Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ομιλία μου στον Ιανό, 30.10.2013, για τις Οπωροφόρες λέξεις

Για τις Οπωροφόρες λέξεις

Καλησπέρα σας, σας ευχαριστώ πολύ που ήρθατε σήμερα εδώ, ευχαριστώ τον Σωτήρη Δημητρίου και τον Δημοσθένη Κερασίδη που μου έκαναν την τιμή να μιλήσουν για το βιβλίο, ευχαριστώ την Αγγελική Βουλαμάνου που είχε τον συντονισμό, καθώς και τις εκδόσεις Κλειδάριθμος που ανέλαβαν τη διοργάνωση -και βέβαια την έκδοση του βιβλίου.

Όπως πολλοί θα ξέρετε, εδώ και μερικά χρόνια, από τον Φεβρουάριο του 2009 για την ακρίβεια, έχω ένα ιστολόγιο, «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», στο οποίο δημοσιεύω διάφορα κείμενά μου. Τα περισσότερα κεφάλαια του βιβλίου πρωτοείδαν το φως της δημοσιότητας σαν άρθρα του ιστολογίου μου, φυσικά όχι με τη σειρά που βρίσκονται στο βιβλίο: το πρώτο χρονολογικά ήταν το «τι εστί βερίκοκο», ακολούθησε το «να κεράσει ένα κεράσι» και τρίτο ήταν το άρθρο για το καρπούζι. Κάποια μέρα, συζητούσα με τον Γιάννη τον Φαλδαμή, που γνωριζόμαστε σχεδόν τριάντα χρόνια, και τον παλιό καιρό, όταν ο Κλειδάριθμος έβγαζε αποκλειστικά και μόνο βιβλία πληροφορικής είχα μεταφράσει αρκετά βιβλία για λογαριασμό του -και μάλιστα είχα γράψει και καναδυό- και μου λέει λοιπόν ο Γιάννης «θα γράψεις κάτι και για εμάς;», κι εγώ πρότεινα αυτή τη σειρά των άρθρων που έγραφα στο ιστολόγιο. Στην αρχή μάλιστα είχαμε πει το βιβλίο να πιάνει όχι μόνο τα φρούτα αλλά και τα λαχανικά, αλλά μετά είδαμε ότι θα παραμεγάλωνε το βιβλίο, οπότε είπαμε τα λαχανικά να τα αφήσουμε για δεύτερο τόμο. Να πω εδώ πως όταν λέμε «φρούτα» και «λαχανικά» χρησιμοποιούμε την τρέχουσα σημασία των όρων, όχι την επιστημονική. Με τον επιστημονικό ορισμό, η ντομάτα είναι φρούτο -άλλωστε τη λέγανε χρυσόμηλο (πομοντόρο) αλλά και ερωτόμηλο– ενώ η φράουλα δεν είναι, στο βιβλίο όμως επέλεξα να ακολουθήσω την οπτική γωνία του καταναλωτή.

Βέβαια, πρέπει να το πω, τα άρθρα αυτά, που δημοσίευα κατά καιρούς στο μπλογκ μου, ωφελήθηκαν πολύ από τα σχόλια των τακτικών ή περιστασιακών σχολιαστών του ιστολογίου -τώρα τα παρουσιάζω εδώ αφού ενσωμάτωσα το απόσταγμα από τα σχόλια και, εννοείται, αφού τα ξαναδούλεψα με την οπτική του ενιαίου βιβλίου, δηλαδή έτσι που να αποκτήσουν κάποια ομοιομορφία, όχι όμως και πολλή, αφού κάθε κεφάλαιο έχει τους δικούς του ρυθμούς, πιστεύω.

Με την ανίχνευση της ιστορίας των λέξεων ασχολούμαι ερασιτεχνικά εδώ και αρκετά χρόνια· λέγοντας «ιστορία των λέξεων» εννοούμε κάτι αρκετά ευρύτερο από την απλή ετυμολογία, αφού αγκαλιάζει επίσης τη φρασεολογία, τη λαογραφία αλλά και τη λογοτεχνία. Σε άλλα βιβλία μου («Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», «Λέξεις που χάνονται») παρακολουθώ την πορεία μιας λέξης, ή μιας οικογένειας λέξεων, και τις διάφορες σημασίες που παίρνει καθώς ταξιδεύει στο χρόνο -καταγράφω δηλαδή τα πολλά πράγματα μίας λέξης· σε τούτο εδώ, σκέφτηκα να κάνω το αντίστροφο: να καταγράψω την ιστορία και τις πολλές λέξεις κάποιων πραγμάτων, στην προκείμενη περίπτωση των οπωρικών και των ξηρών καρπών.

Δεν είναι όμως μια απλή ιστορία: μπαίνει στη μέση η ετυμολογία, η λεξικογραφία· η φρασεολογία, η λαογραφία, η λογοτεχνία και οι άλλες τέχνες. Επομένως, σε κάθε κεφάλαιο έχουμε μια, θα λέγαμε, πολιτισμική ιστορία του συγκεκριμένου καρπού, αναφέροντας βέβαια τις λέξεις που τον ονοματοδότησαν, αφού ο έρωτας με τις λέξεις είναι παλιός και αθεράπευτος. Αλλά τα ονόματα είναι άστατα: για παράδειγμα, δεν είμαστε βέβαιοι ποιον καρπό έλεγαν οι αρχαίοι «κοκκύμηλα»· σε άλλες περιγραφές ταιριάζουν στα κορόμηλα, σε άλλες στις μπουρνέλες. Ή, πάλι, ενώ πριν από 400 χρόνια ονομάζαμε «απίδι» το αχλάδι και «αχλάδα» το αγριάπιδο, σήμερα στην Αττική και στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας το καλό το φρούτο το λέμε «αχλάδι» και ο λόγος είναι ότι στα αρβανίτικα το «πίδε» είναι πολύ κακιά λέξη [είναι κι η μητέρα μου εδώ] και γι’ αυτό το απίδι σε όλα τα μέρη όπου κατοικούσαν αλβανόφωνοι σταμάτησε να λέγεται.

Ένα πανέρι με φρούτα είναι και ένα πανέρι με λέξεις· όχι μόνο επειδή κάθε φρούτο έχει πολλές ποικιλίες, που η κάθε μια από αυτές ονοματίζεται, αλλά επειδή υπάρχουν και πάμπολλες τοπικές ονομασίες, άλλες πολύ ζωντανές και άλλες μισοξεχασμένες. Για να αναφέρω μερικά μόνο παραδείγματα που δεν εξαντλούν το θέμα: δεν έχουμε μόνο βερίκοκα, έχουμε και καΐσια ή καϊσιά, αλλά και ζέρδελα ή ζαρταλούδια. Δεν έχουμε μόνο καρπούζι, έχουμε και χειμωνικό, πατίχα, πλιζίνα ή πλεζονιά. Δεν έχουμε μόνο μούσμουλα, αλλά και μέσκουλα, δέσπολα και δέσπολες, νέσπολες, μόσφιλα, πολεμίδια ή πομηλίδια. Και δεν έχουμε μόνο φραγκόσυκα αλλά και παυλόσυκα, αραπόσυκα, φαραόσυκα, καπαρόσυκα, παπουτσόσυκα, χλαπόσυκα και μπαρμπαρόσυκα!

Και βέβαια, σε κάθε άρθρο υπάρχουν οι συναντήσεις με τη λογοτεχνία και την τέχνη· στο βιβλίο θα βρείτε, για παράδειγμα, για ποιο λόγο γράφει ο Γκάτσος «αλεπούδες που μασάνε κούμαρα» και από πού εμπνεύστηκε ο ποιητής το πασίγνωστο «ξέρεις τη χώρα όπου ανθεί φαιδρά πορτοκαλέα»· υπάρχουν και οι συναντήσεις με την ιστορία: έτσι, μαθαίνουμε ποια σχέση έχουν τα πορτοκάλια Μέρλιν με τη Γκεστάπο και με τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1896 ή ποιος αγωνιστής του 1821 πέθανε από τα κορόμηλα.

Το βιβλίο όμως δεν απαντάει σε όλα, διότι δεν τα ξέρουμε όλα. Όπου υπάρχει αμφιβολία, κι ας είναι το ερώτημα «ακανθώδες», περιορίζομαι στο να παραθέσω τις επικρατέστερες απόψεις, και να υποδείξω την προτίμησή μου. Έτσι, δεν απαντάω κατηγορηματικά στην ερώτηση «ποια ήταν τα Μήλα των Εσπερίδων», ούτε γιατί λέμε τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, ούτε για τους συκοφάντες, ή το τι εστί βερίκοκο, ενώ υπάρχουν και μερικά πράγματα που θα ήθελα να τα αναπτύξω αναλυτικά, αλλά αυτό θα χαλούσε την ισορροπία του βιβλίου: ένα είναι η χρονολόγηση της άφιξης των λεμονιών στον ελλαδικό χώρο, που γίνεται σε μια υποσημείωση, το άλλο είναι η παράθεση των διαφόρων θεωριών για την προέλευση της λ. συκοφάντης, που γίνεται τώρα επιγραμματικά.

Στον τελευταίο αυτό τομέα, το ιστολόγιο υπερτερεί απέναντι στο βιβλίο, αφού έχει απεριόριστη απλοχωριά. Έχει όμως και το βιβλίο τη χάρη του, τουλάχιστον για μας που δεν έχουμε γαλουχηθεί με τα ηλεκτρονικά μέσα. Κι αν το ιστολόγιο προσφέρει επικοινωνία και αλληλεπίδραση με τους αναγνώστες, εκδηλώσεις σαν και αυτήν εδώ δίνουν την πολύ πιο πολύτιμη ευκαιρία για να γνωριστούμε με σάρκα και οστά -γι’ αυτό και σας ευχαριστώ για μια ακόμα φορά που ήρθατε στη σημερινή παρουσίαση!

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: