Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Έλλη Παπαδημητρίου’

Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση 1946-1990 (Συνεργασία από Spatholouro)

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2016

Το ιστολόγιο φιλοξενεί σήμερα μια συνεργασία του φίλου μας του Spatholouro, με το πολύ ενδιαφέρον θέμα «Ρεμπέτικο και αριστερά» ή, για να δώσω τον ακριβή τίτλο, «Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση 1946-1990″.

Όπως σημειώνει ο ίδιος, πρόκειται για «Ομιλία που πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2015 στο πλαίσιο του Κύκλου Ανοικτών Μαθημάτων Ιστορίας και Φιλοσοφίας στο Κοινωνικό-Πολιτιστικό Κέντρο Βύρωνα «Η Λαμπηδόνα» (συντονιστής: Κώστας Στεργιόπουλος). Ίσως δεν παρέλκει να σημειωθεί ότι ο ομιλητής εντρέπεται τις τέτοιες δημόσιες εμφανίσεις και δεν κάνει ποτέ. Ας όψεται ο εξαίρετος Κ. Στεργιόπουλος που με συγκίνησε τόσο με τη δουλειά που κάνει εκεί, ώστε να αφήσω προς στιγμήν το underground».

Είναι ένα από τα μεγαλύτερα σε έκταση άρθρα που έχω δημοσιεύσει στο ιστολόγιο -σκέφτηκα προς στιγμή να το βάλω σε δύο συνέχειες, αλλά κάτι τέτοιο δεν βολεύει για τα σχόλια. Οπότε, μονοκοπανιά. Κυριακή είναι, υπάρχει ελπίζω περισσότερη άνεση.

Μια και το άρθρο είναι ήδη πολύ μεγάλο, εγώ δεν θα πω τίποτα. Ο λόγος στο spatholouro.

Η πρόσληψη του ρεμπέτικου από την αριστερή διανόηση (1946-1990)

Το ιστορικό που ακολουθεί επιχειρεί να αναδείξει τη διακύμανση του αριστερού λόγου για το ρεμπέτικο τραγούδι,για τη χρονική περίοδο 1946-1990. Το 1946 επιλέχθηκε ως αφετηρία, γιατί τότε είναι, όσο γνωρίζουμε, που γίνονται οι πρώτες αριστερές νύξεις για το ρεμπέτικο, ενώ το 1990 είναι ο «τερματικός» σταθμός μας, καθώς σφραγίζεται με τις απόψεις ενός εμβληματικού αριστερού μουσουργού και διανοητή, του Αλέκου Ξένου.

Πρώτη περίοδος (1946-1967)

Για αναλυτικούς, αλλά και πραγματολογικούς λόγους, διακρίνουμε τρεις «υποπεριόδους»:

  • 1946-1949: οριοθετείται από το εμφυλιοπολεμικό κλίμα και τη διάλεξη Χατζιδάκι,
  • 1950-1959: συμπίπτει με το μετεμφυλιακό κλίμα,
  • 1960-1967: εδώ τον τόνο δίνει το εγχείρημα Θεοδωράκη με τον Επιτάφιο.

 

α) 1946-1949

Οι πρώτες νύξεις περί ρεμπέτικου αφορούν τη χασισική του συνιστώσα. Πρόκειται για άρθρα καταγγελίας των κινδύνων διαφθοράς που απειλούν τη νεολαία της εποχής, καθώς η Αθήνα τότε φέρεται να βρίθει από χασισοποτεία, πορνεία, ύποπτα μπαρ κλπ. Ο Γραμματέας της ΕΠΟΝ Θ. Λιακόπουλος (Ελεύθερη Ελλάδα, 10-1-1946) μέμφεται την ελεύθερη κυκλοφορία τραγουδιών, όπως το «Όταν καπνίζει ο λουλάς», ενώ στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Χρ. Πασ. (Νέα Γενιά,  τχ. 67, Μάρτ. 1946), καταγγέλλοντας ότι σε τέτοιους χώρους δημιουργούνται και τα «κουτσαβάκικα τραγούδια (Όταν καπνίζει ο λουλάς κ.ά)». Στο άρθρο αυτό γίνεται λόγος και για τη σχετική δράση της ΕΠΟΝ επί Κατοχής,  που εκτεινόταν από την έκδοση σχετικών «διαταγών» να κλείσουν τα διάφορα πορνεία, τεκέδες και λέσχες, έως και την καταστροφή των ανυπάκουων κέντρων. Εθεωρείτο ότι οι τοξικομανείς δημιουργούνται  στο πλαίσιο των «γνωστών σατανικών σχεδίων για την εξόντωση του λαού», ενώ κατονομάζονται οι ύμνοι του χασίς «Όταν καπνίζει ο λουλάς» και το «Πρωί πρωί με τη δροσούλα» που έχουν κατακλύσει ταβέρνες, κέντρα, δρόμους και πλατείες… Ως προς τα ραδιοφωνικά ακροάματα, ο Μ. Βάρβογλης (Ριζοσπάστης, 7-7-1946) φιλοξενεί επιστολή διαμαρτυρίας εναντίον των μοιρολογιών, των αμανέδων, των ταγκο- σουινκοτράγουδων και λοιπών «μπεκροσέρτικων», για να εισηγηθεί λογοκρισία σε στίχους που «είναι ζήτημα αν θα τ’ άκουγε κανείς σε υπόγειους παραδείσους ή σε δυσώνυμους οίκους!». Η πρώτη παρεμπίπτουσα αναφορά του Φ. Ανωγειανάκη (Ριζοσπάστης, 15-8-1946) στα «σύγχρονα λαϊκά τραγούδια» θα τα θεωρήσει ως συνέχεια των δημοτικών, από τα οποία όμως λείπει ο δημιουργικός όρος της ομαδικότητας και κοινής ψυχικής ζωής. Είναι πάντως μια «ζωντανή πραγματικότητα» άξια μελέτης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αριστερά, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 241 Σχόλια »

Περιπέτειες, βίος και διαθήκη Χρήστου Θεοδωρακόπουλου

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2013

Ο κοινός λόγος, δηλαδή οι μη λογοτεχνικές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις, έχει την αξία της αυθεντικής μαρτυρίας, ιδίως όταν ο αφηγητής έχει πάρει μέρος σε κρίσιμες στιγμές που σημάδεψαν την ιστορία. Στις περιπτώσεις αυτές, ιδίως αν ο αφηγητής έχει ταλέντο, πλησιάζει τη συγκίνηση του λογοτεχνικού έργου, όπως ξέρουν όσοι έχουν διαβάσει τη συλλογή κειμένων «Κοινός λόγος» της Έλλης Παπαδημητρίου, που κατά σύμπτωση παρουσιάστηκε σε θεατρική διασκευή πριν από λίγες μέρες στο Ηρώδειο.

Συγκεντρωμένες μαρτυρίες μπορείτε να βρείτε στον ιστότοπο του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού, μια συλλογή με μεγάλη ποικιλία, από ανώνυμους και επώνυμους (Βάρναλης, Εγγονόπουλος κτλ.), από παλιότερους και νεότερους καιρούς, πόλεμο και ειρήνη. (Βέβαια, οι μαρτυρίες και τα απομνημονεύματα γνωστών λογοτεχνών μάλλον σε ξεχωριστό είδος ανήκουν). Λογαριάζω επίσης να παρουσιάσω τους επόμενους μήνες τα βιβλία της Γεωργίας Σκοπούλη «Αυτές που γίναν ένα με τη γη» και «Στ’ απόσκια της ιστορίας», που έχει συγκεντρωμένες αφηγήσεις σε πρώτο πρόσωπο, όπου 68 γυναίκες (στο πρώτο βιβλίο) και ισάριθμοι άντρες (στο δεύτερο) αφηγούνται μέσα σε λίγες σελίδες τη ζωή τους.

Σήμερα θα δούμε ένα απόσπασμα από την αυτοβιογραφία του Χρήστου Θεοδωρακόπουλου, ο οποίος γεννήθηκε το 1888 σ’ ένα χωριό των Καλαβρύτων, μετανάστευσε 18 χρονών στην Αμερική, στη μεγάλη μετανάστευση των αρχών του 20ού αιώνα, τότε που άδειασε η Πελοπόννησος, αλλά επέστρεψε για να πολεμήσει εθελοντής το 1912 και τελικά έμεινε στην Ελλάδα αφού μπλέχτηκε στις πολεμικές περιπέτειες που ακολούθησαν. Διάλεξα να παρουσιάσω αποσπάσματα από την περίοδο που ο αφηγητής έζησε στην Αμερική, μια και μου φάνηκαν πιο άγνωστα για τον σημερινό αναγνώστη σε σύγκριση με τις αναμνήσεις από τους πολέμους. Υπάρχει και γλωσσικό ενδιαφέρον, για τον τρόπο που αποδίδει ο αφηγητής διάφορα δυσκολοπρόφερτα (για τον Έλληνα) τοπωνύμια, με πιο χαρακτηριστικό το Καστεργκάρι, που είναι το περίφημο και από άλλους Καστιγκάρι, όπου κρατούσαν τους νεοφερμένους μετανάστες, και που είναι απόδοση του Castle Garden.

Ο Χρήστος Θεοδωρακόπουλος διάλεξε να χρησιμοποιήσει την καθαρεύουσα των μορφωμένων της εποχής του για την αφήγησή του, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να εκφραστεί με άνεση και φυσικότητα, αλλά το κείμενό του έχει την αμεσότητα της μαρτυρίας. Αν το μικρό δείγμα που θα διαβάσετε σας δελεάσει, μπορείτε να βρείτε ολόκληρο το βιβλίο. Βλέπετε, τις αναμνήσεις του ο αφηγητής τις κατέγραψε σε ένα τετραδιάκι που το βρήκε ο δισέγγονός του, ο Μπάμπης Καββαδίας, το καθαρόγραψε, το σχολίασε υποδειγματικά (για τεχνικούς λόγους τα σχόλια δεν έχουν μεταφερθεί εδώ) και το ανέβασε στο Διαδίκτυο, απ’ όπου το προσφερει δωρεάν σε ποικίλους μορφότυπους για να το κατεβάσετε.

Παραθέτω τα αποσπάσματα που διάλεξα (σε αγκύλες είναι σχόλια ή συμπληρώσεις του Μπάμπη Καββαδία):

Τέλος μετά [από ταξίδι] 5 ημερών εφθάσαμε εις τον λιμένα της Νέας Υόρκης, όπου υπήρχον πλήθος πλοίων ηγγηροβολημένα, όπου υπάρχει και ο Κολόμβος, άγαλμα χρυσούν, ο οποίος ανεκάλυψε την Αμερικήν. [Μάλλον εννοεί το Άγαλμα της Ελευθερίας;]

Από εκεί δε επεράσαμε από την επιτροπήν, από το λεγόμενον «καστεργκάρι», όπου εις όλα τα κάθε έκαστα εξετάζουν και τοις γράφουν με κιμωλία εις τας πλάτες αν θα τον βγάλουν έξω ή θα τον γυρίσουν οπίσω.

Μου έκαμαν και εμέ κάτι γραμμές. Δεν ήξευρα αν με είχαν δια εμπρός ή δια οπίσω. Συνεννοούμαι με έναν άλλον και ο ένας έσβησε του ενός και εγώ έσβησα αυτού για ασφαλέστερον. [Οι γραμμές ήταν σύμβολα για τις ιατρικές εξετάσεις που έπρεπε να κάνουν]

[…]

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Μαρτυρίες, Μετανάστες | Με ετικέτα: , , , , , | 61 Σχόλια »

Φώτης Αγγουλές, 1911-1964

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2011

Δεν είναι μόνο ο Ελύτης και ο Παπαδιαμάντης που έχουν φέτος τα εκατοντάχρονά τους, ο πρώτος από τη γέννηση κι ο δεύτερος από τον θάνατό του. Είναι κι άλλοι, κι εγώ θα θυμηθώ σήμερα έναν λαϊκό ποιητή, τον Φώτη Αγγουλέ, που επίσης συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του τον θάνατό του φέτος. Ο Φώτης Αγγουλές ήταν λαϊκός ποιητής με πηγαίο ταλέντο. Αγωνίστηκε στην αντίσταση και το πλήρωσε με φυλακές, μάλιστα είχε την τύχη να γνωρίσει και τα σύρματα των αγγλικών στρατοπέδων στη Μέση Ανατολή. Αποφυλακίστηκε με την υγεία κλονισμένη. Πέθανε στο πλοίο της γραμμής Πειραιάς-Χίος έχοντας, λένε, στην τσέπη του είκοσι δραχμές.

Γεννήθηκε τον Μάρτιο του 1911 στον Τσεσμέ, απέναντι από τη Χίο. Ο πατέρας του ήταν ψαρομανάβης, λεγόταν Σιδερής Χοντρουδάκης, αλλά είχε το παρατσούκλι Αγγουλές, κι αυτό διάλεξε για επώνυμό του ο νεαρός Φώτης κάποια στιγμή, και του έμεινε. Με τους διωγμούς του 1914, η οικογένεια φεύγει στη Χίο, οικονομικά κατεστραμμένη. Ο Φώτης πήγε σχολείο ως τη δευτέρα δημοτικού, αλλά έμαθε γράμματα μόνος του· ήταν μουτζούρης διανοούμενος: τυπογράφος και λαϊκός ποιητής, δούλευε στην εφημερίδα Ελευθερία. Ένα φεγγάρι έβγαλε και μια δική του σατιρική εφημερίδα, όλην έμμετρη, τη Μιχαλού. Κάποτε δημοσίευσε ένα σατιρικό ποίημα για τον Μουσολίνι που θεωρήθηκε ανατρεπτικό και πέρασε από δίκη· αθωώθηκε, αλλά χαρακτηρίστηκε αριστερός.

Στην Κατοχή, όπως και πολλοί νησιώτες, πέρασε στην Τουρκία και κατέβηκε στη Μέση Ανατολή. Κατατάχτηκε στο στρατό, συμμετείχε στην εκδοτική ομάδα μιας στρατιωτικής σατιρικής εφημερίδας (Ελλάς), μετατέθηκε στο Κάιρο όπου γνώρισε τον Σεφέρη (που ήταν επικεφαλής του Γραφείου τύπου). Τον Αύγουστο του 1944 οι Άγγλοι τον έστειλαν εξορία στην Ασμάρα, μετά φυ­λακή και απομόνωση στην Παλαιστίνη και στην Αίγυπτο κι αργότερα στο Ντεκαμερέ.  Εκεί αρρώστησε και τον μετέφεραν στο Νοσοκομείο του Μαϊχαμπάρ  από κει σαν άρρωστος απολύθηκε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Εθνική αντίσταση, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , | 25 Σχόλια »