Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αίγυπτος’

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Ο αρχιτέκτονας του Φαραώ και ο παμπόνηρος γιος του

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2017

Πριν από 15 μέρες άρχισα να δημοσιεύω αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Η πρώτη δημοσίευση βρίσκεται εδώ (φυσικά πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες).

Συνεχίζω σήμερα με μια δεύτερη ιστορία, πάλι από τον Ηρόδοτο, η οποία εκτυλίσσεται επίσης στην Αίγυπτο.

  1. Ο αρχιτέκτονας του Φαραώ και ο παμπόνηρος γιος του

(Η ιστορία αυτή είναι επίσης από το 2ο Βιβλίο,  Ευτέρπη, κεφαλαιο 121)

Ο φαραώ της Αιγύπτου Ραμψίνιτος (πρόκειται μάλλον για τον Ραμσή τον Β΄) είχε συγκεντρώσει μεγάλο πλούτο σε χρυσό, άργυρο, πολύτιμες πέτρες και διάφορα τεχνουργήματα. Ανέθεσε λοιπόν στον ικανότατο αρχιτέκτονά του, που του είχε φτιάξει το παλάτι, πολλούς ναούς και άλλα σπουδαία κτίρια, να του κατασκευάσει ένα ασφαλές θησαυροφυλάκιο.

Πραγματικά ο αρχιτέκτονας κατασκεύασε στον περίβολο των ανακτόρων ένα κτίριο από συμπαγείς πέτρινους τοίχους, χωρίς κανένα άνοιγμα εκτός από την είσοδο, η οποία επικοινωνούσε μόνο με το ανάκτορο, με κλειστό διάδρομο φρουρούμενο συνεχώς. Ικανοποιημένος ο φαραώ αφού επιθεώρησε το θησαυροφυλάκιο και επείσθη για την ασφάλειά του, συσσώρευσε σ΄αυτό ότι πολύτιμο είχε.

Ο αρχιτέκτονας όμως, που είχε δυο γιους ανεπρόκοπους και κακομαθημένους, είχε προνοήσει να εξασφαλίσει κατά κάποιον τρόπο το μέλλον τους. Όταν λοιπόν πέθαινε τους φώναξε κοντά του και τους είπε πως στον εξωτερικό τοίχο του θησαυροφυλακίου, τον μόνο που ήταν προσιτός από το δρόμο, είχε αφήσει μια μυστική, στενή και απολύτως αόρατη είσοδο. Τους είπε τα κρυφά σημάδια που τη δείχνανε και το μηχανισμό με τον οποίο θα μπορούσαν να την ανοίξουν, ώστε, αν ποτέ βρεθούν σε ανάγκη, να μπουν στο θησαυροφυλάκιο και να πάρουν όσο χρυσάφι ή ασήμι χρειάζονταν. Τους συνέστησε όμως αυτό να tο κάνουν σε πολύ αραιά διαστήματα και κάθε φορά να παίρνουν πολύ μικρές ποσότητες ώστε να μη γίνει αντιληπτή η κλοπή, που σύμφωνα με τους αιγυπτιακούς νόμους και ήθη δεν ήταν μόνο κλοπή αλλά και ιεροσυλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , | 127 Σχόλια »

Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Το σανδάλι της Ροδώπιδας

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2017

Μια από τις παραδόσεις του ιστολογίου είναι ότι κάθε δεύτερη Τρίτη δημοσιεύω σε συνέχειες κάποιο βιβλίο του αξέχαστου πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου. (Πρωτύτερα, όταν ζούσε, δημοσίευα κάθε Τρίτη το χρονογράφημα που έγραφε στη μυτιληνιά εφημερίδα Εμπρός) Έτσι, πριν από δεκαπέντε μέρες ολοκληρώθηκε το μυθιστόρημά του «Τα έπη των Αριμασπών».

Από σήμερα περνάμε σε ένα άλλο βιβλίο, το «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» που κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Γνώση. Πρόκειται για το πιο επιτυχημένο εμπορικά βιβλίο του πατέρα μου, και ακριβώς επειδή βρίσκεται ακόμα στο εμπόριο δεν θα το δημοσιεύσω εδώ ολόκληρο, αλλά μόνο αποσπάσματα, σαν (γενναιόδωρο πάντως) ορεκτικό.

Σήμερα θα δημοσιεύσω τον πρόλογο του βιβλίου και μια «ιστορία από τον Ηρόδοτο».

Πρόλογος

Εμείς οι παλαιότεροι υποτίθεται ότι διδαχτήκαμε Αρχαία Ελληνικά. Πραγματικά και στις 6 τάξεις του τότε Γυμνασίου, τα Αρχαία ήταν το κύριο μάθημα, με μία τουλάχιστον ώρα διδασκαλίας  τη μέρα, κάθε μέρα και επί έξι χρόνια! Και τελικά τι διδαχθήκαμε; γραμματική, συντακτικό, “τεχνολογία” και ουσία μηδέν (σ΄όλα τα γυμνασιακά μας χρόνια ζήτημα είναι αν κάναμε δέκα σελίδες Όμηρο και είκοσι Ξενοφώντα ή Ηρόδοτο). Και τι μάθαμε; Το μόνο που μάθαμε ήταν  να αντιπαθήσουμε δια βίου τον Όμηρο, τους Τραγικούς, τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, εκείνον τον αχώνευτο τον Λυσία και τον Δημοσθένη, αφού στο όνομά τους είχαμε τυραγνιστεί. Ποτέ μας δεν υποπτευθήκαμε τους θησαυρούς, που κρύβονται στα βιβλία των αντιπαθών αυτών προσώπων, αφού, μένοντας άγευστοι της ουσίας, δηλαδή των νοημάτων και των ιδεών τους, κατατριβόμασταν στο συντακτικό και τη γραμματική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , , | 149 Σχόλια »

