Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αγαπητός Τσοπανάκης’

Του νόμου πλαίσιο ή του νόμου πλαισίου;

Posted by sarant στο 5 Ιουνίου, 2018

Στο δίλημμα του τίτλου θα μπορούσε κάποιος να βρει και τρίτη λύση (του νόμου-πλαίσιου) αλλά θα θεωρήσω ότι ταυτίζεται με τη δεύτερη, διότι το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα κλίνουμε το δίλεκτο «νόμος πλαίσιο» και στα δύο σκέλη του ή αν θα κλίνουμε μόνο το πρώτο. Επικουρικά, το δεύτερο ερώτημα που τίθεται είναι αν θα γράψουμε το δίλεκτο με ή χωρίς ενωτικό.

Η συζήτηση αυτή έχει γίνει μερικές φορές στο ιστολόγιο αλλά δεν έχω γράψει άρθρο αφιερωμένο στο θέμα. Το έναυσμα το πήρα από μια παλιότερη ανάρτηση στη γλωσσική ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ, όπου τέθηκε το ερώτημα αν πρέπει να πούμε «έπιασαν καλαμάρι-γίγας» ή «έπιασαν καλαμάρι-γίγαντα» (ή, έστω, καλαμάρι-γίγα).

Τα σύνθετα της κατηγορίας αυτής είναι ολοένα και περισσότερα, παρόλο που το φαινόμενο είναι σχετικά πρόσφατο στη γλώσσα μας. Στην ορολογία των γλωσσολόγων, λέγονται «παραθετικά πολυλεκτικά σύνθετα» ή, απλούστερα, «παραθετικά σύνθετα»: νόμος-πλαίσιο, κράτος μέλος, επίσκεψη-αστραπή, πόλη-κράτος, πτυχίο-μαϊμού, λέξη-κλειδί, παιδί φάντασμα.

Έγραψα πιο πάνω ότι πρόκειται για φαινόμενο σχετικά πρόσφατο, κι αυτό φαίνεται και από το ότι το 1986 η Άννα Αναστασιάδη-Συμεωνίδη τα συμπεριέλαβε και τα εξέτασε εκτενώς στη μελέτη της «Η νεολογία στην κοινή νεοελληνική», τα θεώρησε δηλαδή φαινόμενο νεολογικό. Πιο παλιά, ο Τριανταφυλλίδης στη Γραμματική του τού 1941 τα είχε αποδοκιμάσει ως «αντίθετα με το πνεύμα της ελληνικής γλώσσας», ενώ αντίθετα ο Αχ. Τζάρτζανος, στο έργο «Νεοελληνική σύνταξις της κοινής δημοτικής» παρατηρεί, πιο ουδέτερα, ότι «η κατά παράθεσιν σύνταξις έχει λάβει μεγάλη ανάπτυξι στη νέα ελληνική γλώσσα» και αποδελτιώνει τη φράση «έριχνε ματιές αινίγματα» από διήγημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου του 1927.

Νεολογικό φαινόμενο το θεώρησαν και οι γλωσσολόγοι Θανάσης Νάκας και Ζωή Γαβριηλίδου, που αφιέρωσαν το 2005 βιβλίο στα παραθετικά σύνθετα, με τίτλο «Δημοσιογραφία και νεολογία. Τίτλοι-ευρήματα για θέματα-εκπλήξεις«. Το παλαιότερο δείγμα που έχουν βρει είναι ο τίτλος του παπαδιαμαντικού διηγήματος Έρως-Ήρως.

Εκτενής πραγμάτευση του θέματος υπάρχει επίσης στον «Οδηγό για τη σύνταξη, τη μετάφραση και την αναθεώρηση εγγράφων» της μεταφραστικής υπηρεσίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πράγμα διόλου περίεργο αφού τα παραθετικά σύνθετα ευδοκιμούν στα ευρωενωσιακά κείμενα. Δανείζομαι ασύστολα από τη μελέτη αυτή.

Όπως σωστά επισημαίνουν οι Νάκας-Γαβριηλίδου, ο νεολογικός χαρακτήρας αυτών των συνθέτων πιστοποιείται από το γεγονός ότι δυσκολευόμαστε τόσο να τα ορθογραφήσουμε (με ενωτικό ανάμεσα στα συνθετικά τους ή χωρίς ενωτικό; Μέσα σε εισαγωγικά το δεύτερο συνθετικό ή όχι; κ.ο.κ.) όσο και να τα κλίνουμε (του έργου-πιλότου, τα έργα-πιλότοι ή του έργου-πιλότος, τα έργα-πιλότος;). Βέβαια, αυτά τα έγραφαν το 2005 αλλά και σήμερα η κατάσταση δεν έχει αλλάξει πολύ αφού και σήμερα προβληματιζόμαστε από τα σύνθετα αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , , | 165 Σχόλια »

Η πολίτισσα (που δεν είναι από την Πόλη) ή η πολίτιδα;

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2014

Καλεσμένος πριν από μερικές μέρες στην εκπομπή της Π. Τσαπανίδου, ο υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων κ. Β. Καπερνάρος, απευθυνόμενος στην οικοδέσποινα, της είπε: «Πείτε μου σας παρακαλώ. Είστε μια λογική Ελληνίδα πολίτις, πολίτιδα, η πολίτις-της πολίτιδος, πείτε μου σας παρακαλώ…». Το στιγμιότυπο μπορείτε να το ακούσετε κι εσείς σε αυτό εδώ το βιντεάκι (στο 7.43 περίπου) και να δείτε την κ. Τσαπανίδου να χαμογελάει όταν γίνεται η επεξήγηση «η πολίτις-της πολίτιδος». Φαίνεται πως ο κ. Καπερνάρος τον συγκεκριμένο τύπο τον προωθεί, διότι όπως σημείωσε φίλος του ιστολογίου σε πρόσφατο σχόλιό του: Ο κ. Καπερνάρος σε τηλεοπτική εκπομπή μας είπε πως «ο πολίτης και η πολίτιδα των Αθηνών έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν .. κλπ». Και επειδή δεν ξέρουμε όλοι τόσο καλά ελληνικά όσο ο ίδιος και δεν θα καταλαβαίναμε τι είναι αυτό το πολίτιδα, έκανε τον κόπο να μας εξήγησε ότι είναι το θηλυκό του πολίτης δηλαδή η πολίτις της πολίτιδος!

Προσέξτε ότι, στον προφορικό λόγο του πρώτου στιγμιοτύπου, όταν ο κ. Καπερνάρος λέει «είστε μια λογική ελληνίδα politis» ο ακροατής δεν μπορεί να καταλάβει, φυσικά, αν λέει «είστε μια ελληνίδα πολίτης» ή «είστε μια ελληνίδα πολίτις», και γι’ αυτό αμέσως αναγκάζεται να το διευκρινίσει και μάλιστα με δύο τρόπους: αφενός «η πολίτιδα» και αμέσως μετά «η πολίτις, της πολίτιδος». Επομένως, στο φλέγον ερώτημα «ποιο είναι το θηλυκό του ο πολίτης«, ο υποψήφιος δήμαρχος δίνει δύο απαντήσεις, τον τύπο «η πολίτις, της πολίτιδος» και τον δημοτικότερο «η πολίτιδα».

Το θέμα το είχαμε ξανασυζητήσει πριν από πέντε σχεδόν χρόνια, κατά σύμπτωση και πάλι σε χρονιά ευρωεκλογών και σε εκλογικά συμφραζόμενα. Στο παλιό εκείνο σημείωμα είχαμε δει ένα άρθρο της Μαριάννας Τζιαντζή στην Καθημερινή, το οποίο ξεκινούσε ως εξής:

«Θα ψηφίσετε στις ευρωεκλογές;» Στην ερώτηση καλείται να απαντήσει μία από τις κοπέλες που συμμετέχουν στα καλλιστεία Playmate (Star) κι εκείνη απαντάει: «Σαν Ελληνίδα πολίτρια, θα ψηφίσω!»

Τι να σου κάνουν οι κοπελίτσες που τα δίνουν όλα για μια θέση στον ήλιο του μόντελινγκ και της σόου μπιζ; Μια ολόκληρη βιομηχανία τούς παίρνει τα μυαλά και οι γονείς από κοντά. Όμως, η αλήθεια είναι ότι πολλά αρσενικά ουσιαστικά δεν μπορούν να αποκτήσουν εύκολα «θηλυκή» κατάληξη. Λέμε Πολίτισσα για την κάτοικο της Κωνσταντινούπολης, όμως η «πολίτισσα» με μικρό «π» δεν έχει περάσει στα λεξικά. Έτσι, η υποψήφια Playmate αυτοχαρακτηρίστηκε «πολίτρια» κατά το συντάκτης / συντάκτρια ή μάλλον κατά το τηλεθεατής / τηλεθεάτρια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαγγελματικά θηλυκά, Επικαιρότητα, Εκλογές, Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , | 132 Σχόλια »