Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η μάσκα του Ριγολέτου

Posted by sarant στο 10 Ιουνίου, 2022

Για κάποιο λόγο, ο Ριγολέτος του Βέρντι είναι η όπερα που έχω παρακολουθήσει περισσότερες φορές -εννοώ σε ζωντανή παράσταση. Είναι βέβαια από τις πιο πολυπαιγμένες όπερες του διεθνούς ρεπερτορίου, συχνά στην πρώτη δεκάδα των πιο πολυπαιγμένων έργων παγκοσμίως, οπότε δεν είναι και τόσο περίεργο. Προχτές πρόσθεσα άλλον έναν Ριγολέτο στον κατάλογό μου, καθώς πήγα στο Ηρώδειο και είδα την καινούργια παραγωγή της Λυρικής Σκηνής, σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου, με ελληνική διανομή εκτός από τον Δούκα της Μάντοβας που τον τραγούδησε ο Ιταλός Φραντσέσκο Ντεμούρο (αλλά στην αυριανή, τελευταία, παράσταση θα τραγουδήσει Έλληνας τενόρος).

Ο Ριγολέτος ανέβηκε στο Φενίτσε της Βενετίας το 1851, αφού ο Βέρντι και οι άνθρωποι του θεάτρου μπόρεσαν να κάμψουν τις αντιρρήσεις των Αυστριακών λογοκριτών (η Βόρεια Ιταλία ανήκε στην Αυστροουγγαρία). Οι λογοκριτές διαφωνούσαν επειδή το λιμπρέτο της όπερας (από τον Πιάβε, βασικό συνεργάτη του Βέρντι) βασιζόταν σε ένα ανατρεπτικό θεατρικό έργο του Βίκτωρα Ουγκό, Le Roi s’amuse, Ο βασιλιάς διασκεδάζει, το οποίο είχε απαγορευτεί στη Γαλλία μετά την πρεμιέρα του, είκοσι χρόνια νωρίτερα. Όμως ο Βέρντι επέμεινε, διότι διέκρινε στον χαρακτήρα του Ριγολέτου ένα από τα μεγαλύτερα δημιουργήματα του θεάτρου όλων των χωρών και όλων των εποχών -και με κάποιες δευτερεύουσες παραχωρήσεις (π.χ. ο βασιλιάς υποβιβάζεται σε Δούκα, και μάλιστα σε ένα δουκάτο, της Μάντοβας, που είχε πάψει να υπάρχει) οι λογοκριτές έδωσαν την άδεια. Τότε ήταν που άλλαξε όνομα και ο κεντρικός ήρωας, από Triboulet στον Ουγκό σε Rigoletto, από το γαλλ. ρήμα rigoler, διασκεδάζω, αστειεύομαι, γελάω δυνατά.

Ταιριάζει, διότι ο Ριγολέτος, καμπούρης και δύσμορφος, είναι ο γελωτοποιός στην αυλή του Δούκα. Κοροϊδεύει τους πάντες, ανάμεσά τους και τους συζύγους ή τους πατεράδες των γυναικών που έχει ξεπλανέψει ο αφέντης του, γυναικάς περιωπής. Έχει την άδεια να λέει πράγματα που κανείς άλλος δεν θα τολμούσε, όπως όλοι οι γελωτοποιοί, και βέβαια όλοι οι αυλικοί τον αντιπαθούν, αίσθημα αμοιβαίο. Όταν περιγελά έναν γέρο ευγενή, που του ατίμασε την κόρη ο Δούκας, ο γέρος τον καταριέται -αυτό συγκλονίζει τον Ριγολέτο αλλά από τότε μπαίνει μπροστά και αρχίζει να λειτουργεί αδυσώπητα ο μηχανισμός της κατάρας, που τελικά θα του στερήσει όλα όσα έχει πολύτιμα στη ζωή -δηλαδή ένα, την κόρη του τη Τζίλντα.

Μάλιστα, το τραγικό στον Ριγολέτο ειναι ότι κάθε κίνηση που κάνει τον βυθίζει ακόμα πιο βαθιά -αν ας πούμε δεν είχε επιμείνει στην εκδίκηση ή αν δεν ήθελε να δείξει έμπρακτα στη Τζίλντα ότι ο Δούκας την κοροϊδεύει και φλερτάρει ασύστολα όποιαν βρει μπροστά του, η κόρη του θα ζούσε.

Στα σύγχρονα ανεβάσματα της όπερας συνηθίζεται η υπόθεση να μεταφέρεται σε άλλες περιοχές και χρονικές περιόδους. Έχω δει μεταφορά στη φασιστική Ιταλία της δεκαετίας του 1920 (πριν από μερικά χρόνια στη Λυρική) αλλά και στην Αμερική της ποτοαπαγόρευσης, κι άλλα που δεν τα θυμάμαι τώρα. Η Κατερίνα Ευαγγελάτου είχε την ιδέα να μεταφέρει την πλοκή στην Ιταλία της δεκαετίας του 80, σε μια επαρχία που ελέγχεται από τη Μαφία, με σαφείς αναφορές στον Νονό του Κόπολα, όπως θα δείτε. Ο Ριγολέτος του Δημήτρη Τηλιακού δεν είναι καμπούρης όπως θέλει το κείμενο, όμως κουτσαίνει. Επίσης, στο ανέβασμα τονίζεται ιδιαίτερα το στοιχείο της κατάρας -που είναι ταιριαστό αν σκεφτούμε ότι ο αρχικός τίτλος του έργου ήταν La Maledizione, η κατάρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Θεατρικά, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 142 Σχόλια »

Türkiye, Turkey και στο βάθος μια γαλοπούλα

Posted by sarant στο 9 Ιουνίου, 2022

Πριν από μερικές μέρες, η γειτονική χώρα, η Τουρκία, υπέβαλε επίσημα αίτημα στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, ζητώντας να αλλάξει η επίσημη ονομασία της χώρας από Turkey σε Türkiye, ένα αίτημα που έγινε δεκτό και υλοποιήθηκε αμέσως, όπως βλέπουμε και στη φωτογραφία, όπου μπροστά στη διπλωμάτισσα Αϊσέ Ινάντζ φιγουράρει η πινακίδα με το νέο όνομα.

Αλλαγές στην επίσημη ονομασία κρατών δεν είναι σπάνιες -σχετικά πρόσφατα η Σουαζιλάνδη μετονομάστηκε σε Εσουατίνι, πιο πριν η Βιρμανία σε Μιανμάρ και ακόμα πιο παλιά η Άνω Βόλτα σε Μπουρκίνα Φάσο, όπως και πολλές άλλες αφρικανικές χώρες που αποτίναξαν το αποικιακό τους όνομα. Πιο κοντά μας, χρονικά και γεωγραφικά, η πΓΔΜ μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών άλλαξε το συνταγματικό της όνομα από Δημοκρατια της Μακεδονίας σε Βόρεια Μακεδονία, μια αλλαγή που δεν είχε σχέση με αποικιακό παρελθόν. Σχετικά απαρατήρητη πέρασε η αλλαγή του ονόματος της Τσεχικής Δημοκρατίας που συντομεύτηκε σε Τσεχία.

Η περίπτωση της Τουρκίας είναι κάπως διαφορετική. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε πριν από λίγο καιρό ότι το όνομα Türkiye «αντιπροσωπεύει και εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο την κουλτούρα, τον πολιτισμό και τις αξίες του τουρκικού λαού» και βέβαια είναι αλήθεια ότι οι ίδιοι οι Τούρκοι το όνομα της χώρας τους το γράφουν Τürkiye, το οποίο προφέρεται Τούρκϊε -βάζω διαλυτικά για να δηλώσω ότι προφέρεται τρισύλλαβο: Τούρ-κι-ε.

Μήπως να το μεταγράψουμε Τούρκιγιε; Πράγματι, κάποιοι πρότειναν αυτή τη μεταγραφή. Ωστόσο, στη σελίδα αυτή υπάρχει ένα βιντεάκι όπου μια Τουρκάλα δημοσιογράφος του BBC προφέρει καθαρά και επανειλημμένα το Τürkiye, και εγώ τουλάχιστον δεν είμαι βέβαιος ότι ακούγεται το γ. Εξάλλου, όπως ειπώθηκε και σε σχετική συζήτηση στη Λεξιλογία, και άλλες τουρκικές λέξεις που έχουν την ίδια αραβογενή κατάληξη σε -iye είθισται να μεταγράφονται χωρίς γ, π.χ. Χουριέτ, Μιλιέτ (hürriyet, milliyet).

Όπως και να προφέρεται το Türkiye, είναι γεγονός ότι οι Τούρκοι έτσι γράφουν τη χώρα τους. Ωστόσο, υπάρχουν πάρα πολλές χώρες που ονομάζονται αλλιώς από τους κατοίκους τους και αλλιώς από τις επικρατέστερες ξένες γλώσσες -ή και όλες. Και αυτό συχνά οφείλεται όχι σε αποικιακό παρελθόν αλλά στις δαιδαλώδεις διαδρομές της ιστορίας. Η Φινλανδία λέγεται απ’ όλους κάπως έτσι αλλά Suomi από τους Φινλανδούς, οι Γερμανοί λένε Deutschland τη χώρα τους αλλά σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες ακούγονται ονόματα όπως Germany, Allemagne, Νiemcy και άλλα (απορώ πώς δεν έχω γράψει άρθρο για το θέμα), την Αλβανία οι ίδιοι οι Αλβανοί τη λένε Shqipëria, και βέβαια την Ελλάδα άλλοι τη λένε Greece, άλλοι Γιουνάν… και σχεδόν κανείς Hellas παρά μόνο σε πολύ επίσημο επίπεδο (θυμάστε την κίνηση παλιότερα να ονομαστούμε Χελίν😉

Όταν υπάρχουν τόσες και τόσες περιπτώσεις, φανταζει περίεργη η κίνηση των γειτόνων, δηλαδή του Ερντογάν που όπως όλα δείχνουν είναι ο εμπνευστής της. Είναι κάπως αστείο, αλλά φαίνεται ότι βασικός λόγος για την αλλαγή είναι ότι το παλιό όνομα της χώρας στα αγγλικά, Turkey, συμπίπτει με την ονομασία του πουλιού γαλοπούλα, turkey, πάντα στα αγγλικά.

Το αγγλόφωνο τουρκικό δίκτυο TRT World έχει ήδη υλοποιήσει την αλλαγή και, όπως εξήγησε σε ανακοίνωσή του, αν γκουγκλίσετε τον όρο “Turkey” θα πάρετε ένα συνονθύλευμα από εικόνες, άρθρα και ορισμούς λεξικών που συγχέουν τη χώρα με το πουλί Meleagris, ένα μεγάλο πουλί ιθαγενές της Βόρειας Αμερικής που συνηθίζουν να το τρώνε τα Χριστούγεννα και την Ημέρα των Ευχαριστιών. Εξάλλου, συνεχίζει, αν ανατρέξετε στο Cambridge Dictionary θα δείτε ότι κάποιοι ορισμοί του ‘turkey’ είναι ‘something that fails badly’ ή ‘a stupid or silly person’.

Να το σκεφτούμε αυτό: Μια χώρα αλλάζει το επίσημο όνομά της επειδή προκαλεί έναν ενοχλητικό συνειρμό στα αγγλικά και μόνο. Πράγματι, μόνο στα αγγλικά λέγεται turkey η γαλοπούλα και μόνο στα αγγλικά υπάρχουν οι αργκοτικές σημασίες «ηλίθιος» και «παταγώδης αποτυχία», που βέβαια ασφαλώς προέρχονται από τη γαλοπούλα και όχι από την Τουρκία. Λέει πολλά αυτό για την απόλυτη κυριαρχία της αγγλικής στα χρόνια του Διαδικτύου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Επικαιρότητα, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Τουρκία | Με ετικέτα: , , , , , | 103 Σχόλια »

Τα δώδεκα ονόματα της θάλασσας και τα τρία κακά της μύρας μας

Posted by sarant στο 8 Ιουνίου, 2022

Η ανορθογραφία στο τέλος του τίτλου είναι εσκεμμένη, αλλά θα κάνετε λίγη υπομονή μέχρι να εξηγηθεί.

Εδώ και μερικές μέρες κυκλοφορεί στο ελληνικό Φέισμπουκ ένα κείμενο για τα «12 ονόματα της θάλασσας στα αρχαία ελληνικά». Ένα εντελώς ανόητο κείμενο, θα έπρεπε να προσθέσω, που όμως, επειδή χαϊδεύει τ’ αυτιά μας κι επειδή τις αναλήθειές του τις διατυπώνει με βεβαιότητα, κερδίζει αφειδώς επιδοκιμασίες και κοινοποιήσεις.Μου το έστειλαν τρεις-τέσσερις φίλοι -ο τελευταίος το είδε ν’ αναδημοσιεύεται σε μια ομάδα του Φέισμπουκ όπου συζητούν σκίπερ και πληρώματα τουριστικών σκαφών. Οπότε, αποφάσισα να αφιερώσω το σημερινό άρθρο σε μια προσπάθεια ανασκευής της θαλάσσιας μπαρούφας, αν και χωρίς μεγάλες ελπίδες για τη δύναμη πειθούς ενός μοναχικού άρθρου, ιδίως απέναντι σε ευχάριστα παραμύθια.

Και ξεκινάω με το επίμαχο κείμενο (διατηρώ ορθογραφία και σύνταξη):
Τα 12 ονόματα της θάλασσας ανάλογα με τους ανέμους.
Η ελληνική γλώσσα είναι οντως η γλώσσα του θεού.
Τα ονόματα της θάλασσας στην αρχαία Ελλάδα ανάλογα της καταστάσεώς της από την επίδραση του ανέμου στην επιφάνειά της.
* Με άνεμο 0 μποφόρ, η θάλασσα λεγόταν «Γαλήνη».

* Με άνεμο 1 μποφόρ, η θάλασσα λεγόταν «Αλσάλος».

* Με άνεμο 2 μποφόρ, η θάλασσα λεγόταν » Θάλαττα ή Θάλασσα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ελληνοβαρεμένοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 146 Σχόλια »

Τότε που οι κοπέλες φορούσανε φουστάνια – 11 (μυθιστόρημα του Δημήτρη Σαραντάκου)

Posted by sarant στο 7 Ιουνίου, 2022

Εδώ και λίγο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, ύστερα και από τη δική σας ενθάρρυνση, ένα ανέκδοτο μυθιστόρημα του πατέρα μου.

Οι δημοσιεύσεις γίνονται κανονικά κάθε δεύτερη Τρίτη. Η σημερινή συνέχεια είναι η ενδέκατη, η προηγούμενη βρίσκεται εδώ.

Η δράση εκτυλίσσεται επί δικτατορίας. Ο Δήμος, ο κεντρικός ήρωας, είναι φιλόλογος σε κωμόπολη της Πιερίας. Σε ένα ταξίδι στην Αίγινα ξαναβρίσκει την παλιά του αγάπη. Σήμερα τελειώνουμε το έκτο κεφάλαιο, και μαζί τελειώνει και η δικτατορία και περνάμε στη μεταπολίτευση.

Δεν είχε ακόμα ξεχαστεί η κάπως σκανδαλώδης αυτή συμπεριφορά του, όταν ήρθε η επέτειος της 21ης Απριλίου. Φυσικά είχαν περάσει οι παλιοί καιροί, που η επέτειος γιορταζόταν με κάποια έστω και υποτονική λαϊκή συμμετοχή, συνήθως υπό μορφή θεατών. Ελάχιστοι οπαδοί της Εθνοσωτηρίου είχαν πια απομείνει στην πόλη και όλα δείχνανε πως οι μέρες της Δικτατορίας ήταν μετρημένες. Οι εξελίξεις στην Κύπρο το επιβεβαίωναν. Η κήρυξη εκτός νόμου της ΕΟΚΑ Β΄, η επιστολή του Μακάριου στην ελληνική κυβέρνηση, όπου δήλωνε με λεβεντιά πως ήταν πρόεδρος ανεξάρτητου κράτους και όχι νομάρχης ελληνικής νομαρχίας, προκάλεσαν ενθουσιασμό στους Έλληνες, που όλοι τους τώρα πια άκουγαν ξένους σταθμούς, Ντόυτσε Βέλλε, Λονδίνο και Φωνή της Αλήθειας, για να μαθαίνουν τις ειδήσεις, αφού οι σταθμοί του ΕΙΡ και της ΥΕΝΕΔ είχαν περιπέσει σε πλήρη ανυποληψία.

Παρ΄ όλα αυτά ο Γυμνασιάρχης επέμενε να γιορταστεί στο σχολείο επισήμως η επέτειος και δήλωσε πως θα εκφωνούσε ο ίδιος τον πανηγυρικό. Όντως η τελετή έγινε και ήταν τελείως θλιβερή, ο δε λόγος του γελοιωδέστατος, πολύ περισσότερο που τον έκλεισε αναφωνώντας

«ζήτω η Ελλάς των Ελλήνων Χριστιανών»,

οπότε ο Δήμος δεν κρατήθηκε και συμπλήρωσε τη ζητωκραυγή φωναχτά,  με το ευφυολόγημα του Γεωργίου Παπανδρέου

«ορθοδόξων, καθολικώς διαμαρτυρομένων».

Ο Γυμνασιάρχης ακούγοντάς τον έμεινε άναυδος, πολλοί καθηγητές δεν ήξεραν τι να κάνουν, κάποιοι όμως δεν μπόρεσαν να κρατήσουν τα γέλια τους, δύο παριστάμενοι στην τελετή στρατιωτικοί αγρίεψαν, αλλά δεν έκαναν ούτε είπαν τίποτα, οι πιο πολλοί μαθητές, όμως έβαλαν τα γέλια και κάποιοι χειροκροτήσανε και μετά τη λήξη της τελετής τον περικύκλωσαν χαρούμενοι.

Αυτή τη φορά δεν του τη χαρίσανε. Ο Γυμνασιάρχης τον φώναξε στο γραφείο του και παρουσία του καθηγητικού συμβουλίου τον επέπληξε αυστηρά,  αλλά και τον απείλησε με «βαρείας συνεπείας», που δεν άργησαν. Φαίνεται πως του έκανε αναφορά, γιατί μέσα Μαΐου του ανακοίνωσε πως το Υπουργείο τον έθεσε σε διαθεσιμότητα για δύο χρόνια.

Δεν τον ένοιαξε καθόλου. Η Δικτατορία είχε φάει πια τα ψωμιά της. Αυτό το βλέπανε όλοι. Καθώς δεν τον κρατούσε τίποτα σ΄ αυτήν την απόμερη μικρή πόλη, εκτός από τη φιλία του Αντρέα και της Αναστασίας και την «επιδερμική» του σχέση με την Ντίνα, αποφάσισε να γυρίσει στην Αθήνα, για να παρακολουθήσει από πιο κοντά τις εξελίξεις, που προβλέπονταν ραγδαίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Λογοτεχνία, Μυθιστόρημα | Με ετικέτα: , | 128 Σχόλια »

Η φάβα και ο λάκκος της

Posted by sarant στο 6 Ιουνίου, 2022

Τις προάλλες η φίλη μας το Κιγκέρι αναφέρθηκε, παρεμπιπτόντως, στη φάβα που μαγείρευε, και τότε σκέφτηκα ότι δεν έχουμε αφιερώσει άρθρο στο έδεσμα αυτό, παρόλο που έχει, πέρα από το γαστρονομικό, και σημαντικό λεξιλογικό και φρασεολογικό ενδιαφέρον. Πριν από μερικά χρόνια είχαμε βέβαια βάλει ένα διήγημα, Φάβα αποκριάτικα, του φίλου μας του Δημήτρη Μαρτίνου, αλλά εδώ λεξιλογούμε, οπότε χρειάζεται και λεξιλογική πραγμάτευση και δεν αρκούν τα όσα είχαμε αναφέρει παρεμπιπτόντως σε ένα παλιότερο άρθρο μας για τα κουκιά.

Τη φάβα την ξέρουμε όλοι για φαγητό, με λάδι και κρεμμύδι, όπως στη φωτογραφία -που τη δανείστηκα από κάποιον ιστότοπο με συνταγές μαγειρικής.

Αλλά αυτός ο νόστιμος κίτρινος πολτός φτιάχνεται από κάποιο όσπριο, έτσι δεν είναι; Έτσι είναι, αλλά εδώ υπάρχει ένα μπέρδεμα. Υπάρχει φάβα που φτιάχνεται από σπόρους μπιζελιού, αρακά, υπάρχει και η φάβα που φτιάχνεται από λαθούρι, όπως η φάβα της Σαντορίνης. Αυτή η κίτρινη φάβα είναι η πιο συνηθισμένη στην Ελλάδα, όμως διαβάζω ότι στην Αμοργό τη φάβα τη φτιάχνουν από αρακά -για τον οποίο αρακά ή μπιζέλι χρωστάμε άρθρο.

Μια και στον αρακά θα αφιερώσουμε χωριστό άρθρο, στο σημερινό άρθρο θα εστιαστούμε στη φάβα από λαθούρι -πάντως, τα λεξιλογικά και τα άλλα στοιχεία αφορούν εξίσου όλες τις ποικιλίες του εδέσματος. Να πούμε πάντως ότι φάβα μπορεί επίσης να φτιαχτεί και από κουκιά.

Η φάβα Σαντορίνης είναι ΠΟΠ και στη σχετική σελίδα της Κομισιόν διαβάζουμε:

Η Φάβα Σαντορίνης ΠΟΠ παράγεται από τους σπόρους του Lathyrus clymenum L., ενός ανθοφόρου φυτού που καλλιεργείται σε οκτώ από τα νησιά των Κυκλάδων στο Νότιο Αιγαίο. Από τη σπορά μέχρι τη συσκευασία, όλα τα στάδια της παραγωγής πραγματοποιούνται στα νησιά, με τη χρήση τοπικών μεθόδων που ξεκίνησαν χιλιετίες πριν.

Το τελικό προϊόν έχει τη μορφή μικρών χρυσών δίσκων. Όταν μαγειρεύονται, αποκτούν βελούδινη υφή και γλυκιά γεύση, και αποτελούν την τέλεια βάση για μια ποικιλία φαγητών ή καταναλώνονται με τη μορφή μιας νόστιμης σαλάτας.

Το ψυχανθές αυτό, το Lathyrus clymenum, λέγεται ελληνικά «Λάθυρος το κλύμενον» (ή, λαϊκότερα, ισπανικός βίκος). Aλλά όταν αγοράζουμε από το σουπερμάρκετ φάβα για να φτιάξουμε, δεν αγοράζουμε λαθούρι ή λάθυρο, αγοράζουμε φάβα -δηλαδή, φάβα λέγεται επίσης ο κατάλληλα προετοιμασμένος (κομμένος, σπασμένος κτλ.) καρπός του λαθουριού, που τον μαγειρεύουμε για να φτιάξουμε φάβα.

Το λεξικό μάς λέει ότι η φάβα είναι λέξη της ελληνιστικής εποχής, δάνειο από τα λατινικά. Μάλιστα, αρχικά η λέξη ήταν γένους ουδετέρου, το φάβα του φάβατος, δάνειο από το λατινικό faba, το οποίο ήταν γένους θηλυκού και σήμαινε κάποιο είδος οσπρίου, φασολιού ή κουκιού. Στα ελληνικά, φάβα ήταν αρχικά το κουκί.

Για παράδειγμα, σε ιατρικό κείμενο του 2ου αιώνα μΧ βρίσκω το εξής γιατροσόφι «προς όρχεων φλεγμονάς»:

Κυμίνου, φάβατος μεγάλου ἀποζέματος, σταφίδος ἐκγεγιγαρτισμένης·
ταῦτα λείου καὶ ἐπίβαλλε μέλιτος ὀλίγον καὶ ἐλαίου καὶ κατάπλασσε, ἀνακρεμνῶν ἐπιδέσμῳ· εἰ δὲ πολλὴ ᾖ ἡ φλεγμονή, προκατάντλει, ἀνηθελαίῳ θερμαίνων.

Εκτός από το φάβα, στο λεξιλόγιο της εποχής έχουμε επίσης το φαβατάριον (γαβάθα όπου μαγειρεύονταν τα κουκιά), το φαβάτον (αλεύρι ή γλύκισμα από κουκιά) ή το ανθρωπωνύμιο Φαβάς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μποστάνι των λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 178 Σχόλια »

Αναμνήσεις από τη Μοίρα (του Μ. Καραγάτση)

Posted by sarant στο 5 Ιουνίου, 2022

Κοντά στην 25η Μαρτίου φέτος είχα παρουσιάσει στο ιστολόγιο ένα νεανικό διήγημα του Μ. Καραγάτση με θέμα σχετικό με το 1821. Με την ευκαιρία εκείνη ξαναδιάβασα τον τόμο της Εστίας με τα νεανικά διηγήματα του Καραγάτση και πρόσεξα ορισμένες αναμνήσεις, γραμμένες αργότερα, αλλά που αφορούσαν τα νιάτα του: φοιτητικά χρόνια και στρατιωτική θητεία. Αυτές τις αναμνήσεις θα τις δημοσιεύσω σταδιακά στο ιστολόγιο, γιατί τις βρίσκω πολύ συμπαθητικές.

Και επειδή υπηρέτησα στο ΣΕΜ (Σώμα Εφοδιασμού-Μεταφορών), διάλεξα να ξεκινήσω με ένα κείμενο του Καραγάτση σχετικό με τη δική του θητεία στον πρόγονο του ΣΕΜ, στη Μοίρα Αυτοκινήτων, γύρω στο 1929-30. Δυστυχώς δεν έχω τώρα πρόχειρο το βιβλίο, αλλά αν θυμάμαι καλά το κείμενο δημοσιεύτηκε το 1948 στην Επιθεώρηση του ΣΕΜ, δηλαδή σε επίσημο στρατιωτικό έντυπο.

Και βέβαια δεν ήταν μια συνηθισμένη και κανονική περίοδος το 1948, μέσα στον Εμφύλιο, ούτε είναι ουδέτερο το κείμενο του Καραγάτση, που εξιδανικεύει την κατάσταση που επικρατούσε, φτάνοντας στο σημείο να δηλώνει ότι ο στρατός (το 1948) ήταν «παράδεισος». Αλλά μου αρέσει ο τρόπος που περιγράφει τη ζωή στη Μοίρα στα τέλη της δεκαετίας του 1920.

Μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω την ορθογραφία, διορθώνοντας σιωπηλά μερικά λαθάκια. Δεν άλλαξα το «πολύ δουλειά», ούτε το «απιθεώρηση» που το θεώρησα σκόπιμο, ούτε το ορθογραφικό λογοπαιγνιο «μηναρέδες» που το έχω δει κι αλλού (έτσι έλεγαν τη μηνιαία φυλάκιση). Οι Τύλορες γκουγκλίζονται, είναι φορτηγά μάλλον μάρκας Tylor. Τα άλλα σας τα αφήνω σαν άσκηση.

Το ότι ο Καραγάτσης γράφει το 1948, σαράντα χρονών, λέγοντας ότι γέρασε, ας θεωρηθεί ποιητική υπερβολή.

Αναμνήσεις από τη Μοίρα

Στον καιρό μας, εδώ και είκοσι χρόνια, τα Σέμια ονομάζονταν ‘ Υπηρεσία Αυτοκινήτων, ή κοινώς «Αυ­τοκίνητα». Κι είχαν τη χάρη τους τ’ αυτοκίνητα του Ελληνικού Στρατού· μόνον οι προνομιούχοι κληρωτοί κατάφερναν να καταταχθούν στην περιζήτητη υπηρε­σία. Αρκεί να σας πω πως εγώ, ύστερα από ενδελεχή μελέτη της καταστάσεως, κατατάχτηκα εθελοντής με τετράμηνη πρόσθετη υπηρεσία — μόνο και μόνο για να υπηρετήσω στ’ αυτοκίνητα. Οι τέσσερις παραπανιστοί μήνες συμψηφίζονταν από άλλα και σπουδαία πλεονεκτήματα.

Και πρώτα, τα γυμνάσια ήσαν λιγοστά, σχεδόν ξεκούραστα, ύστερα άρχιζε η εκπαίδευσις αυτοκινήτου. Εκείνο τον καιρό, το αυτοκίνητο ήταν τροχοφόρο αρκετά σπάνιο, που προκαλούσε τη λαχτάρα κάθε νέου μερακλή. Μικρό πράμα το ’χεις να είσαι σοφεράκι, με τέσσερις ρόδες κάτωθέ σου και μια μηχανή στο χέρι; Αυτοκίνητο σου λέει ο άλλος. Τα κορίτσια το ’βλεπαν και λιγώνονταν. Τα σοφεράκια περιβάλλονταν από αί­γλη, γοητεία και μεγαλείο, πού τα έκαναν ασυναγώνιστα στο ωραίο φύλο. Δεν πρέπει όμως να λησμονάμε τ’ άλλα —και σοβαρά— πλεονεκτήματα του αυτοκινήτου στον πόλεμο εκείνου του καιρού. Όταν ο πεζικάριος ξεθεώνονταν στην πορεία, φορτωμένος όπλο, γυλιό, κουβέρτα, εξάρτυση, φυσίγγια, σακκίδιον, παγούρι κ.τλ. εσύ επεριδιάβαζες σαν τουρίστας πάνω στο αμαξάκι σου! Σήμερα η μηχανοκίνηση του στρατού άλλαξε δυστυχώς την κατάσταση. Αρκεί να σάς πω πως εκείνο τον καιρό σε κάθε Σώμα Στρατού των τριών Μεραρ­χιών, αναλογούσε μια Μοίρα αυτοκινήτων με δύναμι 30 φορτηγά αυτοκίνητα! Δηλαδή δέκα φορτηγά κατά Με­ραρχία. Περί επιβατικών, ούτε λόγος. Μόνον οι Διοικηταί Σωμάτων είχαν τέτοια πολυτέλεια. Οι Μέραρ­χοι πήγαιναν αλογατάδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αυτοκίνηση, Αυτοκίνητα, Αναμνήσεις, Διηγήματα, Στρατός | Με ετικέτα: , , | 68 Σχόλια »

Μεζεδάκια χαμένα στη μετάφραση

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2022

Που βέβαια τα λέω έτσι από το απίστευτο γεγονός της παραποίησης μεταφρασμένου κειμένου της δικογραφίας για τη Νοβάρτις, όταν από το ελληνικό μεταφρασμένο κείμενο της κατάθεσης ενός μάρτυρα, όπως είχε προκύψει από επίσημη μετάφραση στη Μεταφραστική Υπηρεσία του ΥΠΕΞ, εξαλείφθηκαν οι αναφορές σε πρόσωπα για τα οποία γινόταν λόγος στο αγγλικό πρωτότυπο, όπως Andreas Loverdos, G. Patoulis, Frouzis ή Maniadakis.

 

Το ιστολόγιό μας εύλογα ενδιαφέρεται για κάθε τι το μεταφραστικό, κι έτσι το απίστευτο αυτό γεγονός το σχολιάσαμε ήδη στα σχόλια του προηγούμενου μεζεδοάρθρου μας, οπότε στο σημερινό μας άρθρο δεν θα σταθούμε τόσο πολύ στο γεγονός καθαυτό, όσο στον απόηχό του.

Διότι βέβαια αυτό το τόσο βολικό «μεταφραστικό λάθος» σχολιάστηκε πολύ στα σόσιαλ, και ακούστηκαν πολλά ωραία.

Ξεχώρισα το έξυπνο μιμίδιο που βλέπετε εδώ, που φαντάζεται πώς θα απέδιδε το Google Translate την αγγλική φράση «Andreas Loverdos».

Έγραψα κι εγώ καναδυό σχόλια, ανάμεσά τους και το εξής:

Όπως το «φιλότιμο» δεν μπορεί να μεταφραστεί από τα ελληνικά σε άλλες γλώσσες, έτσι και το Andreas Loverdos από τα αγγλικά.
Γι’ αυτό και δεν εμφανίστηκε το όνομα του πρώην υπουργού στην επίσημη μετάφραση του ΥΠΕΞ -αυτή είναι η πραγματική αιτία και όλα τα άλλα που λένε, ότι τάχα παραποιήθηκε το κείμενο, είναι συκοφαντίες.

Σχολίασαν και διάφοροι πολιτικοί, ανάμεσά τους και ο (οΘντκ) υπουργός Ανάπτυξης Άδωνης Γεωργιάδης, ο οποίος όμως δεν απέφυγε ένα ορθογραφικό λαθάκι (από αυτά που ο κορέκτορας δεν τα πιάνει) σε ένα γενικά ασύντακτο τιτίβισμα:


Υπάρχει και η ασυμφωνία στην αρχη (ο τρόπος … είναι εντυπωσιακή) αλλά το μάτι πέφτει αμέσως στο «όντως».

Εκ του μη όντος, όμως, κύριε υπουργέ, παρόλο που και ο τύπος «όντως» είναι υπαρκτός.

Φαντάστηκα μάλιστα τον εξής διάλογο:

— Εκ του μη όντως…

— Με όμικρον κ. Υπουργέ

— Όντος με όμικρον θέλει

— Χμμ… αυτό θέλει ωμέγα, κ. Υπουργέ!

— Βάζω ωμέγα δε θέτε, βάζω όμικρον δε θέτε, τι θέτε επιτέλους;

Και για να κλείσουμε τη λοβερδιάδα, μια παρωνυχίδα στην τελευταία απαντηση του ΥΠΕΞ για το φιάσκο. Προσέχω το εξής απόσπασμα:

Τόσο η Μεταφραστική Υπηρεσία, όσο και ο Μεταφραστής δεν κρατούσαν αντίγραφο ούτε του κειμένου που μεταφράστηκε, ούτε της μετάφρασής του.

Χωρίς να υπάρχει λάθος, δεν μου αρέσει. Εγώ γενικά αποφεύγω να χρησιμοποιώ το «τόσο… όσο» με αρνητικές προτάσεις, προτιμώντας τις δομές με «ούτε», αν και εδώ υπάρχει και πιο πέρα «ούτε» οπότε δεν είναι τόσο απλό το θέμα.

Πάντως, εγώ θα έγραφα:

Ούτε η Μεταφραστική Υπηρεσία ούτε ο Μεταφραστής κρατούσαν αντίγραφο του κειμένου που μεταφράστηκε, ούτε της μετάφρασής του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 146 Σχόλια »

Επικός, μια επέκταση σημασίας

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2022

Σύμφωνα με το λεξικό, επικός είναι αυτός που αναφέρεται στο έπος (επικός ποιητής, ας πούμε) ή αυτό το έργο τέχνης που χαρακτηρίζεται από μεγαλοπρεπές ύφος, υψηλά νοήματα ή/και μεγάλη έκταση, ή μια πράξη που χαρακτηρίζεται από ηρωισμό, που αξίζει να εξυμνηθεί.

Αυτά που έγραψα πιο πάνω είναι σύνθεση από τους ορισμούς του ΛΚΝ και του Λεξικού Μπαμπινιώτη, αλλά και το νεότερο ΜΗΛΝΕΓ ή το Χρηστικό Λεξικό δεν διαφοροποιούνται.

Ωστόσο, τις προάλλες διάβασα τον τίτλο άρθρου από κάποιο κουτσομπολίστικο σάιτ: Επικός διάλογος ανάμεσα σε Καινούργιου και Αλεξανδρή. Και γκουγκλίζοντας λίγο, πάντα με πρόσφατα παραδείγματα: Επικός Λάκης Γαβαλάς: Δεν χρειαζόταν να περάσω τέτοια τιμωρία και βία από το ελληνικό κράτος. Λίβερπουλ: Επικός Τσιμίκας τρόλαρε τους συμπαίκτες του. Επικός καβγάς της Χ με την Ψ. Επικός Αντετοκούνμπο: Πώς σχολίασε ένα τσουχτερό δείπνο στο Λος Άντζελες. Αν περιηγηθείτε τα βιντεάκια στο Γιουτούμπ, θα βρείτε αμέτρητα «επικά» παραδείγματα.

Ασφαλώς ο διάλογος της τάδε σελέμπριτης με τον τάδε ή το σχόλιο του Αντετοκούνμπο για τον τσουχτερό λογαριασμό στο εστιατόριο δεν αναφέρονται φυσικά στα έπη, αλλά ούτε και χαρακτηρίζονται από ηρωισμό. Θα έλεγα ότι έχουμε λοιπόν μιαν επέκταση σημασίας, έστω κι αν κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο ορισμός «πράξη που αξίζει να εξυμνηθεί» θα μπορούσε, με το κατάλληλο τέντωμα βέβαια, να καλύψει και την τοποθέτηση του Λάκη Γαβαλά για την άδικη τιμωρία του.

Στα αρχαία ελληνικά, έπος ήταν ο λόγος, η ομιλία, αλλά και η λέξη. Ήταν τα λόγια σε αντίθεση με τις πράξεις, με το έργο, μιαν αντίστιξη που τη βρίσκουμε πολλές φορές στα αρχαία κείμενα, ανάμεσά τους και στην παγιωμένη έκφραση «αμ’ έπος αμ’ έργον», το’πε και το’κανε δηλαδή. Θυμόμαστε ίσως το ομηρικό «ποίον σε έπος φύγεν έρκος οδόντων», ποιος λόγος δηλαδή ξέφυγε από τον φράχτη των δοντιών σου, όπως και την έκφραση «έπεα πτερόεντα», λόγια που πετάνε, χωρίς δηλαδή μεγάλη βαρύτητα. Τα «έπεα» (ή έπη) στον πληθυντικό δήλωναν επίσης την επική ποίηση ως είδος (σε αντιδιαστολή προς τα «μέλη»). Αρχαία λέξη είναι και ο επικός, με τη σημασία του σχετικού με την επική ποίηση, με τα έπη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Διαδίκτυο, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 85 Σχόλια »

Το χρονοντούλαπο του Ερντογάν

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2022

Τις προάλλες, στην ομιλία του για την επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης, γράφτηκε ότι ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είπε:

«όπως οι πρόγονοι μας έθαψαν το Βυζάντιο, ας ελπίσουμε ότι σήμερα, χτίζοντας το όραμα μας για το 2053, θα καταφέρουμε κι εμείς να βάλουμε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας τους σύγχρονους Βυζαντινούς που στήνουν δολοπλοκίες εναντίον μας».

Παρόμοιες διατυπώσεις βρίσκει κανείς και σε άλλους ιστότοπους. Τέτοιες απειλές έχει εκτοξεύσει πολλές τον τελευταίο καιρό η τουρκική ηγεσία, αλλά αρκετοί πρόσεξαν και τη συγκεκριμένη διατύπωση της απειλής και την έκφραση «το χρονοντούλαπο της ιστορίας», η οποία είναι πολύ ζωντανή στη γλώσσα μας και πολλοί την έχουν συνδέσει με τον Ανδρέα Παπανδρέου, αρκετοί μάλιστα θεωρούν ότι προκειται για επινόηση του Παπανδρέου.

Οπότε, εμείς εδώ, που ως γνωστόν λεξιλογούμε, θα αφιερώσουμε το σημερινό άρθρο ακριβώς σε αυτή την έκφραση και στην ιστορία της, χωρίς να παραλείψουμε και τα του Ερντογάν.

Καταρχάς, τι είπε ακριβώς ο Ερντογάν; Αναζήτησα (όπως και άλλοι) το τουρκικό πρωτότυπο, που μπορείτε κι εσείς να το βρείτε εδώ.

Η επίμαχη παράγραφος είναι:

Cumhurbaşkanı Erdoğan, İstanbul’u fethederek Müslümanların 7 asırlık hayalini gerçeğe dönüştüren Fatih Sultan Mehmet’in aynı zamanda Bizans’ı ve entrikalarını da tarihe gömdüğünü vurgulayarak, “İnşallah bugün de 2023 hedeflerimizi hayata geçirerek 2053 vizyonumuzu adım adım inşa ederek, çağımızın Bizans’larını ve oralarda kurgulanan entrikaları, tarihin tozlu raflarına kaldırmaya hazır mıyız? Gazanız mübarek olsun” sözlerini sarf etti.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 69 Σχόλια »

Μηνολόγιον Ιουνίου έτους 2022

Posted by sarant στο 1 Ιουνίου, 2022

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς για τα γεγονότα του μήνα, που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

  Τε 1 Εφεύρεσις ραδιοφώνου υπό Μαρκόνι και γενέσιον Αικατερίνης Γώγου

Πε 2

Τα ιερά Θαργήλια και Γς γενέθλια. Και στο Γουέμπλεϊ δόξης έμπλεοι.

Πα 3

Γεωργίου Μπιζέ και Ιωάννου Στράους του νεωτέρου

Σα 4

Διεθνής Ημέρα των δικαιωμάτων των παιδίων

Κυ 5

Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος και γενέσιον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα

Δε 6

Πυρπόλησις ναυαρχίδος Καραλή υπό Κωνσταντίνου Κανάρη εν Χίω. Και αναχώρησις Ρέη Μπράντμπερη προς τα δίδυμα φεγγάρια του Άρη

Τρ  7

Γενέσιον Παύλου Γκωγκέν

Τε  8

Γενέσιον Ροβέρτου Σούμαν, του συνθέτου

Πε 9

† Καρόλου Ντίκενς

Πα 10

Των εν Διστόμω υπό των χιτλερικών σφαγιασθέντων αθώων

Σα 11

† Ανδρέου Μιαούλη

Κυ 12

† Ρήγα Φεραίου, του εθνομάρτυρος, στραγγαλισμός

Δε 13

† Νικηφόρου Λύτρα

Τρ 14

 Γενέσιον Ερνέστου Τσε Γκεβάρα

Τε 15

† Κοίμησις Μάνου Χατζιδάκι

Πε 16

† Μάρκου Αυγέρη· αυτοκτονία Άρη Βελουχιώτη στη Μεσούντα

Πα 17

Δίωξις Ιωάννου Συκουτρή επί αθεϊα

Σα 18

Διεθνής Ημέρα Διακηρύξεως των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Κυ 19

Ακριβής υπολογισμός της περιμέτρου της Γης υπό Ερατοσθένους

Δε 20

Παγκόσμια ημέρα προσφύγων

Τρ 21

Ευρωπαϊκή Ημέρα Μουσικής

Τε 22

Γαλιλαίου ταπείνωσις προ της Ιεράς Εξετάσεως

Πε 23

Ολυμπιακή ημέρα – Μνήμη βαρώνου Κουμπερτέν

Πα 24

Σύλληψις της ιδέας του Ερυθρού Σταυρού, υπό Ερρίκου Ντυνάν

Σα 25

Γενέσιον Αντωνίου Γκαουντί, του εκκεντρικού αρχιτέκτονος

Κυ 26

Παγκόσμια ημέρα κατά των ναρκωτικών

Δε 27

Αρίωνος του κιθαρωδού διάσωσις υπό δελφίνων

Τρ 28

Γενέσιον Λουδοβίκου Πιραντέλο

Τε 29

† Αιμιλίου Βεάκη

Πε 30

Θάνατος των τριών κοσμοναυτών του διαστημοπλοίου Σογιούζ ΧΙ

Ο Ιούνιος ετυμολογείται μάλλον από τη θεά Juno των Ρωμαίων, που είναι το αντίστοιχο της Ήρας. Η λαϊκή του ονομασία είναι κυρίως Θεριστής, αλλά και Κερασάρης -ευεξήγητη και στις δυο περιπτώσεις η προέλευση του ονόματος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 59 Σχόλια »

Πάει με τα χίλια, πάει φέτες, πάει σανίδα: Οι 50 αποχρώσεις της υπερβολικής ταχύτητας (όπως τις κατέγραψε ο Κλεάνωρ)

Posted by sarant στο 31 Μαΐου, 2022

Στο ιστολόγιο βάζουμε πότε-πότε άρθρα «καταλογογράφησης» όπως τα λέω, όπου βρίσκουμε συνώνυμες (ή περίπου) εκφράσεις με τις οποίες μπορεί να περιγραφτεί μια κατάσταση. Καθώς είμαι επιρρεπής στα κλισέ, τα άρθρα αυτά τα ονομάζω «Οι 50 αποχρώσεις….»

Ήδη έχουμε δημοσιεύσει πέντε τέτοια άρθρα καταλογογράφησης, για τις 50 αποχρώσεις του χρήματοςτης μέθης, της αποτυχίας, του θανάτου και της κατάπληξης, το τελευταίο από αυτά πέρυσι τον Δεκέμβριο.

Τότε ήταν που πήρα ένα μέιλ από τον φίλο μας τον Κλεάνορα, ο οποίος, όπως λέει, μας διαβάζει ανελλιπώς χωρίς όμως να σχολιάζει, που μου ανέπτυξε μια ιδέα που είχε για μια ανάλογη δημοσίευση. Όπως έγραψε τότε, «έχω παθιαστεί να βρω όλες τις εκφράσεις που περιγράφουν το ότι κάποιος τρέχει πολύ γρήγορα (συχνότερα με το αυτοκίνητο), πέρα από τα τετριμμένα «πάει μαλλιά/μαλλιοκούβαρα/κουβάρια». Μέχρι τώρα έχω συλλέξει τα εξής: ….»

Εγώ δεν είμαι ειδήμονας στο θέμα, καθώς δεν έχω οδηγική πείρα στην Ελλάδα ούτε κάνω πολλές οδηγικές συζητήσεις. Μάλιστα, τις «τετριμμένες» εκφράσεις που μου ανέφερε ο φίλος μου τις αγνοούσα -ωστόσο, μια δειγματοληπτική έρευνα στο γκουγκλ εδειξε ότι οι εκφράσεις είναι υπαρκτές και λέγονται όχι μόνο για αυτοκίνητο αλλά και (φυσικά) για μοτοσικλέτα, μερικές μάλιστα και για άλλα μηχανήματα, με την έννοια ότι δηλώνουν όχι ειδικά υπερβολική ταχύτητα αλλά μάλλον άψογη λειτουργία.

Επειδή το πρώτο δείγμα ήταν καμιά εικοσπενταριά εκφράσεις, παρακίνησα τον Κλεάνορα να συνεχίσει να μαζεύει ώστε να φτάσουμε τις 50 και να κάνουμε μια δημοσίευση. Πράγματι, κάθε 2-3 εβδομάδες έπαιρνα κι ένα μέιλ του που μου έλεγε, ας πούμε, «Η χτεσινή ταβέρνα απέδωσε τις εξής νέες εκφράσεις», «Μετά την κυριακάτικη πεζοπορία προσθέτω τις εξής εκφράσεις» κτλ. Και τις προάλλες ήρθε το πλήρωμα του χρόνου και φτάσαμε τις σημαδιακές 50, οπότε δημοσιεύω εδώ τον κατάλογο περιμένοντας και συμπληρώσεις από την πλευρά σας. (Τα εισαγωγικά είναι του Κλεάνορα -εμείς εδώ είμαστε πιο φειδωλοί, οπότε κανονικά δεν θα τα έβαζα, αλλά βαρέθηκα να τα βγάλω):
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Αυτοκίνηση, Κατάλογοι, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , | 132 Σχόλια »

Γεωμετρίας εγκώμιον (Μνήμη Βένιου Αγγελόπουλου)

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2022

Πριν από μια βδομάδα περίπου έφυγε από τη ζωή ο μαθηματικός Βένιος Αγγελόπουλος (1943-2022), καθηγητής του ΕΜΠ και αγωνιστής της Αριστεράς.

Δεν τον γνώρισα όσο φοιτούσα στο ΕΜΠ, ήρθε όταν είχα τελειώσει, αλλά είχα την τύχη να τον γνωρίσω πριν από καμιά δεκαριά χρόνια και είχαμε αμοιβαία εκτίμηση. Σχολίαζε περιστασιακά και στο ιστολόγιο, μας είχε δώσει και δημοσιεύσαμε μάλιστα πριν από τρία χρόνια και ένα κείμενό του για τον Στέλιο Ανεμοδουρά, τον συγγραφέα του Μικρού Ήρωα. Ο Βένιος ειχε και ιστολόγιο, Του Βένιου τα καμώματα, στο οποίο δημοσίευε πολιτικά και άλλα κείμενά του.

Τις προάλλες, που συζητήσαμε στο ιστολόγιο τον θάνατο του Βένιου, αναφέρθηκε και ένα παλιό του κείμενο περί γεωμετρίας, μια ομιλία του σε συνέδριο της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας, που έχει επίσης συμπεριληφθεί στο βιβλίο του «Θέλουμε παιδεία;» (εκδ. Νήσος 2008).

Σκέφτηκα πως αξίζει να το αναδημοσιεύσουμε και να το συζητήσουμε και στο ιστολόγιο, που έχουμε αρκετούς μαθηματικούς ή φιλομαθηματικούς σχολιαστές. Κι εμένα μου άρεσε στο γυμνάσιο η γεωμετρία -αν και δεν έφτανα εκείνον τον μαθητή μιας μεγαλύτερης τάξης, όπως έλεγε ο θρύλος, είχε λύσει όλα τα προβλήματα των Ιησουιτών (ένα θρυλικό βιβλίο με προβλήματα γεωμετρίας).

O λόγος λοιπόν στον Βένιο

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ

Αφιερώνεται στους

Παντελή Ρόκο

Παύλο Κολλάρο

Denis Clodic

που μ’έμαθαν Γεωμετρία

Όταν κανείς αρχίζει και βγάζει ένα λόγο επιχειρηματολογώντας υπέρ ή κατά κάποιου, συνηθίζουμε να δίνουμε περισσότερη βάση (και καλώς ίσως) στο γιατί λέει αυτά που λέει, παρά στο τί λέει. Αισθάνομαι λοιπόν καταρχήν υποχρεωμένος να δηλώσω τα κίνητρά μου, δηλαδή για ποιό λόγο θα τοποθετηθώ υπερ της Γεωμετρίας.

Πρώτα – πρώτα γιατί μ’ αρέσει η Γεωμετρία. Δεν νομίζω ότι αυτό χρειάζεται παραπέρα εξήγηση.

Δεύτερο γιατί αρνούμαι να υποστώ την μοίρα των δεινοσαύρων. Αυτό χρειάζεται κάποια εξήγηση. Διδάσκω Μαθηματικά και παρατηρώ ότι στους φοιτητές μου, τόσο στους πρωτοετείς, τους νεοεισερχόμενους από την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όσο και στους μεταπτυχιακούς, που έχουν ολοκληρώσει ένα μαθηματικό ας πούμε κύκλο ή και ένα κύκλο σπουδών μηχανικού, υπάρχει μια έλλειψη κοινής γλώσσας, κοινού υποβάθρου. Σ΄αυτούς, τα γεωμετρικά σχήματα με τα οποία οι παλαιότεροι από μας έχουν – για να χρησιμοποιήσω έναν ευγενικό όρο – γαλουχηθεί, δεν τους λένε και πολλά πράγματα. Δεν αποτελούν γι αυτούς, αυτό το οποίο ο Kuhn αποκαλεί “επιστημολογικό παράδειγμα”. Και σα δάσκαλος, θέλω να έχω ένα κοινό πλαίσιο επικοινωνίας με τους φοιτητές μου, θέλω να έχω το ίδιο πολιτισμικό υπόβαθρο, θέλω αυτά τα οποία τους λέω να τα καταλαβαίνουν με τις ίδιες προσλαμβάνουσες με μένα.

Επομένως, ο λόγος που θα βγάλω έχει μέσα του μια ιδιοτέλεια. Έχει μία υποκειμενικότητα. Από κει και πέρα, έχοντας δώσει τα κίνητρά μου, οτιδήποτε πω και η οποιαδήποτε επιχειρηματολογία μου, μπορεί μεν να  πηγάζει από ιδιοτέλεια, αλλά η όποια αξία της έγκειται στο κατά πόσο αυτή την ιδιοτέλεια, αυτή την υποκειμενικότητα, την ξεπερνάει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εις μνήμην, Εκπαίδευση, Μαθηματικά | Με ετικέτα: , , , | 130 Σχόλια »

Δυο κηλίδες αίμα στο αλεξίπτωτο (διήγημα της Ειρήνης Ταχατάκη)

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2022

Τις μέρες αυτές έχουμε την επέτειο της Μάχη της Κρήτης (20 Μαΐου με 1 Ιουνίου 1941). Ο φίλος μας ο Antonislaw, λοιπόν, μου έστειλε το διηγημα που θα διαβάσετε σήμερα, γραμμένο από την Ειρήνη Ταχατάκη, με θέμα τη Μάχη της Κρήτης. Ο Αντώνης τα τελευταία χρόνια έχει στείλει και άλλα σχετικά διηγήματα. Πέρυσι, στα 80 χρόνια, την Παντέρμη Κρήτη του Κωστή Φραγκούλη, πρόπερσι ένα άλλο διήγημα του Φραγκούλη για το ίδιο θέμα, τον Κοκοβιό, ενώ πριν από μερικά χρόνια ένα άλλο σχετικό διήγημα, του Νίκου και της Αργυρώς Κοκοβλή.

Το σημερινό διήγημα πήρε δεύτερο βραβείο στον πανελλήνιο λογοτεχνικό διαγωνισμό της Νομαρχίας Χανίων το 1991 αφιερωμένο στα 50 χρόνια της Μάχης της Κρήτης (1941-1991) με πρόεδρο της κριτικής επιτροπής τον φίλο Χριστόφορο Χαραλαμπάκη. Τα βραβευμένα κείμενα δημοσιεύτηκαν σε ειδική έκδοση της Νομαρχίας Χανίων με τίτλο «Αφιέρωμα στη μάχη και την αντίσταση της Κρήτης (1941-45)», Χανιά 1992.

Η Ειρήνη Ταχατάκη (1935-) από τις Αρχάνες είναι δασκάλα, λαογράφος και συγγραφέας πολλών βιβλίων, με ενεργό και πολύχρονη συμμετοχή στα πολιτιστικά πράγματα της Κρήτης. Είναι επίσης ζωγράφος και κεντήστρα και τα σχέδια που συνοδεύουν το διήγημα είναι δικά της,

Το κείμενο, όπως θα δείτε, έχει αρκετές ιδιωματικές λέξεις και φράσεις. Όταν εκδόθηκε σε βιβλίο, οι επιμελητές επισήμαναν κάποιες λέξεις με αστερίσκο και πρόσθεσαν ένα γλωσσάρι στο τέλος, που το αναπαράγει εδώ ο Αντώνης. Όμως άφησαν χωρίς εξήγηση πολλές ακόμα και κάθε άλλο παρά ευνόητες ιδιωματικές λέξεις, και αυτές τις έχει εξηγήσει ο φίλος μας ο Αντώνης σε αγκύλες μέσα στο κείμενο. Kαι πάλι βεβαια απόμειναν χωρις εξήγηση μερικές λέξεις που εγώ, αν είχα να επιμεληθώ το κείμενο, θα τις εξηγούσα (π.χ. ταχυνή, μιγαδερά).

ΔΥΟ ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΙΜΑ ΣΤΟ ΑΛΕΞΙΠΤΩΤΟ

Η κατοχή των Γερμανών ήταν στο φόρτε της. Πολλές οι κακουχίες, οι στερήσεις, η πείνα! Περισσότερο βέβαια στα αστικά κέντρα και λιγότερο στην ύπαιθρο που όλο και κάτι χάριζε η Μάνα Γη στα πεινασμένα πλάσματά της: Τα κηπικά, τα φρούτα, τις βρούβες, τα σιτηρά… Και όσοι είχαν χωράφια και τα καλλιεργούσαν, όχι μόνο ζούσαν καλά μα βόλευαν κι αρκετούς άλλους που ζητούσαν με την εργασία τους στήριγμα για ζωή.

Αυτή η αισιόδοξη και γεμάτη φιλότιμο κίνηση, υπήρξε συνήθως στα σιτοχώρια της ευλογημένης πεδιάδας της Μεσαράς, στο Νομό Ηρακλείου. Στη δική μας περιοχή Τεμένους, βγάζαμε ελάχιστα σιτηρά. Γιατί πάντα από τα αρχαία χρόνια, καλλιεργούσαν εδώ τ’ αμπέλια. Αλλά με την Κατοχή πώς να καλλιεργηθούν και αυτά όπως έπρεπε και πού να πουληθούν τα τυχόν εισοδήματα; Όσοι δεν είχαν αμπέλια, δούλευαν στα ξένα σαν εργάτες, όμως τι μεροκάματο να κερδίσουν, να φάνε, να στηρίξουν οικογένεια, ν’ αναθρέψουν παιδιά;

Πολλά τα προβλήματα κι η δική μας καταδιά* μικρή κι ασήμαντη. Οι ανάγκες μεγάλες και στην οικογένεια τα παιδιά ανήλικα. Νήπια σχεδόν εμείς τα κοριτσάκια. Και το πιο μικρό, το νεογέννητο, ούτε καλά καλά είχε σαραντίσει όταν έγινε η Μάχη της Κρήτης, τότε που έπεφταν από τα σιδερένια εχθρικά πουλιά μιλιούνια οι χρωματιστές ομπρέλες των αλεξιπτωτιστών, στην ήρεμη και φωτολουσμένη γη μας…

Μάης καιρός. Οι γονείς μας πήραν τις οικογένειές τους μαζί με άλλους χωριανούς και μας πήγαν σε μια όμορφη εξοχική τοποθεσία για να προστατευτούμε από τους βομβαρδισμούς. «Ψηλό Κουτούτο» λεγόταν ο τόπος που δέσποζε στην περιοχή πάνω σ’ ένα καταπράσινο γόνιμο λόφο κατάφυτο μ’ αμπέλια και κρεβατίνες. Εκεί νιώθαμε πιο ασφαλείς από τις βόμβες  που μπορούσαν να πέσουν μέσα στην κωμόπολη [σημ. στις Αρχάνες], κάτι που ευτυχώς δεν έγινε, χάριν στην προστασία της Θαυματουργού μας Παναγιάς.

Από τον τόπο αυτό φαινόταν προς βορρά φάτσα το Ηράκλειο, με τις φωτιές των βομβαρδισμών και την αντάρα. Στήσανε οι γονείς μας τις παράγκες που θα μέναμε, γεμάτοι έγνοια και μεράκι να μας σώσουν από τον όλεθρο. Πώς θα μας σώζανε όμως από το φάσμα της πείνας;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1940-41, Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Επετειακά, Κρήτη, Πολεμικά | Με ετικέτα: , , | 114 Σχόλια »

Ολιστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2022

Και βέβαια ο λόγος που τα λέω έτσι είναι η αναφορά του πρωθυπουργού μας, σε ομιλία του προς κάποιους νέους, ότι πρέπει να βλέπουν ολιστικά τη ζωή και ότι τα λεφτά, βρε αδερφέ, δεν είναι το παν. Κι έτσι ο όρος «ολιστικά» έγινε ιότροπος στο Τουίτερ και στο Φέισμπουκ. Είδα κάμποσα πετυχημένα αστεία, αλλά πιο πολύ μου άρεσαν κάποια λογοπαίγνια όπως «ο παλιάτσος ολιστής» ή «ολιστής με τις γλαδιόλες».

Και ξεκινάμε τα μεζεδάκια μας με ένα μεταφραστικό μαργαριτάρι που διορθώθηκε, αλλά με τρόπο που μάλλον φανερώνει την άγνοια του συντάκτη.

Ο λόγος για το απίστευτο μακελειό στο δημοτικό σχολείο στο Τέξας, ή μάλλον για τη συζήτηση στις ΗΠΑ σχετικα με το μακελειό αυτό -όπου ένας ρεπουμπλικάνος βουλευτής, βασιζόμενος σε μια πλαστή φωτογραφία που διακινούσαν ακροδεξιοί, δήλωσε, σύμφωνα με το Πρώτο Θέμα, ότι ο φονιάς ήταν «ένας τρανσέξουαλ αριστεριστής παράνομος εξωγήινος».

Γελάσαμε πολύ διαβάζοντάς το και, μοιραία, το μυαλό μας πήγε στον διάσημο εξωγήινο του Υμηττού ο οποίος, σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, είχε συμβουλέψει κάποιον νέο να κάνει αλλαγή φύλου (ή κάτι τέτοιο).

Στην προκείμενη περίπτωση, βέβαια, ο εξωγήινος γεννήθηκε από μεταφραστική ατζαμοσύνη, διότι ο ακροδεξιός βουλευτής είπε It’s a transexual leftist illegal alien.

Στα αγγλικά, alien όμως είναι, απλώς, ο αλλοδαπός -και illegal alien είναι ο επίσημος όρος για τον «παράνομο» μετανάστη.

Τελικα, το διόρθωσαν (αν και το λάθος σώζεται σε αναδημοσιεύσεις), άφησαν το τρανσέξουαλ μόνο στον τίτλο και στο άρθρο έγραψαν:

…ο Γκοσάρ έγραψε στο Twitter ότι ο 18χρονος Σαλβαδόρ Ράμος, που σκότωσε 19 μαθητές και δύο δασκάλες, προτού πέσει νεκρός από τα πυρά ενός συνοριακού φρουρού, ήταν ένας «τρανσέξουαλ αριστεριστής παράνομος ξένος» (σ.σ. χρησιμοποίησε μεταφορικά τη λέξη «alien»).

Όχι, φίλτατε. Δεν χρησιμοποίησε «μεταφορικά» τη λέξη alien ο βουλευτής! Η λέξη σημαίνει, στην κυριολεξία, τον αλλοδαπό, τον ξένο, αυτή ήταν και η αρχική σημασία της -μετά πήρε και τη σημασία του εξωγήινου.

Και κάτι ακόμα, πάλι μεταφραστικό: όταν βλέπουμε στα αμερικάνικα leftist δεν είναι ο αριστεριστής, κι ας έχει -ist! Είναι ο αριστερός.

* Και πάλι από τον Σκάι, ένα δεύτερο μεταφραστικό. Σε άρθρο για τα γλυπτά του Παρθενώνα Βρετανός καθηγητής φέρεται να λέει: «Είναι διάφανα σαφές ότι τα περισσότερα μάρμαρα που πήρε ο Έλγιν, τα πήρε από το μνημείο».

Αυτό μυρίζει κατά λέξη μετάφραση του It is crystal clear that… Όμως στα ελληνικά λέμε «είναι ολοφάνερο», «είναι οφθαλμοφανές», «είναι φως φανάρι» και άλλα πολλά, αναλόγως ύφους.

* Kι αλλο ένα μεταφραστικό, αυτή τη φορά όμως από μηχανάκι, από την αυτόματη μετάφραση του Spotify, αν δεν κάνω λάθος, που προσφέρει, ανάμεσα στ’ άλλα, ταξινόμηση των επεισοδίων «ανά ραντεβού».

Sort by date, βεβαίως!

* Και συνεχίζουμε μεταφραστικά, αλλά εδώ δεν ξέρω αν η μετάφραση έγινε από μηχανάκι ή από άνθρωπο.

Σε άρθρο του Χάφιποστ για το διαιτολόγιο τεσσάρων καρδιολόγων, που ζουν στις ΗΠΑ, διαβάζω ότι ο δρ. Σαμίρ Μέχτα στις 3 μμ συνηθίζει να τρώει, για σνακ, ένα «ευγενικό» μπαρ.

Φανταστείτε ότι το έγραψε αυτό κάποιος συντάκτης και δεν αναρωτήθηκε: Τι γράφω εδωπέρα;

Ή μάλλον αναρωτήθηκε, διότι έτσι εξηγείται ότι έβαλε σε εισαγωγικά τη λέξη «ευγενικό», που σημαίνει ότι κάτι δεν του φάνηκε να είναι εντάξει, μια και αυτός είναι ένας από τους ρόλους των εισαγωγικών, όταν δηλώνουν ότι κάπως έτσι είναι αλλά όχι ακριβώς αλλά πού να ψάχνω τώρα για το ακριβώς σωστό. Όμως το προσπέρασε αγέρωχα, απλώς βάζοντας τη λέξη σε εισαγωγικά.

Τι τρώει λοιπόν ο Δρ. Μέχτα στις 3μμ; Μην του στείλετε μέιλ, υπάρχει το αγγλικό άρθρο για να σας απαντήσει -δεν έχω πρόχειρο το λινκ, αλλά το κοίταξα και λέει Kind bar, που θα πει μια μπάρα δημητριακών της μάρκας Kind –σαν κι αυτές.

Και όχι, δεν είναι ανάγκη να ζεις στις ΗΠΑ ή στην Αγγλία για να το ξέρεις αυτό, αν βάλετε στο γκουγκλ «Kind bar» βγαίνει φάτσα κάρτα η μπάρα της μάρκας αυτής. Αλλά βέβαια με τις αμοιβές των ιστοτόπων, το γκούγκλισμα είναι πολυτέλεια.

Έχει κι άλλα το άρθρο, ας πούμε «ένα στρογγυλό επίπεδο ψωμί … φτιαγμένο από πέτρινο αλεύρι ολικής αλέσεως», που σας τα αφήνω σαν άσκηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 252 Σχόλια »