Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Άννα Ιορδανίδου’

Πόσα είναι τα πλαίσια;

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2017

Σε μια ομάδα του Φέισμπουκ που ασχολείται με τα γλωσσικά θέματα, ένα μέλος έθεσε το ερώτημα: Γιατί κάποιοι λένε «στα πλαίσια»; Ένα δεν είναι;

Πρόκειται για ένα… φλέγον ζήτημα, που μας έχει απασχολήσει κάμποσες φορές και στο ιστολόγιο αλλά δεν του έχουμε αφιερώσει άρθρο (εκτός αν από τη ζέστη έχω ξεκουτιάνει και δεν το βρήκα). Ευκαιρία λοιπόν να το κάνουμε τώρα. Σημειώνω από την αρχή ότι έχω αντλήσει υλικό από μια παλιότερη συζήτηση στη Λεξιλογία, αλλά και από την πρόσφατη συζήτηση στο Φέισμπουκ.

Ο λόγος για την καθιερωμένη πια έκφραση «στο πλαίσιο του…» / «στα πλαίσια του…» που χρησιμοποιείται πολύ συχνά (πάρα πολύ συχνά, θα έλεγε κανείς) στον καθημερινό πολιτικοδημοσιογραφικό μας λόγο. «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Φιστικιού» ή «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στα πλαίσια του Φεστιβάλ Φιστικιού»: κατά τη γνώμη μου και οι δυο προτάσεις είναι συνώνυμες, εναλλάξιμες και εξίσου σωστές (και με την ευκαιρία να κάνω και μια γκριζωπή διαφήμιση για το Φεστιβάλ Φιστικιού που θα γίνει τον Σεπτέμβρη στην Αίγινα).

Δεν έχουν όμως όλοι την ίδια γνώμη -κάποιοι θεωρούν λανθασμένη την έκφραση «στα πλαίσια», είτε πάντοτε, είτε σε ορισμένες περιπτώσεις.

Κάποιοι υποστηρίζουν πως πρέπει πάντοτε να λέμε «στο πλαίσιο» και ποτέ «στα πλαίσια», διότι, όπως και το Κόμμα, ένα είναι το πλαίσιο. Μόνο στον κορνιζά μπορούμε να πούμε «τα πλαίσια» είχε γράψει το 2010 ο Ανδρ. Παππάς (αν και δεν ξέρω κατά πόσο διατηρεί και σήμερα την ίδια άτεγκτη άποψη). Ένας άλλος, που απεχθανόταν αυτή την έκφραση, ρωτούσε ειρωνικά: Στα πλαίσια… Και πόσα είναι δηλαδή αυτά τα πλαίσια;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , , , , , | 183 Σχόλια »

Ο Σεφέρης δεν ήταν «προσεκτικός ομιλητής»!

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2014

mpampeksΚυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό, στις αρχές του 2014, το νέο λεξικό του Κέντρου Λεξικολογίας και του Γ. Μπαμπινιώτη, το «Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της ελληνικής», με τον υπότιτλο «Γλωσσικός σύμβουλος», ενώ στο εξώφυλλο δηλώνεται και η προγραμματική αρχή «Για να μιλούμε και να γράφουμε σωστά ελληνικά». Πρόκειται για ένα βοήθημα που παρουσιάζει, με λεξικογραφικό τρόπο, τα θέματα εκείνα στα οποία υπάρχουν αβεβαιότητες ή δυσκολίες στην ελληνική γλώσσα, όχι όμως δυσκολίες τέτοιες που θα είχε ένας αλλοδαπός που μαθαίνει ελληνικά αλλά θέματα στα οποία αισθάνεται αβεβαιότητα ο φυσικός ομιλητής της γλώσσας.

Τέτοια συγγράμματα, που δεν είναι ούτε ορθογραφικά λεξικά, ούτε πλήρεις γραμματικές, έχουμε αρκετά ήδη στη γλώσσα μας -μπορούμε να αναφέρουμε το «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία» της Άννας Ιορδανίδου, η οποία άλλωστε έχει επιμεληθεί και τον παλιότερο και πολύ εκτενέστερο «Οδηγό της νεοελληνικής γλώσσας» σε δύο τόμους, το κάπως παλιότερο «Το λέμε σωστά το γράφουμε σωστά» (Αναγνωστοπούλου και Μπουσούνη-Γκεσούρα), το «Κόκκινο βιβλιαράκι του κειμενογράφου» (Οδηγός για τη σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας στην επικοινωνία), και άλλα. Όπως βλέπετε, σε όλους σχεδόν τους τίτλους υπάρχει η λέξη «σωστός» (ή το αντίθετό της).

Τέτοια βιβλία δεν είναι περιττά, κάθε άλλο. Πράγματι, στην εποχή μας, καθώς η νεοελληνική έχει πολλές ακαταστάλαχτες περιοχές, όπου ακόμα κονταροχτυπιέται το τυπικό της καθαρεύουσας με της δημοτικής χωρίς να έχει κανένα επικρατήσει, για πολλά θέματα ο ομιλητής έχει αβεβαιότητα, οπότε ένας γλωσσικός οδηγός έχει τη θέση του ακόμα και για φυσικούς ομιλητές, ιδίως βέβαια για τους επαγγελματίες του λόγου: «γραφιάδες», μεταφραστές, επιμελητές εκδόσεων, διορθωτές, για εκδοτικούς οίκους, περιοδικά, μακάρι και υπεύθυνους ιστοτόπων, αν και με την τσαπατσουλιά που χαρακτηρίζει ακόμη και επαγγελματικούς ιστοτόπους που ανήκουν σε μεγάλα μέσα ενημέρωσης φαίνεται ουτοπικό να μιλάμε για επιμέλεια κειμένων τη στιγμή που ούτε από τον Σπελ Τσέκερ δεν τα περνάνε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσοδιορθωτές, Λαθολογία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 204 Σχόλια »

Τα Λόγια του αέρα στον Ιανό

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2014

Την περασμένη Τετάρτη, 26 του Φλεβάρη, παρουσιάστηκε στον Ιανό το βιβλίο μου “Λόγια του αέρα και άλλες 1000 παγιωμένες εκφράσεις”. Πολύ το χάρηκα, πρέπει να πω, επειδή ήρθαν αρκετοί παλιοί και νεότεροι φίλοι αλλά και όχι λίγοι θαμώνες του ιστολογίου. Το βιβλίο παρουσίασαν, με τη σειρά που μίλησαν (και τη σειρά της φωτογραφίας):

* Ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, καθηγητής Γλωσσολογίας στο ΕΚΠΑ.

* Ο Γεράσιμος Ρηγάτος, γιατρός και μελετητής της λαογραφίας.

* Η Άννα Ιορδανίδου, καθηγήτρια γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών.

ενώ στο τέλος μίλησα κι εγώ. Ακολούθησε συζήτηση, με ερωτήσεις και απαντήσεις.

DSC_0841

Το ηχητικό αρχείο της εκδήλωσης είναι αυτό:

και η ανάλυση στα επιμέρους τμήματα έχει ως εξής:

0.00 – 18.30 Ομιλία του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη (δυστυχώς λείπει η αρχή)

18.30 – 32.40 Ομιλία του Γεράσιμου Ρηγάτου (την οποία μπορείτε επίσης να διαβάσετε εδώ)

32.40 – 38.00 Ομιλία της Άννας Ιορδανίδου

38.00 – 1.12.30 Η δική μου τοποθέτηση στο κλείσιμο (τελικά φλυάρησα πολύ)

1.12.30 – 1.39.00 Ερωτήσεις και απαντήσεις

Υπάρχουν επίσης και στιγμιότυπα βίντεο από την παρουσίαση. Για τεχνικούς λόγους, μαγνητοσκοπήθηκε μόνο η δική μου τοποθέτηση και οι ερωτήσεις-απαντήσεις.

Πρώτο μέρος.
Δεύτερο μέρος.
Τρίτο μέρος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 56 Σχόλια »

Ποιος χρωστάει της Μιχαλούς;

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2014

Οι παλιοί αναγνώστες ίσως παραπονεθούν, αφού για το σημερινό θέμα έχω γράψει άλλες δυο φορές σε ειδικά αφιερωμένα άρθρα, ενώ κι άλλη μια φορά έχω σύντομα αναφερθεί σ’ αυτό. Ωστόσο, έχω ελαφρυντικά: έχουν περάσει πάνω από τρία χρόνια από την τελευταία φορά που έγραψα για το θέμα, και στο μεσοδιάστημα όχι μόνο το αναγνωστικό κοινό του ιστολογίου έχει ανανεωθεί (και ίσως πληθύνει) αλλά, κυρίως, δεν αποκλείεται το ίδιο το θέμα, που δεν είναι άλλο από την έκφραση «χρωστάει της Μιχαλούς», να έχει γνωρίσει εξέλιξη. Θα μου πείτε, πώς είναι δυνατόν να «εξελίσσεται» μια παγιωμένη έκφραση όπως η «χρωστάει της Μιχαλούς». Κι όμως εξελίσσεται: στη σημασία της. Και το σημερινό άρθρο μου δίνει την ευκαιρία να σφυγμομετρήσω το αναγνωστικό κοινό για τη σημασία της έκφρασης. Άλλωστε, δικαιολογούμαι να δείχνω ενδιαφέρον για το θέμα, αφού από αυτό εδώ το ιστολόγιο διατυπώθηκε η οριστική, όχι να το παινευτώ, ανασκευή της παραδοσιακής «ετυμολόγησης» της φράσης.