Λεξιλογώντας με τον Αστερίξ και την Κλεοπάτρα

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2017

Εδώ και δύο χρόνια έχω αρχίσει να παρουσιάζω, κάθε δυο μήνες, από μία περιπέτεια του Αστερίξ, ενός από τα πιο αγαπημένα μου κόμικς.

Όπως έχω πει, με μια δόση υπερβολής βέβαια, οι 24 τόμοι του Αστερίξ (εννοώ την κοινή δημιουργία του Ρενέ Γκοσινί και του Αλμπέρ Ουντερζό) είναι μια από τις σημαντικότερες προσφορές της Γαλλίας στον παγκόσμιο πολιτισμό μεταπολεμικά. Τουλάχιστον η γενιά μου, που γνώρισε τον Αστερίξ στα φοιτητικά της χρόνια, τον αγάπησε σχεδόν ομόθυμα -και η ανταπόκρισή σας σε αυτές τις δημοσιεύσεις ήταν πολύ θετική, οπότε είχα πει ότι θα αρχίσω να παρουσιάζω στο ιστολόγιο, έναν προς έναν, τους 24 τόμους του Αστερίξ, κάτι που, με μια συχνότητα έναν τόμο κάθε δίμηνο (και εφόσον δεν κάνω παρασπονδίες) θα μας πάρει τέσσερα χρόνια. Ήδη πάντως ξεπεράσαμε τα μισά.

Ξεκινήσαμε τον Οκτώβριο του 2014, με μια παρουσίαση της περιπέτειας Αστερίξ στους Βρετανούς και μετά με μια γενική παρουσίαση των πρωταγωνιστών του κόμικς. Τον Δεκέμβριο είχαμε τη δεύτερη περιπέτεια, την Κατοικία των θεών, τον Φλεβάρη 2015 είδαμε τον Μάγο (ή Μάντη) ενώ στα τέλη Απριλίου παρουσίασα τον «Αστερίξ στη χώρα των Ελβετών». Τέλη Ιουνίου 2015 παρουσιάστηκε Ο αγώνας των αρχηγών, η πέμπτη περιπέτεια της σειράς, αλλά στα τέλη Αυγούστου δεν είχαμε περιπέτεια για τεχνικούς λόγους. O κύκλος συνεχίστηκε στα μέσα Οκτωβρίου με τον Αστερίξ στην Κορσική και η τελευταία δημοσίευση για το 2015 ήταν την παραμονή των Χριστουγέννων με τον Αστερίξ Λεγεωνάριο. Το 2016 ξεκίνησε με την περιπέτεια Οβελίξ και σία τον Φλεβάρη, ενώ τον Απρίλιο ανέβασα το Δώρο του Καίσαρα. Τον Ιούνιο είχε πέσει πολλή δουλειά, τον Αύγουστο είχαμε το… θερινό ραστόνι (και θα ήταν ευκαιρία να βάλουμε τον Αστερίξ Ολυμπιονίκη, κρίμα), οπότε ξαναπιάσαμε το νήμα τον Οκτώβριο με την Ασπίδα της Αρβέρνης. ενώ τον Δεκέμβριο ακολούθησε το Χρυσό δρεπάνι. Πρώτη περιπέτεια του 2017, τον Φλεβάρη, ήταν το Μεγάλο ταξίδι, που συμπλήρωσε την πρώτη δωδεκάδα. Το Πάσχα, οι εκλογές και η πληθώρα επικαίρου ύλης, που λέγανε παλιά οι εφημερίδες, μας πήγαν λίγο πίσω αλλά σήμερα παρουσιάζουμε την περιπέτεια «Ο Αστερίξ και η Κλεοπάτρα».

Θυμίζω ότι οι περιπέτειες του Αστερίξ κυκλοφόρησαν σε αυτοτελείς τόμους στα ελληνικά πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τις εκδόσεις Ψαρόπουλου (σε μετάφραση αρχικά του Κώστα Ταχτσή και μετά του Αργύρη Χιόνη) ενώ αργότερα κυκλοφόρησαν σε νέα μετάφραση (της Ειρήνης Μαραντέι) από τις εκδόσεις Μαμούθ, που είναι και η έκδοση που (νομίζω πως) βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο εμπόριο.

Ωστόσο, στην περιπέτεια που μας ενδιαφέρει σήμερα, Ο Αστερίξ και η Κλεοπάτρα, διαπιστώνω με κάποια έκπληξη ότι η έκδοση της Μαμούθ χρησιμοποιεί την ίδια μετάφραση με την παλιότερη έκδοση του Ψαρόπουλου -τουλάχιστον το τεύχος της Μαμούθ που έχω στα χέρια μου. Δεν ξέρω αν έγινε επανέκδοση με διαφορετική μετάφραση. Αυτό σημαίνει πως τούτο το άρθρο, κατ’ εξαίρεση, δεν θα έχει σύγκριση των δύο ελληνικών μεταφράσεων, όπως κάνω συνήθως στα αστεριξολογικά άρθρα μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αστερίξ, Κόμικς, Λογοπαίγνια, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 128 Σχόλια »

Ο Μποστ και η επίσκεψη του Νάσερ

Posted by sarant στο 23 Σεπτεμβρίου, 2016

Τις Παρασκευές του αποκαλόκαιρου έχουμε πει να βάζουμε Μποστ, κάτι που μάλλον θα σταματήσει στα τέλη του μήνα. Την περασμένη Παρασκευή είχαμε δει το ταξίδι του Παναγιώτη Κανελλόπουλου στη Βόννη το 1960. Στο 1960 θα μείνουμε και σήμερα, αλλά θα δούμε πώς σχολίασε ο Μποστ μια επίσκεψη ξένου ηγέτη στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα του Νάσερ, του ηγέτη της Αιγύπτου.

Το πρώτο από τα δύο σκίτσα που θα παρουσιάσω το είχα παλιότερα ανεβάσει στον ιστότοπό μου, αν και με ελάχιστο σχολιασμό.

naser1

Το σκίτσο δημοσιεύτηκε στην Ελευθερία στις 12 Ιουνίου 1960, λίγες μέρες μετά την επίσκεψη του Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, προέδρου της Ηνωμένης Αραβικής Δημοκρατίας (βραχύβια κρατική ένωση Αιγύπτου και Συρίας) στην Ελλάδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Λογοπαίγνια, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 98 Σχόλια »

Η σκόνη που σκότωνε καλόγερους

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2016

Επειδή σήμερα ταξιδεύω, αναδημοσιεύω με κάποιες αλλαγές ένα παλιότερο άρθρο, που αρχικά είχε δημοσιευτεί πριν από έξι χρόνια (και βάλε), ελπίζοντας ότι οι μεν δεν θα το ξερουν και οι δε δεν θα το θυμούνται πολύ καλά.

kohlΟ τίτλος είναι, βέβαια, πολλαπλά παραπλανητικός. Πιο σωστό θα ήταν «Το ημιμέταλλο που δήθεν πήρε το όνομά του επειδή κάποιοι καλόγεροι λέγεται ότι δηλητηριάστηκαν από δαύτο», αλλά παραείναι μακρύ για τίτλος και μαρτυράει και το θέμα. Διότι, φαντάζομαι, θα καταλάβετε για ποιο πράγμα σας μιλάω.

Η… φονική σκόνη για την οποία θα μιλήσουμε σήμερα, είναι ένωση ενός στοιχείου που ανήκει σε μια μεσοβέζικη κατηγορία χημικών στοιχείων, που είναι και δεν είναι μέταλλα  ή ίσως πότε είναι και πότε δεν είναι. Πολλοί τα λένε «ημιμέταλλα» και άλλοι επαμφοτερίζοντα. Μερικά από αυτά έχουν αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, αλλά τούτο εδώ έχει σίγουρα την πιο συναρπαστική, που ξεκινάει από την αρχαία Αίγυπτο.

Οι Αιγύπτιες της παλιάς εκείνης εποχής (που όταν έχτιζαν πυραμίδες, εμείς κοιτούσαμε με ανοιχτό το στόμα) δεν διέφεραν πολύ από τις σημερινές και αγαπούσαν πολύ να βάφουν τα μάτια τους. Στα αιγυπτιακά, αυτή η σκόνη με την οποία βάφονταν, που ήταν σκόνη θειούχου αντιμονίου, ονομαζόταν στιμ, και από εκεί πέρασε στα αρχαία ελληνικά ως στίμμι ή στίβι.

Η λέξη έχει αρκετές εμφανίσεις στη γραμματεία· για παράδειγμα, στη μετάφραση των εβδομήκοντα της Βίβλου, στον Ιεζεκιήλ (23:40) διαβάζουμε για μια γυναίκα η οποία μόλις έβλεπε από μακριά να έρχονται άντρες λουζόταν και έβαφε τα μάτια της· εκεί χρησιμοποιείται το ρήμα στιβίζομαι, ενώ αλλού το στιμίζομαι ή στιμμίζομαι, όπως όταν η Ιεζάβελ «ήκουσεν και εστιμίσατο τους οφθαλμούς αυτής» (Βασ.Δ’, 9.30). Μάλιστα, το στίμμι ή στίβι το είπαν και πλατυόφθαλμον, επειδή κάνει τα μάτια να φαίνονται πιο μεγάλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Περιοδικό σύστημα | Με ετικέτα: , , , , , , | 201 Σχόλια »

Καβαφισμός και άλλες επιδημίες από την Αίγυπτο

Posted by sarant στο 21 Ιουνίου, 2015

Το σημερινό κυριακάτικο, άρα φιλολογικό μας άρθρο αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, συνέχεια ενός παλιότερου φιλολογικού άρθρου. Βέβαια, το παλιότερο εκείνο άρθρο δεν δημοσιεύτηκε την περασμένη ή την προπερασμένη Κυριακή αλλά πριν από τριάμισι χρόνια -τι τα θέλετε όμως, αν ο βίος είναι βραχύς, η τέχνη είναι μακρά.

Στο άρθρο που είχα γράψει το 2012 για την τερατώδη γκάφα του (οΘντκ) φιλόλογου κ. Σ. Καργάκου να βγάλει φασίστα τον Καβάφη επειδή σε κάποια παλιά εφημερίδα βρήκε μια πλαστή επιστολή υπέρ του φασιστικού κόμματος που την υπέγραφε ο Καβάφης και άλλοι επιφανείς αλεξαντριανοί, αγνοώντας ότι υπήρξε διάψευση και μη μπορώντας να δει ότι ο Καβάφης με τον Λαγουδάκη δεν θα υπέγραφαν μαζί ούτε έγγραφο διαμαρτυρίας για τα τσουχτερά κοινόχρηστα της οκέλας τους (της πολυκατοικίας δηλαδή), έγραφα και τα εξής: Οι φίλοι του Καβάφη συγκέντρωσαν υπογραφές κάτω από ένα κείμενο διαμαρτυρίας, το οποίο δημοσιεύτηκε ευρέως και στην Αλεξάνδρεια αλλά και στην Αθήνα. Ο Δρ Λάιγξ κατατροπώθηκε, αλλά η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου οι φίλοι του Παλαμά αισθάνθηκαν να απειλείται το είδωλό τους από τον αλεξανδρινό ποιητή. Όχι με μεγάλη δόση υπερβολής θα μπορούσαμε να πούμε ότι εξαιτίας του επεισοδίου Λαγουδάκη βγήκε το ειδικό καβαφικό τεύχος του περιοδικού Νέα Τέχνη, μορφοποιήθηκε ο πυρήνας των φίλων του Καβάφη στην Αθήνα (Λαπαθιώτης, Βαϊάνος κτλ.) και εδραιώθηκε ο Καβάφης ως το αντίπαλον δέος στον Παλαμά. Όμως το κεφάλαιο αυτό θα μας απασχολήσει σε επόμενο σημείωμα, διότι ήδη έχω γράψει πάρα πολλά.

Βρισκόμαστε στα 1924 και στην ελληνική ποίηση, όπως τουλάχιστον αυτή είναι αντιληπτή στην Αθήνα, κυριαρχεί ο Παλαμάς, αν και ο Καβάφης έχει αρχίσει να ακούγεται. Με αφορμή το επεισόδιο Λαγουδάκη λοιπόν, ο Δημήτρης Ταγκόπουλος, ο εκδότης του ιστορικού Νουμά, της ναυαρχίδας των δημοτικιστών, έγραψε στην εφημερίδα Έθνος, όπου είχε καθημερινή φιλολογική στήλη αλλά και χρονογράφημα, το άρθρο που θα διαβάσετε, με τίτλο «Καβαφισμός». Στο αρνητικότατο για τον Καβάφη άρθρο, που παρομοίαζε με επιδημία τον καβαφισμό, απάντησε ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, από τους πρώτους και πιο πιστούς φίλους του Καβάφη στην Αθήνα, με μια μάλλον σύντομη επιστολή του, που την παρουσιάζω επίσης. Οι δυο επιστολές είναι γνωστές στους παροικούντες τη φιλολογικήν Ιερουσαλήμ, αλλά αν δεν κάνω λάθος δεν υπάρχουν στο Διαδίκτυο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Καβαφικά, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 58 Σχόλια »

Ένα καλό πραξικόπημα;

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2013

tahrirΟι εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές στην πλατεία Ταχρίρ ξέσπασαν σε πανηγυρισμούς όταν άκουσαν τον στρατηγό αλ-Σίσι, Υπουργό Αμύνης και επικεφαλής των αιγυπτιακών ενόπλων δυνάμεων, να ανακοινώνει την ανατροπή του εκλεγμένου προέδρου Μοχάμεντ Μόρσι.

Η εξέγερση είχε ξεκινήσει εδώ και αρκετές μέρες, με τη συμπλήρωση ενός χρόνου από την άνοδο του Μόρσι στην εξουσία. Οι εξεγερμένοι, που το κεντρικό τους σύνθημα ήταν η λέξη Ταμαρόντ (στα αγγλικά τη μεταφράζουν Rebel) μάζεψαν 22 εκατομμύρια υπογραφές ζητώντας την αποπομπή του Προέδρου και τον κάλεσαν να παραιτηθεί αλλιώς θα ξεκινούσαν εκστρατεία πολιτικής απείθειας (αν μεταφράζεται έτσι το civil disobedience) ανυπακοής.

Την κρίσιμη στιγμή πέρασε στο προσκήνιο ο στρατός της Αιγύπτου και έδωσε τελεσίγραφο στον Μόρσι να σεβαστεί τη θέληση του λαού. Σε ένα προχτεσινό διάγγελμα ο πρόεδρος δεν έδειξε να συμβιβάζεται, οπότε χτες ο στρατός τον ανέτρεψε και όρισε προσωρινό πρόεδρο της χώρας τον Πρόεδρο του Ανώτατου Δικαστηρίου, ανέστειλε το Σύνταγμα και ανάγγειλε πρόωρες βουλευτικές και προεδρικές εκλογές.

Ο Μόρσι ήταν μέλος των Αδελφών Μουσουλμάνων, ενός από τα δύο ισλαμικά κόμματα της Αιγύπτου (ακριβέστερα, το πολιτικό κόμμα που εκφράζει την οργάνωση λέγεται Κόμμα Δικαιοσύνης και Ελευθερίας). Βγήκε με μικρή διαφορά νικητής στις περυσινές εκλογές, μετά βίας 51% -αντίπαλός του ήταν ο τελευταίος πρωθυπουργός του Μουμπάρακ, ο Αχμέντ Σαφίκ. Στον πρώτο γύρο είχαν πάρει μέρος 12 υποψήφιοι, πέντε από τους οποίους είχαν πάρει διψήφια ποσοστά. Ο Μόρσι πήρε 25%, ο Σαφίκ 24%, τρίτος ένας κοσμικός υποψήφιος, κυνηγημένος από τον Μουμπάρακ, με 21%. Ο Μόρσι άλλωστε δεν ήταν η πρώτη επιλογή του κόμματός του -αρχικά είχε υποβάλει υποψηφιότητα ένας άλλος, δημοφιλέστερος, ισλαμιστής υποψήφιος, ο Ελ Σατέρ, ο οποίος όμως αποκλείστηκε από την Εκλογική Επιτροπή, διότι είχε φυλακιστεί από το καθεστώς Μουμπάρακ, κι έτσι πήρε τη θέση του ο Μόρσι, που δεν είχε μεγάλη ανάμιξη ως τότε με την ενεργό πολιτική, ήταν ένας αμερικανοσπουδαγμένος πλούσιος επιχειρηματίας. Άλλοι υποψήφιοι, όπως ο γνωστός στη Δύση Ελ-Μπαραντέι, πρώην πρόεδρος του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, αποσύρθηκαν αυτόβουλα, βλέποντας ότι δεν έχουν τύχη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , | 142 Σχόλια »

Μπακάλης είσαι και φαίνεσαι! (επανάληψη)

Posted by sarant στο 17 Αύγουστος, 2012

Και πάλι επανάληψη, θερινή περίοδος γαρ, με ένα από τα πρώτα άρθρα του ιστολογίου, τώρα όμως σε αρκετά επαυξημένη έκδοση, αφού έχω ενσωματώσει τα σχόλια του αρχικού άρθρου και έχω προσθέσει και κάμποσο υλικό στο τέλος.

Η φωτογραφία από το giapraki.com

Πολλές φορές το ‘μπακάλης’ το λέμε υποτιμητικά, για κάποιον που κάνει χονδροειδείς υπολογισμούς και προχειροδουλειές και πιο συχνό ακόμα είναι το ‘μπακάλικος’ ή ‘μπακαλίστικος’ που το λέμε για έναν εμπειρικό και πρόχειρο τρόπο εργασίας· βέβαια, όταν ο τρόπος αυτός φέρνει αποτελέσματα χωρίς να χολοσκάει για τη θεωρία, μπορεί η λέξη ‘μπακάλικος’ να πάρει και ελαφρώς θετική απόχρωση. Όμως, δεν θα μιλήσω γι’ αυτή καθαυτή τη λέξη.

Θα μιλήσω για την τουρκική λέξη bakkal, από την οποία βέβαια προέρχεται και η δικιά μας ελληνική. Ο bakkal ήταν ο μπακάλης, ο παντοπώλης, αλλά στα χωριά της εποχής εκείνης συχνότατα το μπακάλικο ήταν το μοναδικό μαγαζί. Ο bakkal λοιπόν ήταν και λιγάκι πανδοχέας, και λιγάκι σαράφης, και λιγάκι τοκογλύφος.

Στα χωριά της Μικρασίας και της Αιγύπτου, αυτός ο bakkal ήταν σχεδόν πάντα Ρωμιός. Σε ταξιδιωτικούς οδηγούς Μπαίντεκερ της Αιγύπτου πριν από τον πόλεμο, βρίσκει κανείς φράσεις όπως: Στις περισσότερες πόλεις, ο έλληνας bakkal θα σας δώσει ένα απλό δωμάτιο για ύπνο. Στο βιβλίο Cairo and its environs των Lamplough και Francis διαβάζουμε (στη σελ. 91): every village contains one Greek ” bakkal ” or grocer-moneylender, παναπεί κάθε χωριό έχει και τον δικό του έλληνα μπακαλοσαράφη. Αφού το ισλαμικό δίκαιο απαγόρευε τον έντοκο δανεισμό, οι μπακάληδες αντικατέστησαν τις τράπεζες. Ό,τι έγινε και με τους Εβραίους στη Δύση και την απαγόρευση αυτή τη φορά απ’ την Kαθολική εκκλησία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εθνοφαυλισμοί, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , , | 67 Σχόλια »

Η κατάρα, μια «φιλολογική εκτροχίαση» του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 18 Μαρτίου, 2012

Κυριακή σήμερα, θέμα λογοτεχνικό θα έχουμε -και επειδή την Τετάρτη που μας έρχεται, στις 21 Μαρτίου, είναι η ημέρα της ποίησης, ταιριάζει να βάλω ένα ποίημα και μάλιστα αθησαύριστο. Το άρθρο μου που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στο τεύχος 31 του κυπριακού περιοδικού Μικροφιλολογικά που μόλις κυκλοφόρησε.

Ο Λαπαθιώτης με τη στολή του έφεδρου ανθυπολοχαγού, γύρω στο 1918

Στην αυτοβιογραφία του, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης αναφέρεται, στη ρύμη του λόγου του, σε διάφορα ποιήματα ή πεζά έργα του που έχουν μείνει αθησαύριστα, χωρίς όμως να δίνει και πολλές ενδείξεις στον ερευνητή που θα ήθελε να τα αναζητήσει. Μια τέτοια περίπτωση ήταν το «Εις τον θάνατον των υιών του Ριτσιότη Γαριβάλδη», που το παρουσίασα σε προηγούμενο τεύχος των Μικροφιλολογικών (και στο ιστολόγιο). Ο Λαπαθιώτης δεν μνημονεύει  σαφώς το συγκεκριμένο ποίημα· απλώς αναφέρει ότι μέσα στον πόλεμο έγραψε άρθρα και ποιήματα υμνητικά για τη Γαλλία, χωρίς να δίνει περισσότερες λεπτομέρειες.

Μια κάπως σαφέστερη νύξη υπάρχει σε άλλο σημείο της αυτοβιογραφίας του, κι αυτή με οδήγησε στο αθησαύριστο ποίημα που θα παρουσιάσω σήμερα. Συγκεκριμένα, στις τελευταίες σελίδες του έργου (σελ. 272-3 στην έκδοση του Κέδρου), εκεί που αφηγείται τη ζωή του στην Αίγυπτο το 1917, ο Λαπαθιώτης θυμάται: «Σχετίσθηκα επίσης και με τους ελληνικούς φιλολογικούς κύκλους του Καΐρου, και μάλιστα συνέβη και τούτο το νόστιμο: Ένα περιοδικό, ο Φοίνικας, που μου είχε ζητήσει συνεργασία και του έδωκα, επειδή εν τω μεταξύ είχα δημοσιεύσει στις εκεί ελληνικές εφημερίδες κάποιο ποίημα, που έθιγε τους πολύ εύθικτους πολιτικούς αντιφρονούντας, έβαλε το πεζοτράγουδό μου στην πρώτη του σελίδα και στην τελευταία μ’ έβριζε πατόκορφα! Εκεί έγραψα και άλλα πολλά πράγματα -στίχους και πεζά- που έχουν μείνει εντελώς ανέκδοτα ως σήμερα, κι ίσως ποτέ να μη δουν το φως -ποιος ξέρει…»

Το επίμαχο τεύχος του Φοίνικα ήταν το τριπλό τεύχος 10-12 (Σεπτ.-Νοε. 1916). Ωστόσο, παρά την χρονολογική αυτή ένδειξη, το περιοδικό σίγουρα τυπώθηκε πολύ αργότερα, σαφώς μέσα στο 1917, και μάλιστα η εκτύπωση έγινε σε δόσεις, όπως συνηθιζόταν τότε. Το «πεζοτράγουδο» του Λαπαθιώτη ήταν το εναρκτήριο κείμενο του τεύχους, αν και προτιμώ να το χαρακτηρίζω «διήγημα», μεταξύ άλλων και λόγω της έκτασής του (τρεις σελίδες) όσο κι αν, πράγματι, βρίσκεται ανάμεσα στα δυο είδη. Διήγημα άλλωστε το χαρακτήρισε και η συντακτική ομάδα του περιοδικού, σε μια σημείωση στις τελευταίες σελίδες του τεύχους: «Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Ενταύθα. Το διήγημά σου αν το βλέπεις να δημοσιεύεται στον Φοίνικα είναι γιατί είχε τυπωθεί ένα μήνα πριν από τη φιλολογική εκτροχίασή σου: ο μόνος λόγος που μας αναγκάζει σήμερα να το κυκλοφορήσουμε». Αυτό είναι το βρισίδι στο οποίο αναφέρεται ο Λαπαθιώτης -όχι και τόσο πατόκορφο, θα έλεγα, αλλά γράφει 23 χρόνια μετά και από μνήμης. Πάντως, σε αδρές γραμμές, η αναφορά της αυτοβιογραφίας επιβεβαιώνεται.

Να θυμηθούμε τα περιστατικά: ο Ναπολέων Λαπαθιώτης ταξίδεψε στην Αίγυπτο τα Χριστούγεννα του 1916, συνοδεύοντας τον πατέρα του, Λεωνίδα Λαπαθιώτη, στρατηγό του στρατού της Εθνικής Άμυνας· αντικείμενο της αποστολής τους ήταν να αντλήσουν οικονομική ενίσχυση και να στρατολογήσουν εθελοντές από τις ελληνικές παροικίες της Αιγύπτου. Στις αλεξανδρινές εφημερίδες της εποχής βρίσκω αρκετές αναφορές στις δραστηριότητες του στρατηγού, τις διαλέξεις που έδινε και τις συναντήσεις του με επιφανείς παράγοντες της ομογένειας, αλλά λίγες φορές μνημονεύεται ο Ναπολέοντας· βρίσκουμε ωστόσο το όνομά του στην κατάσταση των επιτυχόντων στον διαγωνισμό ανθυπολοχαγών-διερμηνέων.

Ποια ήταν όμως η πέτρα του σκανδάλου; Το έργο του Λαπαθιώτη που χαρακτηρίστηκε «φιλολογική εκτροχίαση» λάνθανε μέχρι σήμερα. Ο Τάκης Σπετσιώτης υποθέτει ότι έτσι χαρακτηρίστηκε η «έμμετρη υπεράσπιση των Γάλλων και της Αντάντ», υπονοώντας το γαλλόφιλο σονέτο Κραυγή!, αλλά δεν έχει δίκιο. Είχα την τύχη να ανακαλύψω το… σώμα του εγκλήματος στην αλεξανδρινή εφημερίδα Ταχυδρόμος-Ομόνοια, στο φύλλο της 2 Ιουνίου 1917. Πρόκειται για ένα ποίημα που δημοσιεύεται στη δεύτερη σελίδα, αλλά σε περίοπτη θέση και με παχιά, ημίμαυρα τυπογραφικά στοιχεία. Προτάσσεται η εξής εισαγωγή (μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω την ορθογραφία):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαπαθιώτης, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 39 Σχόλια »

Ποιο ζώο είναι η γκαμούζα;

Posted by sarant στο 25 Αύγουστος, 2011

Στον Τελευταίο σταθμό του Σεφέρη (λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ’αρέσουν…) υπάρχουν και οι εξής ωραίοι στίχοι:
το κρατίδιο της Κομμαγηνής που ‘σβησε σαν το μικρό λυχνάρι
πολλές φορές γυρίζει στο μυαλό μας,
και πολιτείες μεγάλες που έζησαν χιλιάδες χρόνια
κι έπειτα απόμειναν τόπος βοσκής για τις γκαμούζες
χωράφια για ζαχαροκάλαμα και καλαμπόκια

Την πρώτη φορά που διάβασα το ποίημα, μικρός, μόλις έφτασα στις γκαμούζες,  σκέφτηκα πως είναι οι γκαμήλες. Παρακμάσαν, ερημώσαν οι μεγάλες πολιτείες, σκέφτηκα. Στην έρημο ταιριάζουν οι γκαμήλες. Εκεί τον άφησα τον στίχο και δεν με ξαναπροβλημάτισε για μερικές δεκαετίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 97 Σχόλια »

Τα καινούργια όπλα

Posted by sarant στο 22 Φεβρουαρίου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα, 22.2.2011, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Δεν είμαι βέβαιος ότι αρχικά hacker σήμαινε ειδικότητα ξυλουργού, αλλά ασφαλώς το ρήμα hack σημαίνει  πετσοκόβω, πελεκάω. Το ουσιαστικό hack σήμαινε, ανάμεσα σε πολλά άλλα, τον μεροκαματιάρη γραφιά, που γράφει σε εφημερίδες (χωρίς πολύ ταλέντο και χωρίς να πληρώνεται καλά).

Ακούγεται κάπως σαν κοινοτοπία, αλλά απηχεί την πραγματικότητα. Τα μέσα αντίστασης στην καταπίεση αλλάζουν από εποχή σε εποχή, ανάλογα με την υπάρχουσα υλική υποδομή. Ξεκινήσανε από μια σφεντόνα, ένα δόρυ, ένα σπαθί, έγιναν κατόπιν καριοφίλια και τουφέκια, ύστερα αυτόματα και χειροβομβίδες και σήμερα, χάρη στην τεχνολογική εξέλιξη, έχουν πάρει τελείως διαφορετική και φαινομενικά ανώδυνη μορφή. Σήμερα ένας φορητός υπολογιστής ή ένα κινητό τηλέφωνο μπορούν να γίνουν αποτελεσματικά όπλα εξέγερσης.
Εμείς φυσικά, βυθισμένοι στη μακαριότητα των βεβαιοτήτων μας και στις τρισχιλιετείς περγαμηνές μας, μπορεί να εφησυχάζουμε πως η Πληροφορική δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία, γύρω μας όμως, σε πολύ κοντινές και γειτονικές μας χώρες, γίνεται αληθινή κοσμογονία. Θα πίστευε κανείς πως η Τουρκία μάς έχει ξεπεράσει στον τομέα αυτόν και πως οι Αιγύπτιοι ή οι Πέρσες είναι τόσο εξοικειωμένοι με τη χρήση του κινητού τηλεφώνου και του ηλεκτρονικού υπολογιστή; Και όμως αυτή είναι η αλήθεια.
Δεν ξέρω αν το έχετε διαβάσει, αγαπητοί αναγνώστες, αλλά στις εξεγέρσεις που συγκλονίζουν τις αραβικές και ισλαμικές χώρες της Αφρικής και της Ασίας, δύο είναι τα καθοριστικής σημασίας γεγονότα. Το πρώτο, η αποφασιστική συμμετοχή των γυναικών και το δεύτερο ο σημαντικότατος ρόλος που έπαιξε και συνεχίζει να παίζει η Πληροφορική. Τα μηνύματα που ανταλλάσσονται με τα κινητά τηλέφωνα ή με ηλεκτρονικούς υπολογιστές μέσω Διαδικτύου, αποδείχτηκαν αποτελεσματικότατα για την κινητοποίηση των εξεγερμένων.

