάλα, Έχασε τ’ αβγά και τα καλάθια, Μυρίζει μπαρούτι, Βάζω το νερό στ’ αυλάκι, Τον πήραν με τις ντομάτες ή  με τις λεμονόκουπες αλλά και με τα γιαουρτάκια και πλήθος άλλες εκφράσεις.

 

Ένα σοβαρό ερώτημα που συνοδεύει τις παγιωμένες εκφράσεις είναι  το πόσο παγιωμένες είναι. Ο κ. Σαραντάκος στον πρόλογό του γράφει πως είναι ένα κομμάτι φευγαλέο και ότι πολλές από τις εκφράσεις είναι εφήμερες. Κάποιες μπορεί πράγματι να είναι εφήμερες ή να αλλάζουν. Η φράση Το έκανες Ανατολικό ζήτημα λ.χ. δεν δηλώνει σήμερα όσα δηλωνε τις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Η έκφραση Έγινε της Κορέας, μπορεί να άλλαξε και να έγινε Βιετνάμ ή κάτι άλλο. Η Τσακιστή δεκάρα ή πεντάρα μπορεί να έγινε Δεν δίνει μία. Όμως υπάρχουν πολλές άλλες εκφράσεις που μετρούν ήδη μακρά ζωή. Βρίσκονται σε αρχαία κείμενα, ήταν σε χρήση στο Βυζάντιο, έχουν καταγραφεί σε κείμενα από τον 16ο, 17ο αιώνα και συνεχίζουν να είναι σε χρήση. Γιαυτό πιστεύω πως η δουλειά αυτή του κ. Σαραντάκου είναι πολύ χρήσιμη, πέρα από το ότι είναι πολύ ευχάριστη και ως ανάγνωσμα. Εκτός από τα συγχαρητήριά μου προς τον συγγραφέα θέλω να συγχαρώ τις Εκδόσεις του 21ου όχι μόνο γιατί τολμούν σε αυτές τις δύσκολες εποχές να κυκλοφορούν βιβλία εθνικής και λαϊκής αυτογνωσίας, αλλά και για την εξαιρετικά επιμελημένη παραγωγή.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: