Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Έλλη Στάη’

Μονταζιέρα, μια λέξη

Posted by sarant στο 15 Μαΐου, 2015

Καταρχάς, να θυμίσω ότι απόψε στις 8 μμ, στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο, Ελευθερίου Βενιζέλου 152 στην Καλλιθέα, θα γίνει παρουσίαση των τεσσάρων γλωσσικών βιβλίων μου (Γλώσσα μετ’ εμποδίων, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, Λέξεις που χάνονται, Λόγια του αέρα) και βέβαια θα χαρώ πολύ να σας δω εκεί. Η Ελευθερίου Βενιζέλου είναι ο κεντρικός δρόμος της Καλλιθέας που όλοι τον λένε Θησέως, παρόλο που έχει αλλάξει ονομασία εδώ και πολλές δεκαετίες, ενώ το βιβλιοπωλείο είναι δίπλα στον κινηματογράφο Ετουάλ, πάνω στη στάση του λεωφορείου, δεξιά όπως κατεβαίνουμε προς θάλασσα, αφού περάσουμε τη διασταύρωση με τον άλλο κεντρικό δρόμο, τη Δαβάκη.

Στην αποψινή εκδήλωση θα συζητήσουμε για τα τέσσερα βιβλία μου, που έχουν ως άξονα τη γλώσσα και τις λέξεις, ενώ κάποια από αυτά παρουσιάζουν ιστορίες λέξεων. Αλλά στο σημερινό άρθρο θα μιλήσουμε για μια λέξη που δεν περιλαμβάνεται σε αυτά τα βιβλία, μια λέξη που ακούγεται αρκετά συχνά τα τελευταία χρόνια στον πολιτικό σχολιασμό με μεταφορική σημασία, ενώ με την κυριολεκτική της σημασία υπάρχει εδώ και αρκετό καιρό στην ειδική ορολογία του κινηματογράφου και της τυπογραφίας. Πρόκειται για τη λέξη «μονταζιέρα».

Η μονταζιέρα είναι, σύμφωνα με τα λεξικά, η επιτραπέζια συσκευή με την οποία γίνεται το μοντάζ εικόνας ή/και ήχου, ενώ στην τυπογραφία μονταζιέρα λέγεται ένα τραπέζι με γυάλινη γαλακτώδη φωτιζόμενη επιφάνεια πάνω στο οποίο γίνεται η επεξεργασία του υλικού που πρόκειται να τυπωθεί -αυτός είναι ο ορισμός από το λεξικό Μπαμπινιώτη, ενώ παρόμοιος υπάρχει και στο Χρηστικό λεξικό της Ακαδημίας. Το ΛΚΝ δεν λημματογραφεί τη λέξη, έχει μόνο το μοντάζ.

Ετυμολογικά, η μονταζιέρα είναι παράγωγο του μοντάζ. Το μοντάζ είναι βέβαια δάνειο από τα γαλλικά (montage), ρηματικό ουσιαστικό από το ρήμα monter που σημαίνει αφενός ανεβαίνω/ανεβάζω και αφετέρου εγκαθιστώ, στήνω και που ανάγεται στη λατινική λέξη mons (βουνό). Κάποιοι παρουσιαστές της τηλεόρασης μάλιστα θέλουν να δείξουν ότι ξέρουν και γαλλικά, κι έτσι όταν αναφέρονται στο μοντάζ (και σε μερικές ακόμα συναφείς λέξεις όπως το μακιγιάζ) προφέρουν παχύ το ζ, μοντάge θα το γράφαμε.

Το montage είναι λέξη γαλλική, αλλά η μονταζιέρα δεν έχει αντίστοιχο στα γαλλικά -στα γαλλικά λεξικά δεν υπάρχει λέξη montagère ή montagière (αν και κάποιες ελάχιστες γκουγκλιές βγάζουν). Η ελληνική λέξη έχει πλαστεί από το μοντάζ με το παραγωγικό επίθημα -ιέρα, όπως στη φρουτιέρα ή την αλατιέρα. Άλλες λέξεις με την κατάληξη -αζιέρα στα λεξικά μας βρίσκουμε την κρουαζιέρα, τη γκαζιέρα και τη μπαγκαζιέρα, που έχουν αντίστοιχες λέξεις στα γαλλικά. Μια άλλη λέξη με -αζιέρα, που δεν την έχει κανένα λεξικό μας (ούτε καν το Αντίστροφο) είναι η μασαζιέρα -μηχάνημα που κάνει μασάζ.

Τα λεξικά βέβαια καταγράφουν την κυριολεκτική σημασία της λέξης, όμως η δημοτικότητά της τα τελευταία χρόνια γίνεται με μια μεταφορική σημασία. Μονταζιέρα με τη μεταφορική σημασία είναι η προπαγανδιστική μηχανή ενός κόμματος που εκπέμπει διαστρεβλωμένες και χαλκευμένες ειδήσεις -και κατ’ επέκταση κάθε «κέντρο» εκπομπής παρόμοιας προπαγάνδας ή και η ίδια η προπαγάνδα. Εύλογα, η νέα αυτή σημασία έχει καταγραφεί μόνο στο slang.gr, ήδη από πέρυσι.

Ήδη το μοντάζ, που βέβαια είναι απολύτως απαραίτητη διαδικασία στα κινηματογραφικά και τηλεοπτικά έργα, εμπεριέχει έστω και σαν δυνατότητα την έννοια της παραποίησης, αφού μοντάροντας, κόβοντας και ράβοντας, τις σεκάνς των εικόνων ή τους ήχους μπορείς να παρουσιάσεις περίπου ό,τι θέλεις ή τουλάχιστον να διαστρεβλώσεις την πραγματικότητα -και έχουμε το φωτομοντάζ (στην εικόνα) και το φωνομοντάζ (στον ήχο). Πολλές φορές όσοι ακούγονται σε ενοχοποιητικές καταγραμμένες συνδιαλέξεις ισχυρίζονται ότι είναι θύματα φωνομοντάζ. Φωτομοντάζ έχουμε στις φωτογραφίες, αν και με την ψηφιακή φωτογραφία οι δυνατότητες δημιουργικής ή παραπειστικής επεξεργασίας είναι πια πολύ περισσότερες -υπάρχει και ο αργκοτικός όρος «φωτοσοπιά» από το πρόγραμμα Photoshop και τα παρεμφερή.

Η μονταζιέρα λοιπόν, με τη σημασία του προπαγανδιστικού μηχανισμού, είναι λέξη της νεότερης τεχνολογίας -σχεδόν συνώνυμη λέξη, αλλά σε πολύ παλιότερη τεχνολογία, είναι το «χαλκείο», από το ρήμα «χαλκεύω» (επεξεργάζομαι τον χαλκό) που πήρε μεταφορική σημασία ήδη από την αρχαιότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Γιατί δεν κόβουν αποδείξεις στον κ. Θ. Διαμαντόπουλο;

Posted by sarant στο 5 Ιουλίου, 2011

Κανονικά δεν θα έγραφα σήμερα, αλλά δεν άντεξα να μην σχολιάσω κάτι που ειπώθηκε από την τηλεόραση και που το βρίσκω αν όχι αναληθές πάντως όχι αντιπροσωπευτικό της πραγματικότητας.

Εμένα μου έκοψαν απόδειξη -γιατί όχι στον κ. Θ. Διαμαντόπουλο;

Χτες το βράδι, 4 Ιουλίου, στην εκπομπή της κ. Έλλης Στάη (ΝΕΤ νομίζω), γινόταν μια συζήτηση για το μεσοπρόθεσμο και την κρίση -με μισό αυτί την άκουγα, ομολογώ, καθώς βρισκόμουν παραπέρα και διάβαζα κάτι, και ούτε την άκουσα από την αρχή, οπότε δεν ξέρω να σας πω τι ακριβώς ειπώθηκε. Κάποια στιγμή λοιπόν, με ποιαν ακριβώς αφορμή δεν ξέρω, ο κ. Θανάσης Διαμαντόπουλος, καθηγητής της Παντείου, που συμμετείχε στην εκπομπή, αναφέρθηκε στην  Αίγινα, όπου τυχαίνει να βρίσκομαι κι εγώ, οπότε τέντωσα το αυτί μου και άκουσα τα εξής (μεταφέρω ίσως όχι με απόλυτη πιστότητα τις λέξεις, αλλά με ακρίβεια το πνεύμα):

Στην Αίγινα, όπου ήμουν το Σαββατοκύριακο, είχε τόσο κόσμο που κόντεψε να βουλιάξει το νησί, άρα δεν υπάρχει κρίση, και πουθενά δεν μου δώσαν απόδειξη.

Επειδή όπως είπα βρίσκομαι κι εγώ στην Αίγινα εδώ και κάμποσες μέρες, μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι το πρώτο σκέλος της πρότασης του κ. καθηγητή είναι απολύτως ακριβές: πράγματι, το Σαββατοκύριακο είχε πάρα πολύ κόσμο, σε σημείο που εμείς, που ήμασταν εδώ όλη την προηγούμενη βδομάδα, να τρίβουμε τα μάτια μας γιατί ήταν πολύ χτυπητή η αντίθεση με τις προηγούμενες μέρες. Ωστόσο, ένας καθηγητής θα έπρεπε να μη βιάζεται να βγάλει συμπεράσματα: ο συνωστισμός επισκεπτών σε ένα κοντινό και σχετικά φτηνό νησί όπως η Αίγινα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπάρχει κρίση. Αντίθετα, μπορεί να σημαίνει ότι κάποιοι σχετικά εύποροι εκδρομείς  κάνουν οικονομίες, κι αντί να πάνε π.χ. στη Μύκονο ή στη Μονεμβασιά για σαββατοκύριακο συμβιβάστηκαν με την οικονομικότερη Αίγινα. (Παρεμπιπτόντως, σήμερα, που πέρασε το Σαββατοκύριακο, επικρατούσε και πάλι ηρεμία, χωρίς πολύ κόσμο).

Αλλά το άλλο που είπε ο κ. Διαμαντόπουλος, ότι πουθενά δεν του έκοψαν απόδειξη, μου φαίνεται πως δεν αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα. Τόσες μέρες που βρίσκομαι εδώ, αποδείξεις δίνουν σχεδόν όλοι: σουπερμάρκετ, πρακτορείο εφημερίδων, ψαραγορά, μανάβηδες, σουβλατζίδικα, ουζερί, ταβέρνες, από παντού (σχεδόν) έχω πάρει αποδείξεις. Και για του λόγου το αληθές, ορίστε μια απόδειξη (από σουβλατζίδικο) που κόπηκε ακριβώς το Σάββατο που μας πέρασε, την ώρα δηλαδή που ο κ. Διαμαντόπουλος γύριζε το νησί χωρίς κανείς καταστηματάρχης να του δώσει απόδειξη. Θα μπορούσα να παραθέσω πολλές ακόμα, αλλά θα σας κουράσω κι έπειτα δεν θέλω να εκθέσω σε κοινή θέα όλες τις καταναλωτικές μου συνήθειες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Καθημερινότητα, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , | 306 Σχόλια »