Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αθήνα’

Η πόλη, το άστυ, ο δήμος

Posted by sarant στο 5 Μαΐου, 2014

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στην τακτική στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Το αναδημοσιεύω εδώ, προσθέτοντας μερικά πράγματα που δεν χώρεσαν στην έντυπη δημοσίευση, για την οποία υπάρχει όριο 800 λέξεων. Όσοι είχαν έρθει την περασμένη Κυριακή 27/4 στην ξενάγηση στα Εξάρχεια με τον Γαβριήλ Σακελλαρίδη, ίσως αναγνωρίσουν ότι η αρχή και το τέλος του σημερινού άρθρου είναι παρμένα από την ομιλία που είχα δώσει εκεί. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι παρμένη από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων, έργο του Δημήτρη Τσουμπλέκα από την ενότητα Μελλοντική Αθήνα.

Entertainement Capital, 2004Σε δυο Κυριακές από σήμερα θα εκλέξουμε δημοτικές και περιφερειακές αρχές, οπότε το σημερινό σημείωμα θα είναι αφιερωμένο σε μερικές από τις λέξεις της πόλης, και ειδικότερα της Αθήνας. Η ίδια η λέξη πόλη, έρχεται από τα αρχαία ελληνικά, όπου ήταν πόλις, υπήρχε όμως και εναλλακτικός πανάρχαιος τύπος, πτόλις, που θα τον θυμόμαστε ίσως από το «Τροίης ιερόν πτολίεθρον» στην αρχή της Οδύσσειας. Η αρχική σημασία της λέξης πρέπει να ήταν το φρούριο, ο οχυρωμένος τόπος, η ακρόπολη. Στη συνέχεια, στην κλασική αρχαιότητα η λέξη δήλωνε μια πολιτική και θρησκευτική κοινότητα, μια κοινότητα κατοίκων, σε αντίθεση με τη λέξη «άστυ», επίσης πανάρχαια, που δήλωνε την πόλη ως οικιστική μονάδα.

Από την πόλη παράγονται πολλές λέξεις σημαντικές: η πολιτεία, αρχικά με τη σημασία της ιδιότητας του πολίτη αλλά και του συνόλου των πολιτών, και του πολιτεύματος· ο πολίτης, με αρχική σημασία τον ελεύθερο άνδρα που είναι μέλος μιας πόλης, δηλ. μιας κοινότητας κατοίκων, που συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων· από εκεί και ο πολιτικός, αρχικά ο σχετικός με την πολιτεία, την κοινωνία. Και η λέξη πολιτισμός ελληνιστική είναι και είχε τη σημασία της δημόσιας διοίκησης· το 1810 την επανέφερε και την ανανοηματοδότησε ο Κοραής για να αποδώσει στα ελληνικά το γαλλικό civilisation.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Επικαιρότητα, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 137 Σχόλια »

Δρόμοι που (δεν) αλλάζουν όνομα

Posted by sarant στο 25 Απριλίου, 2014

anoixtipoliΔρόμοι και πλατείες, πιο σωστά. Αλλά πρώτα μια ανακοίνωση, που εξηγεί και το σημερινό άρθρο. Μεθαύριο την Κυριακή 27 Απριλίου, η αθηναϊκή δημοτική κίνηση «Ανοιχτή πόλη», με υποψήφιο δήμαρχο τον Γαβριήλ Σακελλαρίδη διοργανώνει μια πρωτότυπη εκδήλωση, ένα είδος ξενάγηση-περιήγηση σε σημεία του κέντρου της Αθήνας. Η εκδήλωση θα ξεκινήσει στις 4.30 μ.μ. από το «Σχολείο του Πικιώνη» (ψηλά στην οδό Σίνα) και θα καταλήξει γύρω στις 7 μ.μ. στο σπίτι του Λαπαθιώτη (Κουντουριώτου και Οικονόμου, Εξάρχεια-Στρέφη). Εκεί θα μιλήσω κι εγώ, με θέμα «Οι λέξεις της πόλης». Αν σας φέρει ο δρόμος σας κατά κει και αν δεν βρέξει (πολύ), θα χαρώ να έρθετε. Αριστερά βλέπετε την αφίσα της εκδήλωσης, μαζί και το σχεδιάγραμμα της διαδρομής, με τις ενδιάμεσες στάσεις.

Από την ομιλία που θα παρουσιάσω την Κυριακή, αποσπώ ένα μικρό κομμάτι και το παρουσιάζω εδώ, προσθέτοντας κάποια πράγματα. Περιμένω να εμπλουτιστεί και με δικά σας σχόλια, για άλλες μετονομασίες και μη μετονομασίες.

Λέω «μη μετονομασίες» επειδή μερικές φορές, ιδίως σε κεντρικούς δρόμους που χρησιμοποιούνται πολύ, η παλιά ονομασία, που έχει εδραιωθεί στη χρήση, δεν καταθέτει αμαχητί τα όπλα: αντιστέκεται, παραμένει σε χρήση, δεν ξεχνιέται. Οι κάτοικοι της πόλης, και ιδίως όσοι κατοικούν στον μετονομασμένο δρόμο, που έχουν γαλουχηθεί με το παλιό όνομα, τις πιο πολλές φορές αντιδρούν εχθρικά στην αλλαγή -παλιός γάιδαρος καινούργια περπατησιά δε μαθαίνει. Και κάποιες φορές, η νέα ονομασία δεν επικρατεί, και επανέρχεται η παλιά.

Μετονομασίες δρόμων βέβαια δεν γίνονται μόνο στην Αθήνα, ούτε μόνο δρόμοι και πλατείες μετονομάζονται. Μπορεί επίσης να μετονομαστεί μια ολόκληρη γειτονιά, επίσημα ή ανεπίσημα, ή ένας δήμος, μια πόλη ή ένα χωριό. Αλλά επειδή το θέμα αυτό είναι τεράστιο και αξίζει άλλο άρθρο, ας το αφήσουμε για άλλη φορά και προς το παρόν ας περιοριστούμε σε δρόμους και πλατείες που άλλαξαν ή δεν άλλαξαν όνομα.

Σε έναν τέτοιο δρόμο μένω, στο Φάληρο. Η σημερινή οδός Ήβης Αθανασιάδου, στη δεκαετία του 1950 λεγόταν Ευτέρπης -η Ευτέρπη είναι μια από τις εννιά Μούσες, και όλη η περιοχή έχει τέτοια αρχαιόπρεπα ονόματα στους δρόμους της: Καλυψούς, Νηρηίδων, Πλειάδων, Πρωτέως, Αφροδίτης, Ναϊάδων, Τερψιχόρης, Παρθενώνος, Άρεως, Θησέως. Η Ήβη Αθανασιάδου ήταν μαθήτρια, τελειόφοιτη του Γυμνασίου, που είχε βγει να γράψει συνθήματα καλωσορίσματος των συμμάχων τη μέρα που αποχωρούσαν οι Γερμανοί -ένας στρατιωτικός γιατρός σταμάτησε, σημάδεψε και τη σκότωσε. Δεν ξέρω πότε έγινε η μετονομασία, αλλά το καινούργιο όνομα έπιασε αμέσως, με τη διαφορά ότι το επώνυμο σχεδόν πάντα παραλείπεται στη συνήθη χρήση, κι έτσι η οδός Ήβης εντάχθηκε ομαλά στους άλλους αρχαιόπρεπους δρόμους με τους οποίους διασταυρώνεται και γειτονεύει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Εκδηλώσεις, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 196 Σχόλια »

Καταφύγιο στην Αθήνα (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2013

Εδώ και ένα χρόνο περίπου, ανεβάζω κάθε δεύτερη Τρίτη αποσπάσματα από το ανέκδοτο αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του πατέρα μου ‘Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια’ και ειδικά από τα τρία πρώτα καλοκαίρια, που δημοσιεύονταν παράλληλα στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Η εξιστόρηση του τρίτου καλοκαιριού τελείωσε εδώ. Θα συνεχίσω τις δημοσιεύσεις, πάντα κάθε δεύτερη Τρίτη, με τη συνέχεια του αφηγήματος.

[Ανάμεσα στο τρίτο και το τέταρτο καλοκαίρι μεσολαβούν οχτώ ταραγμένα χρόνια, 1944 με 1952, και σε ένα ενδιάμεσο κεφάλαιο ο πατέρας μου ανασκοπεί αυτή την περίοδο και στη συνέχεια αφηγείται πώς έφυγαν από τη Μυτιλήνη το 1946 για την Αθήνα]

mimis_jpeg_χχsmallΚαθώς αναλογιζόμουν τα εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια της ζωής μου, διαπίστωσα πως τα χρόνια  που μεσολαβούν ανάμεσα στο τρίτο και στο τέταρτο, τη χωρίζουν σε δυο  περιόδους. Στην πρώτη ανήκουν τα τρία πρώτα ευτυχισμένα καλοκαίρια μου, που  κύλησαν σε μιαν ατμόσφαιρα γενικής αμεριμνησίας, ίσως και αθωότητας. Στη δεύτερη τα επόμενα τέσσερα, που μπορεί να ήταν ευτυχισμένα, με τις προδιαγραφές που έβαλα, όταν κάθισα να τα λογαριάσω, δεν υπήρχε όμως  πια σ΄ αυτά ούτε αμεριμνησία, ούτε αθωότητα.

Αυτά τα χρόνια σημάδεψαν τη ζωή όλων μας και φυσικά και τη δική μου. Ήταν χρόνια ματωμένα και πικρά, χρόνια δοξασμένα και γεμάτα ελπίδες, που όλες διαψεύστηκαν. Χρόνια χαμένα, που κύλησαν στην αλληλοσφαγή και στη βία. Δε χάθηκαν μονάχα σπουδαίοι άνθρωποι, που πολλά θα δίνανε στον τόπο μας, χάθηκε ένας ολόκληρος τρόπος ζωής. Πάψανε οι άνθρωποι να βλέπουν όπως πρώτα τη ζωή απλά και αισιόδοξα. Χωρίς να το θέλουν και χωρίς καν να το καταλάβουν, αγρίεψαν κι οι μεταξύ τους σχέσεις σκλήρυναν.

        Μολονότι ξεκίνησα να καταγράφω τα ευτυχισμένα μου καλοκαίρια, νομίζω πως χρειάζεται μια σύντομη αναδρομή σ΄αυτά τα κρίσιμα χρόνια που μεσολάβησαν ανάμεσα στο τρίτο και το τέταρτο καλοκαίρι,

*  *  *

Ήρθαμε στην Αθήνα σε τρεις δόσεις και σχεδόν κυνηγημένοι. Πρώτος ήρθε ο πατέρας μου. Αφού τον είχαν κλείσει (μαζί με όλη σχεδόν την ηγεσία του ΕΑΜ Λέσβου) στη φυλακή επί ένα χρόνο, υπόδικο με την κατηγορία του στασιαστή, τον Μάιο του ΄46, με την έγκριση της Οργάνωσης, υπέβαλε αίτηση να αποφυλακιστεί «επί εγγυήσει», η οποία έγινε δεκτή. Ο θείος ο Μιχάλης είχε έρθει στο νησί, φέρνοντας τα χρήματα της εγγύησης (εμείς δεν είχαμε φυσικά δραχμή) και για να μεριμνήσει για τις απαραίτητες διαδικασίες. Η ευθυμία του και η ζωντάνια του μας γοήτεψαν. Είχε πάρει ενεργό μέρος στην Αντίσταση και στα Δεκεμβριανά τον είχαν πιάσει οι Άγγλοι και τον είχαν κλείσει στο Γουδί και από καθαρή τύχη δεν τον έστειλαν στην Ελ Ντάμπα, όπως τόσους άλλους. Φορτισμένος ακόμα από τα γεγονότα που έζησε, μας έλεγε ασταμάτητα ιστορίες και περιστατικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος, Εθνική αντίσταση | Με ετικέτα: , , | 133 Σχόλια »