Η φράση «αυτός χρωστάει της Μιχαλούς», σύμφωνα με όλα τα λεξικά (παράδειγμα), σημαίνει ότι κάποιος δεν είναι στα καλά του, ότι είναι τρελός. Η φράση ακούγεται συχνά και στις μέρες μας, αν και, όπως θα δούμε παρακάτω, η σημασία της βρίσκεται «υπό μετατόπιση». Πάντως, η παραδοσιακή, λεξικογραφημένη σημασία δεν έχει χαθεί. Για παράδειγμα, όταν στις αρχές της κρίσης, τον Δεκέμβριο του 2008, ο πρόεδρος του ΕΒΕΑ Κων. Μίχαλος πρότεινε να εργάζονται και να πληρώνονται λιγότερο οι εργαζόμενοι, αρκετοί ήταν εκείνοι που δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό και είπαν η έγραψαν ότι ο Μίχαλος χρωστάει της Μιχαλούς, ότι δεν είναι στα καλά του δηλαδή. Ποια είναι όμως αυτή η Μιχαλού;

Η προέλευση της φράσης έχει βασανίσει όχι λίγο τους μελετητές. Σύμφωνα με μια εκδοχή που κυκλοφορεί και στο Διαδίκτυο αλλά πηγάζει από το βιβλίο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη, στα χρόνια του Όθωνα βρισκόταν σε κάποιο σοκάκι του Ναυπλίου η ταβέρνα της Μιχαλούς. Η Μιχαλού ήταν, λέει ο συγγραφέας, παραδόπιστη και εκμεταλλεύτρια· είχε μια περιορισμένη πελατεία στην οποία έκανε πίστωση για ένα ορισμένο διάστημα, όμως αλίμονο σε όποιον δεν ήταν συνεπής. Μετά την παρέλευση της προθεσμίας, η Μιχαλού ξεφτέλιζε κυριολεκτικά τους άτυχους οφειλέτες της. Ανάμεσα σ’ αυτού ήταν και κάποιος ευσυνείδητος, ο οποίος αδυνατώντας να βρει χρήματα να εξοφλήσει τη Μιχαλού, γύριζε μέρα και νύχτα στους δρόμους παραμιλώντας. Και σαν κανείς ρωτούσε τους περαστικούς τι έχει αυτός ο άνθρωπος, οι άλλοι απαντούσαν «Αυτός χρωστάει της Μιχαλούς» (Νατσούλης, σελ. 99-100).

Η εκδοχή αυτή έχει βρει απήχηση, έχει θεωρηθεί έγκυρη και έχει αναδημοσιευτεί και σε σοβαρά ή/και μεγάλης κυκλοφορίας έντυπα. Και φυσικά είναι εντελώς αστήριχτη, μάλιστα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα «νατσουλισμού», όπως ονομάζουμε εδώ στο ιστολόγιο την τάση κάποιων ερευνητών, πρώτα και κύρια του ίδιου του Νατσούλη, να ανάγουν την προέλευση παγιωμένων εκφράσεων σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο ή επεισόδιο. Όμως, εδώ ο Νατσούλης έχει ελαφρυντικό: την ανύπαρκτη αυτή εξήγηση δεν την εμπνεύστηκε ο ίδιος. Πρόκειται για εξήγηση που κυκλοφορεί ευρύτερα.

Πράγματι, στην πολύ σημαντική για την εποχή του και για τα ελληνικά δεδομένα εργασία του «Φρασεολογικά», ο Άνθιμος Παπαδόπουλος, που γράφει τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, αφού αναφέρει ότι ο Γ. Χατζιδάκις είχε κατατάξει τη φράση στις «αγνώστου αρχής» φράσεις, μνημονεύει περίπου την ίδια εκδοχή με τον Νατσούλη, με τη διαφορά ότι τοποθετεί τη Μιχαλού όχι στα χρόνια του Όθωνα αλλά στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση, άρα γύρω στο 1830· κατά τα άλλα, και εδώ η Μιχαλού παρουσιάζεται να καταδιώκει τόσο επίμονα και ανελέητα τους οφειλέτες της, που θα έπρεπε να είναι κανείς τρελός για να χρωστάει της Μιχαλούς. Είπα πως η εργασία του Παπαδόπουλου ήταν πολύ σημαντική, αλλά αυτό δεν σημαίνει ούτε πλήρης ούτε αλάνθαστη. Άλλωστε έχουν περάσει κάμποσες δεκαετίες από τότε που την έγραψε. Το εντυπωσιακό όμως είναι ότι και το λεξικό Μπαμπινιώτη παραθέτει την εκδοχή της ταβερνιάρισσας Μιχαλούς για να εξηγήσει τη φράση, χωρίς καν να διατηρεί επιφυλάξεις: «η φράση οφείλεται σε φερώνυμη ξενοδόχο του Ναυπλίου το 1830, που ήταν ιδιαίτερα απαιτητική για την εξόφληση λογαριασμών και χρεών», μας λέει. Το λάθος παραμένει στην τρίτη έκδοση. Δεν μ’ ενοχλεί το γεγονός ότι αναφέρει την ιστορία περί ταβερνιάρισσας, αλλά ότι την αναφέρει χωρίς επιφυλάξεις (πιθανόν, ίσως, λέγεται ότι). [Ευτυχώς, η τέταρτη έκδοση απαλείφει κάθε αναφορά στην προέλευση της έκφρασης].

Η αχίλλειος πτέρνα των νατσουλισμών είναι ότι, με το να προσδιορίζουν χρονικά τη γέννηση της έκφρασης, αφού την ανάγουν σε συγκεκριμένο ιστορικό επεισόδιο, ανοίγουν την πόρτα και στην ανασκευή τους, αν είναι κανείς αρκετά επίμονος ή τυχερός να βρει τη δεδομένη έκφραση σε ένα παλιότερο κείμενο. Όχι ότι είναι εύκολη υπόθεση να βρεις μέσα στον τεράστιο αχερώνα των κειμένων τη βελόνα που θα τρυπήσει το νατσουλικό μπαλόνι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Μποστ, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 147 Σχόλια »

Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία…

Posted by sarant στο 26 Νοέμβριος, 2013

ιορδαν0004604_195Ο τίτλος του σημερινού άρθρου δεν είναι δικός μου -δανείστηκα αυτή την παράφραση του σεξπιρικού διλήμματος από τον τίτλο ενός βιβλίου που κυκλοφόρησε πρόσφατα και που θα σας παρουσιάσω σήμερα. Το είχα πει πριν από μερικές μέρες, καθώς πλησιάζουν οι γιορτές έχω σκοπό να πυκνώσω τις παρουσιάσεις βιβλίων από το ιστολόγιο, μάλιστα φέτος για πρώτη φορά σκέφτομαι να βάλω κι ένα άρθρο με προτάσεις για καινούργια βιβλία, κάτι που συνήθως το κάναμε το καλοκαίρι.

Το σημερινό βιβλίο, λοιπόν, έχει τον τίτλο «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία…» και κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Συγγραφέας του η φίλη Άννα Ιορδανίδου, καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών και συγγραφέας πολλών καλών βιβλίων για τη γλώσσα, ένα από τα οποία είχαμε παρουσιάσει παλιότερα στο ιστολόγιο.

Ιδού η απορία, είναι ο υπότιτλος, και μερικές από τις συχνότερες απορίες εμφανίζονται κιόλας στα συννεφάκια του εξωφύλλου: Πώς να κλίνεται άραγε; Με αρχικό κεφαλαίο ή με πεζό; Γράφεται με μία ή με δύο λέξεις; Συντάσσεται με γενική ή με αιτιατική; Θέλει τόνο ή δε θέλει; Με ο ή με ω; Ερωτήματα σαν κι αυτά βρίσκει μπροστά του καθημερινά όποιος ασχολείται επαγγελματικά με τον γραπτό λόγο, και ιδίως οι επιμελητές και διορθωτές κειμένων -αλλά όχι μόνο αυτοί.

Κατά σύμπτωση, το σημερινό βιβλίο, γραμμένο τέσσερα χρόνια μετά, αποτελεί επαυξημένη και βελτιωμένη έκδοση του προηγούμενου που είχα παρουσιάσει. Πολύ επαυξημένη και πολύ βελτιωμένη όμως. Το βασικό νέο στοιχείο είναι ότι στην αρχή του βιβλίου υπάρχει μια εκτενής ενότητα (κάπου 85 σελίδες) με κείμενα: εκτενή αποσπάσματα από λογοτεχνικά έργα (π.χ. από τις «Τελετές ενηλικίωσης» του Κ. Ακρίβου και το Ιμαρέτ του Γ. Καλπούζου) αλλά και από δοκίμια, καθώς και άρθρα ειδησεογραφικών ιστοτόπων. Τα αυθεντικά αυτά κείμενα δίνουν στη συγγραφέα το υλικό για να επισημάνει, σε υποσημειώσεις, τι θα έπρεπε να προσέξει ένας διορθωτής ή επιμελητής κειμένων -όχι μόνο τα λάθη που έχουν τα κείμενα, αλλά και πολλά σωστά, εφόσον μπορεί να προβληματίσουν. Συνολικά, στις 85 περίπου σελίδες κειμένων υπάρχουν 258 υποσημειώσεις, μερικές εκτενείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Ορθογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , | 109 Σχόλια »

Άμεσα ή αμέσως; (σχολιασμός άρθρου του Π. Μπουκάλα και άλλα τινά)

Posted by sarant στο 21 Ιουνίου, 2013

Προοιμιακό… υστερόγραφο: Το άρθρο το είχα γράψει και μετά ήρθε η ελαφρώς αναπάντεχη διαφωνία στη χτεσινοβραδυνή σύσκεψη των αρχηγών, που φαίνεται ότι κάνει δικομματική την ως τώρα τρικομματική κυβέρνηση και σίγουρα κάνει εντελώς ανεπίκαιρο το άρθρο μου. Δεν έγραψα άλλο, επίκαιρο, επειδή δεν έχω κάτι πολύ σοφό να πω και επίσης επειδή η νύχτα βγάζει επίσκοπο κι η αυγή μητροπολίτη, δηλαδή δεν αποκλείεται εντελώς να υπάρξει και κόντρα-ανατροπή. Θα παρατηρήσω πάντως τον προφητικό στίχο «Και στα κουβέλια τότε σάπιζε το μέλι» -όλα τα είχε προβλέψει ο Καββαδίας!

Στην χτεσινή Καθημερινή δημοσιεύτηκε άρθρο του φίλου Παντελή Μπουκάλα, που σχολιάζει μια άλλη πτυχή της περίφημης προσωρινής διαταγής του Προέδρου του ΣτΕ βάσει της οποίας καλείται «να εκπέμψει άμεσα» η ΕΡΤ, διαταγή που τόσες και τόσες ερμηνείες δέχτηκε. Βέβαια, τώρα που διαβάζετε εσείς αυτό το άρθρο, υποθέτω πως θα έχει δημοσιοποιηθεί και η απόφαση του Συμβουλίου Αναστολών του ΣτΕ, δεδομένου ότι, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, θα καταβληθεί κάθε προσπάθεια να εκδοθεί «άμεσα» η απόφαση. Καθώς είμαστε γλωσσικό ιστολόγιο, τη χιλιοτραγουδισμένη διάκριση ανάμεσα στο «άμεσα» και στο «αμέσως» την παρακολουθούμε προσεχτικά και της έχουμε αφιερώσει ένα παλιότερο άρθρο (ενώ κι άλλες φορές έχουμε παρεμπιπτόντως αναφερθεί σ’ αυτήν). Προσωπικά, έχω ξαναγράψει πως «οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται», και πως η διάκριση ανάμεσα στο «άμεσα» και στο «αμέσως» δεν ισχύει ή τουλάχιστον δεν ισχύει με τον τρόπο που την παρουσιάζουν ορισμένα λεξικά. Να προειδοποιήσω (αμαρτία εξομολογημένη…) ότι σε μεγάλο βαθμό το άρθρο χρησιμοποιεί υλικό από παλιότερα άρθρα.

Πράγματι, σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη που αφιερώνει (στην τρίτη έκδοσή του, για την τέταρτη δεν ξέρω) ειδικό πλαίσιο στη διάκριση αυτή (σ. 134) άλλη είναι η σημασία του άμεσα και άλλη του αμέσως. ‘Αμεσα είναι το αντίθετο του έμμεσα και σημαίνει “απευθείας, χωρίς τη μεσολάβηση κανενός”, ενώ αμέσως σημαίνει “χωρίς καθυστέρηση, τώρα”. Έτσι, συνεχίζει, “μας απάντησε άμεσα” σημαίνει “απευθείας, χωρίς να μεσολαβήσουν άλλοι”, ενώ “μας απάντησε αμέσως” σημαίνει “μας απάντησε χωρίς καθυστέρηση”.

Για να ακούσουμε και την άλλη πλευρά, η καθηγήτρια της γλωσσολογίας Άννα Ιορδανίδου, στο βιβλίο της Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες, που το παρουσίασα σε ένα ακόμα παλιότερο άρθρο, δεν δέχεται την μπαμπινιωτική θέση. Λέει, και πολύ σωστά κατά τη γνώμη μου, ότι το άμεσα δεν σημαίνει μόνο «όχι έμμεσα, με άμεσο τρόπο» αλλά και «στο άμεσο μέλλον», π.χ. ο παιδικός σταθμός πρέπει να λειτουργήσει άμεσα, ενώ το αμέσως σημαίνει «πολύ γρήγορα, την επόμενη στιγμή», π.χ. Αμέσως μετά το Πάσχα, θα εκδοθεί το πόρισμα της επιτροπής. Έτσι μετατοπισμένη, η διάκριση κρατάει ακόμα, διότι καμιά μαμά δεν διανοήθηκε να φωνάξει το βλαστάρι της «Γιαννάκη, έλα άμεσα να φας!»

Ο φίλος Παντελής Μπουκάλας φαίνεται να συμφωνεί, τουλάχιστον ενμέρει, με την άποψη του Μπαμπινιώτη, ενώ δεν ξέρω αν έχει πληροφορηθεί την άποψη της Ιορδανίδου. Παραθέτω τις δυο τελευταίες παραγράφους του άρθρου του που αφορούν πιο… άμεσα το θέμα μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 120 Σχόλια »

Ο λεβέντης και η κατίνα (Για το Λεξικό Συνωνύμων – Αντωνύμων του Γ. Μπαμπινιώτη)

Posted by sarant στο 28 Μαρτίου, 2012

Όταν τις προάλλες είπα ότι μετά την υπουργοποίηση Μπαμπινιώτη βρίσκομαι σε αμήχανη θέση επειδή η όποια κριτική μου στο έργο του κινδυνεύει να εκληφθεί ως… αντιπολιτευτική χειρονομία, είχα κατά νου άρθρα σαν το σημερινό, που το είχα και μισοέτοιμο άλλωστε. Προβληματιζόμουν αν θα το παρουσιάσω, αλλά χτες που είχαμε μια μουσική σκυταλοδρομία στο ιστολόγιο, στην οποία υπήρχε και το τραγούδι «Η σεβνταλού», με ρώτησε μια φίλη στο φέισμπουκ «Ποιο είναι το συνώνυμο της σεβνταλούς;»

Κατά σύμπτωση, είχα πάνω στο γραφείο το καινούργιο Λεξικό Συνωνύμων -Αντωνύμων της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (στο εξής, ΛΣΑ) του Γ. Μπαμπινιώτη, οπότε το άνοιξα για να απαντήσω στη φίλη και με την ευκαιρία να δω πώς τα καταφέρνει το λεξικό σε ένα πρόβλημα «βγαλμένο από τη ζωή», που λέμε.

Το λεξικό λοιπόν λέει «σεβνταλής: (λαϊκ.) ερωτευμένος», αλλά όπως αμέσως μου αντέτεινε η φίλη μου ο σεβντάς δεν είναι ακριβώς το ίδιο με τον έρωτα, έχει μέσα τον καημό. Για το «σεβνταλής» μπορείς να πεις ερωτοχτυπημένος, μπορεί και ερωτιάρης, μπορεί και καψούρης, πάντως το «ερωτευμένος» σκέτο δεν είναι ακριβές. Αλλά ας προχωρήσουμε στην παρουσίαση, αφού αυτή η σύμπτωση με έπεισε να ολοκληρώσω το άρθρο μου.

Το ΛΣΑ δεν είναι φυσικά το μοναδικό λεξικό συνωνύμων που κυκλοφορεί. Από τα προπολεμικά χρόνια έχουμε τα Συνώνυμα και συγγενικά του Βλαστού, ενώ μεταπολεμικά υπήρχε το Λεξικό των συνωνύμων του Δαγκίτση. Καλά λόγια έχω ακούσει για τον Θησαυρό Συνωνύμων και Αντιθέτων της Νέας Ελληνικής της Άννας Ιορδανίδου (εκδ. Πατάκη) αλλά δεν το έχω δει κι έτσι δεν μπορώ να πω τίποτε. Όμως εγώ, στη μεταφραστική δουλειά μου, ίσαμε τώρα δεν χρησιμοποιούσα κανένα από τα παραπάνω, για τον απλό λόγο ότι τις ανάγκες μου τις κάλυπτε καλά το Αντιλεξικό του Θ. Βοσταντζόγλου (για τη μικρή ιστορία είναι θείος του Μποστ), το οποίο δεν είναι ακριβώς λεξικό συνωνύμων, είναι Θησαυρός σαν του Roget, εννοιολογικό λεξικό. Το Αντιλεξικό δεν έχει τα λήμματα σε αλφαβητική σειρά, όπως το ΛΣΑ, αλλά χωρίζει το λημματολόγιό του σε 1500 βασικές έννοιες, συχνά αντίθετες (π.χ. φιλαργυρία – γενναιοδωρία), και για κάθε έννοια αναφέρει όλες τις συναφείς λέξεις. Επειδή λοιπόν έχει σαν προϋπόθεση την «ταξινόμηση του κόσμου» είναι πολύ πιο επίπονο εγχείρημα αλλά προσφέρει πληροφορίες που ένα συμβατικό λεξικό συνωνύμων δεν μπορεί να προσφέρει, μεταξύ άλλων ότι δίνει όλα τα μέρη του λόγου καθώς και εκφράσεις. Εννοείται βέβαια ότι συμπληρώνεται με αλφαβητικό ευρετήριο λημμάτων στο τέλος! Ο κάθε μάστορας έχει και τα εργαλεία του, αλλά προσωπικά μπορώ να δουλέψω χωρίς λεξικό συνωνύμων όχι όμως χωρίς το Αντιλεξικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , , | 249 Σχόλια »

Μετά από την αγρύπνια και πριν το χάραμα

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2012

Η φράση του τίτλου δεν κρύβει κάποιο μήνυμα, είναι απλή συγκόλληση από δυο άλλες φράσεις, παρμένες από δυο στίχους: έναν πολύ γνωστό στίχο τραγουδιού κι έναν μάλλον άγνωστο στίχο ποιήματος. Ο πολύ γνωστός στίχος, φυσικά, είναι το «Πριν το χάραμα», τίτλος και αρχικός στίχος του ρεμπέτικου τραγουδιού του Γιάννη Παπαϊωάννου: Πριν το χάραμα μονάχος εξεκίνησα… Ο μάλλον άγνωστος στίχος ανήκει σ’ ένα νεανικό ποίημα του Κώστα Βάρναλη, με τίτλο «Πώς εθρήνησαν για τη Σαπφώ τα κορίτσια της όταν αγάπησε τον Αλκαίο», γραμμένο το 1911, που αρχίζει ως εξής: «Ω! ας κάτσουμε στον ήλιο αγαπημένες / μετά από την αγρύπνια! κι ας χυθούνε/ τα ψιλά μαλλιά μας στα γυμνά μέσα / τα γόνατά μας».

Θα μου πείτε, ποιος είναι ο λόγος αυτής της κοπτοραπτικής -για να σας καθησυχάσω, δεν σκέφτομαι να καλλιεργήσω το είδος, δηλαδή να φτιάχνω  στίχους συγκολλώντας ημιστίχια από γνωστά τραγούδια και ποιήματα, αν και θα είχε γούστο σαν στιχουργική άσκηση. Όχι όμως, ο υβριδικός στίχος του τίτλου έχει άλλο λόγον ύπαρξης· συγκεκριμένα, και τα δυο σκέλη του τίτλου θεωρούνται λάθος και τα περισσότερα εγχειρίδια που δίνουν συμβουλές για τη σωστή χρήση της γλώσσας συνιστούν να αποφεύγονται. Δηλαδή, θεωρείται λάθος να συντάσσουμε το πριν χωρίς την πρόθεση «από», πρέπει να λέμε «πριν από»· αλλά για το μετά ισχύει το αντίστροφο: η σύνταξη «μετά από» θεωρείται λαθεμένη και προτιμάται το απλό «μετά». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει ένας διπλός κανόνας, που θα τον βαφτίσω «πριν από, μετά χωρίς από». Αν ακολουθήσουμε αυτό τον κανόνα, ο διορθωμένος τίτλος μας γίνεται: Μετά την αγρύπνια και πριν από το χάραμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 78 Σχόλια »

Η καταστροφή της Λισαβόνας και η απλογράφηση των τοπωνυμίων

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2011

Όταν λέω «καταστροφή της Λισαβόνας» δεν εννοώ τον μεγάλο σεισμό του 1755, που ήταν ένας από τους πιο καταστροφικούς της παγκόσμιας ιστορίας, ούτε την πυρκαγιά του 1988, που μετέτρεψε σε στάχτη ένα μεγάλο τμήμα της παλιάς πόλης. Εννοώ την καταστροφή που έχουμε πάθει εμείς οι επαγγελματίες γραφιάδες, από τα πολλά πρόσωπα με τα οποία παρουσιάζεται η Λισαβόνα στα διάφορα κείμενα, μια και μπορεί να βάλεις ένα ή δύο σίγμα, όμικρον ή ωμέγα, πράγμα που όπως ξέρουν οι μαθηματικοί δίνει τέσσερις συνδυασμούς: Λισαβόνα, Λισσαβόνα, Λισαβώνα, Λισσαβώνα.

Τη Λισαβόνα τη βρίσκουμε και θα τη βρίσκουμε όλο και περισσότερο μπροστά μας επειδή η ΕΕ ψήφισε πέρυσι τη Συνθήκη της Λισαβόνας που σαν αναφορά θα κυριαρχεί στην επικαιρότητα –έτσι άλλωστε δεν έγινε διάσημο και το Μάαστριχτ;

Λοιπόν; Ποια γραφή θα προτιμήσουμε; Στα τοπωνύμια δεν ισχύει ο κανόνας ότι οι λέξεις ξένης προέλευσης απλογράφονται πάντοτε (π.χ. βόλεϊ), δεν θα γράψουμε *Μασαλία ούτε *Βριξέλες. Το όνομα της πόλης στο πρωτότυπο είναι Lisboa, κάτι που συνηγορεί υπέρ της γραφής «Λισαβόνα». Πράγματι, το Μεγάλο Λεξικό Μπαμπινιώτη προτείνει τον τύπο Λισαβόνα.

Το αδερφάκι του όμως, το Ορθογραφικό λεξικό, αναιδέστατο, ανατρέπει την άποψη του μεγάλου, και προκρίνει τον τύπο Λισσαβόνα. Πώς το εξηγεί; Παραθέτω:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , | 313 Σχόλια »

Στ’ αποκαΐδια μιας χιλιοτραγουδισμένης διάκρισης

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2011

Το άρθρο που θα διαβάσετε είναι παρμένο από ένα κείμενο που είχα γράψει πριν από τρία χρόνια στον παλιό μου ιστότοπο, αλλά το έχω ξανακοιτάξει, ενσωματώνοντας και μερικά στοιχεία από μια προηγούμενη συζήτηση που είχαμε κάνει στο ιστολόγιο. Για το λόγο αυτό, τα παραθέματα είναι κάπως παλιά, του 2008, αλλά η κατάσταση δεν νομίζω να έχει αλλάξει.

Έχω ξαναπεί –πολλές φορές μάλιστα– πως οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται. Μια από τις πιο όμορφες διακρίσεις, που φοβάμαι πως κινδυνεύει, νομοτελειακά, να γίνει στάχτη, είναι η διάκριση στα επιρρήματα σε –ώς και σε –ά, δηλαδή πως άλλο το αμέσως κι άλλο το άμεσα, άλλο το εκτάκτως κι άλλο το έκτακτα και, αυτό που ειδικά θα με απασχολήσει στο σημείωμα τούτο, άλλο το απλώς και άλλο το απλά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 62 Σχόλια »

Χτίζω λέξεις: παρουσίαση στον Ιανό, Πέμπτη 16 Σεπτεμβρίου, 7 μ.μ.

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2010

Ένα πρωτότυπο λεξικό θα παρουσιαστεί την Πέμπτη το απόγευμα στον Ιανό από τις νέες εκδόσεις Κοντύλι.

Συντάχθηκε από λεξικογραφική ομάδα με την επιστημονική επιμέλεια της Άννας Ιορδανίδου (άλλο ένα βιβλίο της έχουμε παρουσιάσει παλιότερα) και της Μαβίνας Πανταζάρα, και ο τίτλος του είναι «Χτίζω λέξεις».

Πρόκειται δηλαδή για λεξικό που εστιάζεται στη σύνθεση των λέξεων. Όπως λέει και το δελτίο τύπου:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 33 Σχόλια »

Και όμως σουτάρισε!

Posted by sarant στο 29 Ιουνίου, 2010

Στο στοιχηματικό ένθετο περιοδικάκι της Ελευθεροτυπίας, ο δημοσιογράφος Αντώνης Φουντής έχει τακτική στήλη («Έχω αγώνα σήμερα») στην οποία, μεταξύ άλλων, ειρωνεύεται τα γλωσσικά και πραγματολογικά λάθη των ζωντανών αθλητικών μεταδόσεων. Έχω ξαναγράψει ότι καμιά φορά με ενοχλεί όταν διακρίνω ότι προσπαθεί να βγάλει από τη μύγα ξύγκι (είναι άχαρο να πρέπει, ζορ ζορνά, να βρεις γουστόζικα λάθη για να γεμίσεις σελίδα, βδομάδα μπαίνει-βδομάδα βγαίνει). Στη σημερινή στήλη του, επιτίθεται στον εκφωνητή Αλέκο Θεοφιλόπουλο, διότι:

Αυτό το «σουτάρισε ο τάδε παίκτης» και «μαρκάρισε ο δείνα» δεν υπάρχει πουθενά και σε κανένα λεξικό! Πονάνε τα μυαλά μας…
Από πού προκύπτει το «σουτάρισε», Αλέκο; Το ρήμα είναι δηλαδή… σουταρίζω; Εγώ στο σχολείο… σουτάρω το είχα αφήσει! Το ίδιο και το «μαρκάρισε». Δεν είναι το ρήμα… «μαρκαρίζω», Αλέκο, μην μας τρελαίνεις.
Θυμάμαι πιτσιρικάς, μία φορά που παίζαμε μπάλα, ότι είχα φωνάξει στον φίλο μου τον Ηλία Τζιτζικάκη -νυν επιτυχημένο δικηγόρο- «πρόσεχε, Ηλία, μαρκάρισε αυτόν εκεί». Κι εκείνος μου απάντησε ορθά-κοφτά: «αν ξανακούσω… μαρκάρισέ τον, θα έρθω και θα σε… σουταρίσω»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , | 86 Σχόλια »

Για την εκδήλωση στον Ιανό

Posted by sarant στο 16 Μαΐου, 2010

Χτες Σάββατο 15 Μαΐου 2010 παρουσιάστηκε στον Ιανό το βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Έφτιαξα μια ειδική σελίδα όπου βάζω υλικό από την εκδήλωση αυτή. Προς το παρόν έχω ανεβάσει μόνο μια φωτογραφία και την ομιλία μου, αλλά θα ανεβάσω και τις ομιλίες των τριών παρουσιαστών, που ήταν και πιο ενδιαφέρουσες.

Βέβαια, και οι τέσσερις που μιλήσαμε απομακρυνθήκαμε κάπως από το χειρόγραφό μας. Για παράδειγμα, στη δική μου ομιλία αναφέρθηκα στο λεξικό Κριαρά και στην ετυμολογία του «αλαλούμ», καθώς και στην ιστορία της φράσης «χρωστάει της Μιχαλούς», που οι συχνοί επισκέπτες του ιστολογίου θα έχουν βαρεθεί να τη διαβάζουν (δείτε π.χ. εδώ).

Ήρθαν στην εκδήλωση πολλοί φίλοι, είτε «της πραγματικής ζωής», είτε γνωριμίες του Διαδικτύου και επισκέπτες του ιστολογίου. Πρέπει εδώ να πω ότι οι ομιλητές της εκδήλωσης είπαν πολύ κολακευτικά λόγια για το ιστολόγιο και τους σχολιαστές του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , | 60 Σχόλια »

Το άλλο Σάββατο στον Ιανό

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2010

Μία στο τόσο, συγχωρείται θαρρώ να περιαυτομπλογκήσω και να ανακοινώσω, όχι για πρώτη φορά το παραδέχομαι, όμως για (προ)τελευταία, ότι είστε όλοι καλεσμένοι το επόμενο Σάββατο, 15 Μαΐου, στις 12.30, στο βιβλιοπωλείο «Ιανός», Σταδίου 24, όπου θα γίνει η παρουσίαση του βιβλίου μου ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ (τίτλος ίδιος με του ιστολογίου).

Θα μιλήσουν:

* Η Άννα Ιορδανίδου, καθηγήτρια γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, γνωστή από πολλά βιβλία της για τη γλώσσα και τη λεξικογραφία (ένα είχαμε παρουσιάσει εδώ).

* Ο Στρατής Μπουρνάζος, ιστορικός, υπεύθυνος των Ενθεμάτων της Κυριακάτικης Αυγής, όπου φιλοξενείται κάθε μήνα η στήλη μου με τίτλο ίδιον με του βιβλίου.

* Ο Νίκος Λίγγρης, λεξικογράφος-μεταφραστής και στυλοβάτης του φόρουμ Λεξιλογία.

* και εγώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναγγελίες, Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Uncategorized | Με ετικέτα: , , , , , | 31 Σχόλια »