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , | 5 Σχόλια »

Από το «μααλές» στο «έρχαλ»

Posted by sarant στο 15 Φεβρουαρίου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Οι αραβικές λέξεις του τίτλου εξηγούνται μέσα στο άρθρο -ως μη αραβομαθής δεν εγγυώμαι για τη σωστή μεταγραφή τους.
Τα συνταρακτικά γεγονότα της Αιγύπτου, είναι πολύ φυσικό να έχουν συγκινήσει τους Έλληνες περισσότερο από τους άλλους Ευρωπαίους, γιατί οι δύο λαοί και οι δύο χώρες έχουν στενούς δεσμούς και σχέσεις από την αυγή της ιστορίας, αν όχι από την προϊστορία. Οι Έλληνες ταξιδεύαμε εκεί πριν ακόμα ονομαστούμε έτσι, από τον καιρό του Περσέα και του Ηρακλή.
Σε τοιχογραφίες στους τάφους των Φαραώ της Μέσης και της Νέας Αυτοκρατορίας εικονίζονται Κρητικοί να φέρνουν δώρα. Δίπλα στην Αίγυπτο, στην Κυρηναϊκή, άνθισε για χίλια διακόσια χρόνια μια αφρικανική Ελλάδα και η αρχαιότερη και συνεχώς κατοικούμενη μέχρι σήμερα αφρικανική μεγαλούπολη, η Αλεξάνδρεια, ιδρύθηκε τον 4ο π.Χ. αιώνα από Έλληνες και για χίλια χρόνια ήταν το σπουδαιότερο πολιτιστικό κέντρο του Ελληνισμού και ο Φάρος του πολιτισμού. Για να μην αναφερθώ στον Κωνσταντίνο Καβάφη, τον μεγαλύτερο, κατά τη γνώμη μου, Έλληνα ποιητή του 20ού αιώνα, που έζησε και δημιούργησε στην Αλεξάνδρεια.

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: | 5 Σχόλια »

Φαρμάκια, φάρμακα και σκόνες των αλχημιστών

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2010

Πρόκειται για ένα άρθρο μου για το περιοδικό «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου», του οποίου μόλις κυκλοφόρησε το 21ο τεύχος -είναι μάλιστα συνέχεια ενός προηγούμενου άρθρου, που επίσης έχει παρουσιαστεί εδώ , με θέμα τις «λέξεις της χημείας». Όπως θα προσέξουν οι ταχτικοί αναγνώστες, περίπου το μισό, ίσως και περισσότερο από αυτό εδώ το άρθρο, δηλαδή τα σχετικά με το αντιμόνιο και με το αλκοόλ, τα έχω ήδη παρουσιάσει εδώ πριν από καμιά σαρανταριά μέρες.

Στο προηγούμενο τεύχος του Φαινομένου είχαμε πιάσει να εξετάζουμε τις λέξεις της χημείας, που είναι πολλές και ενδιαφέρουσες, και μάλιστα δεν είχαμε μπορέσει ούτε κατά διάνοια να τις εξαντλήσουμε –μετά από τις γενικές λέξεις, μόλις και μετά βίας αναφέραμε την ιστορία των ονομάτων οκτώ μετάλλων. Θα συνεχίσουμε λοιπόν σ’ αυτό το τεύχος.

Όμως, πριν φύγουμε από τον κόσμο των μετάλλων θυμόμαστε ότι δεν έχουμε μιλήσει για την ιστορία αυτής της ίδιας της λέξης μέταλλο. Η λέξη είναι αρχαίος τεχνικός όρος, σήμαινε αρχικά «ορυχείο ή μεταλλείο, στοά μεταλλείου», αλλά στην ύστερη αρχαιότητα πήρε τη σημασία «μετάλλευμα, μέταλλο». Μέσω των λατινικών (metallum) διαδόθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Να πούμε εδώ ότι το μετάλλιο, όσο κι αν μοιάζει ολοφάνερο ότι παράγεται από το μέταλλο, στην πραγματικότητα είναι δάνειο από τα ιταλικά. Η αρχή βρίσκεται στο μεσαιωνικό λατινικό medalia, που ήταν το χάλκινο νόμισμα του μισού δηναρίου (από το medius που σημαίνει μέσος  και μισός), και από εκεί ονομάστηκε medaglia, παλαιό νόμισμα σε διάφορες περιοχές της Ιταλίας. Από ένα μεγεθυντικό, το medaglione, έχουμε το γαλλικό médaillon και το δικό μας μενταγιόν, ενώ το ιταλικό medaglia που πέρασε στα ελληνικά, θεωρήθηκε πληθυντικός και παρασυσχετίστηκε με το μέταλλο, κι έτσι φτιάχτηκε το μετάλλιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , | 131 Σχόλια »

Η μάσκαρα που σκότωνε καλόγερους

Posted by sarant στο 1 Φεβρουαρίου, 2010

Τίτλος πολλαπλά παραπλανητικός, βέβαια. Πιο σωστό θα ήταν «Το ημιμέταλλο που δήθεν πήρε το όνομά του επειδή κάποιοι καλόγεροι λέγεται ότι δηλητηριάστηκαν από δαύτο», αλλά παραείναι μακρύ για τίτλος και μαρτυράει και το θέμα. Διότι, φαντάζομαι, θα καταλάβετε για ποιο πράγμα σας μιλάω.

Πρόκειται για ένα στοιχείο που ανήκει σε μια μεσοβέζικη κατηγορία χημικών στοιχείων, που είναι και δεν είναι μέταλλα  ή ίσως πότε είναι και πότε δεν είναι. Πολλοί τα λένε «ημιμέταλλα» και άλλοι επαμφοτερίζοντα. Μερικά από αυτά έχουν αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, αλλά τούτο εδώ έχει σίγουρα την πιο συναρπαστική, που ξεκινάει από την αρχαία Αίγυπτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Περιοδικό σύστημα | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »