Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Έλα Φιτζέραλντ’

Πολλή ζέστη…

Posted by sarant στο 2 Αυγούστου, 2021

… και πώς να γράψεις άρθρο; Ή μάλλον, πώς να διαβάσεις και, κυρίως, πώς να σχολιάσεις, σήμερα που κορυφώνεται ο καύσωνας με τον οποίο μπήκε ο Αύγουστος. Βεβαια, αυτά ισχύουν για την Αθήνα πιο πολύ, ή έστω για την Ελλάδα· εδώ όπου βρίσκομαι εγώ το θερμόμετρο προς το παρόν κινείται σε ανεκτά επίπεδα, δεν έχει «χτυπήσει κόκκινο» σύμφωνα με ένα από τ’ αγαπημένα κλισέ των δημοσιογράφων.

Το κλισέ το βλέπουμε κι εδώ, στον τίτλο άρθρου, που δεν είναι φετινό, αλλά, αν θυμάμαι καλά, προπέρσινο -αλλά έτσι είναι τα κλισέ, διαχρονικά.

Πρόπερσι λοιπόν, περίπου τέτοιες μέρες, που είχαμε περάσει επίσης έναν γερό καύσωνα, είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο, όχι για πρώτη φορά, ένα άρθρο για τα λεξιλογικά του καύσωνα. Σκέφτηκα προς στιγμή να επικαλεστώ ακριβώς την κάλμα λόγω καύματος (δείτε το άρθρο για τη σχέση των δυο λέξεων) για να παρακάμψω την υποχρέωση της καθημερινής αρθρογραφίας, αλλ’ αντιστάθηκα στον πειρασμό.

Είπα μετά να αναδημοσιεύσω έναν κατάλογο λέξεων και εκφράσεων από τη Λεξιλογία, τις Λέξεις για την (πολλή…) ζέστη, αλλά μετά παρατήρησα ότι τόσον καιρό δεν έχω γράψει τίποτα για τη λέξη «ζέστη», οπότε αποφάσισα το σημερινό αρθράκι να καλύψει αυτό το κενό.

Η ζέστη λοιπόν, ως λέξη, είναι λέξη μεσαιωνική. Προηγήθηκε το επίθετο «ζεστός», που είναι της ελληνιστικής εποχής, αλλά που δεν σήμαινε ό,τι ακριβώς και σήμερα. Ο ζεστός ήταν ρηματικό επίθετο του ρήματος «ζέω» (δηλ. βράζω) και σήμαινε, αρχικά, «βραστός». Για παράδειγμα, ο Αππιανός σε κάποιο σημείο μιλάει για «κρέα ζεστά και οπτά», δηλαδή κρέατα βραστά και ψητά.

Όμως, το ζεστόν υδωρ, το βραστό δηλαδή, είναι και καυτό, κι έτσι η σημασία μετατοπίστηκε, και η λέξη έφτασε να σημαίνει «καυτός». Και πάλι υπάρχει διαφορά από τα σημερινά, όπου ο ζεστός έχει θερμοκρασία απλώς μεγαλύτερη από το αναμενόμενο ή από τον μέσο όρο. Ο Κύριλλος ο Ιεροσολυμίτης, ας πούμε, τον 4ο αι. μΧ, μιλώντας με παραβολές, αναφέρεται στην κατεργασία του σιδήρου με τη φωτιά και λέει «καὶ ὁ ψυχρὸς γίνεται ζεστός, καὶ ὁ μέλας γίνεται ἐκλάμπων». Ε, το πυρωμένο σίδερο σήμερα δεν είναι απλώς «ζεστό».

Να θυμηθούμε εδώ και το διάσημο απόσπασμα από την Αποκάλυψη:

Οἶδά σου τὰ ἔργα, ὅτι οὔτε ψυχρὸς εἶ οὔτε ζεστός. ὄφελον ψυχρὸς ἦς ἢ ζεστός. οὕτως, ὅτι χλιαρὸς εἶ καὶ οὔτε ζεστὸς οὔτε ψυχρός, μέλλω σε ἐμέσαι ἐκ τοῦ στόματός μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Καλοκαιρινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 152 Σχόλια »

Με τόση ζέστη πώς να δουλέψεις;

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2019

Δεν το λέω εγώ αυτό, μεταξύ άλλων επειδή έχω την τύχη να βρίσκομαι σε διακοπές κι επειδή ακόμα η ζέστη δεν έχει φτάσει σε ανυπόφορα επίπεδα, αν και χτες τα πλησιάσαμε, τουλάχιστον εδώ που βρίσκομαι. Θα μπορούσα όμως να πω: με τόση ζέστη πώς να γράψεις καινούργιο άρθρο; Εκμεταλλεύομαι λοιπόν την ευκαιρία και αναδημοσιεύω σήμερα ένα παλιότερο άρθρο του 2014, (που κι αυτό επανάληψη ήταν), ανασυσκευασμένο όμως και με άλλον τίτλο και με προσθήκη ορισμένων καινούργιων στοιχείων.

Εκεί που ο καύσωνας έπιασε ιστορικά ρεκόρ, ήταν στην ως πρόσφατα ασυνήθιστη σε τέτοια Δυτική Ευρώπη. Την Πέμπτη που μας πέρασε έσπασαν ρεκόρ θερμοκρασίας στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στο Λουξεμβούργο. Στο Παρίσι ο υδράργυρος (που λέει το κλισέ, διότι τώρα πια τα θερμόμετρα χρησιμοποιούν άλλες ουσίες) ξεπέρασε τους 42 βαθμούς ενώ από τότε που τηρούνται στοιχεία μία μόνο φορά είχε ξεπεράσει τους 40, το 1947. Ωστόσο, στη Γαλλία γενικά δεν έγινε ρεκόρ αυτή τη φορά. Βλέπετε, δεν ξεπεράστηκε το ρεκόρ των 45.9 (ή 46) βαθμών που είχε σημειωθεί στη νότια Γαλλία πριν από ένα μήνα, στις 28 Ιουνίου, στο προηγούμενο κύμα καύσωνα που βασάνισε τη Δυτική Ευρώπη.

Τούτη τη φορά όμως, ευτυχώς οι αρχές ήταν προετοιμασμένες κι έτσι τα θύματα του καύσωνα ήταν λιγοστά. Στον μεγάλο καύσωνα του 2003, που είχε κρατήσει και πολύ περισσότερες μέρες, στη Γαλλία υπήρχαν χιλιάδες θύματα (κατά τις εκτιμήσεις, ακόμα και 20.000). Ο αντίστοιχος δικός μας καύσωνας είχε συμβεί το 1987, κατά σύμπτωση τέτοιες μέρες, τέλη Ιουλίου, και είχε στοιχίσει περίπου 1500 νεκρούς.

Οι Γάλλοι τον καύσωνα τον λένε canicule. Εμείς λέμε για καύσωνα ενώ, για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, μπορούμε επίσης να πούμε: η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη. Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα».

Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται συνήθως οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

 

Αλλά και στα λατινικά, ο Σείριος ειπώθηκε canicula, κατά λέξη «σκυλίτσα», οι κυνάδες ημέρες dies caniculares (απ’ όπου και το γαλλικό canicule που λέγαμε), ενώ στα αγγλικά, που είναι γλώσσα πιο δημοκρατική, λένε απλώς dog days, σκυλίσιες μέρες, αν και έχουν και το επίθετο canicular.

Τα κυνικά καύματα δεν τα έχουμε μεταφέρει στη δημοτική, αν και ο Σεφέρης είχε γράψει για τα «σκυλόδοντα του καλοκαιριού», ενώ ο Δ. Λιαντίνης έγραψε: Όσο και να την κρεουργούν οι άνεμοι, όσο και να τη δαγκώνουν οι λυσσάρικοι σκύλοι του Ιουλίου, ο μικρός πίσω από το μέγα Κύνα την εποχή των κυνικών καυμάτων, στους dies caniculares, τη θάλασσα ποτέ δεν την ξεδίψασε η βροχή. Και ποτέ δε λιποθύμησε μέσα στα αναφιλητά και τον ιδρώτα της. Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Καλοκαιρινά, Ρεκόρ | Με ετικέτα: , , , , | 183 Σχόλια »