Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘άγιος Σώστης’

Μη σώσετε και μας σώσετε

Posted by sarant στο 5 Μαρτίου, 2012

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, 4.3.2012, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην εφημερίδα Αυγή, μαζί με τη γελοιογραφία του Μποστ. Εδώ έχω κάνει κάμποσες προσθήκες.

Αφού λοιπόν, όπως φρόντισαν να μας τονίσουν ο πρωθυπουργός και τα κανάλια, χάρη στην αλληλεγγύη των εταίρων μας σωθήκαμε, θα ήταν αχαριστία να μην αφιερωθεί η στήλη αυτού του μήνα στο πολυσήμαντο ρήμα σώζω και στις πολλές παραφυάδες του. Θα μας χρειαστεί άλλωστε, μια και προβλέπεται να έχουμε κι άλλες σωτηρίες στους επόμενους μήνες και τα χρόνια.

Το ρήμα σώζω είναι αρχαίο, ομηρικό, και στα αρχαία το πρώτο ωμέγα είχε στους ενεστωτικούς τύπους και μιαν ασελγή υπογεγραμμένη, που μας κάνει να σκεφτούμε ότι προέρχεται από το θέμα σω- και την κατάληξη -ίζω, σωίζω και μετά σώζω, αλλά ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πλειοψηφούν οι τύποι χωρίς υπογεγραμμένη, κι έτσι δεν την κληρονόμησε η καθαρεύουσα. Αυτό το θέμα σω- προέρχεται από το αρχαίο επίθετο σως/σώος και σάος, με σημασία «υγιής και ασφαλής», απ’ όπου έχουν παραχθεί πολλές λέξεις, όπως ο σωτήρας, αυτός που σώζει δηλαδή, ο σώφρων (αυτός που έχει σώας τας φρένας), αλλά και ο σωστός, που ξεκίνησε σαν ρηματικό επίθετο του σώζω, με αρχική σημασία «αυτός που έχει σωθεί», και μόνο αργότερα, στα μεσαιωνικά χρόνια, πήρε τη σημασία «ορθός». Αλλά και το κύριο όνομα Σωκράτης από την ίδια ρίζα προέρχεται, όπως και ο άσωτος, αυτός δηλαδή που δεν έχει ελπίδα σωτηρίας, και τελικά αυτός που ζει έκλυτη, υποτίθεται, ζωή. Από το ρήμα σώζω και ο σωσίας, ύστερα από μια μεγάλη διαδρομή που ξεκινάει από το κύριο όνομα Σωσίας, που το έδιναν συχνά σε δούλους (υπάρχει ένας στις Σφήκες του Αριστοφάνη). Σε μια κωμωδία του Πλαύτου υπάρχει ένας υπηρέτης ονόματι Sosias. Στην κωμωδία αυτή, ο θεός Ερμής παίρνει προσωρινά τη μορφή του Σωσία, και το ίδιο θέμα το ξεσήκωσε κι ο Μολιέρος στην κωμωδία του Αμφιτρύων, όπου ο υπηρέτης λέγεται Sosie, με αποτέλεσμα η λέξη sosie να περάσει στη γαλλική γλώσσα και από εκεί να την (αντι)δανειστούμε κι εμείς στα τέλη του 19ου αιώνα.

Επειδή όμως συχνά όποιος σωζόταν από τον κίνδυνο έφτανε σε ασφαλές μέρος, στα μεσαιωνικά χρόνια το σώζω, μεταπλασμένο ως σώνω και σώνομαι, ανέπτυξε τη σημασία του «φτάνω», και μετά «επαρκώ», αλλά και «εξαντλούμαι»· και πέρα από την κυριολεξία (π.χ. σώθηκε το ψωμί) έχουν αναπτυχθεί και αρκετές ενδιαφέρουσες φρασεολογικά χρήσεις, όπως σώνει και καλά, για κάτι που κάποιος επιδιώκει με μεγάλη επιμονή, τρέχω και δεν σώνω, ή τρέχω και δεν φτάνω στην κοινότερη μορφή του, καθώς και όρκοι και κατάρες, π.χ. να μη σώσω αν λέω ψέματα (να πεθάνω αυτή τη στιγμή), μη σώσει κι έρθει (ποτέ του μην έρθει· περισσότερο αδιαφορία δείχνει), να μην έσωνα να πήγαινα (όταν μετανιώσουμε πικρά για κάτι). Την αμφισημία με το «σώζω» και το «σώνω» την είχε εκμεταλλευτεί παλιά ο Μποστ σε μια γελοιογραφία, όπου παρουσίαζε τον αρχηγό της ΕΡΕ να κρατάει πλακάτ με το σύνθημα «Σώσατε την δραχμήν», όπως ήταν το κινδυνολογικό σύνθημα της Δεξιάς στις εκλογές του 1964, και τους παριστάμενους να δείχνουν τις άδειες τους τσέπες και να τους απαντούν «Εσώθη προ πολλού».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Ιστορίες λέξεων, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »