Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Άγγελος Τερζάκης’

Οι λέξεις της Ιζαμπώς

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2014

Προχτές ανέβασα ένα άρθρο γραμμένο από τον φίλο Κορνήλιο, σχετικά με ορισμένες λέξεις και ορισμένα λάθη στο μυθιστόρημα «Πριγκιπέσα Ιζαμπώ» του Άγγελου Τερζάκη. Έκανα κι εγώ μερικά σχόλια σε εκείνο το άρθρο, αλλά δεν έγραψα όσα ήθελα επειδή θα παραμάκραινε το άρθρο, οπότε τα προσθέτω τώρα, στη σημερινή δημοσίευση.

Είπαμε ότι το μυθιστόρημα του Τερζάκη, που εκτυλίσσεται στην εποχή της Φραγκοκρατίας, περιέχει αρκετές λέξεις της εποχής, άγνωστες στον σημερινό αναγνώστη, και γι’ αυτό ο ίδιος ο συγγραφέας στο τέλος του βιβλίου του παραθέτει γλωσσάρι με πάνω από 100 λήμματα. Τα λήμματα εκείνα ήταν λέξεις της εποχής. Στην επανέκδοση του βιβλίου, προστέθηκαν κι άλλα λήμματα, όχι μόνο της εποχής, από τον επιμελητή Άγγελο Αφρουδάκη.

Λογαριάζω να παρουσιάσω εδώ αυτό το (επαυξημένο) γλωσσάρι, αλλά πρώτα θέλω να πω μερικά πράγματα για το μυθιστόρημα, που τα έχω πάρει από το βιβλίο του Κ. Δημάδη «Δικτατορία – Πόλεμος και πεζογραφία 1936-1944» (Γνώση, 1991) -και ευχαριστώ πολύ τον Κορνήλιο που μου έστειλε τα σχετικά αποσπάσματα.

Λοιπόν, το μυθιστόρημα του Τερζάκη, όπως είπαμε στο προηγούμενο άρθρο, είχε αρχικά δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937, ενώ σε μορφή βιβλίου εκδόθηκε το 1945, πολύ επαυξημένο. Η αρχική μορφή περιλαμβάνει 2 μέρη και έχει συνολικά έκταση 83.500 περίπου λέξεις. Η τελική μορφή περιλαμβάνει 3 μέρη και έχει συνολικά έκταση 228.000 περίπου λέξεις -υπερδιπλασιασμός. Για να το δείξουμε αλλιώς, το τρίτο (νέο) μέρος έχει έκταση μεγαλύτερη απ’ό,τι ολόκληρη η πρώτη μορφή του έργου στην εφημερίδα.

Κάτι άλλο ενδιαφέρον είναι ότι, και στο κομμάτι του έργου που είναι κοινό στις δύο μορφές, ο Τερζάκης έχει κάνει εκτεταμένες αλλαγές, έχει αλλάξει περίπου το 27% των λέξεων. Τι είδους αλλαγές είναι αυτές; Επειδή η πρώτη μορφή του έργου δεν νομίζω να έχει εκδοθεί σε βιβλίο κι επειδή δεν έχω στη διάθεσή μου τα σχετικά φύλλα της εφημερίδας όπου δημοσιεύτηκε, στηρίζομαι και πάλι στην εργασία του Κ. Δημάδη, απ’ όπου σταχυολογώ:

Μορφή 1937                                                   Μορφή 1945

αναμονή                                                          απαντοχή

ρουθούνισμα                                                   βρούχισμα

ρούχο                                                              αντερί

νόθος                                                               μούλος

σάλπιγγα                                                         βούκινο

φώναξε                                                            ρέκαξε

ναύαρχος                                                         αμιράλης

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Όχι στα λεξικά, Λεξικογραφικά, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Ορολογία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , | 136 Σχόλια »

Η ναβάχα της πριγκιπέσας

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2014

izaboΤο σημερινό άρθρο είναι προϊόν συνεργασίας, βασίζεται σε ένα σημείωμα που έγραψε, ύστερα από παράκλησή μου, ο φίλος του ιστολογίου Κορνήλιος, σχετικά με μερικά αξιοσημείωτα που παρατήρησε διαβάζοντας το μυθιστόρημα του Άγγελου Τερζάκη «Η πριγκιπέσα Ιζαμπώ». Η Ιζαμπώ είναι ίσως το γνωστότερο έργο του Τερζάκη, μαζί με τη Μενεξεδένια Πολιτεία, αν και κανένα από τα δυο δεν θεωρήθηκε άξιο συμπερίληψης στα «100 καλύτερα ελληνικά βιβλία», ένα θέμα που το συζητήσαμε πρόσφατα.

Το έργο του Τερζάκη εκτυλίσσεται την εποχή της Φραγκοκρατίας στον Μοριά. Η Ιζαμπώ είναι η Ισαβέλλα Α’ της Αχαΐας, η κόρη του Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου. Το Χρονικό του Μορέως την αποκαλεί Ζαμπέα και υποθέτω ότι σε αυτήν θα οφείλεται η δημοτικότητα του ονόματος Ισαβέλλα στον Μοριά -και η προγιαγιά μου η μανιάτισσα έτσι λεγόταν.

Κεντρική θέση στο έργο έχει η εξέγερση των Ελλήνων και των Σλάβων κατά των Φράγκων, το 1293, και ο έρωτας της Ιζαμπώς με τον αρχηγό των εξεγερμένων, τον Νικηφόρο Σγουρό -κάτι που δεν ξέρω αν είναι εύρημα του Τερζάκη ή έχει ιστορική βάση.

Η Ιζαμπώ είναι πολυσέλιδο βιβλίο: η 7η έκδοση που έχω μπροστά μου μετράει 510 σελίδες μεγάλου σχήματος. Αρχικά είχε δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937. Στη συνέχεια ο Τερζάκης ξαναδούλεψε το υλικό και προσέθεσε ολόκληρο το τρίτο μέρος (με αποτέλεσμα να υπερδιπλασιαστεί η έκταση του έργου) και το εξέδωσε σε βιβλίο το 1945. Θα πούμε λίγο περισσότερα για το θέμα μετά το σημείωμα του Κορνήλιου.

Στην Ιζαμπώ ο Τερζάκης χρησιμοποιεί πάρα πολλές μεσαιωνικές λέξεις, δάνεια από τα ιταλικά ή τα γαλλικά, που αναφέρονται στην πραγματικότητα της Φραγκοκρατίας και δεν είναι σήμερα γνωστές στο ευρύ κοινό, γι’ αυτό στο τέλος φρόντισε να παραθέσει ένα γλωσσάρι με 100 περίπου λέξεις. Μια και εδώ λεξιλογούμε, το θέμα θα το θίξω κι εγώ στη συνέχεια, αλλά είναι τώρα πια καιρός να δώσω τον λόγο στον Κορνήλιο. Σκέφτηκα να διατηρήσω, κατ΄εξαίρεση, την ορθογραφία και τον τονισμό του, δηλαδή το πολυτονικό, αλλά διαμαρτυρήθηκαν όσοι διαβάζουν το ιστολόγιο από κινητό, διότι βλέπουν όλους τους τονούμενους (εκτός απλής οξείας) χαρακτήρες σαν τετραγωνάκια. Οπότε, το κείμενο μονοτονίστηκε χάρη στον φίλο Ανδρέα.

Έχω στα χέρια μου δύο αντίτυπα της Πριγκηπέσσας Ιζαμπώς, από τις εκδόσεις της Εστίας, όχι εντελώς ίδια. Το παλαιότερο εξ αυτών είναι από την δέκατη έκτη έκδοσι του έργου, τον Ιούλιο του 1999, που, αν ερμηνεύω σωστά τις ενδείξεις στις πρώτες σελίδες, είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 1990, η οποία ανατυπώθηκε το 1992, 1995, 1997 και 1999. Το δεύτερο αντίτυπο ανήκει στην εικοστή τρίτη έκδοσι, του Μαΐου του 2011 και είναι ανατύπωσι της εκδόσεως του 2003. Οι κυριώτερες διαφορές μεταξύ παλαιού και νεωτέρου αντιτύπου, εκτός από τις διαφορές στα εξώφυλλα και στην ποιότητα του χαρτιού, είναι οι εξής:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ιστορία, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Μοριάς, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 224 Σχόλια »