Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘αγκάθι’

Τα αγκάθια της συμφωνίας

Posted by sarant στο 12 Αυγούστου, 2015

Το να συγκαλείται και να ψηφίζει η Βουλή παραμονές Δεκαπενταύγουστου, δεν είναι κάτι που συμβαίνει κάθε χρόνο. Πιθανώς θα υπάρχουν κι άλλα προηγούμενα που δεν τα έχω κρατήσει στη μνήμη μου, αλλά εγώ μόνο τον Αύγουστο του 1965 θυμάμαι: τότε, είχαμε τα επακόλουθα της ιουλιανής αποστασίας και στις αρχές Αυγούστου η Βουλή καταψήφιζε την κυβέρνηση Νόβα ενώ ετοιμαζόταν το δεύτερο κύμα, με την ανεξαρτητοποίηση του Τσιριμώκου και του Στεφανόπουλου στις 14 Αυγούστου, για να ανατεθεί τελικά εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Τσιριμώκο στις 17 Αυγούστου 1965. Φέτος, η Βουλή πιθανολογείται ότι θα συγκληθεί σήμερα και αύριο, για να της παραπεμφθεί με τη διαδικασία του κατεπείγοντος το κείμενο της νέας συμφωνίας, το νέο μνημόνιο, τρίτο και μακρύτερο και αριστερό.

Διαβάσαμε ότι οι θεσμοί και η Αθήνα κατέληξαν σε ένα τελικό κείμενο, αφού πρώτα έγιναν αμοιβαίες υποχωρήσεις στα θέματα-αγκάθια. Τα αγκάθια ήταν μια λέξη που την ακούμε συνεχώς τον τελευταίο καιρό, όσο διαρκούσαν οι διαπραγματεύσεις. Άλλοτε τα αγκάθια ήταν τα σημεία στα οποία σκάλωναν οι διαπραγματεύσεις, άλλοτε ήταν κάποιοι ιδιαίτερα επαχθείς όροι των δανειστών.

Στο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας διαβάζω ότι μεταφορικά αγκάθι είναι «οτιδήποτε αποτελεί εμπόδιο σε μια ομαλή συνήθως κατάσταση» ενώ επισημαίνεται επίσης η χρήση της λέξης σε παραθετικά σύνθετα, π.χ. «πρόβλημα-αγκάθι» -όπως και το «θέματα-αγκάθια» που έγραψα πιο πάνω.

Η λέξη αγκάθι είναι μεσαιωνική, από τον τ. ακάνθιν, που ανάγεται το αρχαίο ακάνθιον, που και αυτό είναι υποκοριστικό της λ. άκανθα. Η άκανθα, λέξη ήδη ομηρική, ετυμολογείται πιθανώς από συμφυρμό των λέξεων «άκανος» [αγκάθι]+ «άνθος», και είχε την ίδια σημασία με σήμερα, αγκάθι δηλαδή. Από τη ρίζα ακ- έχουμε κι αλλες αιχμηρές λέξεις (π.χ. ακίδα). Επίσης, στο Λίντελ Σκοτ βρίσκω ότι μεταφορικά και στον πληθυντικό «άκανθες» ήταν οι δυσκολίες.

Αλλά και σε λόγιο ύφος λέμε ότι ένα πρόβλημα είναι «ακανθώδες», ενώ δεν το λέμε αγκαθερό ή αγκαθωτό -αγκαθωτό θα πούμε ένα φυτό, έναν βάτο. Το ακανθώδες πρόβλημα πρέπει να είναι μεταφραστικό δάνειο της καθαρεύουσας, από το une question épineuse των Γάλλων μάλλον και όχι από το thorny question των Άγγλων. Στα γαλλικά το αγκάθι είναι épine, που ανάγεται στο λατινικό spina, που όμοιο είναι και στα ιταλικά (και από εκεί το τοπωνύμιο της Σπιναλόγκας, μακρύ αγκάθι). Αγκάθια έχει κι ο σκατζόχοιρος, που ως λέξη είναι εξέλιξη της ελληνιστικής λ. ακανθόχοιρος -αν και στην κλασική αρχαιότητα ήταν εχίνος, και ήξερε ένα και μεγάλο σε αντίθεση με την αλεπού που ήξερε πολλά.

Με τα αγκάθια, που έχουν μεγάλη παρουσία στον αγροτικό κόσμο -γιατί, μην το ξεχνάμε, η φρασεολογία μας διαμορφώθηκε σε μιαν αγροτική κοινωνία- έχουμε αρκετές φράσεις: από ρόδο βγαίνει αγκάθι κι από αγκάθι βγαίνει ρόδο, λέει η παροιμία που εξηγεί πώς από άξιους γονείς βγαίνουν ανάξια παιδιά· για κάποιον που ανησυχεί ή αδημονεί, λέμε ότι «κάθεται στα αγκάθια», έκφραση που έχει και συνώνυμες: κάθεται στα καρφιά, κάθεται σε αναμμένα κάρβουνα. Αγκάθια έχει ο κώλος σου; λέμε σε κάποιον υπερκινητικό, συνήθως παιδί. Για μια δύσκολη πορεία λέμε ότι είναι ‘δρόμος στρωμένος με αγκάθια’ (ενώ το αντίθετο θα ήταν ‘στρωμένος με ροδοπέταλα’).

Υπάρχουν και κάποιες παλιότερες εκφράσεις, που μάλλον δεν ακούγονται και πολύ στις μέρες μας. Για κάποιον που είναι ευπροσήγορος και χαρωπός στις κοινωνικές του σχέσεις αλλά τυραννικός στην οικογένεια, λένε ή λέγανε «γαρούφαλο στη γειτονιά κι αγκάθι μες στο σπίτι». Ο Παπαδιαμάντης κάπου λέει για κάποιον ότι «το είχε αγκάθι», δηλαδή το έφερε βαρέως.

Και βέβαια, για όποιον εκτίθεται σε κινδύνους χωρίς προφυλάξεις ή επιχειρεί δύσκολο έργο απαράσκευος και χωρίς πιθανότητες επιτυχίας λέμε ότι «πάει ξυπόλητος στ’ αγκάθια» (και σαν ερώτημα, «πού πας ξυπόλητος στ’ αγκάθια;»), ενώ βέβαια υπάρχει και η πιο τολμηρή παραλλαγή με τα αγγούρια. Θα μπορούσε ίσως να επικαλεστεί κανείς αυτή την έκφραση σε σχέση με την πολιτική πραγματικότητα της χώρας.

Αγκάθια ωστόσο υπάρχουν ακόμα στη συμφωνία που επιτεύχθηκε, ίσως για καλό ίσως για κακό. Από τη μια, λέγεται ότι η γερμανική κυβέρνηση (ή ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών, αν δεν είναι το ίδιο) θα προτιμούσε ένα δάνειο-γέφυρα με το επιχείρημα ότι η συμφωνία θέλει ακόμα επεξεργασία. Από την άλλη, λέγεται ότι η Πρόεδρος της Βουλής δεν συμφώνησε με το χρονοδιάγραμμα που πρότεινε ο πρωθυπουργός για την ψήφιση των νεομνημονιακών νομοσχεδίων -αναγκάζοντας τον Ευκλείδη Τσακαλώτο να ακροβατήσει λεκτικά, αφού είπε ότι η συμφωνία θα ψηφιστεί «Ζωής θέλοντος». Η Ζωή Κωνσταντοπούλου έχει πολλές αρετές, αλλά Πρόεδρος της Βουλής που να μην συναινεί με τον προγραμματισμό που εισηγείται η κυβέρνηση που την υπέδειξε είναι κάτι πολύ πρωτότυπο, σχεδόν πρωτοφανές, ενώ στο φόντο υπάρχει η ακόμα μεγαλύτερη πρωτοτυπία που σοβεί, δηλαδή της πολιτικής διαφωνίας της Προέδρου της Βουλής με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, πολιτική διαφωνία που αν παγιωθεί δεν βλέπω να επιδέχεται άλλη καλή λύση από την παραίτηση.

Αλλά αυτά θα τα δούμε και στις επόμενες μέρες -μέρες που κανονικά θα ήταν εντελώς κενές από πολιτική επικαιρότητα, φέτος όμως είναι μεστές, κατάφορτες. Αλλιώς τον ξέραμε τον Δεκαπενταύγουστο, όχι γεμάτον αγκάθια.

 

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 125 Σχόλια »