Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ήξεις αφήξεις’

Τι μπορεί να κάνει ένα κόμμα

Posted by sarant στο 5 Απρίλιος, 2017

Ένα κόμμα, αλλά ποιο κόμμα; Ή μήπως ένα είναι το Κόμμα; Όμως το άρθρο δεν έχει ως αντικείμενό του τα πολιτικά κόμματα, αλλά το σημείο στίξης. Πρόκειται για την ίδια λέξη, παράγωγο του αρχαίου ρήματος «κόπτω», που είχε ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πάρει και τις δύο σημερινές σημασίες, πρώτα του σημείου στίξης και μετά της πολιτικής μερίδας -διότι δεν είχαν μεν κοινοβουλευτισμό οι ΑΗΠ αλλά πολιτική είχαν. Αυτή η σύμπτωση των λέξεων είναι ιδιαιτερότητα της ελληνικής, αν και βέβαια η αγγλική π.χ. ονομασία για το κόμμα (party) έχει ακόμα περισσότερες άλλες σημασίες.

Όμως εδώ ασχολούμαστε με το σημείο στίξης, το οποίο, θυμίζω, είναι comma και στα αγγλικά, μέσω λατινικών, όπως άλλωστε ελληνική αρχή έχουν και το colon (:) ή το period (.).

Τι μπορεί λοιπόν να σου κάνει ένα κόμμα; Ξέρουμε όλοι μας από το σχολείο την ιστορία με το μαντείο των Δελφών, που το ρώτησε κάποιος, που επρόκειτο να πάει στον πόλεμο, ποια θα ήταν η μοίρα του. Το μαντείο απάντησε «ήξεις αφήξεις ου θνήξεις εν πολέμω» κι ο λεγάμενος πήγε θαρρετά στον πόλεμο, όμως σκοτώθηκε. Οι δικοί του παραπονέθηκαν, και το μαντείο τούς απάντησε ότι δεν είχαν προσέξει τη θέση του κόμματος στη φράση. Το είχαν υποσυνείδητα βάλει μετά τη δεύτερη λέξη, ήξεις αφήξεις, ου θνήξεις εν πολέμω (θα πας, θα γυρίσεις, δεν θα πεθάνεις στον πόλεμο) ενώ έπρεπε να το βάλουν μετά την τρίτη λέξη, ήξεις αφήξεις ου, θνήξεις εν πολέμω –παναπεί, θα πας και δεν θα γυρίσεις, θα πεθάνεις στον πόλεμο.

Το επεισόδιο αυτό, που δεν ξέρουμε αν συνέβη, χάρισε στη γλώσσα μας την έκφραση «ήξεις-αφήξεις» (ή ήξεις-αφίξεις) αλλά πρέπει να ξέρουμε ότι ΔΕΝ παραδίδεται στην αρχαία γραμματεία (παρά μόνο το αντίστοιχο ibis redibis σε λατινικά) και η φράση του χρησμού έχει προβληματάκια στα αρχαία. Όμως όλα αυτά τα έχουμε γράψει σε ένα παλιότερο άρθρο, το οποίο κατέληξε στο πουθενά, διότι και η λατινική φράση παραδίδεται μόλις τον 16ο αιώνα. Οπότε, αφήνουμε εδώ τον δελφικό χρησμό και προχωράμε στην είδηση που έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , , | 211 Σχόλια »

Ήξεις χωρίς αφίξεις

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2010

Στη σημερινή (22 Ιουνίου 2010) Ελευθεροτυπία, ο Στάθης Σταυρόπουλος στηλιτεύει τα «ήξεις αφήξεις», δηλαδή τα διφορούμενα λόγια, της κυβέρνησης σε σχέση με το ασφαλιστικό, και με την ευκαιρία διηγείται, πολύ γλαφυρά, την ιστορία της έκφρασης «ήξεις αφήξεις» (Παραθέτω προσθέτοντας τόνους στα τονούμενα κεφαλαία, αλλά δεν αλλάζω κατά τα άλλα την ορθογραφία, ούτε καν το αρχαιοπρεπές κοσμιώτερον του Στάθη, που τώρα τελευταία έχει γίνει φετιχιστής με τις παλιομοδίτικες ανορθογραφίες).

Έτσι λοιπόν κάποια φορά από κάποια Σίβυλλα ζήτησε κάποιος να πληροφορηθεί τι τον περιμένει αν πάει στον πόλεμο. «Ήξεις αφήξεις, ουκ εν τω πολέμω θνήξεις» του απάντησε ξεκάθαρα ο… Λοξίας Απόλλων μέσω κάποιας από τις ελαφροΐσκιωτες κι απομουρλαμένες Πυθίες του.

Πήγε ο λεβέντης μας στη μάχη, παίρνοντας τον χρησμό τοις μετρητοίς κι έπεσε. Όχι επειδή σκόνταψε, αλλά επειδή τον κατέκοψαν οι ενάντιοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Εφημεριδογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 90 Σχόλια »